Concept Omgevingsvisie Bernheze 2040
Tekst van het document
T P
E C
Omgevingsvisie Bernheze 2040
O C
N
Integrale visie van de partners op de fysieke leefomgeving van Bernheze 2040.
Colofon Gemeente Bernheze, september 2023 Bestuurlijke opdrachtgever: Wethouder Edwin Daandels Projectleider: Tom Keek Bestuurlijk procesleider: Lisa Coolen Ondersteuning: Bureau Kragten
Voorwoord Vol trots presenteer ik u de eerste integrale visie van de partners op de fysieke leefomgeving van Bernheze 2040. Een omgevingsvisie die richting geeft en kansen creëert voor nieuwe initiatieven. En een visie die voor het eerst alle ambities van partners en overheden bundelt in één document. Dat is een prestatie van formaat van de honderd partners die gewerkt hebben aan deze visie. Daarnaast hebben inwoners en ondernemers een inspirerende bijdrage geleverd door het leveren van ideeën en ambities.
Edwin Daandels Wethouder Omgevingsvisie Wonen, ruimte en buitengebied
Omgevingsvisie voor de fysieke leefomgeving van Bernheze 2040 Op 15 februari 2023 verkenden we tijdens de derde dialoogsessie aan vijf thematafels wat de partners voor ogen hebben voor de fysieke leefomgeving in 2040. Dat deden we op basis van de voorlopige uitkomsten van de OmgevingsEffectRapportage en de opbrengst van dialoogsessies, inwonersbijeenkomsten, polls, enquêtes en de kindertekeningen. De visie die voor u ligt is samengesteld uit de bijdrage van al deze betrokkenen. Een visie waarin we overeenstemming zoeken over onze gezamenlijke toekomst voor Bernheze. En een visie waar we samen mee aan de slag gaan. In de visie geven we aan welke toekomst we wenselijk vinden en hoe de initiatieven een plek kunnen krijgen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan initiatieven van het waterschap, rijkspartijen (bijvoorbeeld de LNV/BZK regiodeal, Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat), provincie, wooncorporaties, vrijwilligers, boeren en andere ondernemers. Met het brede draagvlak voor de visie bij maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners, verwachten we met deze visie gezamenlijke koers te zetten naar een toekomstbestendig Bernheze. De ondertekening van de intentieverklaring op 15 februari 2023 door alle deelnemers schept vertrouwen om dit proces voort te zetten.
Omgevingsverklaring De gemeente voert de regie op het proces van tot stand komen van de omgevingsvisie. In het hele proces vanaf 2021 tot 2024 werken partnerorganisaties, inwoners en ondernemers samen aan de integrale visie op de leefomgeving van Bernheze in 2040. We zijn er van overtuigd dat de toekomst van Bernheze afhankelijk is van de bijdrage van alle partners. De volgende stap is dat we een omgevingsverklaring sluiten. Daarmee bevestigen we met alle partners in 2024 deze samenwerking. We spreken uit dat iedereen naar vermogen gaat bijdragen aan de realisatie van de gezamenlijke ambities.
Vervolgproces, w.o. ter visie leggen ontwerp-omgevingsvisie Nadat de gemeenteraad heeft ingestemd met de ontwerp-omgevingsvisie leggen we de visie ter inzage, zodat iedereen indien gewenst zienswijzen kan indienen. In de OmgevingsEffectRapportage (OER) staat beschreven hoe de scenario’s en de ontwerp-omgevingsvisie scoren op de afwegingscriteria. De commissie m.e.r. zal tegelijkertijd de OER beoordelen. We zullen in één of meerdere bijeenkomsten de ambities uit de visie toelichten. U kunt dan ook uw vragen stellen. Ook het versterken van de samenwerking heeft onze aandacht, want we hebben iedereen nodig om deze visie tot stand te brengen. Alleen met uw bijdrage gaan we Bernheze samen gezond, ondernemend, mooi, leefbaar, klimaatbestendig, biodivers en duurzaam doorgeven aan de volgende generatie. 5
Managementsamenvatting
Opmerking: De managementsamenvatting wordt inhoudelijk nog hereikt en herschreven voor de versie die ter visie komt te liggen.
De omgevingsvisie Bernheze 2040 is een richtinggevende visie. De ambities en doelen zijn samen met de partners bepaald. We staan immers samen aan de lat voor het realiseren van deze visie. We zijn van mening dat de gemeente de overheidslaag is waar alle ambities en opgaven samenkomen. In februari 2023 hebben de aanwezige partners van de derde dialoogsessie de intentieverklaring getekend, waarin ze de intentie hebben uitgesproken samen te werken aan het opstellen en uitvoeren van de omgevingsvisie. In de omgevingsvisie staan daarom ook ambities waar we als gemeente niet (primair) voor verantwoordelijk zijn, maar wel integraal onderdeel zijn van het gewenste toekomstperspectief. De gemeenteraad gaat enkel en alleen over bevoegdheden van de gemeente. De ontwerp-omgevingsvisie is in co-creatie met (keten)partners opgesteld, wat betekent dat de verantwoordelijkheden gespreid zijn. Het waterschap gaat bijvoorbeeld over grondwaterpeil, de Rijksoverheid gaat over stikstofbeleid en de provincie gaat over natuurnetwerk Brabant en subsidies. Met het besluit van de gemeenteraad om de ontwerp-omgevingsvisie vast te stellen, betreft het alleen die onderdelen van de omgevingsvisie die de bevoegdheden van de gemeente raken. De omgevingsvisie is niet in beton gegoten. Er kan gemotiveerd van worden afgeweken, mits op een andere manier de gestelde ambities en doelen worden bereikt.
De visie maakt onderscheid in drie deelgebieden. 1. De hoog gelegen Peelhorst (de rug) met de Maashorst als kenmerkend natuurgebied. De westgrens van de Peelhorst is de Peelrandbreuk met de wijstgronden. In een ‘levendige schil’ rondom het natuurgebied zal de landbouw extensiveren en zijn er kansen voor meer bos en andere natuur. 2. De dekzandgebieden (de flank) waar de intensieve veehouderij bijdraagt aan grootschalige en innovatieve voedselproductie. 3. Het beekdallandschap van de Aa en de Leijgraaf, waar het watersysteem van afvoeren zal ombuigen naar water vasthouden in combinatie met natuurontwikkeling en extensieve landbouw. De kern van de omgevingsvisie bestaat uit de uitwerking in vijf thema’s, waar de opgaven worden vertaald naar ambities en doelen. De vijf thema’s zijn: 1. Gezonde leefomgeving 2. Leefbare kernen 3. Klimaatadaptatie en herstel biodiversiteit 4. Vitale en duurzame landbouw en economie 5. Kwaliteit landschap en erfgoed Elk thema beschikt over een richtinggevende samenvatting waarin de belangrijkste aspecten aan bod komen van elk thema. De omgevingsvisie is een dynamisch document en zal meebewegen met nieuwe en veranderende maatschappelijke opgaven.
Omdat deze omgevingsvisie nog niet alle beleidsterreinen van de fysieke leefomgeving beschrijft, nemen we 5 jaar de tijd om al deze visies te integreren, zodat in 2029 slechts één visie voor de fysieke leefomgeving bestaat. Onze partners worden gevraagd met een omgevingsverklaring de visie te ondersteunen en voor zover zij verantwoordelijk zijn voor onderdelen van deze visie deze tot stand te brengen. De kaart op bladzijde 8 geeft in grote lijnen weer wat de visie beoogd.
