Bijlage 3 Definitieve omgevingsvisie, Bernheze 2040 - nieuwe versie
Tekst van het document
• • • •
spreken uit dat zij de visie en de ambities, voor zover deze passen binnen de doelstellingen van de eigen organisatie, onderschrijven en we ons samen in gaan zetten voor de toekomst van Bernheze; spreken af dat iedereen zijn of haar rol pakt om de gewenste toekomst in de omgevingsvisie Bernheze 2040 in samenhang en door lokaal en regionaal te verbinden te realiseren; zorgen dat elk jaar een vertegenwoordiging uit de organisatie deelneemt aan de dialoogsessie omgevingsvisie, om de voortgang te bespreken, aanpassingen aan de omgevingsvisie in te brengen, bijvoorbeeld wanneer de actualiteit van maatschappelijke opgaven daarom vraagt en te ijken of de partners met de voorgestelde aanpassingen kunnen instemmen; spreken af samen aan de slag te gaan met programma’s en uitvoeringsprojecten zodra budget beschikbaar is. Zo gaan we samen de ambities realiseren; gaan een inspanningsverplichting aan. We besluiten dus dat we ons samen inzetten voor de toekomst van Bernheze, zonder dat we elkaar ergens op afrekenen. Samen gaan we vooruit!; hanteren de volgende exitbepaling: indien een partner uit de omgevingsverklaring wil stappen dan dragen we zorg voor een gezamenlijk communicatie die we tijdens een dialoogsessie afspreken; stemmen er mee in dat de gemeente Bernheze de procesregie voert op de uitvoering van de omgevingsverklaring.
De volgende vertegenwoordigers van de partnerorganisaties <Logo’s> verklaren dat zij zich inzetten voor een betere toekomst voor Bernheze. <Namen>
32
33
Hoofdstuk 3:
Realisatiestrategie
3.1 Bernheze maken we samen! De omgevingsvisie Bernheze 2040 hebben we samen met partnerorganisaties, inwoners en ondernemers ontwikkeld. In Bernheze zetten we die samenwerkende stijl graag door in de realisatie van de omgevingsvisie. Immers, Bernheze maken we samen. Dat doen we door in een omgevingsverklaring met elkaar af te spreken dat we ons gaan inspannen om tot het gewenste toekomstbeeld te komen. Daar waar we meer concrete (financiële) afspraken willen maken, gaan we programma’s onder de Omgevingswet opstarten, samen met onze partners. De omgevingsvisie is een levend document en zal op z’n tijd aangepast moeten worden. Nieuwe ontwikkelingen in de samenleving, nieuwe maatschappelijke opgaven en veranderende politieke ambities vragen om een vierjaarlijkse herijking van de omgevingsvisie.
3.2 Hoe gaan we na het vaststellen van de visie en de omgevingsverklaring de ambities samen realiseren? Met het vaststellen van de visie en de omgevingsverklaring begint het echte werk pas. Dit doen we langs verschillende sporen: 1. Omgevingsplan en andere kaders In het omgevingsplan legt de gemeente de juridische kaders vast op basis van de visie. Dit doen we stap voor stap. Deze juridische kaders zijn bindend voor inwoners, ondernemers en andere initiatiefnemers. De gemeente werkt het ‘ja-mits’ principe hierin uit. 2. Verleiden In Bernheze kiezen we er voor om mensen te verleiden het goede te kiezen. Alleen wanneer het echt nodig is gebruiken we juridische kaders in het omgevingsplan. Dat verleiden doen we met vier sporen: a. Met geld Met subsidies en andere financiële prikkels geven we initiatiefnemers en inwoners een extra duwtje in de rug om te kiezen voor de ambities uit de visie. De overheidspartners zoals de EU, het rijk, de provincie, het waterschap en de gemeente maken de ambities uit deze visie mogelijk door hun specifieke uitkeringen, innovatiefondsen en stimuleringsgelden. Maar daarnaast zijn er ook andere particuliere fondsen die initiatieven ondersteunen die bijdragen aan de ambities. We maken zo min mogelijk gebruik van negatieve prikkels als straf of dwang en gaan dus niet met bijv. een tegeltax bewoners straffen.
We willen eerder belonen met bijvoorbeeld een vergroeningskorting of klimaatkorting op de rioolheffing als voorbeeld. b. Grondposities Inzetten van grondpositie voor het realiseren van de ambities uit de visie. c. Communicatie Door informatie en kennis te delen over de belangrijke opgaven uit deze visie en de praktische oplossingsrichtingen, kunnen onze inwoners, ondernemers en partnerorganisaties andere en betere keuzes maken. d. Partnerdeals Partners kunnen met elkaar een deal sluiten om zowel de ambities uit de visie te realiseren als de ambities van inwoners en ondernemers. 3. Monitoring en evaluatie Niet alleen het opstellen van de omgevingsvisie vraagt tijd en aandacht, maar ook het vervolg ervan. De omgevingsvisie is een continu proces en past binnen de beleidscyclus. Monitoringsinformatie en evaluatie kan daarom aanleiding zijn om de omgevingsvisie bij te stellen. We worden als het ware gedwongen om vooruit te kijken en de haalbaarheid van onze visie te bepalen. Monitoring en evaluatie zijn belangrijke instrumenten om onze leefomgeving continu te verbeteren. De Omgevingswet schrijft dit zelfs voor.
36
4. Vierjarige cyclus We gaan aan de slag met een vierjarige cyclus, waarin we het monitoren, evalueren, herijken en aanpassen elke vier jaar organiseren. De ambities uit onze omgevingsvisie werken door in alle andere acties van de gemeente, zoals het omgevingsplan, programma’s en vergunningverlening. Maar dat geldt ook voor de andere partners. De omgevingsvisie werkt door in hun bedrijfsvoering of planning. Omdat de Omgevingswet iedereen ruimte geeft voor initiatieven in de leefomgeving, is de gemeente niet meer alleen aan zet. Monitoring is een instrument om te toetsen of we de gezamenlijke doelen en ambities uit de omgevingsvisie dichterbij brengen. Met de omgevingsvisie bepaalt de gemeente welke ontwikkelingen wenselijk zijn. We stellen, zoals eerder geschreven, een vierjarige cyclus voor. We monitoren voortdurend, evalueren vierjaarlijks, waarna we kunnen herijken en aanpassen. De omgevingsvisie is dynamisch en onderhevig aan maatschappelijke veranderingen. Het beste moment daarvoor lijkt ons binnen een jaar na de gemeenteraadsverkiezingen. Dit betekent dat we aan het einde van de eerst volgende bestuursperiode in 2029 de evaluatie af moeten hebben en in 2030 het proces starten om samen te herijken of de ambities uit de visie willen aanpassen.
