Bijlage 8 - Ecologische veldonderzoeken
Tekst van het document
Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021 Complex 3402 en 3413 te Nistelrode
colofon
titel rapport Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021 datum 6 januari 2022 projectnummer P03077 opdrachtgever Woningcorporatie Mooiland BRO Projectteam MvdS, NL, RdM, BvW bron Kaft RdM
BRO Bosscheweg 107 5282 WV Boxtel T +31 (0)411 850 400 E info@bro.nl www.bro.nl
“Als we anderen de ruimte niet gunnen zullen we zelf steeds meer opgesloten raken.” Prof. Hans Galjaard
1 Inleiding Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
Inhoudsopgave 1
Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Doel
3 3 3
2
Omschrijving plangebied 2.1 Huidige situatie 2.2 Toekomstige situatie
4 4 4
3
Werkwijze 3.1 Huismussen 3.2 Gierzwaluwen 3.3 Vleermuizen
7 7 8 9
4
Resultaten 4.1 Huismussen
12 12
4.1.1 Nestlocaties
12
4.1.2 Leefgebied
12
4.1.3 Omgevingscheck
4.2 Gierzwaluwen 4.2.1 Nestlocaties
4.3 Vleermuizen 4.3.1 Verblijfplaatsen
12
14 14
16 16
4.4 Overige soorten
17
5
Conclusie
18
6
Bronnen
19
7
Verklarende Woordenlijst
20
donderdag 6 januari 2022
2
1 Inleiding Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
Woningcorporatie Mooiland heeft door heel Nederland een groot aantal woningen in eigendom. Voor meerdere woningen staat onderhoud en na-isolatie gepland. Tijdens een veldbezoek is geconstateerd dat een deel van deze woningen geschikte verblijfplaatsen bevat voor huismus, gierzwaluw en vleermuizen. Naar aanleiding hiervan is in het seizoen van 2021 huismus-, gierzwaluw-, en vleermuisonderzoek uitgevoerd door BRO1 in samenwerking met Natuurinclusief, om aanwezige nest- en verblijfplaatsen van de betreffende soorten te kunnen identificeren. In dit rapport worden de resultaten van dit nader onderzoek gepresenteerd.
1.2
Indien bij aanwezigheid van beschermde soorten het treffen van maatregelen noodzakelijk is, omdat de huidige nest- en verblijfplaats komt te vervallen/wordt verstoord, dan zullen deze (ten behoeve van een ontheffingsaanvraag) voldoende moeten worden onderbouwd middels een separaat activiteitenplan. Hierbij moet vast komen te staan dat de functies die de gebouwen hebben voor de soort(en) behouden blijven. Ook dient te worden getoetst of de huidige staat van instandhouding van de soort niet in het geding is. Ten behoeve van het eventueel indienen van een ontheffingsaanvraag dienen ook aspecten als doel, (wettelijk) belang en alternatievenafweging te worden onderbouwd. Deze eventuele vervolgfase ten behoeve van een ontheffingstraject maakt geen deel uit van onderhavig vervolgonderzoek.
Doel
Dit onderzoek zal antwoord geven op de volgende vragen: Zijn er nestplaatsen van de huismus aanwezig in de betreffende woningen? Zijn er nestplaatsen van de gierzwaluw aanwezig in de betreffende woningen? Zo ja, hoeveel nestplaatsen van huismus en gierzwaluw betreft het hier? Zijn er verblijfsfuncties van vleermuizen aanwezig in de betreffende woningen? Zo ja, welke soort, aantal en verblijffunctie m.b.t. vleermuizen betreft het hier? Leiden de werkzaamheden tot verlies of verstoring van nest- en/of verblijfplaatsen? Leidt het onderhoud en/of de na-isolatie tot overtreding van de verbodsbepalingen uit de Wet natuurbescherming en is een ontheffingsaanvraag noodzakelijk? 1
BRO is lid van het Netwerk Groene Bureaus (NGB). Het NGB is de brancheorganisatie voor groene adviesbureaus en heeft als doel kwaliteitsbevordering en belangenbehartiging. Onze werkzaamheden voeren wij dan ook uit volgens de door het NGB vastgestelde gedragscode (versie juni 2008, aangevuld in februari 2010). De medewerkers binnen de discipline ecologie voldoen aan de door het Ministerie van EZ genoemde voorwaarden voor ter zake deskundigen op het gebied van ecologisch onderzoek. Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd conform de toepasselijke en van kracht zijnde protocollen en richtlijnen voor onderzoek.
donderdag 6 januari 2022
3
2 Omschrijving plangebied Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
2
Omschrijving plangebied
2.1
Huidige situatie
De renovatiewerkzaamheden hebben betrekking tot woningen in Nistelrode. Het betreft rijtjeshuizen en 2-onder-1 kapswoningen verspreid door het dorp (zie figuur 1, 2 en 3). In tabel 1 zijn de adressen van de te renoveren woningen weergegeven van complex 3403 en 3413.
2.2
Figuur 1: Topografische ligging onderzochte woningen
Figuur 2: Luchtfoto van onderzochte woningen in projectgebied
Toekomstige situatie
De woningen staan op de nominatielijst om energetisch te worden gerenoveerd. De exacte invulling van de werkzaamheden is nog niet bekend. Door Mooiland wordt de staat van de woningen onderzocht. Aan de hand hiervan wordt een werkplan opgesteld om te kunnen voldoen aan de gestelde doelen.