6
aterstand rstand watern waterging roging
eit
Inclusiviteit Inclusiviteit Inclusiviteit
Vermindering Vermindering concentratie concentratie Iedereen Iedereen Iedereen mag mag mag en en kan en kan kan ammoniak ammoniak enen fijnstof fijnstof in in dede gelijkwaardig gelijkwaardig gelijkwaardig meedoen meedoen meedoen lucht lucht
Transitie Transitie Transitie landbouw landbouw landbouw
Mobiliteit Mobilitei Mobilit
Herstel Herstel biodiversiteit biodiversiteit diedie Veranderen Veranderen Veranderen naar naar naar kringkringkring- Slimmere Slimmere Slimmere vormen vormen vormen van v past past bijbij groen groen karakter karakter looplandbouw looplandbouw looplandbouw en en minder en minder minder en en anders en anders anders benutten benutte benuv Bernheze Bernheze gezondheidsrisico’s gezondheidsrisico’s gezondheidsrisico’s infrastructuur. infrastructuur. infrastructuur. Nieuwe Nieuw Nie ningen ningen ningen zoals zoals zoals laadp laal
Ambities Ambities Ambities ininvijf invijf vijf thema’s thema’s thema’svan Bernheze De vijf thema's COCO -neutraal -neutraal
Gezondheid Gezondheid
2 2 Wat Wat vinden vinden partners, partners, partners, inwoners inwoners inwoners enen ondernemers en ondernemers ondernemers belangrijk belangrijk belangrijk voor voor voor een een een omgevin omge omg we grondgrond- Wat Devinden De uitstoot uitstoot van van CO CO Beweegvriendelijke Beweegvriendelijke 2
goordat doordat gebruiken bruiken
bouw uw
rringkringminder n minder sico’s o’s
verminderen verminderen met met 55% 55% in in 2030 2030
2
omgeving omgeving enen verbetering verbetering van van dede luchtkwaliteit luchtkwaliteit
Gezonde Gezonde Gezonde Mobiliteit Mobiliteit leefomgeving leefomgeving leefomgeving
Klimaatbestendig Klimaatbestendig Vitale Vitale Vita en Leefbare Leefbare Leefbare kernen kernen kernen Klimaatbestendig Wonen Wonen biodiversiteit en biodiversiteit biodiversiteit land la Passende Passende Passende woningen, woningen, woningen, enen Slimmere Slimmere vormen vormen van van gebruik gebruik Meer Meer betaalbare betaalbare en en eco e Een Een gezonde Een gezonde gezonde leefleefleef- duurzame Schoner Schoner Schoner water, water, water, duurzame duurzame mobiliteit, mobiliteit, mobiliteit,
en en anders anders benutten benutten van van dede duurzame duurzame woningen woningen omgeving omgeving omgeving bevordert bevordert bevordert herstel herstel biodiversiteit, biodiversiteit, biodiversiteit, Gezondh Gezon Gez veiligheid, veiligheid, veiligheid, voldoende voldoende voldoende herstel infrastructuur. infrastructuur. Nieuwe Nieuwe voorzievoorziede de fysieke, de fysieke, fysieke, sociale sociale sociale en enen voorzieningen minder minder wateroverlast, wateroverlast, wateroverlast, voorwa voor vo voorzieningen voorzieningen en en een en een een minder ningen ningen zoals zoals laadpalen laadpalen mentale mentale mentale gezondheid gezondheid gezondheid levendige droogte droogte en en hittestress en hittestress hittestress kringloo kringl krin levendige levendige gemeengemeengemeen- droogte van van inwoners van inwoners inwoners en enen schone scho sch schap schap schap nodigt nodigt nodigt uituit tot uit tot activitot activiactivicirculair circul circ teitteit voor teit voor voor jong jong jong en en oud en oud oud
sers belangrijk belangrijk voor voor een een omgevingsvisie? omgevingsvisie?
Voor Voor Voor ieder ieder ieder thema thema thema moeten moeten moeten keuzes keuzes keuzes gemaakt gemaakt gemaakt worden worden worden voor voor voor dede toekomst. de toekomst. toekomst. DieDie keuzes Die keuze keum EnEn ook En ook ook datdat doen dat doen doen wewe samen. we samen. samen. Want Want Want wewe gaan we gaan gaan voor voor voor een een een omgevingsvisie omgevingsvisie omgevingsvisie waar waar waar iederee ieder ied
Meer Meer Meer weten weten weten enen meedenken? enmeedenken? meedenken? Kijk Kijk Kijk opop www.samenbernheze.nl/omgevingsvisie opwww.samenbernheze.nl/omgevingsvisie www.samenbernheze.nl/omgevingsvisie
Klimaatbestendig Klimaatbestendig enen biodiversiteit biodiversiteit
Schoner Schoner water, water, herstel herstel biodiversiteit, biodiversiteit, minder minder wateroverlast, wateroverlast, droogte droogte enen hittestress hittestress
Vitale Vitale enen duurzame duurzame landbouw landbouw && economie economie Gezondheid Gezondheid alsals randrandvoorwaarde, voorwaarde, meer meer kringloop-landbouw, kringloop-landbouw, schone schone energie energie enen circulaire circulaire economie economie
Kwaliteit Kwaliteit landlandschap schap && erfgoed erfgoed
doe doe doe m
Versterken Versterken cultuurcultuurhistorie, historie, beschermen beschermen enen behouden behouden landschappelijke landschappelijke waarden, waarden, kwaliteit kwaliteit openbare openbare ruimte ruimte
en voor voor dede toekomst. toekomst. Die Die keuzes keuzes maken maken wewe in in dede ontwerpfase. ontwerpfase. en een omgevingsvisie omgevingsvisie waar waar iedereen iedereen in in Bernheze Bernheze voor voor wilwil tekenen. tekenen.
evingsvisie ingsvisie
doe doemee, mee,denk denkvooruit vooruit
7
8
OMGEVINGSVISIE BERNHEZE 2040
Integrale kaart Bernheze Legenda Bestuurlijk & bebouwing
Landschappelijk
Infrastructuur
Thema 1: Gezonde Leefomgeving
We realiseren groene gezonde structuren.
Thema 2: Leefbare kernen
We realiseren groene kernen, waarin het aantrekkelijk wonen en leven is, en waarin we de diverse karakters van de kernen versterken.
Thema 3: Klimaatbestendig en (herstel) biodiversiteit Ons watersysteem richten we in op het vasthouden van water en we herstellen gelijktijdig de biodiversiteit.
Thema 4: Vitale en duurzame landbouw & economie
We hebben oog voor de economisch sterke landbouwgebieden, maar zijn ook innovatief met andere (meer extensieve) vormen van landbouw.
Thema 5: Kwaliteit landschap & erfgoed Ons erfgoed en landschap maken we beter beleefbaar en toegankelijk en zijn daarnaast een inspiratiebron voor toekomstige ontwikkelingen.
9
10
Inhoudsopgave Voorwoord....................................................................................................................................4 Managementsamenvatting.........................................................................................................6 Hoofdstuk 1: Waarom een omgevingsvisie?...........................................................................12 Hoofdstuk 2: De omgevingsverklaring en wie doet wat........................................................18 Hoofdstuk 3: Realisatiestrategie..............................................................................................26 Hoofdstuk 4: De omgevingsvisie van Bernheze.....................................................................32
4.1.1 De gezonde leefomgeving................................................................................38 4.1.2 Leefbare kernen................................................................................................52
4.1.3 Klimaatbestendig en (herstel) biodiversiteit......................................................70
4.1.4 Vitale en duurzame landbouw & economie......................................................88
4.1.5 Kwaliteit landschap & erfgoed.........................................................................104
Hoofdstuk 5: Herkomstwaarde, identiteit en keuzes naar de toekomst.............................116 Hoofdstuk 6: Werking van de omgevingsvisie.....................................................................142 Hoofdstuk 7: Hoe hebben we gezamenlijk de omgevingsvisie tot stand gebracht?........148 Literatuurlijst............................................................................................................................154 Bijlagen.....................................................................................................................................158
11
Hoofdstuk 1:
Waarom een omgevingsvisie?
1.1 Omgevingswet: Nieuwe opgaven vragen om een heldere visie De Omgevingswet treedt op 1 januari 2024 in werking. Deze wet verplicht elke gemeente een omgevingsvisie op te opstellen. De omgevingsvisie is een strategisch beleidsdocument. Het huidige strategische beleidsdocument over de kwaliteit en ontwikkelingen buiten (de fysieke leefomgeving) is de gemeentelijke Structuurvisie ’Structuurvisie Bernheze’ uit 2010 en vervalt hiermee. Sinds deze structuurvisie in 2010 is geschreven is het een en ander veranderd. Zo hebben we te maken met een aantal opgaven die destijds niet of nauwelijks de beleidsagenda bepaalden. Denk hierbij aan klimaatverandering, biodiversiteit, de energietransitie, vergrijzing, een CO2 neutrale samenleving, gezondheid en veiligheid. Trends en ontwikkelingen, die in de structuurvisie benoemd werden hebben zich inmiddels doorgezet of zijn opgelost. Deze veranderde context én de nieuwe Omgevingswet maken het noodzakelijk om tot een nieuwe toekomstvisie te komen. Een visie is geen blauwdruk voor de toekomst, maar geeft richting aan de gewenste ontwikkeling voor de toekomst van Bernheze.