Dan willen we ook de ontbrekende onderdelen van de omgevingsvisie aanvullen, zodat alle andere beleidsvisies met betrekking tot de fysieke leefomgeving kunnen vervallen. In 2030 hebben we dan voor het eerst een complete integrale visie. 5. Omgevingsprogramma’s als instrument Een omgevingsprogramma is een flexibel instrument uit de omgevingswet dat de overheid kan toepassen in verschillende fasen van de beleidscyclus. Het instrument is een beleidsdocument, net als de omgevingsvisie zelf. Een programma omvat maatregelen en is zelfbindend voor het bestuursorgaan dat het vaststelt. Een programma is, anders dan een omgevingsplan, niet direct bindend voor derden, tenzij we dat met hen afspreken. Het instrument leent zich voor beleidsdoorwerking in de beleidscyclus van de Omgevingswet en kan daarnaast ook worden ingezet bij beleidsontwikkeling en uitvoering. Als de het college van B&W van de gemeente een programma opstelt, dan moeten ze motiveren hoe de samenleving en andere bestuursorganen betrokken zijn geweest bij de voorbereiding. Er zijn verschillende methodes om een programma op te stoelen. In Bernheze denken we aan zowel gebiedsgerichte programma’s als thematische programma’s.
37
Programma’s voor gebieden en dorpskernen Het college van B&W kan ervoor kiezen om samen met de betrokken partners per gebied of dorpskern een integraal omgevingsprogramma op te stellen. Dit houdt in dat het college samen met partners kijkt naar de individuele kwaliteiten en behoefte van de gebieden of kernen en deze relateren aan de keuzes die we in de omgevingsvisie hebben gemaakt. Je kunt dan denken aan: • • •
Hooge Vorssel en andere delen van de Peelhorst in Bernheze Beekdallandschap Aa en Leijgraaf Per dorpskern inclusief de kernranden
Programma’s voor thema’s Het college B&W kan er ook voor kiezen om samen met partners voor een onderwerp uit de omgevingsvisie een programma op te stellen. Het resultaat hiervan is dat ze nadrukkelijk verbindingen en dwarsverbanden moeten gaan leggen. Gedacht kan worden aan: • Bouwen en wonen • Groene gezonde structuren • Mobiliteit en infrastructuur • Water en riolering
38
39
Hoofdstuk 4:
De omgevingsvisie van Bernheze
4.1 Vijf belangrijke thema’s Voor het opstellen van de visie onderscheiden we vijf belangrijke thema’s die we de komende jaren centraal stellen: • • • • •
Gezonde leefomgeving Leefbare kernen Klimaatbestendig en (herstel) biodiversiteit Vitale en duurzame landbouw & economie Kwaliteit landschap & erfgoed
Ambities en dromen voor omgevingsvisie Bernheze Bernheze werkt samen met partners, inwoners en ondernemers aan een omgevingsvisie. In de omgevingsvisie komen de doelen en ambities voor de leefomgeving voor de lange termijn. Thema’s die samenhangen met de fysieke leefomgeving komen ook aan bod. Zoals gezondheid, zorg, klimaat en economie. De ontwikkeling van de omgevingsvisie verloopt in fasen. De eerste fase, de oriëntatiefase, is in februari 2022 afgesloten met een inspiratiedocument voor en door Bernheze. Hierin staan de opgaven, ambities en dromen voor de omgevingsvisie.
Opgaven Welke uitdagingen komen er op Bernheze af?
Energietransitie
Klimaat
Ammoniak
Biodiversiteit
Opwekking van 0.06 TWh/per jaar duurzame energie in 2030
Verhogen grondwaterstand en tegengaan van wateroverlast en verdroging
Vermindering concentratie ammoniak en fijnstof in de lucht
Herstel biodiversiteit die past bij groen karakter Bernheze
Warmtetransitie
Circulariteit
In 2050 alle woningen aardgasvrij en meer opwekking duurzame energie
In 2050 geen nieuwe grondstoffen meer nodig doordat we ons ‘afval’ hergebruiken
CO2-neutraal
De uitstoot van CO2 verminderen met 55% in 2030
Gezondheid Beweegvriendelijke omgeving en verbetering van de luchtkwaliteit
Inclusiviteit
Transitie landbouw
Mobiliteit
Wonen
Iedereen mag en kan gelijkwaardig meedoen
Veranderen naar kringlooplandbouw en minder gezondheidsrisico’s
Slimmere vormen van gebruik en anders benutten van de infrastructuur. Nieuwe voorzieningen zoals laadpalen
Meer betaalbare en duurzame woningen
Ambities in vijf thema’s Wat vinden partners, inwoners en ondernemers belangrijk voor een omgevingsvisie?
Gezonde leefomgeving Een gezonde leefomgeving bevordert de fysieke, sociale en mentale gezondheid van inwoners en nodigt uit tot activiteit voor jong en oud
Leefbare kernen Passende woningen, duurzame mobiliteit, veiligheid, voldoende voorzieningen en een levendige gemeenschap
Klimaatbestendig en biodiversiteit Schoner water, herstel biodiversiteit, minder wateroverlast, droogte en hittestress
Vitale en duurzame landbouw & economie Gezondheid als randvoorwaarde, meer kringloop-landbouw, schone energie en circulaire economie
Kwaliteit landschap & erfgoed Versterken cultuurhistorie, beschermen en behouden landschappelijke waarden, kwaliteit openbare ruimte
Voor ieder thema moeten keuzes gemaakt worden voor de toekomst. Die keuzes maken we in de ontwerpfase. En ook dat doen we samen. Want we gaan voor een omgevingsvisie waar iedereen in Bernheze voor wil tekenen.
Meer weten en meedenken? Kijk op www.samenbernheze.nl/omgevingsvisie 42
doe mee, denk vooruit
Deze thema’s zijn een antwoord op de enorme maatschappelijke opgaven, waarvoor we in Bernheze aan de lat staan. De visual op de pagina hiernaast geeft de belangrijkste opgaven weer. Met deze thema’s en de uitwerking ervan staan we voor de global goals¹. Hiermee werken we ook actief aan het bereiken van een brede welvaart² in Bernheze.
Omgevingsvisie Bernheze
Klimaatonderlegger Gemeente Bernheze
Een gebiedsindeling
Peelhorstlandschap
Dekzandgronden
k
reu
db
n lra
e Pe
Beekdallandschap
Klimaatonderlegger Gemeente Bernheze
Gebiedsindeling Gemeente Bernheze
Op basis van landschappelijke kenmerken en de klimaatonderlegger verdelen we de gemeente Bernheze in drie deelgebieden: de Peelhorst (de rug), de Dekzandgronden (ook wel flanken genoemd) en het Beekdallandschap.
1 Home - Sustainable Development Goals Nederland 2 Brede welvaart: het Centraal Planbureau voorbij het bbp
43
Droombeeld Dekzandlandschap 2050
44
Droombeeld Peelhorstlandschap 2050
45 Droombeeld Beekdallandschap 2050
4.2 Leidende principes De thema’s krijgen op basis van deze verschillen in landschappelijke kenmerken per deelgebied een andere uitwerking. Dat is maatwerk. Zo versterken we de verbinding met onze omgeving, de ondergrond en onze identiteit. In onderstaand overzicht hebben we de leidende principes per thema uitgewerkt. Vervolgens behandelen we verder op in dit hoofdstuk de uitwerking van de omgevingsvisie per thema.