Figuur 3: Verdeling van de onderzochte woningen in deelgebieden
donderdag 6 januari 2022
4
2 Omschrijving plangebied Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
Tabel 1: Adressen te renoveren woningen binnen complex 3403 en 3413 UID
Complex
Plaatsnaam
Adres
13880
3413
Nistelrode
Urnenveld 3
13910
3413
Nistelrode
Urnenveld 44
13881
3413
Nistelrode
Urnenveld 5
13911
3413
Nistelrode
Urnenveld 46
13882
3413
Nistelrode
Urnenveld 7
13912
3413
Nistelrode
Urnenveld 48
13883
3413
Nistelrode
Urnenveld 9
13913
3413
Nistelrode
Urnenveld 49
13853
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 6
13884
3413
Nistelrode
Urnenveld 11
13914
3413
Nistelrode
Urnenveld 50
13854
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 8
13885
3413
Nistelrode
Urnenveld 13
13915
3413
Nistelrode
Urnenveld 51
13855
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 10
13886
3413
Nistelrode
Urnenveld 15
13916
3413
Nistelrode
Korenstraat 20
13856
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 12
13887
3413
Nistelrode
Urnenveld 17
13917
3413
Nistelrode
Korenstraat 22
13857
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 14
13888
3413
Nistelrode
Urnenveld 19
13918
3413
Nistelrode
Korenstraat 24
13858
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 26
13889
3413
Nistelrode
Urnenveld 21
13919
3413
Nistelrode
Korenstraat 26
13859
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 28
13890
3413
Nistelrode
Urnenveld 23
13920
3413
Nistelrode
Korenstraat 28
13860
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 30
13891
3413
Nistelrode
Urnenveld 25
13921
3413
Nistelrode
Korenstraat 30
13861
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 32
13892
3413
Nistelrode
Urnenveld 27
13922
3413
Nistelrode
Korenstraat 36
13862
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 34
13893
3413
Nistelrode
Urnenveld 29
13923
3413
Nistelrode
Korenstraat 38
13863
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 36
13894
3413
Nistelrode
Urnenveld 31
13924
3413
Nistelrode
Korenstraat 40
13864
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 38
13895
3413
Nistelrode
Urnenveld 33
13925
3413
Nistelrode
Korenstraat 42
13865
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 40
13896
3413
Nistelrode
Urnenveld 35
13926
3413
Nistelrode
Korenstraat 44
13866
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 42
13897
3413
Nistelrode
Urnenveld 37
13927
3413
Nistelrode
13867
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 44
13898
3413
Nistelrode
Urnenveld 39
Walterus van Houtstraat 16
13868
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 46
13899
3413
Nistelrode
Urnenveld 41
13928
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 18
13869
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 48
13900
3413
Nistelrode
Urnenveld 43
13929
3413
Nistelrode
13870
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 50
13901
3413
Nistelrode
Urnenveld 45
Walterus van Houtstraat 20
13871
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 52
13902
3413
Nistelrode
Urnenveld 47
13930
3413
Nistelrode
13872
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 54
Walterus van Houtstraat 22
13903
3413
Nistelrode
Urnenveld 26
13873
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 56
13931
3413
Nistelrode
13904
3413
Nistelrode
Urnenveld 32
Walterus van Houtstraat 24
13874
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 58
13905
3413
Nistelrode
Urnenveld 34
13932
3413
Nistelrode
13875
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 60
13906
3413
Nistelrode
Urnenveld 36
Walterus van Houtstraat 26
13876
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 62
13907
3413
Nistelrode
Urnenveld 38
13933
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 28
13877
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 66
13908
3413
Nistelrode
Urnenveld 40
13934
3413
Nistelrode
13878
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 68
13909
3413
Nistelrode
Urnenveld 42
Walterus van Houtstraat 15
13879
3413
Nistelrode
Urnenveld 1
donderdag 6 januari 2022
5
2 Omschrijving plangebied Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
13935
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 17
13936
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 19
13937
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 21
13938
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 23
13939
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 25
13940
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 27
13941
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 2
13942
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 4
13943
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 6
13944
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 8
13945
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 10
13946
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 12
13947
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 14
13948
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 1
13949
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 3
13950
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 5
13951
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 7
13952
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 9
13953
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 11
donderdag 6 januari 2022
13954
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 13
6
3 Werkwijze Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
3
Werkwijze
3.1
Huismussen
Ten aanzien van de huismus zijn tussen 1 april en 15 mei 2021 twee veldbezoeken uitgevoerd, met een tussenliggende periode van minimaal 10 dagen, in de ochtenduren tussen 8.00 uur en 12.00 uur. Tabel 2 geeft een overzicht van de uitgevoerde veldbezoeken voor huismussen. Tijdens de veldbezoeken is gelet op de aanwezigheid van roepende huismussen. Mannetjes huismussen roepen met name in het voorjaar (’s ochtends) vaak vanaf de dakranden/goten waar hun nesten zich bevinden. Tevens is gedurende de veldbezoeken in de ochtend gelet op huismussen die (met nestmateriaal of voedsel) onder dakpannen of andere nestlocaties verdwijnen. Op basis van de veldbevindingen is bepaald of zich onder het dakpannen dak van de te renoveren woningen broedlocaties van de huismus bevinden. De onderzoeksinspanning is conform hetgeen is gesteld in het kennisdocument van de huismus (BIJ12, versie 1.0 juli 2017).
