BP Kamersche Hoef Heeswijk-Dinther - TOE Evaluatieverslag archeologische opgraving
Tekst van het document
Evaluatierapport Archeologische opgraving Kamersche Hoef te Heeswijk-Dinther in de gemeente Bernheze
Evaluatierapport Archeologische opgraving Kamersche Hoef in Heeswijk-Dinther Gemeente Bernheze Opdrachtgever
Jansen Bouwontwikkeling Postbus 278 6600 AG Wijchen
Rapportnummer
14377.019
Versienummer1
1
Datum
15 mei 2024
Opsteller2
De heer drs. T.H.L. Hos
Kwaliteitscontrole
Mevrouw P. Beurskens, MA
1 Versie 1 betreft een rapport waarvan geen beoordeling van de bevoegde overheid is ontvangen, bij versie 2 is het rapport wel beoor-
deeld door de bevoegde overheid. 2 Vrijgave
In onze rapportages wordt niet gewerkt met handtekeningen en/of parafen. Conform protocol en eisen uit het kwaliteitssysteem wordt het rapport aantoonbaar vrijgegeven.
KWALITEITSZORG Econsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Ook is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. CERTIFICERING Econsultancy werkt volgens een dynamisch kwaliteits- en milieusysteem, zoals beschreven in het kwaliteitsen milieuhand-boek. Ons kwaliteits- en milieusysteem is gecertificeerd volgens de eisen in de NEN-EN-ISO 9001 en NEN-EN-ISO 14001. Daarnaast staat veilig werken bij Econsultancy voorop en zijn we gecertificeerd voor VCA*. BETROUWBAARHEID Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsultancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie.
Al onze rapportages worden opgesteld conform de ‘Handreiking omgaan met AVG in bodemonderzoeken’ opgesteld door de VKB (29 juni 2022). Hiermee voldoet de rapportage aan de eisen die de wet, NEN en KNA protocollen ons stellen en wordt tevens voldaan aan de AVG. Hierbij wordt opgemerkt dat wetgeving, waaronder wettelijke eisen uit de Erfgoedwet, prevaleert boven de AVG. In het kader van de AVG dient, voorafgaand aan publicatie of bij uitlevering aan derden, bijlagen met kadastrale uittreksels en namen van opdrachtgevers, door de publicerende instantie, verwijderd dan wel zwart gelakt te worden. RECHTEN © Econsultancy bv, Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport) ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot)
Administratieve gegevens plangebied Projectcode
14377.019
Toponiem
Kamersche Hoef
Opdrachtgever
Jansen Bouwontwikkeling
Gemeente
Bernheze
Plaats
Heeswijk-Dinther
Provincie
Noord-Brabant
Kadastrale gegevens
gemeente Heeswijk-Dinther, sectie E, nummers 244, 1088, 2477, 2493, 2494, 2495, 2619, 2620, 2621, 2622, 3283, 3300 en 3340
Omvang plangebied
circa 8.5 ha
Omvang onderzoeksgebied
circa 1,2 ha
Kaartblad
45 G (1:25.000)
Coördinaten centrum plangebied
X : 160.277 / Y: 407.393
Bevoegde overheid
Gemeente Bernheze Postbus 19 5384 ZG Heesch
T: 0412-458888 E: gemeente@bernheze.org
Deskundige namens de bevoegde overheid
Monumentenhuis Brabant Karlijn Kersten MA MSc Markt 9 4931 BR Geertruidenberg
T: 0162-511833 E: k.kersten@monumentenhuisbrabant.nl
ARCHIS3
5507200100
Onderzoeksmeldingsnummer (OM-nr.)
Monumentnummers
N.v.t.
Vondstnummers
N.v.t.
ARCHIS-nummers eerdere onderzoeken: Bureau- en verkennend booronderzoek (2012) Bureau- en verkennend booronderzoek (2021) Archeologische begeleiding (2022) Archeologisch proefsleuvenonderzoek (2023)
2345569100 (48927) 4964631100 5313019100 5434058100
Archeoregio NOaA
4: Brabants zandgebied
Beheer en plaats documentatie
Econsultancy en op termijn het provinciaal depot van Noord-Brabant
Uitvoerders
Econsultancy, Tom Hos, Benjamin Tunker, Rutger Elsma, Ton Wolf, Edwin Rademakers, Metz Köppens, Hannah Hamoen, Jordy van Beers, Niels Otten
Grondverzet
Luyten
SAMENVATTING Econsultancy heeft in opdracht van Jansen Bouwontwikkeling een opgraving uitgevoerd aan de Kamersche Hoef te Heeswijk-Dinther in de gemeente Bernheze. In het plangebied zal nieuwbouw worden gerealiseerd. Hierbij zal een gebied met een oppervlakte van circa 5,3 hectare worden heringericht. Het archeologisch onderzoek komt voort uit het in 2023 door Econsultancy uitgevoerd proefsleuvenonderzoek, waarbij vindplaatsen uit de IJzertijd en de Middeleeuwen zijn aangetroffen in het noordelijke deel van het plangebied. De bevoegde overheid, de gemeente Bernheze, heeft besloten dat het om behoudenswaardige vindplaatsen gaat. Aangezien ze niet behouden kunnen blijven in situ, moeten ze worden veiliggesteld door een opgraving (behoud ex situ). Het doel van het archeologisch onderzoek is dan ook om de behoudenswaardige vindplaatsen op te graven en uit te werken, zodat de dubbelbestemming archeologie van het terrein verwijderd kan worden en de planontwikkeling door kan gaan. Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel Tijdens het proefsleuvenonderzoek in het plangebied zijn in totaal vier vindplaatsen aangetroffen. Vindplaats 1 bevindt zich in het zuidwesten van het plangebied en bestaat uit kuilen en paalkuilen die op basis van het aanwezige aardewerk gedateerd kunnen worden in IJzertijd (800-250 v. Chr.) en de Late Middeleeuwen (11001400 na Chr.).
Vindplaats 3 ligt in het zuidoosten van het plangebied en bestaat uit een concentratie kuilen, paalkuilen en kleine greppels waarin aardewerk uit de Middeleeuwen is aangetroffen. Deze vindplaats wordt gedateerd tussen 1100 en 1350 na Chr. Tussen vindplaatsen 1 en 3, in het zuiden van het plangebied, bevindt zich vindplaats 2. Deze vindplaats bestaat uit kleine concentraties (paal)kuilen. De vindplaats is op basis van de huidige resultaten niet nader te dateren. Vermoedelijk gaat het hier om nederzettingssporen uit de IJzertijd en/of de Middeleeuwen, die in verband staan met de nederzettingsresten van vindplaatsen 1 en 3. De laatste vindplaats, vindplaats 4, bestaat uit meerdere greppels die verspreid over de proefsleuven in het zuidelijke deel van het plangebied zijn aangetroffen. Deze sporen zijn op basis van de ligging en de gegevens uit de historische kaarten ouder dan 1900, maar vermoedelijk jonger dan de aangetroffen nederzettingssporen uit de 12e tot 14e eeuw. Uit de waardering op de door de KNA voorgeschreven wijze blijkt dat vindplaatsen 1, 2 en 3 behoudenswaardig zijn. Vindplaats 4 is als niet behoudenswaardig gewaardeerd. De gemeente Bernheze heeft dit advies overgenomen. Resultaten opgraving De opgraving is uitgevoerd in februari en maart 2024. Tijdens het veldwerk zijn een tiental gebouwstructuren uit de Middeleeuwen (ca. 900 – 1200 n. Chr.) aangetroffen.
Daarnaast zijn er 19 waterputten aangetroffen, die allen gelieerd kunnen worden aan de huisplattegronden uit de Middeleeuwen. Uit de IJzertijd zijn twee, mogelijk drie, huisplattegronden aanwezig. Dit evaluatierapport heeft als doel om inzichtelijk te maken wat er voor sporen, vondsten en monsters zijn aangetroffen c.q. verzameld en hoe de uitwerking hiervan dient te geschieden.
INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING ................................................................................................................................................... 5 1
INLEIDING .................................................................................................................................................. 1
2
ARCHEOLOGISCHE EN HISTORISCHE GEGEVENS VAN HET PLANGEBIED .................................................. 5 Landschappelijke gegevens ............................................................................................................ 7 Historische gegevens...................................................................................................................... 9 Archeologische gegevens ............................................................................................................. 11 Cartografische gegevens .............................................................................................................. 13
3
METHODIEK VELDONDERZOEK................................................................................................................ 14 3.1
3.2 4
Onderzoeksvragen ....................................................................................................................... 14 Algemeen ..................................................................................................................................... 14 Bewoningssporen IJzertijd en Middeleeuwen ............................................................................. 14 Methodiek veldwerk .................................................................................................................... 15
VOORLOPIGE RESULTATEN VELDWERK ................................................................................................... 19 4.1 4.2 4.3 4.4
Bodemopbouw ............................................................................................................................. 19 Sporen en structuren ................................................................................................................... 20 Vondsten ...................................................................................................................................... 27 Hout en botanische monsters ...................................................................................................... 29
5
SYNTHESE ................................................................................................................................................ 30
6
ADVIES ..................................................................................................................................................... 31
7
LITERATUUR............................................................................................................................................. 32
1
INLEIDING
Jansen Bouwontwikkeling is voornemens om in het plangebied Kamersche Hoef woningbouw te realiseren. Het gaat om een terrein van circa 8,5 hectare groot gelegen aan de westkant van Heeswijk-Dinther. In het plangebied worden ongeveer 143 woningen gebouwd. Het gaat om huur- en koopwoningen in verschillende typen, waaronder rijwoningen, twee-onder-één-kapwoningen, levensloopbestendige woningen, gestapelde woningen en vrijstaande woningen.3 Het plangebied zal gefaseerd worden opgeleverd.
Figuur 1.1 plangebied op de topografische kaart van Nederland
3 https://www.bernheze.org/inwoners-en-ondernemers/wonen/nieuwbouw/heeswijk-dinther/kamersche-hoef/
14377.019 versie 1
1 / 32
Het plangebied is gefaseerd onderzocht met een bureau- en booronderzoek (2012 en 2021), een proefsleuvenonderzoek (2023) in het noordelijke deel van het plangebied en een archeologische begeleiding van het explosievenonderzoek (2022) in het zuidelijke deel van het plangebied. Tijdens het laatste proefsleuvenonderzoek zijn er drie deelgebieden aangemerkt die in aanmerking komen voor een archeologische opgraving met een totaal oppervlak van ongeveer 1,2 hectare. De bevoegde overheid, gemeente Bernheze, heeft besloten dat deze gebieden opgegraven moeten worden.
Figuur 1.2 plangebied en op te graven areaal (groen) op de topografische kaart van Nederland.
14377.019 versie 1
2 / 32
Het plangebied heeft als toponiem Kamersche Hoef gekregen en ligt aan de westkant van Heeswijk-Dinther. Ten oosten ligt de bebouwde kom van Heeswijk. Ten noorden vinden we lintbebouwing langs de Lariestraat en de Fokkershoek, ten westen ligt de Herpersteeg, met daarachter lintbebouwing en landbouwgrond. Ten zuiden van het plangebied ligt de lintbebouwing langs de Veldstraat. De percelen in het plangebied zijn in gebruik als grasland voor paarden of als maisakker of bietenakker. 4
Figuur 1.3 plangebied en vindplaatsen op de luchtfoto van 2024
4 Boerenbunder.nl
14377.019 versie 1
3 / 32
Figuur 1.4 ontwikkelplan5
5 https://www.bernheze.org/inwoners-en-ondernemers/wonen/nieuwbouw/heeswijk-dinther/kamersche-hoef/
14377.019 versie 1
4 / 32
2
ARCHEOLOGISCHE EN HISTORISCHE GEGEVENS VAN HET PLANGEBIED
Voor het plangebied is door twee bedrijven een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd. In 2011 is door RAAP een archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd voor het centrale deel van het plangebied (perceelnummers 1088, 2619, 2620, 2621 en 2622 (ged.). Voor het westelijke en oostelijke deel van het plangebied (perceelnummers 244, 1478 (ged.), 2477, 2493, 2494 en 2495) is door Econsultancy in 2021 een archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd. 6 Tussen 30 november en 8 december 2022 heeft Econsultancy, in opdracht van REASeuro, een archeologische begeleiding uitgevoerd tijdens het NGE bodemonderzoek in het plangebied. Hierbij zijn aan de zuidoostzijde van het plangebied twee werkputten aangelegd met één archeologisch sporenvlak waarbij een vindplaats uit de Nieuwe tijd is aangetroffen. Geadviseerd werd om hier ook in het zuidelijke deel een proefsleuvenonderzoek uit te voeren.7 Tussen 6 en 12 juni 2023 heeft Econsultancy een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in het zuidelijke deel van het plangebied, waarbij er 24 proefsleuven zijn aangelegd met een totaal oppervlak van bij 2.500 m2. Tijdens dit proefsleuvenonderzoek zijn er vier vindplaatsen aangetroffen.
Vindplaats 1 bevindt zich in het zuidwesten van het plangebied en bestaat uit kuilen en paalkuilen die op basis van het aanwezige aardewerk gedateerd kunnen worden in IJzertijd (800-250 v. Chr.) en de Late Middeleeuwen (1100-1400 na Chr.). Vindplaats 3 ligt in het zuidoosten van het plangebied en bestaat uit een concentratie kuilen, paalkuilen en kleine greppels waarin aardewerk uit de Middeleeuwen is aangetroffen. Deze vindplaats wordt gedateerd tussen 1100 en 1350 na Chr. Tussen vindplaatsen 1 en 3, in het zuiden van het plangebied, bevindt zich vindplaats 2. Deze vindplaats bestaat uit kleine concentraties (paal)kuilen. De vindplaats is op basis van de huidige resultaten niet nader te dateren. Vermoedelijk gaat het hier om nederzettingssporen uit de IJzertijd en/of de Middeleeuwen, die in verband staan met de nederzettingsresten van vindplaatsen 1 en 3. De laatste vindplaats, vindplaats 4, bestaat uit meerdere greppels die verspreid over de proefsleuven in het zuidelijke deel van het plangebied zijn aangetroffen. Deze sporen zijn op basis van de ligging en de gegevens uit de historische kaarten ouder dan 1900, maar vermoedelijk jonger dan de aangetroffen nederzettingssporen uit de 12e tot 14e eeuw.
In deze paragraaf bespreken we de relevante gegevens wat betreft achtereenvolgens landschap, archeologie en historisch kaartmateriaal die van belang zijn voor de interpretatie van de aangetroffen archeologische waarden.
6 Hensen, 2012; Stiekema, 2021. 7 Brussé & Roelofsen-Menting, 2023.
14377.019 versie 1
5 / 32
Figuur 2.1 allesporenkaart van proefsleuven (2023) en archeologische begeleiding (2022) geplot op de kadastrale minuut van omstreeks 1811.