Peelhorstlandschap Dekzandlandschap
Beekdallandschap Aa en Leijgraaf
Oostelijk van de Peelrandbreuk
Middengebied
Zuidelijk gebied
Gezonde leefomgeving Gezondheid en zorg in de groen-blauwe leefomgeving is voor iedereen bereikbaar en aantrekkelijk. De Groene-GezondeStructuur (GGS) is het meest dominante concept.
Bereikbaar, veilig en toegankelijk per fiets en wandelen; Schoon, stil en natuurlijk; Natuurinclusief voedsel; Zorg in het groen.
Bereikbaar, veilig en Bereikbaar, veilig en toegankelijk per fiets en toegankelijk per fiets en wandelen; wandelen; Aantrekkelijk landschap Schoon, stil en natuurlijk; met houtwallen, zandwegen, natuurlijke Natuurinclusief voedsel; Zorg in het groen. perceelsranden & waterlopen; Zorg bij de boer.
Leefbare kernen Meer ruimte voor langzaam verkeer, groen-blauw, circulair, ondernemend centrum, natuur- en klimaatinclusief, toekomstbestendig en wonen.
Kenmerken van de horst terug laten komen in de inrichting: Vasthouden van water; Circulair; Klimaat- en natuurinclusief bouwen; Revitaliseren van wijken; Prioriteit aan wandelen en fietsen in met name de GGS; Doorgaand verkeer ontmoedigen; Alleen vrachtverkeer op basis van elektriciteit of waterstof (H2).
Kenmerken van het Kenmerken van beekdallandschap het agrarische vertalen in de inrichting: dekzandlandschap (flanken) doorvertalen Vasthouden van water; Beken grootste deel naar Loosbroek: Vasthouden van water; van het jaar voeden uit kwelwater; Circulair; Circulair; Klimaat- en natuurinclusief bouwen; Klimaat- en natuurinclusief bouwen; Revitaliseren van Revitaliseren van wijken; Prioriteit aan wandelen wijken; en fietsen in met name Prioriteit aan wandelen en fietsen in met name de GGS; de GGS; Doorgaand verkeer Doorgaand verkeer ontmoedigen; Alleen vrachtverkeer op ontmoedigen; basis van elektriciteit of Alleen vrachtverkeer op basis van elektriciteit of waterstof (H2). waterstof (H2).
LEIDENDE PRINCIPES
46
Peelhorstlandschap Dekzandlandschap
Beekdallandschap Aa en Leijgraaf
Oostelijk van de Peelrandbreuk
Middengebied
Zuidelijk gebied
Grondwaterpeil tussen de 35 – 50 centimeter omhoog en meer water vasthouden en infiltreren; Naaldbos omvormen naar natuurlijk loofbos; Natuurinclusieve landbouw; Nieuwe gemengde productiebossen of andere biobased grondstoffen; Zonneparken of nieuwe gebouwen in het buitengebied gaan we terughoudend mee om; Onderdeel van het natuurgebied de Maashorst en de levendige schil; Herstel en beleefbaar maken van de wijstgronden; Aandacht voor waterkwaliteit.
Grondwaterpeil 20 – 30 centimeter omhoog en meer water vasthouden en infiltreren; Waterberging; Natuurvriendelijke oevers rondom de hoofdwatergangen; Meanderen van hoofdwatergangen; Landschap en biodiversiteit beschermen en versterken in perceelsranden en in de GGS; Aandacht voor waterkwaliteit.
Grondwaterpeil 10 – 15 centimeter omhoog; Het vasthouden en infiltreren van water voor de natuur en om ‘s-Hertogenbosch te beschermen; Meer moerasbos en andere natuurlijke terreinen ontwikkelen; Natuurinclusieve landbouw; Herstellen van de historische lopen van beken; Meer meanderingen en overstromingsgebieden; Zonneparken of nieuwe gebouwen in het buitengebied gaan we terughoudend mee om; Aandacht voor waterkwaliteit.
Natuurinclusieve Vitale en duurzame landbouw & economie landbouw en nieuwe verdienmodellen voor Innovatieve landbouw bijvoorbeeld dag- en & ondernemers en levendige dorpscentra verblijfsrecreatie, hout en andere biobased grondstoffen; Dorpskernen hebben een levendig centrum met horeca en winkels; Agrarische ondernemers ondersteunen bij de transitie of het verplaatsen naar het dekzandgebied.
Toplocatie voor productie van voedsel en biobased grondstoffen; Grotere bouwblokken; Nieuwe verdienmodellen; Innovaties inzetten als oplossing voor schadelijke neveneffecten; Plek waar we boeren naar verplaatsen uit de twee andere deelgebieden zodat ze kunnen groeien en innoveren.
Natuurinclusieve landbouw en nieuwe verdienmodellen voor bijvoorbeeld dag- en verblijfsrecreatie, waterberging en natuurbeheer; Dorpskernen hebben een levendig centrum met horeca en winkels; Agrarische ondernemers ondersteunen bij de transitie of het verplaatsen naar het dekzandgebied.
Houtwallen en zandwegen; Rivierkommen. Aandacht voor het bodemleven.
Het herstellen en beschermen van historische gebouwen met bijbehorende landerijen en van andere cultuurhistorische structuren; Aandacht voor gezond bodemleven.
LEIDENDE PRINCIPES Klimaat en (herstel) biodiversiteit Bodem en water sturend en meer ruimte voor herstel van de biodiversiteit.
Kwaliteit landschap & erfgoed Beschermen, herstellen en meekoppelen met nieuwe ontwikkelingen. Beleefbaar en toegankelijk landschap.
Breuklijn en wijstgronden herstellen, beleefbaar maken; De vindplaats van de Bronsschat beleefbaar maken; Aandacht voor gezond bodemleven.
47
Droombeeld Dekzandlandschap 2050
48
Droombeeld Peelhorstlandschap 2050
49 Droombeeld Beekdallandschap 2050
4.3 Beschrijving van de visie per thema
4.3.1 De gezonde leefomgeving Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is. De hele visie draagt als het ware bij aan deze gezonde leefomgeving. Onze leefomgeving bevordert onze gezondheid, voor alle leeftijden. Dit is hoog nodig, omdat we zien dat steeds meer aandacht uitgaat naar gezondheid. Hierbij is zowel aandacht voor de gezondheidsrisico’s als voor positieve gezondheid. Hiermee bedoelen we de mogelijkheid om een betekenisvol leven te leiden. Om een betekenisvol leven te kunnen leiden, zijn veerkracht, eigen regie en aanpassingsvermogen belangrijke waarden. Voor het beperken van gezondheidsrisico’s kun je denken aan: blootstelling aan schadelijke stoffen in de lucht, in het oppervlakte- en drinkwater, de bodem en in ons eten. We zien gelukkig de laatste jaren de uitstoot van sommige stoffen in de lucht die schadelijk zijn voor onze eigen gezondheid afnemen. Deze trend zetten we graag voort. Tegelijkertijd maken we ons zorgen om de vele verleidingen die leiden tot een inactieve leefstijl, ongezonde (eet)gewoonten, eenzaamheid en mentale problemen. Ook is bekend dat armoede een negatieve invloed kan hebben op onze gezondheid. Wat ook opvalt is dat de verschillen in gezondheidsproblemen sterk verschillen per buurt. Dat willen we anders.