1.2 Omgevingsvisie: een visie in samenhang voor de lange termijn De Omgevingswet verplicht alle overheidslagen – nationaal, provinciaal en gemeentelijk – een omgevingsvisie op te stellen. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is vastgesteld in 2020. Hierin staat centraal dat we bij het maken van omgevingskeuzes voor de aanpak van de maatschappelijke opgaven onze ruimtelijke kwaliteit behouden of verbeteren. De drie NOVI-principes hanteren we als praktische aanknopingspunten om slim met de ruimte om te gaan en de kwaliteit van de leefomgeving te behouden en te ontwikkelen: • • •
meervoudig ruimtegebruik; kenmerken en identiteit van het gebied staan centraal; voorkomen van afwenteling.
De Provinciale Omgevingsvisie (POVI) van de Provincie Noord-Brabant is vastgesteld in 2018. De provinciale omgevingsverordening stelt ook de zorgplicht (zie bijlage VII) voor de omgevingskwaliteit centraal. Nu is het de beurt aan de gemeente Bernheze om een omgevingsvisie op te stellen. Dit nieuwe strategische document is de toelichting van de Omgevingsvisie Bernheze. We kijken vooruit naar het jaar 2040, met een doorkijk naar 2050. Deze visie richt zich op het behoud van de omgevingskwaliteit en het richting geven aan nieuwe ontwikkelingen voor onze fysieke leefomgeving voor de lange termijn. Deze visie gaat over alles dat buiten aanwezig is, zichtbaar en onzichtbaar, en zoekt de samenhang. Denk hierbij aan de samenhang tussen ruimte, gezondheid, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur (wegen, sporen, kanalen, bruggen et cetera), recreatie, landbouw en cultureel erfgoed. In deze omgevingsvisie verkennen we hoe deze verschillende onderdelen zich in de toekomst ontwikkelen. Het motto van de Omgevingswet ‘ruimte voor ontwikkeling’, werken we in deze visie uit. Separaat werken we uit hoe de gemeente de omgevingsvisie gaat gebruiken in programma’s onder de Omgevingswet, het omgevingsplan en het beoordelen van initiatieven.
1.3 De partnerfilosofie voor de omgevingsvisie in Bernheze: De omgevingsvisie is van ons samen! We zien de omgevingsvisie als een belangrijk strategisch document. Een richtinggevend document voor de toekomst van Bernheze met haar partnerorganisaties, ketenpartners, inwoners en ondernemers. In Bernheze werken we graag samen aan deze toekomst. Dat is de stijl van Bernheze! Een toekomst die leefbaar en veerkrachtig is voor volgende generaties. En dat kan geen enkele partner alleen bereiken, ook de overheid niet. Wanneer we dus in de visie over “wij” spreken, bedoelen we iedereen die meewerkt aan de het tot stand komen en realiseren van de omgevingsvisie voor Bernheze. Op deze manier willen we laten zien dat we alleen door samen te werken en samen de schouders eronder te zetten we die betere toekomst kunnen bereiken. Daarom hebben we in dialoogsessies, tekenwedstrijd, inwonersbijeenkomsten, digitale polls op het platform en enquêtes samen bepaald welke toekomst we wenselijk vinden. Dit document is daarom samengesteld uit de inbreng van velen. De gemeente Bernheze heeft dit proces gefaciliteerd en geregisseerd.
14
Daarmee is dit ook jouw document, en ben jij onderdeel van die “wij”. In 2021 verzamelden we al onze dromen, ambities en ideeën in het inspiratiedocument omgevingsvisie Bernheze. Het inspiratiedocument vormde de input voor drie toekomstbeelden van Bernheze in 2040, die we in een dialoogsessie vorm hebben gegeven. Deze toekomstbeelden noemen we ook wel toekomstscenario’s. Deze toekomstscenario’s staan beschreven in het rapport ‘Drie toekomstscenario’s voor Bernheze in 2040’. Die toekomstbeelden en de reacties hierop hebben we in een derde dialoogsessie en inwonersbijeenkomsten gebruikt om tot één voorkeursscenario te komen: de ontwerp-omgevingsvisie. Het document dat voor u ligt is daarvan het resultaat. Een visie, waar we allemaal voor willen tekenen. Allemaal, want het is niet aan de overheid om de toekomst alleen te bepalen. Daarom hebben we de omgevingsvisie in Bernheze de ondertitel van Integrale visie van de partners op de fysieke leefomgeving van Bernheze 2040 meegegeven. De beste toekomst bereiken we door samen te werken.
15
1.4 Disclaimer en status van de omgevingsvisie De partners in de gemeente Bernheze hebben samen de voorliggende visie gemaakt voor de leefomgeving van Bernheze 2040. Het college van B&W heeft dit proces gefaciliteerd en heeft zelf ook voorstellen gedaan voor de toekomst van Bernheze. De gemeente is dus één van de partners, met de bijzonder bevoegdheid de omgevingsvisie vast te stellen cf. de Omgevingswet. De omgevingsvisie Bernheze 2040 is een richtinggevende visie. De ambities en doelen zijn samen met de partners bepaald. We staan immers samen aan de lat voor het realiseren van deze visie. We zijn van mening dat de gemeente de overheidslaag is waar alle ambities en opgaven samenkomen. In februari 2023 hebben de aanwezige partners van de derde dialoogsessie de intentieverklaring getekend, waarin ze de intentie hebben uitgesproken samen te werken aan het opstellen en uitvoeren van de omgevingsvisie. Besluit van de gemeenteraad In de omgevingsvisie staan ambities waar we als gemeente niet (primair) voor verantwoordelijk zijn. Deze ambities zijn wel integraal onderdeel van het gewenste toekomstperspectief. De gemeenteraad gaat enkel en alleen over bevoegdheden van de gemeente. De ontwerp-omgevingsvisie is in cocreatie met (keten)partners opgesteld, wat betekent dat de verantwoordelijkheden gespreid zijn.
Het waterschap gaat bijvoorbeeld over grondwaterpeil, de Rijksoverheid gaat over stikstofbeleid en de provincie gaat over natuurnetwerk Brabant en subsidies. Met het besluit van de gemeenteraad om de ontwerp-omgevingsvisie vast te stellen, betreft het alleen die onderdelen van de omgevingsvisie die de bevoegdheden van de gemeente raken. Omgevingsverklaring Tegelijkertijd wil het college van B&W samen met de partners een omgevingsverklaring afsluiten, waarbij ook de partners toezeggen met de ambities in de visie aan de slag te willen en toezeggen zich te zullen inspannen om de visie te realiseren. Het college komt met de partners tot een beschrijving van een heldere rolverdeling. Immers voor het tot stand brengen van diverse onderdelen van de visie ligt het voortouw niet bij de gemeente maar bij andere partners. De gemeente voert wel de regie door besluitvormingsprocessen te faciliteren en integraal af te stemmen. Verhouding omgevingsvisie met andere beleidsdocumenten en -plannen van de gemeente In de visie leggen de gemeente en partners hun ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast. De visie bevat dus het strategische, integrale, langetermijnbeleid voor de fysieke leefomgeving.
De gemeente en haar partners voegen het beleid op de verschillende terreinen van de fysieke leefomgeving niet alleen samen in deze visie, maar verbinden dit ook met elkaar. De gemeente en haar partners maken dus één samenhangende visie. Deze visie komt in de plaats van gemeentelijke beleidsvisies, voor zover het gemeentelijke beleid betreft, en heeft betrekking tot de fysieke leefomgeving, zoals: • • •
16
gebiedsdekkende structuurvisies; verkeers- en vervoersvisies; groen-, natuur- en milieubeleidsvisies.