14377.019 versie 1
6 / 32
Landschappelijke gegevens Het plangebied is gelegen aan de westelijke kant van een oud akkergebied waar Heeswijk-Dinther ook op ligt. Het akkergebied wordt ingeklemd door het beekdal van de Aa (circa 350 m ten zuiden van het plangebied) en de Leijgraaf (circa 500 m ten noorden van het plangebied). Ongeveer 2 km ten westen van het plangebied komen beide samen. Volgens de geomorfologische kaart en de eerdere archeologische onderzoeken ligt het plangebied op dekzandwelvingen die tijdens de laatste fase van de laatste ijstijd zijn afgezet. De akkergebieden zijn iets hoger gelegen dan de beekdalen (circa 7,2 – 7,8 m NAP versus 6,5 – 7,0 m NAP). Tijdens het proefsleuvenonderzoek is een bodemopbouw aangetroffen, die bestaat uit een podzolprofiel met daarop een plaggendek (eerddek). Zo is in profiel 4 uit werkput 2 een restant van een podzolbodem aangetroffen. Onder de bouwvoor en een 25 centimeter dikke Ap-horizont bevindt zich een restant van een eerddek, een E-horizont en een B-horizont. De C-horizont bevindt zich onder de B-horizont, op 95 centimeter onder het maaiveld (Figuur 2.2). Bij profiel 3 bevindt zich onder de bouwvoor en de Ap-horizont een zwartbruin witgrijsgevlekte laag. Het gaat hier om het restant van een B-horizont dat is vermengd met resten van de E-horizont. Op 75 centimeter onder het maaiveld bevindt zich de C-horizont.8
Bouwvoor
Ap-horizont Restant plaggendek E-horizont B-horizont C-horizont
Figuur 2.2. Profiel 4, restant van een podzolbodem met een enkeerdgrond, E-horizont en B-horizont
8 Reynaert, 2024, p. 26.
14377.019 versie 1
7 / 32
Figuur 2.3 plangebied op de topografische kaart van omstreeks 1900
14377.019 versie 1
8 / 32
Historische gegevens Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal blijkt dat het plangebied begin 19 e eeuw onderdeel uitmaakte van een akkergebied ten noordwesten van de toenmalige kern van Heeswijk- Dinther. Het huidige stratenpatroon was al grotendeels aanwezig. Langs de Veldstraat in het zuidoosten en aan de noordkant is al, niet meer bestaande, bebouwing aanwezig. Het plangebied zelf is in gebruik als landbouwgrond. Tot in de tweede helft van de 20e eeuw veranderde er weinig aan het landschapsbeeld van het plangebied en de directe omgeving. Pas in de jaren ’80 werden de woonwijken van Heeswijk-Dinther ten oosten van het plangebied gerealiseerd. In de jaren ’50 werden er in het noorden en zuidoosten van het plangebied enkele schuren en stallen van de naastliggende agrarische bedrijven deels binnen het plangebied gerealiseerd. In het plangebied hebben we bewoning aangetroffen uit de Middeleeuwen. Om deze bewoning in context te plaatsen behandelen we hier kort de bekende relevante historische gegevens. Het dorp Heeswijk-Dintherheeft een Middeleeuwse oorsprong. Het eerste deel van de samenstelling “Hees” komt van het Oudhoogduitse haisjo, wat hakhout betekent. Het tweede deel van de samenstelling “wijk” komt van het Latijnse vicus, wat vertaald kan worden als buurtschap.
De oudste vermelding van Heeswijk dateert uit 1196 als Albert van Heeswijk zijn bezittingen schenkt aan de Abdij van Berne. 9 Deze abdij lag toen nog in Bern in Gelderland. De abdij van Berne in Heeswijk is veel jonger en dateert uit de 19 e eeuw. Waar de oude nederzetting van Heeswijk precies gelegen heeft, is niet bekend. Het kasteel van Heeswijk-Dinther is, net voor de samenkomst van Leijgraaf en Aa, gelegen op zo een 2 km ten westen van het plangebied. De locatie van het kasteel wordt omstreeks 1050 in gebruik genomen. Er wordt dan een motteburcht gebouwd. Het kasteel wordt gedurende de eeuwen meerdere malen uitgebreid en herbouwd. Van de oorspronkelijke motteburcht is weinig meer over.10 De oudste vermelding van de kerk (de Sint Willibrorduskerk) dateert uit 1250. Het gaat om een gotische kerk die gelegen heeft aan de huidige Monseigneur van Oorschotstraat, circa 450 m ten zuidoosten van ons plangebied. De kerk wordt meerdere malen verbouwd en krijgt omstreeks 1500 zijn definitieve vorm. Tijdens de reformatie wordt de kerk door de protestanten gebruikt en houden de katholieken de mis eerst in Bedaf en later in een schuurkerk aan de Lariestraat in Heeswijk. In 1809 kregen de katholieken de kerk weer terug. In 1895 wordt de kerk gesloopt en wordt de wordt de huidige Sint-Willibrorduskerk aan de Hoofdstraat in gebruik genomen.11
9 https://nl.wikipedia.org/wiki/Heeswijk_(Bernheze) 10 https://www.kasteelheeswijk.nl/kasteel/geschiedenis/ 11 https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Willibrorduskerk_(Heeswijk)
14377.019 versie 1
9 / 32
Figuur 2.4 historische locaties ten opzichte van het plangebied op de luchtfoto van 2024
14377.019 versie 1
10 / 32
Archeologische gegevens Voor het plaatsen van de opgraving in de lokale archeologische context zijn twee opgravingen en een vijftal archeologische monumenten (allen terreinen van hoge archeologische waarde) van belang. Erven Langs de Aa (OM nummer: 2192479100) Bij het uitgraven van waterpartijen tussen de Zuid-Willemsvaart en de Aa, ten zuiden van Middelrode, zijn in 2008 sporen en structuren uit de Middeleeuwen opgegraven. De locatie ligt bijna 3 km ten westen van ons plangebied en 1.250 m ten westen van het kasteel van Heeswijk-Dinther. Bij de opgraving zijn ruim 800 sporen aangetroffen en bijna 600 scherven aardewerk. De sporen kunnen gerekend worden tot een huisplattegrond uit de Nieuwe tijd en enkele bijgebouwen, die niet nader gedateerd kunnen worden. Daarnaast is er een inhumatiegraf aanwezig. Onbekend is uit welke periode dit graf dateert. Het aardewerk laat zien dat de hoofdmoot dateert in de Late Middeleeuwen (ca 1000 – 1500 n. Chr.).12 Retsel (OM nummer: 2255820100) In 2012 is het rapport verschenen van een opgraving genaamd Retsel. De opgravingslocatie ligt aan de oostkant van Heeswijk-Dinther op ongeveer 2 km van ons plangebied. Tijdens de opgraving zijn vier vindplaatsen aangetroffen. Vindplaats 1 betreft een grafveld met circa 50 grafmonumenten en circa 30 grafkuilen die gedateerd kunnen worden in de IJzertijd en Romeinse tijd.
Vindplaats 2 bestaat uit een kuilencluster, sloten en enkele palenrijen de gedateerd kunnen worden in de Late Middeleeuwen/ Nieuwe tijd. Duidelijke erven (huisplattegronden, bijgebouwen etc.) zijn niet aangetroffen. Vindplaats 3 en 4 vormen samen een nederzetting uit de tweede helft van de Midden IJzertijd. Van deze nederzetting zijn één huisplattegrond, één bijgebouw, drie spiekers, twee waterputten en een dump opgegraven. 13 Monumentnummer 5165 Het gaat om een monument van hoge archeologische waarde, gelegen 2,5 kilometer ten zuidoosten van het plangebied. Tijdens eerder onderzoek zijn er scherven uit de Vroege en Late Middeleeuwen gevonden. Ook is er een kuil uit deze periode gevonden. De vindplaats ligt op een hoger deel in het landschap. Monumentnummer 4571 Dit archeologisch monument van hoge waarde ligt 2,5 kilometer ten westen van het plangebied. Het gaat om een terrein waar sporen van bewoning uit de Vroege en Late Middeleeuwen aanwezig zijn. Ten zuiden van het terrein zijn sporen uit de Bronstijd en de Romeinse tijd aanwezig. De vindplaats ligt onder een eerddek van 70 – 75 cm dik. Monumentnummer 4572 Monument 4572 ligt ongeveer 1 kilometer ten westen van het plangebied en betreft een terrein van hoge archeologische waarde.