2.
bezoek van een huismus aan een waarschijnlijke nestplaats (nest zelf vaak niet zichtbaar, maar grassprieten of veertjes steken uit) of transport van voedsel of ontlastingpakketjes of bedelende jongen in nest (vlak voor uitvliegen goed te horen, steken kopjes uit nestopening).
minimaal 1 waarneming in potentieel broedbiotoop in de periode 10 maart t/m 20 juni van: een zingend mannetje (veelal op de dakrand) of aanwezigheid van een paartje bij een potentiële nestplaats of balts.
Afwezigheid van broedende huismussen is aangetoond, als er tijdens twee gerichte veldbezoeken in de periode 1 april tot en met 15 mei (met tien dagen tussen beide veldbezoeken) of tijdens vier gerichte veldbezoeken in de periode 10 maart tot en met 20 juni geen aanwezigheid kan worden aangetoond. Tijdens de veldbezoeken waren de weersomstandigheden voor het waarnemen van huismussen gunstig.
Volgens de soortenstandaard kan de aanwezigheid van een nest van een huismus als volgt worden aangetoond: 1. een nestindicatieve waarneming: een nest of nestbouw of
Tabel 2
Bezoeken i.v.m. huismusinventarisaties
Datum
Type onderzoek
Tijdsduur onderzoek
Weer
Temperatuur
22-04-2021
Nestlocaties huismus
08.00-12.00
Wind gemiddeld 2 Bft Helder Geen neerslag
6°C
06-05-2021
Nestlocaties huismus
07.30-12.00
Wind gemiddeld 2 Bft Bewolkt Geen neerslag
8°C
donderdag 6 januari 2022
7
3 Werkwijze Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
3.2
Gierzwaluwen
Tabel 3
Bezoeken i.v.m. gierzwaluwinventarisaties
Voor de gierzwaluw zijn in de periode van half mei tot half juli 2021 drie veldbezoeken uitgevoerd met een tussenliggende periode van minimaal 10 dagen. Tabel 3 geeft een overzicht van de uitgevoerde veldbezoeken voor gierzwaluwen. De veldbezoeken zijn gedurende de avondschemering voor zonsondergang uitgevoerd. In de betreffende periode scheren groepen gierzwaluwen langs gevels van panden waarin zich nesten bevinden. De vrouwtjes die zich op het nest bevinden beantwoorden vervolgens het “gieren” van langs vliegende groepen soortgenoten. Bovendien zijn tijdens de avondschemering vaak invliegende vogels waar te nemen. De onderzoeksinspanning is conform hetgeen is gesteld in het kennisdocument van de gierzwaluw (BIJ12, versie 1.0 juli 2017).
Datum
Type onderzoek
Deelgebied
Tijdsduur onderzoek
Zon onder
Weer
Temperatuur
29-5-2021
Nestlocaties gierzwaluw
1
19.44-21.44
21.44
Wind gemiddeld 3 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
23°C
30-5-2021
Nestlocaties gierzwaluw
4
19.45-21.45
21.45
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
18°C
1-6-2021
Nestlocaties gierzwaluw
3
19.46-21.46
21.46
Wind gemiddeld 2 Bft Onbewolkt Geen neerslag
23°C
2-6-2021
Nestlocaties gierzwaluw
2
19.47-21.47
21.47
Wind gemiddeld 2 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
24°C
7-6-2021
Nestlocaties gierzwaluw
5,6,7
19.52-21.52
21.52
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
21°C
De gierzwaluw is een trekvogel die pas vanaf eind april in Nederland terugkeert vanuit Afrikaanse wintergronden. Kolonies zijn snel herkenbaar doordat de vogels geregeld bij de nesten zwermen en roepen. Deze waarnemingen zijn echter indicatief. Het vaststellen van een broedgeval geschiedt door het waarnemen van een in- of uitvliegende vogel. De afwezigheid van broedende gierzwaluwen kan voldoende aannemelijk gemaakt worden als er geen waarnemingen zijn verricht die duiden op de aanwezigheid van een nest na: minimaal 3 inventarisatiemomenten met een tussenlig-
21-6-2021
Nestlocaties gierzwaluw
1,4,5
20.00-22.00
22.00
Wind gemiddeld 1 Bft Zwaar bewolkt Geen neerslag
18°C
24-6-2021
Nestlocaties gierzwaluw
2,6,7
19.59-21.59
21.59
Wind gemiddeld 1 Bft Bewolkt Geen neerslag
18°C
28-6-2021
Nestlocaties gierzwaluw
3
19.58-21.58
21.58
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
23°C
8-7-2021
Nestlocaties gierzwaluw
6
19.56-21.56
21.56
Wind gemiddeld 1 Bft Zwaar bewolkt Geen neerslag
22°C
9-7-2021
Nestlocaties gierzwaluw
5,7
19.55-21.55
21.55
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
19°C
12-7-2021
Nestlocaties gierzwaluw
1,2,3,4
19.52-21.52
21.52
Wind gemiddeld 1 Bft Bewolkt Geen neerslag
20°C
gende periode van minimaal 10 dagen
waarvan minimaal 1 inventarisatie tussen 20 juni en 7 juli (jongen aanwezig)
tussen 2 uur voor zonsondergang tot zonsondergang
tijdens goede (droge) weersomstandigheden.