Maar dat doen we niet in één keer. Het samenvoegen van al het beleid op de fysieke leefomgeving in één visie is een omvangrijk proces. We hanteren een groeimodel, waarbij we de komende jaren stapsgewijs het gemeentelijk beleid dat nu nog niet is verwerkt in deze visie hieraan toevoegen en integraal afwegen samen met de partners. Zo hopen we in 2028 alle gemeentelijke visies te hebben geïntegreerd in één omgevingsvisie voor de fysieke leefomgeving. Daar waar de visie nog geen of onvoldoende uitspraken doet met betrekking tot het bestaande gemeentelijk beleid met betrekking tot de fysieke leefomgeving, blijft dus het vigerende gemeentelijke beleid gelden. Dit om te voorkomen dat we onbedoeld op sommige terreinen plotseling geen visie of beleid meer kunnen hanteren. De integrale door de raad vastgestelde visie gaat echter altijd voor op sectorale gemeentelijke beleidsvisies, zolang beiden geldend zijn. Bij strijdig beleid is dus de omgevingsvisie leidend. In de komende jaren gaan we samen met onze partners de omgevingsvisie verder aanvullen met nu nog ontbrekende delen van beleidsvisies op terreinen van de fysieke leefomgeving om zo steeds meer compleet te worden. Afwijken van de omgevingsvisie De omgevingsvisie, door de raad vastgesteld, is in iedere geval bindend voor de gemeente.
De partners hebben met de omgevingsverklaring afgesproken zich te zullen inspannen om de ambities uit de visie tot stand te brengen. De visie is een richtinggevend document en niet een statisch en in beton gegoten beleidsdocument. Door de tijd heen kunnen er andere afwegingen gemaakt worden door trends, ontwikkelingen of andere inzichten die op dat moment aan de orde van de dag zijn. Dit maakt de visie op de fysieke leefomgeving een dynamisch document. Te allen tijde is het dus mogelijk om gemotiveerd afwijkend te besluiten van deze visie, waarbij wel recht wordt gedaan aan de in de visie gestelde ambities en doelen. De visie is in samenwerking met inwoners, ondernemers, partnerorganisaties en de gemeente tot stand gekomen. Wij streven naar de juiste richting voor Bernheze, zonder daarbij de actualiteit uit het oog te verliezen. De gemeente gebruikt de omgevingsvisie om te toetsen of initiatieven wenselijk zijn, omdat ze passen in het toekomstbeeld of passend gemaakt worden. De partners gebruiken deze visie als inspiratiebron om te kunnen bijdragen aan het realiseren van de gewenste toekomst. Indien de gemeente en/of de partnerorganisaties gemotiveerd willen afwijken van de visie, zullen zij de in de visie beschreven ambities van het toekomstbeeld op een andere gelijkwaardige manier tot stand brengen.
Je kunt dan denken aan bijvoorbeeld het veranderen van de exacte ligging van een Groene Gezonde Structuur (GGS) op de kaart van de omgevingsvisie. Indien bepaalde functies, zoals wonen en infrastructuur, het nodig maken de GGS gelijkwaardig, maar op een andere plek te realiseren dan kunnen het college en de raad daartoe besluiten.
17
Hoofdstuk 2:
De omgevingsverklaring en wie doet wat?
2.1 Integraal samenwerken ‘Een omgevingsvisie is de integrale langetermijnvisie voor de hele fysieke leefomgeving en haar grondgebied.’ Voor Bernheze is dit de eerste keer dat we een integrale visie maken. Dat is ook nodig, omdat de druk op de openbare ruimte steeds groter wordt. Dan kun je niet meer volstaan met een optelsom van sectorale ambities. Je moet integraal, samen met elkaar, aan de slag. De fysieke leefomgeving houdt niet op bij de grens en bevoegdheid van een gemeente, waterschap of provincie. De verantwoordelijkheden en omgevingsvisies van andere bestuursorganen betrekken we bij onze omgevingsvisie. Goede samenwerking, afstemming en verbinding is dus van groot belang. Dat vereist heldere samenwerkingsafspraken en -structuur. Het nieuwe omgevingsbeleid stelt dat de rol van de overheid op het gebied van de fysieke leefomgeving verandert. Hier is een veel prominentere rol weggelegd voor de samenwerking en het vertrouwen tussen overheid, partners, inwoners en ondernemers. De Omgevingswet heeft daarom als uitgangspunt dat er meer flexibiliteit moet zijn, zodat we vaker de ‘ja-mits’ filosofie van de Omgevingswet hanteren.
Proces tot nu toe De gemeenteraad heeft het college van B&W opgedragen een omgevingsvisie MET partners, inwoners en ondernemers te maken en afspraken te maken hoe we samen verantwoordelijk nemen voor de gewenste toekomst. De gemeenteraad van Bernheze is degene die conform de Omgevingswet de omgevingsvisie vaststelt en heeft getoetst of aan de opdracht van een rijk en intensief participatieproces is voldaan. De partners committeren zich aan de ambities die in deze visie staan. Zij zijn ook gevraagd welke rol en bijdrage zij willen leveren bij het realiseren van de ambities. Immers we zijn van elkaar afhankelijk hoe snel we de ambities voor 2040 realiseren. Ruwe opbrengst dialoogsessies met partners op 15 februari 2023 De dialoogsessies zijn constructief verlopen en hebben tot het ondertekenen van een intentieverklaring geleid. Alle partners voelen zich erg betrokken bij de omgevingsvisie van Bernheze en zijn voornemens om alle inspanningen te leveren om de visie voor Bernheze te laten slagen.
2.2 Inhoudelijke scope van de omgevingsvisie De omgevingsvisie werkt volgens de instructies van de nieuwe Omgevingswet. Dat blijkt uit de brede scope van de omgevingsvisie, die gericht is op de hele fysieke leefomgeving en daarbij behorende integraliteit van opgaven en ambities. De scope is met de komst van de Omgevingswet en daarbij behorende instrumenten veranderd van slechts Ruimtelijke Ordening naar de gehele fysieke leefomgeving. Niet alleen ruimtelijke aspecten zijn meer onderdeel van het beleid, maar ook onderdelen met andere componenten, zoals water, natuur, milieu, leefbaarheid en gezondheid zijn onderdeel van de omgevingsvisie. In Bernheze hebben we met de partners voor vijf thema’s gekozen welke passen bij de scope van de omgevingsvisie in brede zin. De volgorde geeft het belang aan dat we met de partners en de gemeenteraad hebben bepaald: 1. 2. 3. 4. 5.
Gezonde leefomgeving Leefbare kernen Klimaatbestendig en (herstel) biodiversiteit Vitale en duurzame landbouw en economie Landschap en erfgoed
We hanteren in onze omgevingsvisie een planhorizon van 2040, met een doorkijk naar 2050.
20
2.3 Sturing en governance Het is belangrijk dat we als partners een sturingsstijl kiezen. Deze sturingsstijl bestaat uit enerzijds de rol die we hebben gekozen van samenwerken , anderzijds een instrumentenmix (geld, juridisch, communicatie). Deze nemen we op in deze omgevingsvisie. Samenwerkende overheid Communicatieve instrumenten
-
Experiment Gesprekstafel Gebiedsvisie Participatie Denktank
Financieel-economische instrumenten
-
Maatschappelijk fonds Lening Publiek-private samenwerking Eigendom van grond en gebouwen
Juridische instrumenten
-
Omgevingsplan Bestuursovereenkomst Publiek-private overeenkomst Green Deal Convenant Concessie
Netwerkgovernance Zoals al eerder gesteld, is deze omgevingsvisie een product van iedereen die eraan heeft meegewerkt. Dit gaat van partners, naar inwoners, tot ondernemers en de rol die zij daarin pakken. In de omgevingsvisie legt de gemeente de ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor lange termijn vast. De wetgever heeft vastgelegd dat in de omgevingsvisie moet staan hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere bestuursorganen betrokken zijn. In Bernheze hebben we deze aanpak goed vormgegeven en hebben we veel actoren betrokken. De governance-structuur die we daarmee impliciet hebben gekozen is die van een netwerk.