Daarom stellen we in deze omgevingsvisie een aantal maatregelen voor die bijdragen aan gezondheidsbevordering. Zodat we de leefomgeving zodanig inrichten dat deze bijdraagt aan positieve en brede gezondheid.
Integraal model voor Positieve Gezondheid en Leefomgeving
De noodzaak om maatregelen ter bevordering van de gezondheid voor te stellen in de omgevingsvisie zien we ook terug in een aantal cijfers die trends in de gezondheid beschrijven en in beleidsdoelen die geformuleerd zijn over wat we komende jaren graag willen bereiken. Hieronder een aantal van deze cijfers en beleidsdoelen, zoals deze anno 2023 gelden. De maatregelen die we in de omgevingsvisie voorstellen tonen we eerst op kaart met bijbehorende legenda. Vervolgens lichten we de op kaart ingetekende maatregelen en de maatregelen die zich niet goed op een kaartbeeld laten vangen, in samenhang toe. Op het kaartbeeld tekenen we bewust over de gemeentegrenzen heen. Dit omdat we graag de samenhang met omgeving opzoeken. Het is een uitnodiging om hierover met elkaar in gesprek te gaan. Uiteindelijk is het natuurlijk aan de betreffende gemeente zelf om hier besluiten over te nemen.
50
Trends & ontwikkelingen Schone lucht Uit berekeningen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor het in 2020 afgesloten Schone Lucht Akkoord (SLA) blijkt dat ongeveer 7.500 vroegtijdige sterfgevallen aan fijnstof zijn toe te schrijven. Het terug dringen van primaire en secundaire fijnstof is landelijk beleid, waarbij industrie, verkeer en de landbouw zullen bijdragen aan het verminderen van de gezondheidsrisico’s (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2020). Waterkwaliteit Het draagt bij aan onze gezondheid als onze wateren van goede kwaliteit zijn. De Europese Unie heeft voor de kwaliteit van water de Kaderrichtlijn Water (KRW) opgesteld. Uiterlijk in 2027 willen we voor onze KRW-wateren (Aa, Leijgraaf, Grote & Kleine Wetering) aan deze richtlijn voldoen (Rijksoverheid, 2020). Vanzelfsprekend werken we in Bernheze aan bronaanpak voor zover ze in de gemeente liggen. Daarnaast werken we, onder aanvoering van waterschap en provincie, samen met onze bovenstroomse buurgemeenten om schoon water binnen te laten stromen. Zie kaart en normen in bijlage IV (bron: waterschap Aa en Maas). Beweegnorm In 2022 haalde 44% van de Nederlanders de Nederlandse norm van gezond bewegen. In Bernheze voldeed in 2020 50% van de bevolking aan de Beweegrichtlijnen (bron: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020).
Overgewicht Van de volwassenen in Bernheze tussen de 18 en 64 jaar had in 2020 44% overgewicht of obesitas (Bron: GGD Brabantscan).. De verwachting is dat overgewicht steeds verder toeneemt naar 9,5 miljoen mensen in 2040 (62% van de Nederlanders) die overgewicht hebben (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2020). Aantal gezonde levensjaren De provincie zet erop in dat iedereen in 2030 drie gezonde levensjaren erbij krijgt (Provincie Noord-Brabant, 2021).
51
52
Richtinggevende samenvatting gezonde leefomgeving De gezonde leefomgeving heeft Bernheze niet voor niets als eerste geplaatst. Immers een gezonde leefomgeving zorgt voor minder ziekte en een positieve gezondheid. We onderscheiden de volgende richtinggevende ambities: 1. Schoner We verminderen externe gezondheidsrisico’s door lucht, grond- en oppervlaktewater en bodem schoner te maken, minder geluids- en geuroverlast en de risico’s op zoönose klein te maken Dat doen we door de aanpak van de bron en door groene gezonde cirkels rondom onze dorpskernen aan te wijzen. Daar waar de bronnen buiten onze gemeente liggen, spreken we een gezamenlijke aanpak af met buurgemeenten, waterschap en provincie. 2. Groene Gezonde Structuren (GGS) We willen omstandigheden creëren zodat inwoners zelf actief hun gezondheid bevorderen. Dat doen we door het realiseren van Groene Gezonde Structuren (GGS). In deze groene gezonde structuren nodigen we mensen in een aantrekkelijke groen-blauwe omgeving uit om hun gezondheid te bevorderen door te bewegen, te sporten, te spelen, te ontspannen en/of te ontmoeten. Door slim mee te koppelen met klimaatadaptieve maatregelen en het bundelen met initiatieven voor gezond biologisch voedsel maken we de GGS robuust. Door de GSS aan te sluiten op het natuurnetwerk Brabant verwachten we dat de biodiversiteit in de GGS gaat toenemen. 3.
Actief worden, tot rust komen en elkaar ontmoeten Niet alleen in de Groene gezonde structuren, ook daarbuiten stimuleren we activiteit in het groen. Om de gezondheid verder te bevorderen creëren we plekken om tot rust te komen. De mentale gezondheid bevorderen we door het ontmoeten en contact hebben met anderen te stimuleren bijvoorbeeld in pluktuinen of natuureducatie. Het zorgen voor elkaar past goed bij ons dorpse karakter. De gemeenschapshuizen, coöperaties om samen te wonen, energie op te wekken en voedsel te verbouwen leveren voordelen op voor de gezondheid. 4. Inclusief Inclusiviteit versterken we door de toegankelijkheid te vergroten, omdat we vinden dat onze openbare ruimte van en voor iedereen is.
53
OMGEVINGSVISIE BERNHEZE 2040
Gezonde leefomgeving Themakaart
Oss
Oss West
0
A5
Schaijk
Geffen
Heesch
A59
Nuland
ine
Kle
ng
ri Wete
lse
ke Vin
p
Graan
Loo
loop
Nistelrode
Vinkel
Grote Wetering
Ble
eklo
op
Venlo o
p
Loosbroek
Middelrode
Uden
Vorstenbosch Heeswijk-Dinther
Leij
Bi
gra
ez
Schijndel
en
lo
op
N2
79
Beekgraaf
Aa Veghel
Du
bb
el
en
lo
op
Zu
Erp
id
-W ill
em
54
sv
aa
rt
af
OMGEVINGSVISIE BERNHEZE 2040
Gezonde leefomgeving Legenda Bestuurlijk & bebouwing
Landschappelijk
Infrastructuur
55
We verminderen externe gezondheidsrisico’s In Bernheze werken we samen aan de volgende doelen: • We voldoen aan de wettelijke normen voor schone lucht, bodem en water en voor geluid- en geurhinder, voor zover de bronnen in of nabij de gemeente liggen en we daar invloed op hebben. o We zetten in op een schone lucht en halen het Schone Lucht Akkoord in 2030 voor 100%. (50% gezondheidswinst t.o.v. 2016 en binnenlandse bronnen en als nevendoel het behalen van de “oude WHO-advieswaarden” uit 2005).Hetzelfde geldt voor geur en geluidsoverlast. We meten dat en rapporteren daarover. o We zetten in op een goede bodem- en waterkwaliteit. De waterkwaliteit in sloten, beken en ander oppervlakte water voldoet in 2027 aan de normen, zoals de KRW. Hierbij richten we ons vanzelfsprekend op de bronnen gelegen in Bernheze. Ook het grondwater moet schoon zijn, mede voor de drinkwaterwinning. • Met grootschalige agrarische activiteit met dieren is reductie van het risico van ziektes van dier op mens nodig. o Met behulp van onder anderen technische innovaties, minimaliseren we zoönose en andere ziekteverwekkers als gevolg van agrarische activiteiten. o Intensieve veehouderij in de nabijheid van de dorpskernen faseren we uit. Uitbreiding is in deze zone niet meer mogelijk, op basis van provinciaal beleid.