De veldbezoeken zijn uitgevoerd tijdens goede (droge) weersomstandigheden, wat gunstig is voor het waarnemen van gierzwaluwen (zie tabel 3).
donderdag 6 januari 2022
8
3 Werkwijze Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
3.3
Vleermuizen
Voor vleermuizen zijn in de periode half mei tot en met september 2021 in totaal vijf aanvullende veldbezoeken per deelgebied uitgevoerd. Dit betreft de meest gunstige periode van het jaar waarin vleermuizen aantoonbaar van een onderzoeksgebied gebruik kunnen maken. Gedurende de periode mei tot en met half juli hebben de meeste soorten hun zomer- en kraamverblijfplaatsen bezet en zijn druk bezig met het grootbrengen van jonge dieren. Vanaf eind juli vallen de kraamkolonies uiteen, verspreiden de vrouwtjes zich en gaan op zoek naar het gezelschap van baltsende mannetjes. Winterverblijfplaatsen zijn zeer lastig aan te tonen. Van zomerverblijfplaatsen, kraamverblijven en paarverblijfplaatsen mag zekerheidshalve aangenomen worden dat deze ook als winterverblijfplaats gebruikt kunnen worden, zolang de temperatuur niet te laag wordt (vorst). De laatvlieger heeft als enige soort geen standaard invliegtijd. Het zwermgedrag is bij deze soort ook korter en kan al plaatsvinden vanaf 1 á 2 uur na het uitvliegmoment. Omdat het niet reëel is om de hele nacht binnen een of meerdere deelgebieden te zoeken naar laatvliegers, hebben in de periode half mei - half juli twee gerichte avondrondes (tot circa 2 uur na zonsondergang) plaatsgevonden met een tussenliggende periode van minimaal 20 dagen, ten behoeve van het aantonen/uitsluiten van zomer- en kraamverblijfplaatsen van de laatvlieger.
Een van deze rondes heeft plaatsgevonden in de maand juni. Daar kraamgroepen van de gewone dwergvleermuis door het in- en uitvliegen in deze eerste twee uur ook goed waarneembaar zijn, dit mede in verband met de groepsgrootte en het tijdig terugkomen om de jongen te zogen, is hieromtrent door de betreffende straten met meerdere personen te doorlopen een voldoende betrouwbaar beeld verkregen omtrent de aan/afwezigheid van kraamverblijfplaatsen. Daarnaast heeft er in de periode half april – half augustus tevens een ochtendronde (vanaf circa 2 uur voor
donderdag 6 januari 2022
zonsopkomst) plaatsgevonden ten behoeve van het aantonen/uitsluiten van zomerverblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis. Vervolgens hebben in de periode half augustus - eind september twee avondrondes, met een tussenliggende periode van minimaal 20 dagen, plaatsgevonden ten behoeve van het aantonen/uitsluiten van de functie paarverblijfplaats. Deze veldbezoeken vinden plaats vanaf minimaal 1 uur na zonsondergang, waarvan minimaal één rond middernacht. Door de beperkte hoogte van de bebouwing zijn massa-winterverblijfplaatsen op voorhand uitgesloten. Tabel 4 geeft een overzicht van de uitgevoerde veldbezoeken voor vleermuizen.
Alle veldbezoeken zijn uitgevoerd met behulp van een batdetector (Pettersson M500-384) met opnamemogelijkheid en weergave van sonogrammen. Een batdetector zet het voor het menselijk gehoor niet hoorbare ultrasone geluid van vleermuizen om naar frequenties die wel hoorbaar zijn. Op basis van de geluidsfrequenties en ritmes kunnen verschillende soorten vleermuizen worden onderscheiden. De opnamemogelijkheid is belangrijk omdat de geluidsopnames kunnen worden gebruikt voor het determineren van soorten die op basis van hun geluid moeilijk zijn te onderscheiden (met name Myotis-soort) en waarbij het sonogram uitsluitsel kan geven.
De inventarisatiemethode is conform de richtlijnen van het protocol voor vleermuisonderzoek (versie maart 2021), dat is opgesteld door het vleermuisvakberaad van het Netwerk Groene Bureaus en de Zoogdiervereniging. Dit protocol schrijft voor dat de onderzoeksinspanningen afhankelijk zijn van de te verwachten soorten en functies. Het protocol heeft tot doel het belang van de functies van onderzoekslocaties voor soorten vleermuizen effectief en efficiënt vast te stellen dan wel uit te sluiten. In het bijzonder wanneer de aanwezigheid van gebiedsfuncties of soorten wordt uitgesloten, zou een onderzoek volgens het protocol als juridisch voldoende moeten worden aangemerkt.
Tijdens de veldbezoeken waren de weersomstandigheden voor het waarnemen van vleermuizen gunstig. De weersomstandigheden voldoen aan de protocollaire eisen voor vleermuisonderzoek: temperatuur niet lager dan 12 (8) ºC, de windsnelheid beneden de 3 Beaufort en geen sprake van neerslag (zie tabel 4).
Tijdens de veldbezoeken is voornamelijk gelet op uitvliegende, invliegende of zwermende vleermuizen. Daarnaast is er ook gelet op foeragerende en passerende vleermuizen. Tijdens de twee laatste veldbezoeken is voornamelijk gelet op sociale geluiden. In de periode half augustus - september produceren mannetjes vleermuizen de meeste sociale geluiden vanuit of vliegend rondom bebouwing om vrouwtjes te lokken.