Naar: Kenis en Provan (2008).
21
Om verder te verdiepen in netwerken, onderscheiden Provan en Kenis (2007) een drietal vormen van netwerk governance. Het zelfregulerende netwerk, het leiderorganisatie netwerk en een netwerk administratieve organisatie.
De netwerksamenwerking en governance-structuur die gelieerd is aan de omgevingsvisie van Bernheze, typeert zich het beste als een leiderorganisatie-netwerk. De gemeente is leider van de netwerkorganisatie. De gemeente draagt zorg voor het proces, zodat de gezamenlijke doelen van het netwerk worden behaald. De gemeente faciliteert en regisseert. Tegelijkertijd draagt de gemeente verantwoordelijkheid voor een aantal collectieve belangen, in het bijzonder daar waar geen andere partij zich als belanghebbende aandient. Je kunt dan denken aan bijvoorbeeld rioolwater, infrastructuur en schone lucht. Daarnaast is de gemeente degene die de juridische kaders (omgevingsplan) bepaalt op basis van de ambities in de gezamenlijke omgevingsvisie.
2.4 Rollen van samenwerkingspartners Niet alleen de gemeente gaat werken volgens de Omgevingswet. Ook Rijkspartijen, provincies en waterschappen zijn als overheden gebonden aan deze wet. Het Rijk heeft de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) vastgesteld en gepubliceerd. Ook de provincie Noord-Brabant heeft een eigen omgevingsvisie en omgevingsverordening gepubliceerd. Bovendien moeten provincies aanvragen en meldingen uit het Omgevingsloket kunnen ontvangen en behandelen. Waterschappen moeten een projectbesluit kunnen vaststellen en meldingen uit het Omgevingsloket kunnen ontvangen en behandelen (bron: IPLO).
22
Deze bovenstaande partijen hebben wettelijke taken in relatie tot de Omgevingswet en de beschikking over juridische instrumenten. Andere partijen hebben deze wettelijke taken niet, maar zijn wel betrokken bij het opstellen van de omgevingsvisie. De partijen die hierin echt onmisbaar zijn voor de omgevingsvisie van Bernheze hebben wij partnerorganisaties genoemd. We gaan in kaart brengen welke rol partijen vervullen in het netwerk en welke taken zij op zich nemen. In netwerken hebben actoren diverse rollen, die zij voor een belangrijk deel zelf bepalen, bijvoorbeeld budgethouder, kadersteller, participant, netwerkleider of coalitieleider. ‘De budgethouder heeft de beschikking over financiële middelen (overheidsbudget, fondsen en vrijwillige bijdrage (in tijd en geld). De kadersteller stelt juridische kaders vast, dat kan publiekrechtelijk als privaatrechtelijk. De rol van participant draait om het vertegenwoordigen van een organisatie of achterban in het netwerk. Wij noemen de mensen die zo’n rol innemen ook wel grenswerkers, omdat ze opereren op de grens van de eigen organisatie en het netwerk. […] Een netwerkleider is bezig met vele activiteiten die gericht zijn op de samenhang in het netwerk. Een netwerkleider is niet de baas, maar wel degene die de boel bij elkaar houdt en waar nodig stuurt.
De netwerkleider moet het vertrouwen hebben van de andere partijen dat hij het netwerk – en niet zijn eigen organisatie – voorop stelt. […] De coalitieleider is degene die een coalitie binnen het netwerk leidt. Hier komen twee rollen bij elkaar: die van projectmanager en die van coalitieleider. De coalitie zal altijd bestaan uit mensen die vanuit verschillende organisaties komen en iets willen bereiken en daarmee hun eigen belangen willen behartigen door mee te werken aan een opgave. Je werkt toe naar een bepaald resultaat volgend op de gezamenlijke ambitie van alle deelnemers. Dat maakt dat een coalitieleider veel meer stuurt dan een regisseur’ (Boommanagement, 2018). Zie de bijlage III voor een overzicht van betrokken partners en hun de rol die zij willen pakken. Deze zal ook onderdeel zijn van de omgevingsverklaring. De gemeente Bernheze werkt samen met buurgemeenten in diverse samenwerkingsverbanden, zoals de RNOB, de RES, openbaar vervoer, arbeidsmarkt, toezicht en handhaving (Omgevingsdienst). In deze formele en informele samenwerkingsverbanden bundelen we onze krachten en werken we het best mogelijke resultaat met een efficiënte inzet van mensen en middelen. Deze samenwerkingsverbanden zijn geen partner van de omgevingsvisie, maar zijn wel ingezet om de omgevingsvisies van de regio op elkaar af te stemmen.
Zo worden bijvoorbeeld de omgevingsvisies gebruikt om in RNOB verband een ruimtelijk voorstel te schrijven voor de provincie en het rijk en te werken aan regiodeals. Omgevingsverklaring: festival van de toekomst Tijdens de dialoogsessies van 15 februari is, met de ondertekening van de intentieverklaring, de eerste stap gezet naar een omgevingsverklaring. Deze willen we begin 2024, met een festival van de toekomst, gaan ondertekenen. Met de omgevingsverklaring wordt door alle deelnemende partijen de omgevingsvisie en het belang hiervan onderschreven. Alle partijen zetten zich in voor de uitvoering van het convenant in de rollen die zij kunnen en willen pakken. Aan de omgevingsverklaring is een inspanningsverplichting verbonden met betrekking tot omgevingsprogramma’s waarin we afspreken wie wat doet. Bijvoorbeeld: wie betaalt, wie faciliteert, wie de monitoring doet en hoe de juridische kaders er uit komen te zien.
23
2.5 De omgevingsverklaring (concept) ‘Samen vooruit!’ We werken samen aan een betere toekomst voor Bernheze. Inwoners, ondernemers en partnerorganisaties dragen hier allemaal aan bij. Iedereen vanuit zijn/haar verantwoordelijkheid en mogelijkheden. Daarom hebben we samen een omgevingsvisie Bernheze 2040 gemaakt. Hiermee geven we richting aan onze activiteiten, zodat we met een gemeenschappelijke visie werken aan de leefomgeving van Bernheze. De partners die in Q1 2024 hun handtekening zetten onder de omgevingsverklaring, spreken af samen de schouders te gaan zetten onder het realiseren van de ambities in de omgevingsvisie. Dat betekent dat deze partners op de onderdelen van de visie waarvoor ze hun rol kunnen en willen pakken initiatief nemen en medewerking verlenen. Daarom maakt een globale rolbeschrijving per partner onderdeel uit van dit omgevingsverklaring. In februari 2023 heeft u ook al een intentieovereenkomst symbolisch getekend. Dit omgevingsverklaring is hier een vervolg op. De bestuurder(s) die onderstaande partnerorganisaties vertegenwoordigen: • • •
• • • •
spreken af dat iedereen zijn of haar rol pakt om de gewenste toekomst in de omgevingsvisie Bernheze 2040 te realiseren. Erkennen dat de partnersvisie richtinggevend is. Dat betekent dat het doel en de ambitie voorop staat en er ruimte blijft voor lokaal maatwerk, mits deze doelen en ambities onderdeel van het initiatief zijn. Dit is de ‘ja, mits-benadering’ van de Omgevingswet. Komen elk jaar in een dialoogsessie bijeen, om de voortgang te bespreken, aanpassingen van de omgevingsvisie in te brengen, bijvoorbeeld wanneer de actualiteit van maatschappelijke opgaven daarom vraagt en te ijken of de partners met de voorgestelde aanpassingen kunnen instemmen. Exitbepaling: indien een partner uit de omgevingsverklaring wil stappen dan dragen we zorg voor een gezamenlijk communicatie die we tijdens een dialoogsessie afspreken. Spreken af aan de slag te gaan in programma’s onder de Omgevingswet en uitvoeringsprojecten. Zo gaan we ook samen werken aan de realisatie. Gaan een inspanningsverplichting en geen resultaatverplichting aan. We besluiten dus dat we ons samen inzetten voor de toekomst van Bernheze, zonder dat we elkaar ergens op afrekenen. Samen gaan we vooruit! Stemmen er mee in dat de gemeente Bernheze de procesregie voert op de uitvoering van de omgevingsverklaring (netwerkleider).