• Onze beken en waterlopen zien we graag schoner, doordat we minder en uiteindelijk geen overstorten uit het riool in het oppervlaktewater, na een forse regenbui, hebben. Ook hiervoor zijn de KRW normen (2027) maatgevend. • Op de kaart geven we ons waterwingebied en grondwaterbeschermingsgebied aan. Dit doen we omdat deze zones vragen om extra aandacht voor de (schone) kwaliteit van het water.
We realiseren groene gezonde structuren In het kader van preventie en positieve gezondheid werken we aan gezondheidsbevordering door mensen uit te nodigen te bewegen in een gezonde natuurlijke omgeving. Ook willen we voor huisartsen en geestelijke gezondheidswerkers een aanleiding bieden om ‘natuur op recept’ voor te schrijven. Dit doen we met groene gezonde structuren. Op bovenstaande themakaart gezonde leefomgeving ziet u deze groene gezonde structuren (GGS) indicatief uitgewerkt. De groene gezonde structuur is een nieuw robuust concept waar we zoveel mogelijk groene, blauwe en gezonde thema’s gaan bundelen. We zoeken ook de verbinding met landelijke thema’s als groen-blauwe dooradering en meer landschapselementen. Omdat we de GGS natuurinclusief inrichten en verbinden met grotere natuur- en bosgebieden maakt dat het Natuurnetwerk Brabant robuuster en kan de biodiversiteit zich herstellen.
Wat is een groene gezonde structuur (GGS)? Principe Het concept van een groene gezonde structuur is gebaseerd op het principe dat elk huis een aansluiting heeft op een netwerk van aantrekkelijke groen-blauwe structuren. Te vergelijken met een aansluiting op het drinkwater- of elektriciteitsnetwerk. Vanuit je huis kom je te voet of fietsend in het groene netwerk snel in een groene gezonde omgeving. De kralen aan de ketting van lintvormige groene of blauwe lijnvormige landschapselementen bestaan uit parken en plantsoenen, buitenspeelterreinen en groen-blauwe schoolpleinen, beken, waterlopen, wadi’s en overstromingsgebieden, bloemrijke perceelranden, kernranden, natuurinclusieve en biologische landbouw, sportvelden, bos- en natuurgebieden, cultuurhistorische kenmerken, zandwegen en houtwallen. 56
De groene-gezonde-structuren zijn niet alleen voor de mens. Door de inrichting en het beheer klimaatadaptief en natuurinclusief te maken vormen ze ook een netwerk voor flora en fauna en houden we het water vast.. Door de GGS te verbinden met bos-en natuurgebieden versterken we ook het NatuurNetwerkBrabant (NNB).Tevens zijn het plaatsen waar we CO2 vastleggen. Doel Het doel van een groene en gezonde structuur is om functies en activiteiten zo veel mogelijk te combineren en met elkaar te verbinden en zo met de ruimtedruk slim om te gaan. Met een aantrekkelijke GGS willen we dat onze inwoners gezonder gaan leven. Dit bereiken we door mensen te verleiden om meer te wandelen, te fietsen en te sporten en gezond voedsel, direct bij de boer of in een voedselbos te kopen. Roken en ander ongezond gedrag willen natuurlijk ontmoedigen in de GGS. De doelen die we hiermee willen bereiken zijn: het bevorderen van gezondheid, meer te bewegen, elkaar te ontmoeten, gezonde voeding bereikbaar te maken en te zorgen voor schone lucht. Doelen waarmee we dit combineren zijn bereikbaar groen-blauw, biodiversiteit, cultuurhistorie, landschappelijke kwaliteit, landart, klimaatadaptatie, CO2 vastleggen, circulair, een schone bodem en een goede waterkwaliteit, bereikbare bos- en natuurgebieden voor mens en dier en maken dit waar wenselijk inclusief en toegankelijk.
Hoe en welke doelen we combineren is maatwerk. Dorpskernen In de dorpskernen en op bedrijfsterreinen gaan we het fiets- en wandelnetwerk combineren met aantrekkelijk groen en blauw voor mens en natuur. We gebruiken transities als nieuwbouw, herinrichting van buurten, renovatie en (grootschalig) onderhoud om de GGS te versterken. Dit is met name het openbaar groen, waarvoor in 2024 in het Groenstructuurplan van de gemeente de uitwerking van de GGS volgt. We vragen inwoners en ondernemers ook op hun eigen terrein bij te dragen aan aantrekkelijk groen, meer biodiversiteit en klimaatadaptieve matregelen, bijv. door minder steen en harde schuttingen te gebruiken en het gebouw en het groen natuurinclusief in te richten. Waar mogelijk nemen we groen-blauwe schoolpleinen, historische gebouwen en sportvelden op in de GGS in de dorpskernen. In het buitengebied In het buitengebied is het netwerk van recreatieve paden, beken en waterlopen en groene lijnelementen (lanen, houtwallen en bloemrijke bermen en perceelranden) de ketting. Daaraan koppelen we onder meer: - de bestaande en nieuwe bos- en natuurgebieden, zodat de natuur robuuster wordt en meer tegen een stootje kan; - ecologische verbindingszones; - natuurvriendelijke oevers, waterbergingen, zwemvijvers- en oevers; - natuurinclusieve en biologische voedselproductie; - cultuurhistorische elementen en gebouwen.
Grondeigenaren als Staatsbosbeheer, het Waterschap Aa en Maas, Brabants Landschap, Brabant Water, de gemeente Bernheze, Kasteel Heeswijk en (agrarische) ondernemers en particulieren nodigen we uit mee te werken aan een programma onder de Omgevingswet om de GGS tot stand te brengen en hierover tot een uniforme communicatie in de routeaanduiding en beeldmerk te komen. In het later in dit rapport genoemde programma onder de Omgevingswet voor infrastructuur en mobiliteit werken we uit hoe we fietsen en wandelen aantrekkelijk en veilig maken in de GGS. 57
De structuur van de GGS uitgewerkt •
• •
•
•
We richten de groene structuren toegankelijk en aantrekkelijk in en maken zoveel mogelijk gebruik van (bestaande) natuurlijke aanleidingen, zoals de Aa en andere waterlopen, tenzij de kwetsbare natuur dergelijke verstoring niet mogelijk maakt. Deze groene structuren vormen de ketting. Belangrijke routes (ook tussen kernen en het buitengebied) voor recreanten en woon-werk/schoolverkeer in de regio versterken we met groen en maken we zoveel mogelijk onderdeel van de GGS. Dit vraagt op plekken om een vergroening van deze structuren. We ontwikkelen nieuwe groot groengebieden nabij de kernen als onderdeel van de GGS natuurinclusief, klimaatadaptief en recreatief aantrekkelijk. Dit doen we om de verbinding tussen de kernen en het buitengebied, via de GGS, te versterken. Deze groen gebieden vormen kralen die we toevoegen aan de ketting. Deze nieuwe kralen zijn een verrijking ten opzichte van de bestaande groene kralen. En we maken zo de natuur robuuster, door deze met elkaar te verbinden. In de kernen en op bedrijventerreinen verleiden we inwoners en werknemers graag tot ommetjes via deze groene gezonde structuren. Door goede onderlinge verbindingen tussen groen gebieden in de kernen ontstaat de mogelijkheid om te variëren in (de lengte van) ommetjes.