9
3 Werkwijze Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
Tabel 4
Bezoeken i.v.m. vleermuisinventarisaties
Datum
Type onderzoek
Deelgebied
Tijdsduur onderzoek
Zon onder
Weer
Temperatuur
18-4-2020
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
3
4.20-6.35
6.32
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
8°C
22-4-2020
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
7
4.20-6.25
6.24
Wind gemiddeld 2 Bft Onbewolkt Geen neerslag
12°C
29-5-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
1
21.44-23.44
21.44
Wind gemiddeld 3 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
23°C
30-5-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
4
21.45-23.45
21.45
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
18°C
1-6-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
3
21.46-23.46
21.46
Wind gemiddeld 2 Bft Onbewolkt Geen neerslag
23°C
2-6-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
2
21.47-23.47
21.47
Wind gemiddeld 2 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
24°C
7-6-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
5,6,7
21.52-23.52
21.52
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
21°C
21-6-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
1
22.00-0.00
22.00
Wind gemiddeld 1 Bft Zwaar bewolkt Geen neerslag
18°C
24-6-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
2
21.59-23.59
21.59
Wind gemiddeld 1 Bft Bewolkt Geen neerslag
18°C
28-6-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
3
21.58-23.58
21.58
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
23°C
8-7-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
6
21.56-23.56
21.56
Wind gemiddeld 1 Bft Zwaar bewolkt Geen neerslag
22°C
9-7-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
5,7
21.55-23.55
21.55
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
19°C
12-7-2021
Vleermuizen (kraamen zomerverblijf)
4
21.52-23.52
21.52
Wind gemiddeld 1 Bft Bewolkt Geen neerslag
20°C
donderdag 6 januari 2022
10
3 Werkwijze Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
20-7-2021
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
5
3.43-5.43
5.43
Wind gemiddeld 1 Bft Onbewolkt Geen neerslag
11°C
21-7-2021
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
3
3.44-5.44
5.44
Wind gemiddeld 1 Bft Onbewolkt Geen neerslag
11°C
23-7-2021
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
6
3.48-5.48
5.48
Wind gemiddeld 0 Bft Onbewolkt Geen neerslag
15°C
25-7-2021
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
2
3.50-5.50
5.50
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
17°C
1-8-2021
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
7
4.00-6.00
6.00
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
13°C
4-8-2021
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
4
4.02-6.02
6.02
Wind gemiddeld 0 Bft Onbewolkt Geen neerslag
11°C
11-8-2021
Vleermuizen ochtend (zomerverblijf)
1
4.16-6.16
6.16
Wind gemiddeld 1 Bft Bewolkt Geen neerslag
12°C
21-8-2021
Vleermuizen (paar-verblijf)
4 t/m 7
21.56-23.56
20.56
Wind gemiddeld 1 Bft Bewolkt Geen neerslag
17°C
28-8-2021
Vleermuizen (paar-verblijf)
1 t/m 3
21.34-0.34
20.34
Wind gemiddeld 2 Bft Bewolkt Geen neerslag
16°C
12-9-2021
Vleermuizen (paar-verblijf)
4 t/m 7
21.00-23.00
20.00
Wind gemiddeld 1 Bft Licht bewolkt Geen neerslag
17°C
20-9-2021
Vleermuizen (paar-verblijf)
1 t/m 3
20.42-23.42
19.42
Wind gemiddeld 2 Bft Bewolkt Geen neerslag
12°C
donderdag 6 januari 2022
11
4 Resultaten Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
4
Resultaten
4.1
Huismussen
4.1.1
Nestlocaties
In Nistelrode zijn 11 nestlocaties van huismus aangetroffen in woningen van Mooiland (figuur 4, 5 en tabel 5). Bij al deze adressen zijn de nestlocaties onder het pannendak aangetroffen. Er zijn roepende mannetjes waargenomen, ook zijn hier in- en uitvliegende mannetjes en vrouwtjes waargenomen met voedsel en ontlastingpakketjes. 4.1.2
13875
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 60
1
Nesten
13876
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 62
1
Heuvelstraat 36
1
13877
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 66
2
Nistelrode
Heuvelstraat 48
1
13878
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 68
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 52
1
13910
3413
Nistelrode
Urnenveld 44
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 56
1
13920
3413
Nistelrode
Korenstraat 28
1
Tabel 5
Locaties nesten huismus
UID
Complex
Plaats
Adres
13863
3402
Nistelrode
13869
3402
13871 13873
Leefgebied
Het groen in de siertuinen heeft een foerageer- en schuilfunctie voor de huismus. Het groen op en rondom de onderzochte woningblokken blijft behouden waardoor de foerageer en schuilmogelijkheden behouden blijven. De voorgenomen ingreep zal dan ook niet leiden tot het verloren gaan van leefgebied van de huismus. 4.1.3
Omgevingscheck
De huismus is een soort die zowel voorkomt in de stadcentra als op het platteland, maar een voorkeur heeft voor bebouwde gebieden. Hierbij heeft huismus als vaste rust- en verblijfplaats en nestlocatie een voorkeur voor woningen die openingen hebben die toegang verlenen tot geschikte nestlocatie tussen het dak en het dakbeschot met tevens voldoende groen in de omgeving van de woningen. Direct aangrenzend zijn meer woningen beschikbaar waar huismussen onder kunnen nestelen doordat de meeste panden in de omgeving een pannendak hebben.