De volgende bestuurders die de partnerorganisaties vertegenwoordigen <Logo’s> verklaren dat zij zich inzetten voor een betere toekomst voor Bernheze zoals deze in de omgevingsvisie is beschreven. <Namen>
24
25
Hoofdstuk 3:
Realisatiestrategie
3.1 Bernheze maken we samen! De omgevingsvisie Bernheze 2040 hebben we samen met partnerorganisaties, inwoners en ondernemers ontwikkeld. In Bernheze zetten we die samenwerkende stijl graag door in de realisatie van de omgevingsvisie. Immers, Bernheze maken we samen. Dat doen we door in een omgevingsverklaring met elkaar af te spreken dat we ons gaan inspannen om tot het gewenste toekomstbeeld te komen. Daar waar we meer concrete (financiële) afspraken willen maken, gaan we programma’s onder de Omgevingswet opstarten, samen met onze partners. De omgevingsvisie is een levend document en zal op z’n tijd aangepast moeten worden. Nieuwe ontwikkelingen in de samenleving, nieuwe maatschappelijke opgaven en veranderende politieke ambities vragen om een vierjaarlijkse herijking van de omgevingsvisie.
3.2 Hoe gaan we na het vaststellen van de visie en de omgevingsverklaring de ambities samen realiseren? Met het vaststellen van de visie en de omgevingsverklaring begint het echte werk pas. Dit doen we langs verschillende sporen: 1. Omgevingsplan en andere kaders In het omgevingsplan legt de gemeente de juridische kaders vast op basis van de visie. Dit doen we stap voor stap. Deze juridische kaders zijn bindend voor inwoners, ondernemers en andere initiatiefnemers. De gemeente werkt het ‘ja-mits’ principe hierin uit. Omdat we samen werken met provincie en waterschap aan de realisatie van de visie, verwachten we dat zij ook hun kaders waar mogelijk en gewenst afstemmen op deze visie. 2. Verleiden In Bernheze kiezen we er voor om mensen te verleiden het goede te kiezen. Alleen wanneer het echt nodig is gebruiken we juridische kaders in het omgevingsplan. Dat verleiden doen we met vier sporen: a. Met geld Met subsidies en andere financiële prikkels geven we initiatiefnemers en inwoners een extra duwtje in de rug om te kiezen voor de ambities uit de visie. De overheidspartners zoals de EU, het rijk, de provincie, het waterschap en de gemeente maken de ambities uit deze visie mogelijk door hun specifieke uitkeringen, innovatiefondsen en stimuleringsgelden. Maar daarnaast zijn er ook andere particuliere fondsen die initiatieven ondersteunen die bijdragen aan de ambities.
We maken zo min mogelijk gebruik van negatieve prikkels als straf of dwang en gaan dus niet met bijv. een tegeltax bewoners straffen. We willen eerder belonen met bijvoorbeeld een vergroeningskorting of klimaatkorting op de rioolheffing als voorbeeld. b. Grondposities Inzetten van grondpositie van overheden voor het realiseren van de ambities uit de visie. c. Communicatie Door informatie en kennis te delen over de belangrijke opgaven uit deze visie en de praktische oplossingsrichtingen, kunnen onze inwoners, ondernemers en partnerorganisaties andere en betere keuzes maken. d. Partnerdeals Partners kunnen met elkaar een deal sluiten om zowel de ambities uit de visie te realiseren als de ambities van inwoners en ondernemers. 3. Monitoring en evaluatie Niet alleen het opstellen van de omgevingsvisie vraagt tijd en aandacht, maar ook het vervolg ervan. De omgevingsvisie is een continu proces en past binnen de beleidscyclus. Monitoringsinformatie en evaluatie kan daarom aanleiding zijn om de omgevingsvisie bij te stellen. We worden als het ware gedwongen om vooruit te kijken en de haalbaarheid van onze visie te bepalen. Monitoring en evaluatie zijn belangrijke instrumenten om onze leefomgeving continu te verbeteren. De Omgevingswet schrijft dit zelfs voor. 28
4. Vierjarige cyclus We gaan aan de slag met een vierjarige cyclus, waarin we het monitoren, evalueren, herijken en aanpassen elke vier jaar organiseren. De ambities uit onze omgevingsvisie werken door in alle andere acties van de gemeente, zoals het omgevingsplan, programma’s en vergunningverlening. Maar dat geldt ook voor de andere partners. De omgevingsvisie werkt door in hun bedrijfsvoering of planning. Omdat de Omgevingswet iedereen ruimte geeft voor initiatieven in de leefomgeving, is de gemeente niet meer alleen aan zet. Monitoring is een instrument om te toetsen of we de gezamenlijke doelen en ambities uit de omgevingsvisie dichterbij brengen. Met de omgevingsvisie bepaalt de gemeente welke ontwikkelingen wenselijk zijn. We stellen, zoals eerder geschreven, een vierjarige cyclus voor. We monitoren voortdurend, evalueren vierjaarlijks, waarna we kunnen herijken en aanpassen. De omgevingsvisie is dynamisch en onderhevig aan maatschappelijke veranderingen. Het beste moment daarvoor lijkt ons binnen een jaar na de gemeenteraadsverkiezingen. Dit betekent dat we aan het einde van de eerst volgende bestuursperiode in 2029 de evaluatie af moeten hebben en in 2030 het proces starten om samen te herijken of de ambities uit de visie willen aanpassen.
Dan willen we ook de ontbrekende onderdelen van de omgevingsvisie aanvullen, zodat alle andere beleidsvisies met betrekking tot de fysieke leefomgeving kunnen vervallen. In 2030 hebben we dan voor het eerst een complete integrale visie. 5. Omgevingsprogramma’s als instrument Een omgevingsprogramma is een flexibel instrument uit de omgevingswet dat de overheid kan toepassen in verschillende fasen van de beleidscyclus. Het instrument is een beleidsdocument, net als de omgevingsvisie zelf. Een programma omvat maatregelen en is zelfbindend voor het bestuursorgaan dat het vaststelt. Een programma is, anders dan een omgevingsplan, niet direct bindend voor derden, tenzij we dat met hen afspreken. Het instrument leent zich voor beleidsdoorwerking in de beleidscyclus van de Omgevingswet en kan daarnaast ook worden ingezet bij beleidsontwikkeling en uitvoering. Als de het college van B&W van de gemeente een programma opstelt, dan moeten ze motiveren hoe de samenleving en andere bestuursorganen betrokken zijn geweest bij de voorbereiding. Er zijn verschillende methodes om een programma op te stoelen. In Bernheze denken we aan zowel gebiedsgerichte programma’s als thematische programma’s.
29
Programma’s voor gebieden en dorpskernen Het college van B&W kan ervoor kiezen om samen met de betrokken partners per gebied of dorpskern een integraal omgevingsprogramma op te stellen. Dit houdt in dat het college samen met partners kijkt naar de individuele kwaliteiten en behoefte van de gebieden of kernen en deze relateren aan de keuzes die we in de omgevingsvisie hebben gemaakt. Je kunt dan denken aan: • • •
Hooge Vorssel en andere delen van de Peelhorst in Bernheze Beekdallandschap Aa en Leijgraaf Per dorpskern inclusief de kernranden
Programma’s voor thema’s Het college B&W kan er ook voor kiezen om samen met partners voor een onderwerp uit de omgevingsvisie een programma op te stellen. Het resultaat hiervan is dat ze nadrukkelijk verbindingen en dwarsverbanden moeten gaan leggen. Gedacht kan worden aan: • Bouwen en wonen • Groene gezonde structuren • Mobiliteit en infrastructuur • Water en riolering
30
31
Hoofdstuk 4:
De omgevingsvisie van Bernheze
4.1 Vijf belangrijke thema’s Voor het opstellen van de visie onderscheiden we vijf belangrijke thema’s die we de komende jaren centraal stellen: • • • • •
Gezonde leefomgeving Leefbare kernen Klimaatbestendig en (herstel) biodiversiteit Vitale en duurzame landbouw & economie Kwaliteit landschap & erfgoed
Ambities en dromen voor omgevingsvisie Bernheze Bernheze werkt samen met partners, inwoners en ondernemers aan een omgevingsvisie. In de omgevingsvisie komen de doelen en ambities voor de leefomgeving voor de lange termijn. Thema’s die samenhangen met de fysieke leefomgeving komen ook aan bod. Zoals gezondheid, zorg, klimaat en economie. De ontwikkeling van de omgevingsvisie verloopt in fasen. De eerste fase, de oriëntatiefase, is in februari 2022 afgesloten met een inspiratiedocument voor en door Bernheze. Hierin staan de opgaven, ambities en dromen voor de omgevingsvisie.