Het gaat om vondsten uit de Romeinse tijd en de Middeleeuwen die zijn aangetroffen bij baggerwerkzaamheden van de Aa en bij het aflopen van een akker.
12 Hazen, 2008. 13 Moesker, 2012, p. 10
14377.019 versie 1
11 / 32
Monumentnummers 4575 en 4589 Deze twee monumenten liggen naast elkaar ongeveer 1,5 kilometer ten noordwesten van het plangebied. Beide monumenten zijn van hoge waarde. Het gaat om nederzettingssporen die zijn aangetroffen bij een afgraving in 1968. Ze dateren in de midden Bronstijd en de late IJzertijd. In de berm zijn urnen met crematieresten aangetroffen, die gedateerd kunnen worden in de vroege IJzertijd.
Figuur 2.5 relevante opgravingen en monumenten ten opzichte van het plangebied op de topografische kaart
14377.019 versie 1
12 / 32
Cartografische gegevens Op de oudst bekende kaart uit omstreeks 1811 is het plangebied nagenoeg onbebouwd. Alleen aan de oostkant staat een schuur aangegeven. De percelering is nagenoeg noord – zuid georiënteerd. Waarschijnlijk heeft dit te maken met de ligging van de Aa ten zuiden van het plangebied, die van oost naar west stroomt. De percelen staan dan haaks op de Aa. Ten zuiden van de Veldstraat zijn de percelen smaller dan ten noorden. In 1900 n. Chr. (afbeelding 2.3) is de situatie niet veel anders. In de loop van de 20 e eeuw komt er bebouwing rondom het plangebied, maar het plangebied zelf blijft agrarisch.
Figuur 2.6 Het plangebied op de Kadastrale minuutkaart uit 1816
14377.019 versie 1
13 / 32
3
METHODIEK VELDONDERZOEK
In dit hoofdstuk beschrijven we de methodiek de we hebben toegepast bij het uitvoeren van het veldwerk. Naast de eisen zoals omschreven in het PvE is het archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de eisen en normen zoals aangegeven in het protocol 4004 als onderdeel van de BRL 4000. Omdat de methodiek wordt bepaald aan de hand van de onderzoeksvragen, worden in deze paragraaf eerst de onderzoeksvragen gegeven, waarna de veldmethodiek wordt beschreven.
3.1 Onderzoeksvragen De belangrijkste vraagstelling betreft het toetsen van de archeologische verwachting. Bij de opgraving dienen de onderstaande onderzoeksvragen te worden beantwoord. Algemeen 1. Wat is de bodemopbouw in het plangebied? 2. Wat is de mate van conservering en gaafheid van de archeologische resten? Bewoningssporen IJzertijd en Middeleeuwen 3. Wat is de aard van deze nederzettingssporen, tot welke zone van een nederzetting behoren zij (kern, randzone of buitengebied)? 4. Hoe is het nederzettingsterrein ingericht? Kunnen er huisplattegronden of andersoortige gebouwstructuren worden onderscheiden? Zo ja, kunnen er uitspraken worden gedaan over de functie ervan? 5. Hoe kunnen de eventuele gebouwstructuren typologisch en chronologisch worden geplaatst? 6. Zijn er ook aanwijzingen voor specifieke activiteiten? Zo ja, waar speelden die zich af ten opzichte van (voor zover aanwezig) hoofdstructuren (denk aan brandgevoelige activiteiten zoals houtskoolproductie, metaalbewerking)? 7. Wat was de economische bestaansbasis van de bewoners van de nederzetting? Zijn er in dit kader aanwijzingen voor economische specialisatie tussen verschillende huizen en/of erven? 8. Is er sprake van sociale stratigrafie? Zo ja, licht dit toe. 9.
Zijn er sporen en/of lagen aanwezig die wijzen op middeleeuwse houtbouw? Zo ja, hoe verhouden deze sporen en lagen zich tot elkaar? En wat is de datering? 10. Wanneer zijn de eerste stenen structuren gebouwd? Sluit de datering aan op de eventueel aangetroffen middeleeuwse houtbouw of is er sprake van een bewoningshiaat? Indien het laatste het geval is: hoe lang duurde dit hiaat? En hoe is dit te verklaren? 11. Wat is de ouderdom, omvang, oriëntatie en oppervlakte van de huispercelen in de verschillende bouwfasen? 12. Is er binnen het plangebied in de volle middeleeuwen sprake van (grote, vrijstaande) stenen huizen op grote percelen? En worden deze percelen in de late middeleeuwen intensiever benut zoals wordt verondersteld?
14377.019 versie 1
14 / 32
13. Zijn er in de verschillende bouwfasen sociale verschillen aantoonbaar door verschil in grootte van bouwpercelen/huizen/huisraad en afval (o.m. beerputten)? 14. Indien beerputten en afvalkuilen worden aangetroffen: wat zeggen deze fenomenen over het voedselpatroon van de eigenaren? 15. Is uit het vondstmateriaal uit o.m. beerputten en afvalkuilen een bepaalde sociale status te herleiden? Zo ja, welke? En stemt deze overeen met de uit historische bronnen bekende bewoners?
3.2 Methodiek veldwerk De voorbereiding van het veldwerk heeft plaatsgevonden in februari 2024. Het veldwerk startte op maandag 4 maart en werd afgerond op woensdag 3 april. De technische uitwerking en de evaluatiefase vond plaats in april en mei 2024 en is afgerond met het opleveren van dit evaluatierapport. De projectleiding was in handen van Tom Hos. Tijdens het veldwerk zijn 18 werkputten aangelegd met een totaal oppervlak van 11.553 m 2. Het vlak is aangelegd met een rupsmachine met een gladde bak van de firma Luyten met als machinist Mark Verhoeven. Er is eerst een tussenvlak gegraven tot aan de onderkant van het plaggendek. Dit plaggendek is door Edwin Rademakers met een metaaldetector afgezocht op vondsten. Vondsten die zijn aangetroffen zijn of als puntvondst of in vakken van 5 x 5 m ingemeten met de GPS. De vlakaanleg heeft laagsgewijs plaatsgevonden vanaf het tussenvlak tot in de top van de C-horizont onder continue begeleiding van een Senior KNA Archeoloog (Rutger Elsma / Benjamin Tunker / Tom Hos). Sporen zijn ingekrast en voorzien van een spoorkaart en als punt met de GPS ingemeten. Vondsten zijn ingemeten als puntvondst of in vakken van 5 x 5 m. Indien mogelijk zijn ze gekoppeld aan sporen of lagen. Het inmeten van het vlak heeft plaatsgevonden met een drone. Vanuit de dronefoto’s is een orthofoto gecreëerd, die is ingelezen in QGis.
De polygonen zijn achter de laptop met de orthofoto als ondergrond ingetekend. Het was erg nat in deze periode: veel regenval en een zeer hoge grondwaterstand. Soms was de grondwaterstand hoger dan het vlak. We hebben geprobeerd zoveel mogelijk naar de situatie te werken. Putten werden ’s ochtends door de machinist leeggeschept, overtollig water werd in de dieper aangelegde oude proefsleuven afgewaterd, etc. De opgraving is niet stilgelegd. Uiteindelijk hebben we alle belangrijke sporen en structuren afdoende kunnen onderzoeken, er zijn echter een aantal sporen die dermate verdronken waren dat we ze niet meer hebben kunnen onderzoeken. Dit is gemeld in de weekrapporten. Na de vlakaanleg heeft het coupeteam de sporen onderzocht. De sporen zijn gecoupeerd (deels met een minigraver, deels met de grote graafmachine, maar meestal met de schep), gefotografeerd, geïnterpreteerd, getekend en afgewerkt. Vondsten zijn per spoor en per laag verzameld en later ingevoerd op de laptop. In het veld zijn structuren gedefinieerd en vergeleken met de bekende typen. Op basis hiervan is gezocht naar ontbrekende palen en andere fenomenen. Het coupeerteam bestond uit: Benjamin Tunker, Rutger Elsma, Niels Otten, Edwin Rademakers, Jordy van Beers, Metz Kuppens, Hannah Hamoen, Ton Wolf.