Zeker in de kernen zetten we deze ‘groene’ ommetjes strategisch en klimaatadaptief in, zodat deze ook bijdragen aan de reductie van hittestress. Sportvelden, incl. het structurerend groen en andere sportlocaties maken we onderdeel van de GGS. Het structurerend groen van de e sportlocaties richten we natuurinclusief en klimaatadaptief in.
De invulling van de GGS • • • • •
• •
58
Het uitnodigende karakter van deze verbindingen versterken we met aanleidingen om te sporten en bewegen. (zoals: wandelen, fietsen, sporten, vissen, kanoën en buitengym). We zien hier ook mogelijkheden voor landart/kunst om deze uitnodigende rol te vervullen. We willen een inclusieve samenleving zijn en hebben daarom ook aandacht voor diverse doelgroepen (bijvoorbeeld rolstoel, slechtziend, prikkelarm en dementievriendelijk). We richten op plekken waar het wenselijk is onze buitenruimte ook voor hen in. In de groene gezonde structuur staat gezondheid voorop. Dat betekent dat we straatafval gescheiden inzamelen en dat overlast (bijvoorbeeld harde muziek) of roken niet past. Dat laatste vinden we ook belangrijk omdat we het landelijke doel ,dat in 2040 geen enkel kind meer rookt, steunen. We vinden het in een GGS ook passen dat zwemmen in het oppervlakte water gezond en veilig kan. Dit hoeft echter niet overal. We zien nu al dat in veel grotere watergangen en beken gezwommen wordt, maar dit is nog niet veilig en geen officieel zwemwater. We zouden het op een aantal plekken fijn vinden om wel een officieel en veilig zwemwater aan te kunnen bieden. We onderzoeken of in het beekdallandschap en in kwelgebieden zwemwaterlocaties mogelijk zijn omdat hier de beste kansen liggen.
Gemeente stemt af met provincie als bevoegd gezag voor zwemwaterlocaties en waterschap als kwaliteitsbeheerder (meten waterkwaliteit). Voordat we dit serieus kunnen oppakken is het zaak eerst de gewenste waterkwaliteit te bereiken. Eerder is dus geen actie mogelijk. Wanneer het water voldoet aan de eisen, kan de gemeente recreatieve (bijvoorbeeld infrastructurele) voorzieningen treffen in de GGS.
GROENSTRUCTUUR BERNHEZE - NISTELRODE
CONCEPT
*Voor het ontwikkelen van deze kaart zijn de volgende bestanden gebruikt/gedigitaliseerd: - GSP Bernheze uit 2001 (BTL, 2001) - Beheergroepen 2012 (Gemeente Bernheze) - Cultuurhistorische kaart (2014) (Gemeente Bernheze) - Satellietfoto 2020 - BGT 2021 - NNB en EVZ (data.overheid.nl 2021) - Fietsknooppunten en LAW (2019) - Bijenkaart, Landschapstypen en Zandwegen (2021, Gemeente Bernheze)
Opdrachtgever: gemeente Bernheze 28 maart 2023 | versie 0.2 sjors.degreeff@arcadis.com projectnummer: C06031.000092 Ontwerptekening | schaal 1:5000 Formaat A2
0m
N
2500m
Illustratie van een groene gezonde structuur in Nistelrode.
We stimuleren activiteit in het groen De bovenstaand beschreven gezonde groene structuren vervullen een belangrijke functie in het stimuleren van activiteit in het groen. We hebben een aantal activiteiten waar we graag ook op zichzelf aandacht voor vragen. Deze activiteiten stimuleren we zowel binnen als buiten de GGS. • Kinderen en jongeren groeien op in het groen en worden volop uitgenodigd om te bewegen, de natuur te ontdekken en te ontmoeten. o Door het realiseren van (voor de buurt) toegankelijke groen-blauwe schoolpleinen, -speelplekken en -verbindingen. o Sport, ook de teamsporten (dragen bij aan een inclusieve ontwikkeling) faciliteren we zo mogelijk in het groen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan buitenfitnesstoestellen of een activiteitenroute in bossen of ander openbaar groen. o Bijzondere natuurverschijnselen te ervaren in Bernheze, zoals de wijstgronden bij de Peelrandbreuk. • Natuureducatie is onderdeel van het opgroeien in het groen en draagt bij aan natuurbewust beslissen in de persoonlijke levenssfeer en in je werk. Daarom ondersteunen we initiatieven die hierop gericht zijn en dragen we zorg voor informatie over het belang van de natuur. • We stimuleren actieve vervoersvormen, zoals fietsen en wandelen. o Komende jaren willen we op initiatief van de provincie veel meer snelfietsroutes faciliteren naar de omliggende stedelijke centra en tussen de dorpskernen.
Deels kan dit ook over bestaande infrastructuur (dit door deze verkeersluw te maken en als fietsstraat in te richten en vaker kiezen voor eenrichtingsverkeer (in de bebouwde kom). Hierdoor kunnen we dertig kilometer aan snelfietsroutes al in 2030 realiseren. De huidige snelfietsroutes maken we onderdeel van de GGS. o Een veiligheidsupdate van het bestaande wegennet is wenselijk. Met prioriteit voor betere en veiligere fietsroutes en een uniform verkeersbeleid waarbij we aandacht aan de groene beleving en de aantrekkelijkheid van de routes voor het actieve verkeer direct meenemen. o De verbindingen voor autoverkeer naar de regio zijn, zoals ze nu zijn, ook richting de toekomst voldoende. 59
Recreatieve routestructuren om te wandelen, te fietsen en paard te rijden. De huidige snelfietsroutes maken we onderdeel van de GGS. De snelffietsroute via Oss naar Nistelrode was al voor 2022 gerealiseerd en de snelfietsroute van Nistelrode via Uden naar Veghel zijn onlangs gerealiseerd.
60
We creëren plekken om tot rust te komen •
We richten meer natuurlijke verblijfplekken in de open lucht in. Deze plekken kunnen onderdeel van de GGS uitmaken. o Groene omgevingen lenen zich goed om te ontstressen. Daarom richten we plekken hier bewust voor in. o Uitzicht op groen werkt al stressverlagend, daarom vergroenen we onze kernen. o We treffen indien wenselijk voorzieningen om het verblijf in de openbare ruimte aangenaam te maken. • Vanuit de kernen ontsluiten we het buitengebied beter voor wandelaars en fietsers. o De lagere dynamiek in het buitengebied prikkelt zintuigen anders. Door de verbindingen tussen de kernen en het buitengebied te verbeteren kunnen mensen hier gemakkelijker van profiteren. o In het buitengebied stellen we meer gebieden open en verbeteren we de toegankelijkheid en aantrekkelijkheid om te wandelen.