Figuur 4: Locaties van nesten van huismus (gele driehoek) binnen complex 3402
donderdag 6 januari 2022
12
4 Resultaten Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
Figuur 5: Locaties van nesten van huismus (gele driehoek) binnen complex 3413
donderdag 6 januari 2022
13
4 Resultaten Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
4.2
Gierzwaluwen
4.2.1
Nestlocaties
In Nistelrode zijn bij de woningen 27 nestlocaties voor gierzwaluwen aangetroffen (zie figuur 5, tabel 6). Het betreft de woningen aan de Korenstraat 26, 28, 30, 36, 38, 40 en 44, Urnenveld 13, 23, 32, 40, 42, 44, 46 en 50, Walterus van Houtstraat 16, 22 en 28 en Heuvelstraat 30, 32, 36, 38, 48, 52, 56 en 60. De woningen aan de Korenstraat 26, 28, 36, 38, 40 en 44 bevatten allen één nestlocatie. De toegang van de nestlocaties bevindt zich onder de gevelpannen aan de kopse kant van de woningen. De woning aan de Korenstraat 30 bevat twee nestlocaties. De toegang van de nestlocaties bevindt zich onder de gevelpannen aan de kopse kant van de woning. De woningen aan het Urnenveld 13, 23, 32, 40, 42, 44, 46 en 50 bevatten allen één nestlocatie. De toegang van de nestlocaties bevindt zich onder de gevelpannen aan de kopse kant van de woningen. De woningen aan de Walterus van Houtstraat 16, 22 en 28 bevatten allen één nestlocatie. De toegang van de nestlocaties bevindt zich onder de gevelpannen aan de kopse kant van de woningen. De woningen aan de Heuvelstraat 30, 32, 36, 38, 48, 52 en 56 bevatten allen één nestlocatie. De toegang van de nestlocaties bevindt zich onder de gevelpannen aan de kopse kant van de woningen. De woning aan de Heuvelstraat 60 bevat één nestlocatie. De toegang van de nestlocatie bevindt zich onder de dakgoot, rechts van de regenpijp.
donderdag 6 januari 2022
Tabel 6: Locaties nesten gierzwaluwen Complex
Plaatsnaam
Adres
Aantal
3413
Nistelrode
Korenstraat 26
1
3413
Nistelrode
Korenstraat 28
1
3413
Nistelrode
Korenstraat 30
2
3413
Nistelrode
Korenstraat 36
1
3413
Nistelrode
Korenstraat 38
1
3413
Nistelrode
Korenstraat 40
1
3413
Nistelrode
Korenstraat 44
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 13
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 23
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 32
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 40
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 42
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 44
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 46
1
3413
Nistelrode
Urnenveld 50
1
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 16
1
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 22
1
3413
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 28
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 30
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 32
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 36
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 38
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 48
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 52
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 56
1
3402
Nistelrode
Heuvelstraat 60
1
14
4 Resultaten Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
Figuur 5: Locaties van nesten van gierzwaluw
donderdag 6 januari 2022
15
4 Resultaten Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
4.3
Vleermuizen
4.3.1
Verblijfplaatsen
In Nistelrode zijn 9 zomerverblijfplaatsen en één kraamverblijfplaats van de gewone dwergvleermuis en één zomerverblijfplaats van laatvlieger aangetroffen (zie figuur 6, tabel VII), twee zomerverblijfplaatsen van de gewone dwergvleermuis zijn aangetroffen in complex 3402, zeven zomerverblijfplaatsen en één kraamverblijfplaats van de gewone dwergvleermuis en één zomerverblijfplaats van laatvlieger zijn aangetroffen in complex 3413. Het betreft de woningen aan de Heuvelstraat 6 en 58, Korenstraat 44, Urnenveld 35 en 50 en Walterus van Houtstraat 27, 22, 1, 9, 13 en 20.
Daarnaast zijn 11 paarterritoria van de gewone dwergvleermuis aangetroffen, waarvan vier paarterritoria in complex 3402 en zeven paarterritoria in complex 3413 (zie figuur 6, tabel VII). Bij deze woningen is consistent een baltsende gewone dwergvleermuis waargenomen tijdens het paarseizoen. Ondanks dat de dieren tijdens het veldbezoek niet zijn in- of uitgevlogen, zullen de betreffend individuen hoogstwaarschijnlijk hier wel hun (paar)verblijfplaats hebben. Het was echter niet vast te stellen in welke woningen de individuen verbleven. Uitgangspunt hierbij is dat het dier zich in elke woning in de directe omgeving kan bevinden.
Tabel 7: Locaties verblijfplaatsen vleermuizen
Bij Heuvelstraat 6 is één zomerverblijfplaats aangetroffen, de ingang van de verblijfplaats bevindt zich onder de gevelpannen. Bij Heuvelstraat 58 is één zomerverblijfplaats aangetroffen, de ingang van de verblijfplaats bevindt zich onder de nokpan. Korenstraat 44 en Urnenveld 35 bevatten beiden één zomerverblijfplaats, de ingang van de verblijfplaatsen bevindt zich onder de gevelpannen. Bij Urnenveld 50 is één zomerverblijfplaats aangetroffen, de ingang bevindt zich achter de dakgoot. Bij Walterus van Houtstraat 1 is één zomerverblijfplaats aangetroffen, de ingang van de verblijfplaats bevindt zich onder de gevelpannen. Walterus van Houtstraat 22 en 27 bevatten beiden één zomerverblijfplaats, de ingang van de verblijfplaatsen bevindt zich bij de schoorsteen. Bij Walterus van Houtstraat 9 is één zomerverblijfplaats aangetroffen, de ingang van de verblijfplaats bevindt zich achter de daklijst, onder de dakpannen. Bij Walterus van Houtstraat 13 is één kraamverblijfplaats van 30 gewone dwergvleermuizen aangetroffen, de ingang van de verblijfplaats bevindt zich onder de dakpannen. Bij Walterus van Houtstraat 20 is een zomerverblijfplaats van drie laatvliegers aangetroffen, de ingang van de verblijfplaats bevindt zich onder de dakpannen.