14377.019 versie 1
15 / 32
Profielen zijn per werkput aan beide lange zijden genomen. Er zijn alleen botanische monsters van bijvoorbeeld waterputten of bijzondere kuilen en greppels genomen. Houtskoolmonsters zijn niet genomen, omdat de aanwezige sporen en structuren beter gedateerd kunnen worden aan de hand van vondsten (Late Middeleeuwen) of in het Hallstatt plateau vallen (IJzertijd). Na afloop zijn de aanwezige putten weer gedicht en is het terrein in oorspronkelijke staat opgeleverd. Tabel 3.1 overzicht aantallen
Werkputnummers Aantal vierkante meters vlak 1 Aantal vierkante meters vlak 2 Aantal profielen aangelegd en gedocumenteerd Uitgeschreven spoornummers Uitgeschreven vondstnummers Monsters algemeen Monsters houtskool
18 11.553 m2 0 m2 P25 S1890 V697 14 0
Figuur 3.1 Het couperen van sporen met de grote graafmachine en de minigraver
14377.019 versie 1
16 / 32
Figuur 3.2 Allesporenkaart
14377.019 versie 1
17 / 32
Figuur 3.3 werkput 7, die dieper is aangelegd dan het grondwater.
14377.019 versie 1
18 / 32
4
VOORLOPIGE RESULTATEN VELDWERK
4.1 Bodemopbouw De bodemopbouw in het gehele plangebied komt overeen met die van het proefsleuvenonderzoek. Er is een plaggendek van ongeveer 50 cm aanwezig. Hieronder ligt vaak een BC-horizont van ongeveer 10 cm dik. Daaronder ligt een C-Horizont bestaande uit bruingeel zwak siltig, matig grof, gleyhoudend zand. Het gaat om eolisch afgezet dekzand in de laatste fase van de laatste IJstijd (jong dekzand).
Figuur 4.1 profiel 19 in werkput 11.
14377.019 versie 1
19 / 32
4.2 Sporen en structuren Tijdens het veldwerk zijn er 1.874 sporen aangetroffen. Het gaat om het gebruikelijke spectrum van paalkuilen, kuilen, greppels, waterputten en sporen die toch natuurlijk bleken te zijn (zie tabel 4.1). Vanuit deze sporen hebben we vooralsnog 44 structuren kunnen herleiden. Ze dateren in de IJzertijd en de Middeleeuwen (zie tabel 4.2). De structuren zullen we hieronder per periode behandelen.
Figuur 4.2 ASK naar aard spoor
14377.019 versie 1
20 / 32
Tabel 4.1 aantallen aangetroffen sporen type spoor
aantal
paalkuil
1.391
kuil
275
greppel
138
waterput
19
natuurlijk
51
totaal
1.874
Tabel 4.2 structurenlijst structuurnummer
werkput
type
datering
opmerkingen
1
1
huisplattegrond
ME (H?)
loopt door naar het zuiden (buiten de vindplaats)
2
3
huisplattegrond
ME (H2)
met middengreppel
3
3
huisplattegrond
ME (H2)
met middengreppel
4
4
bijgebouw
5
5
huisplattegrond
ME (H1)
6
5
huisplattegrond
ME (H1)
7
6
spieker
8
7
huisplattegrond
ME (H?)
9
10/13
huisplattegrond
IJzertijd
10
11
spieker
11
11
spieker
12
13
spieker
13
9
spieker
14
3/16
huisplattegrond
15
6/14
bijgebouw
16
6/14
bijgebouw
17
6/14
spieker
18
5/15
huisplattegrond
ME (H3?)
19
5/18
huisplattegrond
ME (H?)
20
5/15
huisplattegrond
ME (H?)
21
18
waterput
14377.019 versie 1
mogelijk 2 plattegronden
IJzertijd
S1475
21 / 32
22
18/5
waterput
S1482
23
3
waterput
S1844 (vlechtwerk)
24
3
waterput
S1784 (hout)
25
18
waterput
S1768 (hout)
26
18
waterput
S1619 (hout)
27
18
waterput
S1608 (hout)
28
17
waterput
S1373
29
9
waterput
S961
30
7
waterput
S749 (hout)
31
7
waterput
S718 (hout)
32
3
waterput
S161
33
3
bijgebouw
ME
34
12
huisplattegrond
IJZ?
35
18
roedenberg
ME
36
14
gebouwstructuur
ME
37
2
spieker
ME
38
2,3,16
huisplattegrond
ME
39
3,17
spieker
ME
40
3
waterput
S65
41
3
waterput
S92
42
18
waterput
S1772
43
18
waterput
S1533
44
15
waterput
S1204
45
15
waterput
S1205
46
14/18
waterput
S1151/S1703
14377.019 versie 1
mogelijk IJzertijd
alleen de oostelijke helft opgegraven
22 / 32
4.2.1
IJzertijd
Tijdens de opgraving is tenminste 1 huisplattegrond (Structuur 9) uit de IJzertijd aangetroffen. Het gaat om een oost – west georiënteerde plattegrond van het type Haps, daterend in de midden of late IJzertijd. Bij deze plattegrond liggen drie spiekers (structuren 10, 11 en 12). In het oosten van de opgraving liggen twee structuren half in de opgravingsputten (Structuur 14 en 34). Mogelijk gaat het hier ook om plattegronden van het type Haps. Bij de uitwerking gaan we hier nader op in.
Figuur 4.3 huisplattegrond 10 en spiekers 10, 11 en 12.
14377.019 versie 1
23 / 32
4.2.2 Middeleeuwen De hoofdmoot van de sporen en structuren die zijn aangetroffen dateren in de Middeleeuwen. We hebben tenminste 10 huisplattegronden opgegraven, 19 waterputten en meerdere bijgebouwen. De huisplattegronden zijn noord – zuid georiënteerd en passen in de typologie die is opgesteld door Huijbers. Het gaat om plattegronden van het type H1, H2 en H3 die dateren tussen 900 en 1300 n. Chr. 14 De plattegronden liggen “lekker” verspreid, wat het herleiden van de plattegronden makkelijk maakt. Daarnaast moet het mogelijk zijn om een groot aantal bijgebouwen en waterputten te koppelen aan huisplattegronden en dus erven. Het maakt het minder makkelijk om de opeenvolging van erven te herleiden, omdat we niet kunnen terugvallen op oversnijdingen. Opvallend bij drie plattegronden (structuur 2, 3 en 20) is dat er een noord - zuid georiënteerde greppel/kuil aanwezig is in het midden van de plattegrond. We vermoeden dat het om een mestgoot gaat, alhoewel we geen mestlagen hebben waargenomen. Als het om een mestgoot gaat, dan lijkt het erop dat het hele gebouw in gebruik is geweest als stal. Dat zou betekenen dat we minder dan 10 huisplattegronden hebben. We moeten dan goed kijken wat het hoofdgebouw is en wat de stal en welke bij elkaar horen. Vaak zien we dat ten noorden van de huizen een waterput ligt. We hebben in totaal 19 waterputten aangetroffen.
De meeste waterputten liggen dichtbij een plattegronden en kunnen hieraan gekoppeld worden. Ook een aantal bijgebouwen kunnen gekoppeld worden aan een huisplattegrond. We moeten hiermee een goede erfindeling en fasering kunnen maken. Tabel 4.3 voorlopige koppeling tussen huisplattegronden, waterputten en bijgebouwen huisplattegrond
type
waterput
locatie waterput
bijgebouw
locatie bijgebouw
opmerkingen
1
H?