We stimuleren ontmoetingen Eenzaamheid onder ouderen en jongeren is een groeiend probleem. We willen er alles aan doen om mensen de kans te geven te ontmoeten en te verbinden. Niemand hoeft zich in Bernheze eenzaam te voelen. • Openbare ruimte bewust inrichten op het elkaar (onverwachts) ontmoeten. o In de groene gezonde structuren brengen we bewust verschillende doelgroepen samen, zodat de kans op (onverwachte) ontmoetingen groter is. o We nodigen mensen uit om gebruik te maken van de openbare ruimte en daarin zichtbaar te zijn. Daarom geven we prioriteit aan het actieve verkeer. Tijdens het (samen) wandelen, fietsen, sporten en spelen ben je zichtbaar en is de kans op interactie groter dan in de anonimiteit van een auto. o We nodigen mensen uit actief (met elkaar) aan de slag te gaan in de openbare ruimte. Dit kan bijvoorbeeld in het groenonderhoud. Door zichtbaar aanwezig te zijn in de openbare ruimte draagt dit bij aan ontmoetingen, wat in combinatie met de activiteit zelf weer bijdraagt aan mentale/fysieke gezondheid. Dit kan voor groepen ook vanuit de dagbesteding. Het IVN is een gewaardeerde partner bij het natuurinclusief groenbeheer. o Voedseltuinen en -bossen zijn ontmoetingsplekken, voor mensen die mee willen doen of iets willen veranderen in hun eigen leefomgeving, naast dat ze voedsel opleveren.
Hier willen we, in overleg, meer ruimte aan geven bij voorkeur nabij de kernen in als onderdeel van de GGS. • We stimuleren het organiseren van activiteiten die bijdragen aan ontmoetingen. o (Georganiseerd) kennis delen over groen en gezondheid draagt bij aan ontmoetingen tussen mensen. Daarom bieden we hier in onze openbare ruimte voor (kennis) wandelingen, hiervoor werken we samen met organisaties als het IVN. o Het actieve verenigingsleven koesteren we en versterken we.
61
We zorgen voor elkaar •
We creëren een gevoel van gemeenschap. o De inrichting van de openbare ruimte is gericht op elkaar zien en ontmoeten. o We richten de openbare ruimte bewust in voor verschillende doelgroepen en laten ook doelgroepen samen komen, die anders minder met elkaar in aanraking komen. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat we een speeltuin voor kinderen bewust aanleggen in de buurt van een verzorgingshuis, zodat ouderen zicht hebben op spelende kinderen. o We stellen ruimte beschikbaar in gemeenschapshuizen om elkaar te ontmoeten en met elkaar in gesprek te gaan o In de gemeenschapshuizen kunnen bewoners informatie krijgen over de gemeente en (financiële) hulp krijgen als het (even) tegenzit. o Meewerken in verenigingen/maatschappelijke initiatieven bevordert (het leren) samenwerken, het samen zorg dragen voor iets en een trots gevoel. • We delen de opbrengst (oogst) uit onze openbare ruimte. o We stellen openbare ruimte beschikbaar voor initiatieven, waarbij inwonerscollectieven werken aan eetbaar groen in onze openbare ruimte. De oogst die dat oplevert is van iedereen die meewerkt (recht van oogst). o We kiezen met ons openbaar groen voor veel variatie en zoeken daarbij naar meerwaarde voor mens en dier. Waar mogelijk richten we eetbaar groen (noten, vruchten) in.
o Andere vormen van openbaar groen, zoals tiny forests, voedselbossen en fruitbomen zien wij als uitgelezen kans om bij georganiseerde groepen in onze gemeente neer te leggen. Bij dergelijke initiatieven als voedselbossen en moestuinen in de openbare ruimte bouwen mensen recht van oogst op door mee te werken. • We zetten steviger in op het zelforganiserend vermogen van de gemeenschap. o Door functies en woningen te diversifiëren, brengen we verschillende doelgroepen samen, bijvoorbeeld jong en oud. Een goede mix aan mensen in een buurt kan betekenen dat buren meer voor elkaar kunnen betekenen. o Wanneer mensen het beheer van (een deel van de) openbare ruimte zelf willen organiseren dan bieden we daar, in overleg, ruimte aan. We werken dit uit in een Right2Challenge in Bernheze o We moedigen het aan om meer te delen (in coöperatie verband), waardoor we ruimte anders kunnen inrichten. Hierbij kun je bijvoorbeeld denken aan het bezit van een auto, gereedschap en energieopwekking en - opslag. • Agrarische bedrijven die verbreden met zorg- of maatschappelijke functies ondersteunen we. o Naast voedselproductie geven veel agrariërs aan graag nevenactiviteiten te willen ontplooien. We stimuleren nevenactiviteiten met een maatschappelijke functie, mits ze passen in de andere ambities in deze visie .
o Het stimuleren van bewegen en ontmoeten in het buitengebied faciliteren we graag samen met de agrarische bedrijven als onderdeel van die nevenactiviteiten. o We bieden nieuwe zorgconcepten, zoals farmcommunities en andere woonvormen voor ouderen, meer de ruimte. Zeker concepten die ouderen en jongeren aan elkaar verbinden vinden we interessant. • Ook voor onze erfgoedlocaties verkennen we de mogelijkheid voor verbreding met zorg- of maatschappelijke functies. o We onderzoeken met de Abdij van Berne, of een diversiteit aan woon-zorgconcepten mogelijk is. Dit ontwikkelen we bij voorkeur in co-creatie met zorginstellingen als Laverhof. 62
Onze openbare ruimte is van en voor iedereen •
Toegankelijkheid is de norm, ontoegankelijkheid is de uitzondering o We zijn een inclusieve en toegankelijke gemeente. We richten de openbare ruimte op bepaalde plekken zo in, dat iedereen een plek heeft om zich thuis te voelen. Dit betekent bijvoorbeeld dat we op plekken waar veel ouderen komen, meer zitmogelijkheden creëren. o We houden rekening met de toegankelijkheid van onze openbare ruimte, zorgen voor prikkelarme zones en zorgen dat iedereen zonder belemmeringen deel kan nemen aan de samenleving. o We vinden het een kwaliteit van onze gemeente dat we stille plekken (vaak gecombineerd met donkerte) hebben. Deze kwaliteit behouden we graag. o We bieden in de openbare ruimte een aantal plekken aan waar het goed vertoeven is. Dit zijn, zeker voor mensen met een smalle beurs, plekken die als ‘uitje’ kunnen fungeren. Denk aan een bijzondere speelplek of een recreatieplas (bijvoorbeeld in het beekdal).