donderdag 6 januari 2022
Co mpl ex
Plaats naam
Adres
Zomer
Kra am
Paa r
340 2
Nistelrode
Heuvelstraat 6
340 2
Nistelrode
Heuvelstraat 58
340 2
Nistelrode
Heuvelstraat 8 – 10
X
340 2
Nistelrode
Heuvelstraat 14 – 18
X
GD
340 2
Nistelrode
Heuvelstraat 34 – 44
X
GD
340 2
Nistelrode
Heuvelstraat 58 – 62
X
GD
341 3
Nistelrode
Korenstraat 44
X
GD
341 3
Nistelrode
Urnenveld 35
X
GD
341 3
Nistelrode
Urnenveld 50
X
GD
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 27
X
GD
X
Soor t
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 22
X
GD
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 1
X
GD
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 9
X
GD
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 13
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 20
341 3
Nistelrode
Korenstraat 36 – 40
X
GD
341 3
Nistelrode
Korenstraat 16 – 26
X
GD
341 3
Nistelrode
Urnenveld 1 – 5
X
GD
341 3
Nistelrode
Urnenveld 19 – 23
X
GD
341 3
Nistelrode
Urnenveld 26 – 30
X
GD
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 3 – 13
X
GD
341 3
Nistelrode
Walterus van Houtstraat 13a – 27 en 16 – 36
X
GD
GD
X
X
GD LV
X
GD GD
16
4 Resultaten Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
Figuur 6 Locaties van verblijfplaatsen en paarterritoria van vleermuizen
4.4
Overige soorten
In de betreffende woningen kunnen ook vogels zonder jaarrond beschermd nest broeden. Hiermee dient rekening te worden gehouden door buiten het broedseizoen of na een controle te werken.
donderdag 6 januari 2022
17
5 Conclusie Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
5
Conclusie
In tabel 8 is aangegeven hoeveel nesten en verblijfplaatsen per complex zijn aangetroffen. Daarnaast is in tabel 9 weergegeven of overtreding van de Wet natuurbescherming aan de orde is en of het treffen van maatregelen dan wel het aanvragen van een ontheffing (mogelijk) aan de orde is. De exacte uitvoering en planning dient met de begeleidend ecoloog te worden afgestemd om (onvoorziene) verstoringen te voorkomen.
Tabel 8
Dorp/Complex
Huismus
Gierzwaluw
Kraamverblijf GD
Zomerverblijf GD
Paarverblijf GD
Zomerverblijf laatvlieger
3402
9
8
0
2
4
0
3413
2
19
1
7
7
1
Totaal
11
27
1
9
11
1
Tabel 9
2 3
Overzicht nesten en verblijfplaatsen per complex
Overzicht aanwezigheid beschermde soorten en te nemen type maatregelen
Soortgroep
Aanwezig
Overtreding
Maatregelen2
Huismus
Ja
Mogelijk
Afhankelijk van de invulling van de werkzaamheden zal worden bepaald in hoeverre het treffen van maatregelen dan wel het aanvragen van een ontheffing aan de orde is
Gierzwaluw
Ja
Mogelijk
Afhankelijk van de invulling van de werkzaamheden zal worden bepaald in hoeverre het treffen van maatregelen dan wel het aanvragen van een ontheffing aan de orde is
Vleermuizen
Ja
Mogelijk
Afhankelijk van de invulling van de werkzaamheden zal worden bepaald in hoeverre het treffen van maatregelen dan wel het aanvragen van een ontheffing aan de orde is
Overige soorten3
Mogelijk
Mogelijk
Rekening houden met broedseizoen en zorgplicht
Wanneer binnen een complex geen nest- of verblijfplaatsen van een bepaalde soort zijn aangetroffen, zijn de maatregelen met betrekking tot deze soort hier niet van toepassing Dit betreft soorten die niet honkvast zijn en/of waarvan de nest/verblijfplaats niet jaarrond is beschermd. Echter mogen de nesten/verblijfplaatsen met eieren of jongen niet worden verstoord/verwijderd. Hieromtrent dient per complex de situatie qua planning en werkzaamheden te worden afgestemd met de begeleidend ecoloog.
donderdag 6 januari 2022
18
6 Bronnen Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
6
Bronnen
-
Dietz C., O. von Helversen & D. Nill 2011. Vleermuizen. Alle soorten van Europa en Noordwest-Afrika. De Fontein/Tirion Uitgevers, Utrecht.
-
Kennisdocument Huismus, versie 1.0 BIJ12 juli 2017
-
Kennisdocument Gierzwaluw, versie 1.0 BIJ12 juli 2017
-
Kennisdocument Gewone dwergvleermuis, versie 1.0 BIJ12 juli 2017
-
Kennisdocument Ruige dwergvleermuis, versie 1.0 BIJ12 juli 2017
-
Limpens, H., J. Regelink & R. Koelman 2010. Vleermuizen en planologie. Zoogdiervereniging, Nijmegen
-
Ministerie van Economische Zaken 2016. Soortenbescherming bij ruimtelijke ingrepen. Lees hier wat de Wet natuurbescherming daarover regelt. Versie 1.3, december 2016. Ministerie van Economische Zaken, Den Haag.
-
Vleermuisvakberaad Netwerk Groene Bureaus, Zoogdiervereniging (2017) Vleermuisprotocol 2017, maart 2017.