Opgaven Welke uitdagingen komen er op Bernheze af?
Energietransitie
Klimaat
Ammoniak
Biodiversiteit
Opwekking van 0.06 TWh/per jaar duurzame energie in 2030
Verhogen grondwaterstand en tegengaan van wateroverlast en verdroging
Vermindering concentratie ammoniak en fijnstof in de lucht
Herstel biodiversiteit die past bij groen karakter Bernheze
Warmtetransitie
Circulariteit
In 2050 alle woningen aardgasvrij en meer opwekking duurzame energie
In 2050 geen nieuwe grondstoffen meer nodig doordat we ons ‘afval’ hergebruiken
CO2-neutraal
De uitstoot van CO2 verminderen met 55% in 2030
Gezondheid Beweegvriendelijke omgeving en verbetering van de luchtkwaliteit
Inclusiviteit
Transitie landbouw
Mobiliteit
Wonen
Iedereen mag en kan gelijkwaardig meedoen
Veranderen naar kringlooplandbouw en minder gezondheidsrisico’s
Slimmere vormen van gebruik en anders benutten van de infrastructuur. Nieuwe voorzieningen zoals laadpalen
Meer betaalbare en duurzame woningen
Ambities in vijf thema’s Wat vinden partners, inwoners en ondernemers belangrijk voor een omgevingsvisie?
Gezonde leefomgeving Een gezonde leefomgeving bevordert de fysieke, sociale en mentale gezondheid van inwoners en nodigt uit tot activiteit voor jong en oud
Leefbare kernen Passende woningen, duurzame mobiliteit, veiligheid, voldoende voorzieningen en een levendige gemeenschap
Klimaatbestendig en biodiversiteit Schoner water, herstel biodiversiteit, minder wateroverlast, droogte en hittestress
Vitale en duurzame landbouw & economie Gezondheid als randvoorwaarde, meer kringloop-landbouw, schone energie en circulaire economie
Kwaliteit landschap & erfgoed Versterken cultuurhistorie, beschermen en behouden landschappelijke waarden, kwaliteit openbare ruimte
Voor ieder thema moeten keuzes gemaakt worden voor de toekomst. Die keuzes maken we in de ontwerpfase. En ook dat doen we samen. Want we gaan voor een omgevingsvisie waar iedereen in Bernheze voor wil tekenen.
Meer weten en meedenken? Kijk op www.samenbernheze.nl/omgevingsvisie 34
doe mee, denk vooruit
Deze thema’s zijn een antwoord op de enorme maatschappelijke opgaven, waarvoor we in Bernheze aan de lat staan. De visual op de pagina hiernaast geeft de belangrijkste opgaven weer. Met deze thema’s en de uitwerking ervan staan we voor de global goals¹. Hiermee werken we ook actief aan het bereiken van een brede welvaart² in Bernheze.
Omgevingsvisie Bernheze
Klimaatonderlegger Gemeente Bernheze
Een gebiedsindeling
Peelhorstlandschap
Dekzandgronden
k
reu
db
n lra
e Pe
Beekdallandschap
Klimaatonderlegger Gemeente Bernheze
Gebiedsindeling Gemeente Bernheze
Op basis van landschappelijke kenmerken en de klimaatonderlegger verdelen we de gemeente Bernheze in drie deelgebieden: de Peelhorst (de rug), de Dekzandgronden (ook wel flanken genoemd) en het Beekdallandschap.
1 Home - Sustainable Development Goals Nederland 2 Brede welvaart: het Centraal Planbureau voorbij het bbp
35
4.2 Leidende principes De thema’s krijgen op basis van deze verschillen in landschappelijke kenmerken per deelgebied een andere uitwerking. Dat is maatwerk. Zo versterken we de verbinding met onze omgeving, de ondergrond en onze identiteit. In onderstaand overzicht hebben we de leidende principes per thema uitgewerkt. Vervolgens behandelen we verder op in dit hoofdstuk de uitwerking van de omgevingsvisie per thema.
LEIDENDE PRINCIPES
36
Peelhorstlandschap Dekzandlandschap
Beekdallandschap Aa en Leijgraaf
Oostelijk van de Peelrandbreuk
Middengebied
Zuidelijk gebied
Gezonde leefomgeving Gezondheid en zorg in de groen-blauwe leefomgeving is voor iedereen bereikbaar en aantrekkelijk. De Groene-GezondeStructuur (GGS) is het meest dominante concept.
Bereikbaar, veilig en toegankelijk per fiets en wandelen; Schoon, stil en natuurlijk; Natuurinclusief voedsel; Zorg in het groen.
Bereikbaar, veilig en Bereikbaar, veilig en toegankelijk per fiets en toegankelijk per fiets en wandelen; wandelen; Aantrekkelijk landschap Schoon, stil en natuurlijk; met houtwallen, zandwegen, natuurlijke Natuurinclusief voedsel; Zorg in het groen. perceelsranden & waterlopen; Zorg bij de boer.
Leefbare kernen Meer ruimte voor langzaam verkeer, groen-blauw, circulair, ondernemend centrum, natuur- en klimaatinclusief, toekomstbestendig en wonen.
Kenmerken van de horst terug laten komen in de inrichting: Vasthouden van water; Circulair; Klimaat- en natuurinclusief bouwen; Revitaliseren van wijken; Prioriteit aan wandelen en fietsen in met name de GGS; Doorgaand verkeer ontmoedigen; Alleen vrachtverkeer op basis van elektriciteit of waterstof (H2).
Kenmerken van het Kenmerken van beekdallandschap het agrarische vertalen in de inrichting: dekzandlandschap (flanken) doorvertalen Vasthouden van water; Beken grootste deel naar Loosbroek: Vasthouden van water; van het jaar voeden uit kwelwater; Circulair; Circulair; Klimaat- en natuurinclusief bouwen; Klimaat- en natuurinclusief bouwen; Revitaliseren van Revitaliseren van wijken; Prioriteit aan wandelen wijken; en fietsen in met name Prioriteit aan wandelen en fietsen in met name de GGS; de GGS; Doorgaand verkeer Doorgaand verkeer ontmoedigen; Alleen vrachtverkeer op ontmoedigen; basis van elektriciteit of Alleen vrachtverkeer op basis van elektriciteit of waterstof (H2). waterstof (H2).
LEIDENDE PRINCIPES Klimaat en (herstel) biodiversiteit Bodem en water sturend en meer ruimte voor herstel van de biodiversiteit.
Peelhorstlandschap Dekzandlandschap
Beekdallandschap Aa en Leijgraaf
Oostelijk van de Peelrandbreuk
Middengebied
Zuidelijk gebied
Grondwaterpeil tussen de 35 – 50 centimeter omhoog en meer water vasthouden en infiltreren; Naaldbos omvormen naar natuurlijk loofbos; Natuurinclusieve landbouw; Nieuwe gemengde productiebossen of andere biobased grondstoffen; Wind- of zonneparken of nieuwe gebouwen in het buitengebied gaan we terughoudend mee om; Onderdeel van het natuurgebied de Maashorst en de levendige schil; Herstel en beleefbaar maken van de wijstgronden.