2
H2
24 / 32
ten noorden
33
ten noordoosten
huisplattegrond met greppel
3
H2
28
ten noorden
4
ten noorden
huisplattegrond met greppel
5
H1
42, 43, 22
ten noorden en ten oosten (22)
6
H1
26 27
ten noorden
16
ten noorden
18
H3?
19
H?
20
H?
44, 45
ten westen
8
H? (2x?)
30, 31
ten noorden
huisplattegrond met greppel
14 Huijbers, 2014, p. 378 en 379
14377.019 versie 1
24 / 32
Figuur 4.4 ASK noordoostelijk deel
14377.019 versie 1
25 / 32
Figuur 4.5 ASK centrale deel
14377.019 versie 1
26 / 32
4.3 Vondsten Tijdens het archeologisch onderzoek zijn 698 vondstnummers geregistreerd, verdeeld over de onderstaande categorieën (tabel I). Het vondstmateriaal is gewassen, gedroogd en gesplitst. Het keramiek, dierlijk bot, natuursteen en metaal is tijdens de eerste fase van de uitwerking voor deze evaluatie basaal gedetermineerd/gewaardeerd. Tabel 4.4
De hoeveelheid aangetroffen vondstmateriaal en genomen monsters per categorie
vondstcategorie keramiek
subsoort
aantal
gewicht
specialist
late prehistorie
119
1.258 gram
Peter Wemerman
Middeleeuwen / Nieuwe tijd
2369
53.519 gram
Peter Wemerman
glas
2
19 gram
Peter Wemerman
bouwmaterialen
119
12.373 gram
Peter Wemerman
IJzer (fe)
90
4.039 gram
koper (cu)
37
204 gram
brons (cu+sn)
3
78 gram
lood (pb)
8
74 gram
zilver (ag)
2
5 gram
231
1.174 gram
leisteen
3
339 gram
vuursteen
1
1 gram
overig
71
3.557 gram
metaal
dierlijk bot steen
Julie Reynaert
Aardewerk Tijdens het onderzoek zijn scherven aardewerk aangetroffen uit de late prehistorie en de Middeleeuwen/ Nieuwe tijd. Het materiaal uit de late prehistorie bestaat uit handgevormde scherven daterend in de IJzertijd. Het gaat om 119 stuks met een totaal gewicht van 1.258 gram. Ze behoren tot de nederzetting uit de IJzertijd waar structuur 9 en mogelijk ook 14 en 34 toe behoren. We adviseren om al het materiaal uit te werken conform de eisen uit het PvE en de BRL. Het aardewerk uit de Middeleeuwen/ Nieuwe tijd bedraagt 2.369 stuks met een totaal gewicht van bijna 54 kilo. Tijdens de scan van het aardewerk is aardewerk gezien waarvan het merendeel lijkt te dateren tussen 1000 en 1400 n. Chr. Aangetroffen baksels zijn Pingsdorf, Paffrath, roodbakkend en grijsbakkend aardewerk en steengoed. Meer dan 90% van het aardewerk is afkomstig uit sporen. We kunnen hiermee de aangetroffen plattegronden en andere structuren goed dateren en een inkijkje geven in de materiele cultuur van de bewoners. Geadviseerd wordt om alle vondsten te determineren conform de eisen van het PvE.
14377.019 versie 1
27 / 32
Glas Er zijn twee fragmenten van glas aangetroffen. Het gaat om een doorzichtig glas van de wand van een voorwerp, aangetroffen in het plaggendek en de bodem (met ziel) van een groengekleurd flesje uit greppel (S7743). Beide kunnen gedateerd worden in de Nieuwe tijd. Een korte beschrijving en determinatie volstaat. Bouwmaterialen Het bouwmateriaal bestaat uit fragmenten baksteen en dakpan en ongedefinieerd bouwkeramiek. Het is aangetroffen in sporen en in het plaggendek. Een korte beschrijving en determinatie van deze vondstgroep volstaat. Metaal Er zijn 140 objecten metaal aangetroffen. Het gaat om voorwerpen van ijzer, brons, koper, lood en zilver. Een eerste determinatielijst is gegeven in Bijlage 2. Er wordt geadviseerd om 7 fragmenten met röntgenonderzoek te fotograferen om te achterhalen om wat voor soort object het gaat en om 7 voorwerpen te conserveren. De te conserveren voorwerpen zijn: een zilveren munt, een zilveren knoop, twee hengsels van kookpotten afkomstig uit waterputten, een deel van een hoefijzer uit een waterput en twee sleutels. Tabel 4.5
Uitwerken metaal soort onderzoek
aantal
conserveren
7
röntgen en indien nodig conserveren
7
deponeren zonder determinatie
0
deselectie
126
Dierlijk bot Er zijn 231 fragmenten dierlijk bot verzameld. Ze zijn aangetroffen bij het couperen van middeleeuwse sporen. Het gaat voornamelijk om fragmenten van de kaak, waaronder tanden. Analyse van deze fragmenten moet inzicht kunnen geven in tot welke dieren de fragmenten behoort hebben, welke ouderdom ze hadden en of er slacht- of snijsporen op zitten. Alle fragmenten dierlijk bot zullen worden gedetermineerd. Steen Het natuursteen bestaat uit 75 fragmenten, waaronder 1 fragment onbewerkt vuursteen, 3 fragmenten leisteen en 71 nog niet op hoofdsoort gebracht steen (waarschijnlijk allen typen zandsteen). Een korte determinatie en beschrijving van deze fragmenten volstaat.
14377.019 versie 1
28 / 32
4.4 Hout en botanische monsters Er zijn in totaal 14 monsters genomen voor botanisch onderzoek en 13 monsters voor houtonderzoek. De meeste botanische monsters en alle houtmonsters zijn genomen van waterputten. In Tabel 4.6 is een overzicht gegeven. We adviseren om al het hout te laten analyseren op constructiewijze, houtsoort en mogelijkheid voor dendrochronologie. De meeste waterputten kunnen gekoppeld worden aan een erf en die kunnen gedateerd worden op basis van type huisplattegrond. We adviseren om per type plattegrond (H1, H2 of H?) 1 monster van een waterput te analyseren op macroresten en pollen. In totaal zijn dit 3 monsters. Deze monsters kunnen inzicht geven in de leefomgeving en het dieet van de bewoners. Deze monsters worden eerst gewaardeerd en dan geanalyseerd. Mocht een van de monsters niet geschikt zijn dan zal een ander monster van de plattegrond (mits aanwezig) ingezet worden. Dit vullen we aan met een monster van een greppel die midden in structuur 3 ligt, mogelijk gaat het om een mestgeul. Het botanisch monster kan eventueel inzicht geven in de aard van deze greppel. De overige kuilen (losse kuilen met een niet nader te specificeren functie) worden qua botanie niet nader uitgewerkt (het gaat om de kuilen S503 – V207, S1372 – V340, S1066 – V658 en S677 – V649). Er worden geen 14C-monsters ingezet.