-
SOVON Vogelonderzoek Nederland 2018. Vogelatlas van Nederland. Kosmos Uitgevers, Utrecht.
donderdag 6 januari 2022
19
7 Verklarende Woordenlijst Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
7
Verklarende Woordenlijst
Activiteitenplan Een activiteitenplan dient als begeleidend document voor een ontheffingsaanvraag. In het activiteitenplan zijn maatregelen verwoord waarmee de functionaliteit van een rust- of verblijfplaats van een beschermde soort behouden blijft en schade aan individuen wordt voorkomen. Expert Judgement Inschatting van een deskundige op grond van zijn/haar kennis en ervaring. Foerageerhabitat Het gebied waarbinnen een soort voedsel zoekt. Foerageren Zoeken en vinden van voedsel door dieren (jachtgebied). Functioneel leefgebied Hiermee wordt het gebied dat is benodigd om de functionaliteit van een voortplantingsplaats of van een vasterust of verblijfplaats te behouden. Een nestlocatie of voortplantingsplaats kan bijvoorbeeld alleen succesvol functioneren, wanneer er voldoende habitat (schuilgelegenheid, voedsel etc.) van voldoende kwaliteit aanwezig is om te kunnen paren, eieren te leggen en jongen groot te brengen.
Gunstige staat van instandhouding Er is sprake van een gunstige staat van instandhouding van een soort of habitattype als de omstandigheden waarin de soort of het habitattype voorkomt perspectief bieden op een duurzaam voortbestaan van die soort of dat habitattype. Habitat Omvat de plaatsen waar een bepaald organisme voorkomt doordat de abiotische en biotische factoren (niet levende en levende natuur) van die plaatsen voldoen aan de eisen en toleranties die het organisme stelt om te kunnen overleven, groeien en zich voortplanten. Kraamverblijfplaats Voortplantingsplaats van vleermuizen. Het gaat hierbij vaak om de vrouwelijke exemplaren van een kolonie (ook wel kraamgroep genoemd) die gezamenlijk hun jongen grootbrengen. De aantallen vleermuizen in een kraamgroep kun oplopen tot meerdere honderden exemplaren. Mitigerende maatregelen Maatregelen die negatieve effecten bij een ingreep voorkomen of reduceren. Omgevingscheck Een omgevingscheck wordt uitgevoerd bij verlies van leefgebied van een jaarrond beschermde functie van een soort die door een ingreep (tijdelijk) verloren gaat. De omgeving van de ingreep wordt door een ter zake deskundige beoordeeld op aanwezigheid van voldoende alternatief leefgebied en/of potentiële verblijfplaatsen. Ontheffing
donderdag 6 januari 2022
De Wet natuurbescherming is gemaakt om planten- en diersoorten die vrij in het wild leven te beschermen. Om deze kwetsbare soorten te beschermen bevat de Wet natuurbescherming een aantal verbodsbepalingen. Onder bepaalde voorwaarden mogen de activiteiten wel doorgaan, daarvoor kan een ontheffing benodigd zijn. Een ontheffing is een besluit waarbij in een individueel concreet geval een uitzondering op een wettelijk verbod wordt gemaakt. Paarverblijfplaats Dit is een verblijfplaats die hoofdzakelijk in het najaar (september/oktober) door vleermuizen worden gebruikt om te paren. Eén mannetje kan een dergelijke verblijfplaats met meerdere vrouwtjes delen. In de omgeving van de paarverblijfplaats wordt veelal door het territoriale mannetje middels baltsvluchten getracht vrouwtjes aan te lokken. Populatie Een biologische populatie is een groep individuen van dezelfde soort die zich onderling voortplant en als zodanig geïsoleerd is van andere zulke groepen. Rode Lijst Rode Lijsten laten zien welke soorten zijn verdwenen en welke soorten in een gebied sterk zijn achteruitgegaan of zeldzaam zijn. Er bestaan verschillende Rode Lijsten. Voor vogels, voor zoogdieren, planten, paddenstoelen, insecten en voor allerlei andere soortgroepen. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status.
Plaatsing op de lijst maakt een dier dus nog geen 'beschermde diersoort' in de zin van de Wet natuurbescherming. De Rode Lijsten hebben in de praktijk wel een belangrijke signaleringfunctie. Door de Rode Lijst te raadplegen, kunnen
20
7 Verklarende Woordenlijst Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
alle instellingen die met natuurbehoud te maken hebben rekening houden met bedreigde soorten. Vaste rust- of verblijfplaats Een plek binnen het leefgebied van een soort die essentieel is voor de levenscyclus van een individu. De Wet natuurbescherming omschrijft niet exact wat een vaste rust- of verblijfplaats is. Dit is soortafhankelijk. Vliegroute Een vaste route die door vleermuizen wordt gebruikt tussen de verblijfplaatsen naar foerageergebieden. Winterverblijfplaats Verblijfplaats die gebruikt wordt om de periode van winterrust te overbruggen. Voor vleermuizen zijn dit vorstvrije, maar koele en vochtige plekken. Er kans sprake zijn van massaverblijfplaatsen, verblijfplaatsen van kleine groepen of één of enkele individuen. Zomerverblijfplaats Is een vleermuisverblijfplaats anders dan een kraamverblijf. Buiten de kraamperiode worden deze door vrouwtjes gebruikt, binnen de kraamperiode door individuele mannetjes.
donderdag 6 januari 2022
21
7 Verklarende Woordenlijst Ecologische veldonderzoeken huismus, gierzwaluw en vleermuizen 2021
Hoofdvestiging Boxtel Bosscheweg 107 5282 WV Boxtel T +31 (0)411 850 400 Vestiging Amsterdam Rhijnspoorplein 38 1018 TX Amsterdam T +31 (0)20 506 19 99 Vestiging Tegelen Industriestraat 94 5931 PK Tegelen
www.bro.nl | info@bro.nl
donderdag 6 januari 2022
T +31 (0)77 373 06 01
22