Grondwaterpeil 20 – 30 Grondwaterpeil 10 – 15 centimeter omhoog en centimeter omhoog; meer water vasthouden Het vasthouden en infiltreren van water en infiltreren; voor de natuur en om Waterberging; ‘s-Hertogenbosch te Natuurvriendelijke beschermen; oevers rondom de Meer moerasbos en hoofdwatergangen; andere natuurlijke Meanderen van terreinen ontwikkelen; hoofdwatergangen; Natuurinclusieve Landschap en landbouw; biodiversiteit Herstellen van de beschermen en historische lopen van versterken in beken; perceelsranden en in Meer meanderingen en de GGS. overstromingsgebieden; Wind- of zonneparken of nieuwe gebouwen in het buitengebied gaan we terughoudend mee om.
Vitale en duurzame Natuurinclusieve landbouw & economie landbouw en nieuwe Innovatieve landbouw verdienmodellen voor & ondernemers en bijvoorbeeld dag- en levendige dorpscentra verblijfsrecreatie, hout en andere biobased grondstoffen; Dorpskernen hebben een levendig centrum met horeca en winkels; Agrarische ondernemers ondersteunen bij de transitie of het verplaatsen naar het dekzandgebied.
Toplocatie voor productie van voedsel en biobased grondstoffen; Grotere bouwblokken; Nieuwe verdienmodellen; Innovaties inzetten als oplossing voor schadelijke neveneffecten; Geen nieuwe bedrijventerreinen; Plek waar we boeren naar verplaatsen uit de twee andere deelgebieden zodat ze kunnen groeien en innoveren.
Kwaliteit landschap Houtwallen en Breuklijn en & erfgoed wijstgronden herstellen, zandwegen; Beschermen, herstellen beleefbaar maken; Rivierkommen. en meekoppelen met De vindplaats van de nieuwe ontwikkelingen. Bronsschat beleefbaar Beleefbaar en maken. toegankelijk landschap.
Natuurinclusieve landbouw en nieuwe verdienmodellen voor bijvoorbeeld dag- en verblijfsrecreatie, waterberging en natuurbeheer; Dorpskernen hebben een levendig centrum met horeca en winkels; Agrarische ondernemers ondersteunen bij de transitie of het verplaatsen naar het dekzandgebied.
Het herstellen en beschermen van historische gebouwen met bijbehorende landerijen en van andere cultuurhistorische 37 structuren.
4.3 Beschrijving van de visie per thema
4.3.1 De gezonde leefomgeving Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is. De hele visie draagt als het ware bij aan deze gezonde leefomgeving. Onze leefomgeving bevordert onze gezondheid, voor alle leeftijden. Dit is hoog nodig, omdat we zien dat steeds meer aandacht uitgaat naar gezondheid. Hierbij is zowel aandacht voor de gezondheidsrisico’s als voor positieve gezondheid. Hiermee bedoelen we de mogelijkheid om een betekenisvol leven te leiden. Om een betekenisvol leven te kunnen leiden, zijn veerkracht, eigen regie en aanpassingsvermogen belangrijke waarden. Voor het beperken van gezondheidsrisico’s kun je denken aan: blootstelling aan schadelijke stoffen in de lucht, in het oppervlakte- en drinkwater, de bodem en in ons eten. We zien gelukkig de laatste jaren de uitstoot van sommige stoffen in de lucht die schadelijk zijn voor onze eigen gezondheid afnemen. Deze trend zetten we graag voort. Tegelijkertijd maken we ons zorgen om de vele verleidingen die leiden tot een inactieve leefstijl, ongezonde (eet)gewoonten, eenzaamheid en mentale problemen. Ook is bekend dat armoede een negatieve invloed kan hebben op onze gezondheid. Wat ook opvalt is dat de verschillen in gezondheidsproblemen sterk verschillen per buurt. Dat willen we anders.
Daarom stellen we in deze omgevingsvisie een aantal maatregelen voor die bijdragen aan gezondheidsbevordering. Zodat we de leefomgeving zodanig inrichten dat deze bijdraagt aan positieve en brede gezondheid.
Integraal model voor Positieve Gezondheid en Leefomgeving
De noodzaak om maatregelen ter bevordering van de gezondheid voor te stellen in de omgevingsvisie zien we ook terug in een aantal cijfers die trends in de gezondheid beschrijven en in beleidsdoelen die geformuleerd zijn over wat we komende jaren graag willen bereiken. Hieronder een aantal van deze cijfers en beleidsdoelen, zoals deze anno 2023 gelden. De maatregelen die we in de omgevingsvisie voorstellen tonen we eerst op kaart met bijbehorende legenda. Vervolgens lichten we de op kaart ingetekende maatregelen en de maatregelen die zich niet goed op een kaartbeeld laten vangen, in samenhang toe. Op het kaartbeeld tekenen we bewust over de gemeentegrenzen heen. Dit omdat we graag de samenhang met omgeving opzoeken. Het is een uitnodiging om hierover met elkaar in gesprek te gaan. Uiteindelijk is het natuurlijk aan de betreffende gemeente zelf om hier besluiten over te nemen.
38
Trends & ontwikkelingen Schone lucht Uit berekeningen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor het in 2020 afgesloten Schone Lucht Akkoord (SLA) blijkt dat ongeveer 7.500 vroegtijdige sterfgevallen aan fijnstof zijn toe te schrijven. Het terug dringen van primaire en secundaire fijnstof is landelijk beleid, waarbij industrie, verkeer en de landbouw zullen bijdragen aan het verminderen van de gezondheidsrisico’s (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2020). Waterkwaliteit Het draagt bij aan onze gezondheid als onze wateren van goede kwaliteit zijn. De Europese Unie heeft voor de kwaliteit van water de Kaderrichtlijn Water (KRW) opgesteld. Uiterlijk in 2027 willen we voor onze KRW-wateren (Aa, Leijgraaf, Grote & Kleine Wetering) aan deze richtlijn voldoen (Rijksoverheid, 2020). Vanzelfsprekend werken we in Bernheze aan bronaanpak voor zover ze in de gemeente liggen. Daarnaast werken we, onder aanvoering van waterschap en provincie, samen met onze bovenstroomse buurgemeenten om schoon water binnen te laten stromen. Zie kaart en normen in bijlage IV (bron: waterschap Aa en Maas). Beweegnorm In 2022 haalde 44% van de Nederlanders de Nederlandse norm van gezond bewegen. In Bernheze voldeed in 2020 50% van de bevolking aan de Beweegrichtlijnen (bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020).
Overgewicht Van de volwassenen in Bernheze tussen de 18 en 64 jaar had in 2020 44% overgewicht of obesitas (Bron: GGD Brabantscan).. De verwachting is dat overgewicht steeds verder toeneemt naar 9,5 miljoen mensen in 2040 (62% van de Nederlanders) die overgewicht hebben (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2020). Aantal gezonde levensjaren De provincie zet erop in dat iedereen in 2030 drie gezonde levensjaren erbij krijgt (Provincie Noord-Brabant, 2021).
39
40
Richtinggevende samenvatting gezonde leefomgeving De gezonde leefomgeving heeft Bernheze niet voor niets als eerste geplaatst. Immers een gezonde leefomgeving zorgt voor minder ziekte en een positieve gezondheid. We onderscheiden de volgende richtinggevende ambities: 1. Schoner We verminderen externe gezondheidsrisico’s door lucht, grond- en oppervlaktewater en bodem schoner te maken, minder geluids- en geuroverlast en de risico’s op zoönose klein te maken Dat doen we door de aanpak van de bron en door groene gezonde cirkels rondom onze dorpskernen aan te wijzen. Daar waar de bronnen buiten onze gemeente liggen, spreken we een gezamenlijke aanpak af met buurgemeenten, waterschap en provincie. 2. Groene Gezonde Structuren (GGS) We willen omstandigheden creëren zodat inwoners zelf actief hun gezondheid bevorderen. Dat doen we door het realiseren van Groene Gezonde Structuren (GGS). In deze groene gezonde structuren nodigen we mensen in een aantrekkelijke groen-blauwe omgeving uit om hun gezondheid te bevorderen door te bewegen, te sporten, te spelen, te ontspannen en/of te ontmoeten. Door slim mee te koppelen met klimaatadaptieve maatregelen en het bundelen met initiatieven voor gezond biologisch voedsel maken we de GGS robuust. Door de GSS aan te sluiten op het natuurnetwerk Brabant verwachten we dat de biodiversiteit in de GGS gaat toenemen. 3.