Dit omdat we de structuren uit de Middeleeuwen beter kunnen dateren aan de hand van vondsten. De structuren uit de IJzertijd vallen in de Hallstattperiode. Afhankelijk van de geschiktheid van het hout worden er maximaal tien dendrochronologische monsters ingezet. Tabel 4.6
Monsters en analysestappen, overzicht en aantallen, de in te zetten monsters zijn geel gemarkeerd.
structuur
type
waterput
hp 2
H2
str 32 (S161)
hp 3
hp 5
hp 6
hp 8
14377.019 versie 1
H2
H1
H1
H?
hout
macromonster
pollenmonster
V900
V900
str 24 (S1784)
plank (V601) + staak (V602)
V591
V591
str 23 (S1844)
vlechtwerk (V600)
V599
V599
str 28 (S1373)
3 planken (V367)
V344
V344
greppel in midden van str 3 (S1804)
V543
V543
str 22 (S1482)
V557
V557
str 25 (S1768)
plank (V489)
str 26 (S1619)
2 palen (V564 en 565)
str 27 (S1608)
plank (V566)
V559
V559
str 30 (S749)
plank ( 640) en vlechwerk (V639 en V700)
V636
V636
str 31 (S718
plank (V623)
29 / 32
losse waterputten
5
str 29 (S961)
V317
V317
str 21 (S1475)
V463
V463
SYNTHESE
Tijdens het archeologisch onderzoek zijn sporen en vondsten aangetroffen die behoren tot twee vindplaatsen. Het gaat om een, mogelijk drie, huisplattegronden uit de IJzertijd en tien huisplattegronden uit de Middeleeuwen (ca. 900 – 1300 n. Chr.). In dit evaluatierapport stellen we een analyse van sporen, vondsten en monsters voor, die er zorg voor draagt dat er een gedegen rapportage komt, waarin beide vindplaatsen conform de eisen van het vakgebied zijn uitgewerkt. We zullen ons met name richten op het opstellen van een fasering van de Middeleeuwse vindplaats. Welke plattegronden horen bij elkaar? Hoe ziet het erf eruit en hoe is de opeenvolging van erven? De vraagstellingen, zoals geformuleerd in het PvE, zijn voldoende. Er hoeven geen nieuwe vragen opgesteld te worden.
14377.019 versie 1
30 / 32
6
ADVIES
Tijdens de archeologische opgraving zijn alle vindplaatsen binnen het plangebied volledig opgegraven en behouden ex situ. Econsultancy adviseert om het gehele plangebied vrij te geven wat betreft archeologie en de dubbelbestemming te laten vervallen.
Figuur 6.1
14377.019 versie 1
Selectieadvies
31 / 32
7
LITERATUUR
Elsma, R. 2023: Rapport archeologische begeleiding Kamersche Hoef (Herpersteeg – Hopveld e.o.) te Heeswijk Dinther in de gemeente Bernheze, Econsultancy rapport 14377.015, Boxmeer. Hazen, P.L.M., 2008: Erven langs de Aa, Twee laatmiddeleeuwse sites in Sint-Michielsgestel bij de Meander Assendelft te Middelrode. Een archeologische begeleiding, ADC Archeoprojecten rapport 1665, Amersfoort. Hensen, G., 2012: Lariestraat te Heeswijk-Dinther, gemeente Bernheze; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en verkennend booronderzoek, Weesp (RAAP-notitie 4062). Huijbers, A., 2014: Huisplattegronden van agrarische nederzettingen uit de volle Middeleeuwen in het MaasDemer-Scheldegebied, in: Huisplattegronden in Nederland, Archeologische sporen van het huis, Amersfoort. Moesker, T.P., 2012: Archeologisch onderzoek op bedrijventerrein Heeswijk-Dinther Retsel (gemeente Bernheze) Een grafveld uit de IJzertijd-Romeinse tijd; nederzettingssporen uit de IJzertijd en sporen van landinrichting uit de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd, Diachron publicatie 54, Amsterdam. Reynaert, J.A.M. & T.H.L. Hos, 2023: Evaluatierapport proefsleuvenonderzoek Herpersteeg – Hopveld e.o. te Heeswijk-Dinther in de gemeente Bernheze (Econsultancy rapportnr. 14377.017), Boxmeer.
Stiekema, 2021, M.: Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Kamersche Hoef te Heeswijk-Dinther in de gemeente Bernheze, Swalmen (Econsultancy rapportnr. 14377.001).
14377.019 versie 1
32 / 32
Bijlage 1
Deselectielijst metaal RONTGEN
nagel
2
5000
plaggendek
NT
1
2
MCU
knoop
2
5000
plaggendek
NT
1
1
MCU
munt
4
5000
plaggendek
NT
4
58
MFE
nagel
4
5000
plaggendek
NT
1
1
MCU
munt
4 ijzeren nagels/spijkers
spijker
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
19e eeuw
knoop
knoop
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
19e eeuw
1/2 cent?
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
4 ijzeren gesmede nagels
spijker
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
1/2 cent?
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
4
5000
plaggendek
NT
1
1
MPB
kogel
Ronde hagel vanuit een geweer
kogel
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
6
5000
plaggendek
NT
1
8
MCU
gesp
Gesp
gesp
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
6
5000
plaggendek
NT
1
12
MCU
constructieartikel
Staafje van koper
xxx
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
6
5000
plaggendek
NT
1
1
MFE
nagel
Kromme nagel
spijker
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
7
5000
plaggendek
NT
1
14
MFE
nagel
ijzeren gesmede nagel
spijker
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
26
5000
plaggendek
NT
1
22
MFE
bout/moer/schroef
grote bout of moer
xxx
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
19e eeuw
18e eeuw
a/9
MOTIVATIE
STAAT
MFE
VOORSTEL ECONSULTANCY
ABR
35
CONSERVEREN
OMSCHRIJVING
4
DATERING SPEC
CATEGORIE
MATERIAAL
GEWICHT GR
NT
14377.019 versie 1
AANTAL
SPOOR AARD plaggendek
DATERING CONTEXT
SPOOR 5000
VONDST 2
28
5000
plaggendek
NT
1
12
MCU
beslag
vierkant beslag plaatje
beslag
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
32
5000
plaggendek
NT
1
12
MPB
kogel
verschoten musketkogel
kogel
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
33
5000
plaggendek
NT
1
2
MCU
munt
18e eeuw
Ronde munt
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
35
5000
plaggendek
NT
1
16
MBR
kookpot
17e eeuw
Fragment van een bronzen grape
grape
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
36
5000
plaggendek
NT
1
2
MCU
munt
18e eeuw
Munt mogelijk belgische liard/duit
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
38
5000
plaggendek
NT
1
8
MCU
gesp
18e eeuw
groot fragment gesp
gesp
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
60
381
greppel
NT
1
20
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
60
381
greppel
NT
1
22
MFE
mes
ijzeren deel van een mes
mes
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
116
216
greppel
ME
1
14
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
117
216
greppel
ME
1
6
MFE
indet
indet
xxx
zeer slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
120
124
paalkuil
ME
1
5
MFE
indet
indet
xxx
zeer slecht
nee
nee
deselectie
object ondetermineerbaar, te fragmentarisch
121
116
kuil
NT
1
26
MFE
fragment indet
indet
xxx
zeer slecht
nee
nee
deselectie
object ondetermineerbaar, te fragmentarisch
122
5000
plaggendek
NT
1
8
MPB
kogel
18e eeuw
kleine musket
kogel
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
123
5000
plaggendek
NT
1
12
MPB
kogel
18e eeuw
kleine musket
kogel
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
124
5000
plaggendek
NT
1
4
MCU
beslag
18e eeuw
knoop
knoop
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
14377.019 versie 1
b/9
126
133
greppel in hp 3
ME
1
14
MFE
xxx
xxx
ja
127
133
greppel in hp 3
ME
1
26
MFE
xxx
xxx
ja
133
5000
plaggendek
NT
1
12
MPB
xxx
xxx
xxx
heel slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
134
5000
plaggendek
NT
1
34
MBR
kookpot
17e eeuw
Pootje bronzen grape
grape
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
136
5000
plaggendek
NT
1
6
MCU
knoop
18e eeuw
Fragment knoop
knoop
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
137
5000
plaggendek
NT
1
2
MFE
nagel
19e eeuw
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
138
5000
plaggendek
NT
1
6
MCU
munt
18e eeuw
duit
munt
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
145
187
kuil str 2
ME
1
8
MFE
nagel
sijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
146
188
kuil str 2
ME
1
6
MFE
nagel
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
147
765
greppel
NT
1
30
MFE
ring multifunctioneel
ijzeren ring
ring
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
161.2
975
greppel
NT
1
6
MFE
nagel
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
162
975
greppel
NT
2
40
MFE
mes
Fragment van een lemmet
mes
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
169
898
greppel
NT
1
8
MPB
kogel
musketkogel
kogel
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
170
919
greppel
NT
1
7
MFE
nagel
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
172
942
greppel
NT
1
8
MFE
nagel
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
14377.019 versie 1
18e eeuw
c/9
173
935
kuil
NT
1
82
MFE
nagel
grote bout of moer
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
177
872
greppel
NT
1
22
MFE
nagel
Grote gesmede spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
200
5000
plaggendek
NT
1
90
MFE
bout/moer/schroef
grote bout of moer
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
211.1
1047
paalkuil
ME/NT
1
14
MFE
nagel
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
216
1057
greppel
NT
1
12
MFE
nagel
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
217
1057
greppel
NT
1
12
MCU
gewicht
17e eeuw
pijlgewicht bakje
gewicht
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
218
-
1
8
MCU
vingerhoed
18e eeuw
Fragment vingerhoedje
vingerhoed
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
219.3
5000
plaggendek
NT
1
32
MFE
indet
onbekend
Niet determineerbaar fragment
xxx
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
246
411
paalkuil str. 20
ME
1
28
MBR
indet
242
367
paalkuil
ME/NT
1
8
MFE
nagel
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
255
5000
plaggendek
NT
1
18
MPB
kogel
musketkogel
kogel
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
256
5000
plaggendek
NT
1
8
MCU
knoop
18e eeuw
knoop
knoop
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
257
5000
plaggendek
NT
1
12
MCU
knoop
18e eeuw
knoop
knoop
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
258
5000
plaggendek
NT
1
5
MCU
munt
18e eeuw
duit
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
259
5000
plaggendek
NT
1
4
MAG
munt
11e of 12e eeuw
zilveren penning
munt
redelijk
nee
ja
conserveren
14377.019 versie 1
ja
d/9
260
5000
plaggendek
NT
1
8
MCU
munt
18e eeuw
grote duit of oord
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
262
5000
plaggendek
NT
1
8
MCU
munt
17e eeuw
grote duit of oord
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
262
5000
plaggendek
NT
1
1
MAG
knoop
18e eeuw
zilveren knoop
knoop
goed
nee
ja
264
5000
plaggendek
NT
1
4
MCU
hanger
18e eeuw
heiligenhanger
insigne
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
266
5000
plaggendek
NT
2
6
MCU
beslag
2 stukjes beslag
beslag
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
266
5000
plaggendek
NT
2
10
MCU
gesp
18 eeuw
2 gespen
gesp
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
284
5000
plaggendek
NT
2
8
MCU
munt
18e eeuw
2 duiten
munt
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
284
5000
plaggendek
NT
1
6
MCU
ring multifunctioneel
19e eeuw
Ring voor gordijn of tent
ring
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
285
5000
plaggendek
NT
1
2
MCU
munt
19e eeuw
halve cent
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
293
1066
greppel
NT
3
156
MFE
nagel
3 grote fragmenten nagels
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
290.3
1067
greppel
NT
1
172
MFE
hoefijzer
Fragment hoefijzer
hoefijzer
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
334
420
paalkuil hp 5
ME
1
66
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
351
5000
plaggendek
NT
1
4
MCU
knoop
18e eeuw
knoop
knoop
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
365
5000
plaggendek
NT
1
5
MCU
munt
18e eeuw
Duit
munt
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
366
5000
plaggendek
NT
1
1
MCU
gesp
18e eeuw
deel van gesp
gesp
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
14377.019 versie 1
17e eeuw
e/9
370
5000
plaggendek
NT
1
1
MCU
munt
424
1724
greppel
NT
1
40
MFE
425.3
1734
greppel
NT
1
8
425.3
1734
greppel
NT
1
446
1482
waterput
ME
447
1482
waterput
453
1508
455
duit/oord
munt
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
spijkr
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
MFE
nagel
spijker nagel
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
48
MFE
kookpot
fragment van ijzeren kookpot
pot
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
1
38
MFE
kookpot
hengsel kookpot?
pot
redelijk
nee
ja
ME
1
80
MFE
hoefijzer
Fragment hoefijzer
hoefijzer
redelijk
nee
ja
greppel
NT
1
1314
MFE
kookpot
Onderkant kookpot
kookpot
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
1508
greppel
NT
1
54
MFE
fragment indet
Fragment indet
xxx
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
457
1533
waterput
ME
1
6
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
473.2
1548
greppel
NT
1
4
MFE
xxx
xxx
xxx
heel slecht
nee
nee
449
1508
greppel
NT
1
1
MCU
munt
Fragment munt?
munt
heel slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
450
1508
greppel
NT
1
20
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
458
1532
kuil
ME/NT
1
12
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
470
1535
greppel
NT
1
4
MCU
plaatje
plaatje
plaat
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
475
1569
kuil str. 6
NT
1
8
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
14377.019 versie 1
18e eeuw
17e eeuw
18e eeuw
f/9
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
476
1619
waterput
ME
1
1
MCU
xxx
xxx
xxx
heel slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
477
1608
waterput
ME
1
2
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
478
1608
waterput
ME
1
20
MFE
sleutel
sleutel
sleutel
redelijk
nee
ja
479
1608
waterput
ME
2
44
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
482
1576
greppel
NT
1
24
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
483
1576
greppel
NT
1
8
MFE
nagel
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
484
1578
greppel
NT
1
68
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
501.2
1507
waterput
ME
2
142
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
515
5000
plaggendek
NT
1
8
MCU
beslag
beslag stukje
beslag
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
518
5000
plaggendek
NT
1
18
MCU
slot/sleutel
fragment sleutel
sleutel
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
546.3
1623
waterput
ME
1
74
MFE
kookpot
hengsel kookpot?
kookpot
redelijk
nee
ja
555.1
1822
greppel hp 2
ME
1
42
MFE
558.4
1482
waterput
ME
3
32
MFE
spijkers
spijkers
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
562
1620
kuil str. 6
ME
1
218
MFE
sleutel
fragment steeksleutel
sleutel
redelijk
nee
ja
574.4
1608
waterput
ME
4
184
MFE
575
1863
greppel
NT
1
32
MFE
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
14377.019 versie 1
Middeleeuwen
18e eeuw
ja
ja
mes
17e a 18e eeuw
Fragment mes (lemmet)
mes
slecht
nee
nee
g/9
584
1798
kuil str. 3
ME
1
82
MFE
595
1836
kuil str. 2
ME
1
12
MFE
spijker
spijker
spijker
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
628.5
720
kuil str. 8
ME
1
6
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
632
694
kuil str. 8
ME
1
230
MFE
643
584
kuil
ME/NT
4
8
MFE
spijker
spijker
spijker
heel slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
651
606
paalkuil los
ME/NT
2
38
MFE
xxx
xxx
xxx
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
653
547
paalkuil los
ME/NT
2
20
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
665
1401
paalkuil str. 18
ME
2
18
MFE
spijker
spijker
spijker
redelijk
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
675
1387
paalkuil los
ME/NT
1
28
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
683
1889
paalkuil str. 18
ME
1
18
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
691.2
1744
paalkuil str. 18
ME
1
10
MFE
spijker
spijker
spijker
matig
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object
692.2
1754
kuil
ME/NT
1
18
MFE
fragment indet
Fragment indet
xxx
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
697.3
1757
kuil
NT
1
8
MFE
spijker
spijker
spijker
slecht
nee
nee
deselectie
geen bijzonder object, behoort niet tot een vindplaats
14377.019 versie 1
ja
ja
h/9
14377.019 versie 1
i/9