63
4.3.2 Leefbare kernen Met de omgevingsvisie willen we het volgende graag bereiken: We creëren aantrekkelijke kernen waar het fijn wonen is voor een goede leeftijd mix aan mensen, door innovatief, groen en compact te bouwen en te ondernemen. Komende jaren hebben we een forse woningbouwopgave. Het is noodzakelijk deze opgave te combineren met het behouden en versterken van aantrekkelijke kernen waar het fijn wonen is. We staan voor de opdracht om vele woningen te bouwen en dit op een fatsoenlijke manier te realiseren zodat we direct een kwalitatieve slag maken. Dit doen we bijvoorbeeld door het woningaanbod diverser te maken. Met een diverser woningaanbod behouden we verschillende doelgroepen in onze kernen of trekken we deze aan. Aan de andere kant, met de innovatieve, groene en compacte manier van bouwen stimuleren we innovatieve bouwvormen. Deze innovatieve bouwvormen zijn beter voor de omgeving en hiermee bouwen we op een manier waardoor het in een veranderend in de stedelijke De bevolkingsgroei geleidelijk af door de toenemende sterfte en lagere klimaat goed engebieden. veilig wonen blijft in de neemt kernen. natuurlijke groei.
Hoe moet je het thema leefbare kernen lezen?
In de gemeente Bernheze wordt een stijging van het aantal inwoners verwacht. Volgens de provinciale prognoses gaat het om een stijging van 2.675 inwoners tot 2040, ofwel een stijging van 7,9%. Dit Vanwege de grote verscheidenheid aan onderwerpen die allemaal te maken hebben met de percentage ligt in lijn met het percentage in heel Noord-Brabant. Deze groei zit met name in de aanwas van leefbaarheid de kernen, beschrijven het verschillende onderdelen. Het 3 internationalein werknemers en in mindere matewe door de thema aanwas opgedeeld van inwoners in uit omliggende gemeenten. thema begint met deineigenschappen van kernen dieNederland, karakteristiek zijn.rond Vervolgens schetsen we De natuurlijke aanwas de gemeente, maar ookde in de rest van ligt al jaren de 0 of is zelfs hetnegatief. toekomstige karakter vandeze de kernen in hetaanwas algemeen (groen, en natuurinclusief). De verwachting is dat lage natuurlijke in Bernheze deklimaatadaptief komende jaren zo blijft.
Daarna geven we aan hoe we de kernen graag verder ontwikkelen (via inbreiding). Afsluitend Vergrijzing vergroening geven we in en deze omgevingsvisie een tipje van de sluier voor de mogelijkheden voor mobiliteit. In de gemeente Bernheze wordt volgens de voorspellingen sterke van hetprogramma aandeel ouderen We duiden de doelstellingen en werken deze later een uit in hettoename thematische ‘Mobiliteit en (75+) verwacht. Dit stijgt van 9,4% in 2021 tot 16,4% in 2040. Het aandeel 65 tot 74-jarige stijgt inwe mindere Infrastructuur’ onder de Omgevingswet. Tot slot gaan we in op de wijze waarop komen tot de mate van 12,1% tot 12,7%.4 Deze procentuele stijging van het aantal ouderen is in de gemeente Bernheze duurzame en leefbare kernen door de cultuuromslag die voortkomt uit de Omgevingswet voor zowel een stuk hoger dan het gemiddelde van Noord-Brabant. Door de naoorlogse geboortegolf en de oplopende initiatiefnemers als overheid. levensverwachting blijft dit aantal stijgen. De sterke stijging van het aantal ouderen is zichtbaarder in landelijke dan in stedelijke gebieden.
Leeftijdsopbouw in Bernheze (2000, 2020 en 2040)
2000 0-4 jaar
2020 0-4 jaar
2040 0-4 jaar
10-14 jaar
10-14 jaar
10-14 jaar
20-24 jaar
20-24 jaar
20-24 jaar
30-34 jaar
30-34 jaar
30-34 jaar
40-44 jaar
40-44 jaar
40-44 jaar
50-54 jaar
50-54 jaar
50-54 jaar
60-64 jaar
60-64 jaar
60-64 jaar
70-74 jaar
70-74 jaar
70-74 jaar
80-84 jaar
80-84 jaar
80-84 jaar
90-94 jaar
90-94 jaar
90-94 jaar
Bron: de staat van Bernheze, februari 2022
64
Trends & ontwikkelingen Woningbouw Bij nieuwbouw locaties dient 30% sociale woningbouw te zijn. (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2022). In 2021 behoorde 18% van de totale woningvoorraad in Bernheze tot de sociale huurvoorraad (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2021). Circulariteit In 2050 zijn we 100% circulair en bouwen we CO2 neutraal. In 2030 moet volgens het programma ‘Nederland Circulair in 2050’, 50% van de grondstoffen bestaan uit niet-primaire grondstoffen (Het ministerie van Infrastructuur en Milieu & het Ministerie van Economische Zaken, 2016). Onder niet-primaire grondstoffen verstaan we onder andere hout, stro en vlas, primaire grondstoffen zijn bijvoorbeeld mineraal, fossiel en metalen. Klimaatneutraal In 2050 moeten we 95% minder broeikasgassen uitstoten dan in 1990 (Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, 2019). Dat betekent meer energiebesparing, meer duurzame energieopwekking en verdere elektrificatie binnen de gebouwde omgeving, industrie, landbouw en mobiliteit. Om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn, scherpt het kabinet het doel voor 2030 aan tot tenminste 55% CO2-reductie waarbij het beleid zich zelfs richt op 60% om dit zeker te halen. (Rijksoverheid, 2021).
In de periode 1990 - 2020 is een reductie van 25% gerealiseerd, waardoor in het restant van dit decennium grote stappen te zetten zijn om het doel van 55% tot 60% broeikasgasreductie te halen. Demografie Naar verwachting neemt het aantal inwoners van Bernheze tot 2040 toe met 2.675 (7,9%). Deze groei zit met name in de aanwas van internationale werknemers en – in mindere mate – in de aanwas van inwoners uit omliggende gemeenten. De gemeente Bernheze krijgt te maken met een sterke vergrijzing. Volgens de voorspellingen is in 2040 29% van de inwoners 65 jaar of ouder. Met name het aandeel 75-plussers stijgt hard. Huishoudens Door de sterke toename van het aantal eenpersoonshuishoudens en – in mindere mate- een toename van het aantal eenoudergezinnen is sprake van gezinsverdunning. Daardoor neemt het aantal huishoudens toe. Eenpersoonshuishoudens zijn voornamelijk ouderen en jongvolwassenen. De komende twintig jaar wordt een sterke stijging voorzien in het aandeel alleenstaande 75-plussers. 65
Richtinggevende samenvatting leefbare kernen Onze dorpskernen willen we ook in de toekomst leefbaar houden. We onderscheiden de volgende richtinggevende ambities: 1. Identiteit van de kernen versterken Elke kern onderscheidt zich. De karakters van onze diverse kernen versterken we. Hoe we dit precies doen en een precieze beschrijving (van de karakters) van de kernen werken we in de komende jaren uit in een programma per dorpskern. 2. Innovatief, compact, betaalbaar wonen We staan voor een enorme woningbouwopgave. Door innovatief in te breiden met een compact, betaalbaar en divers woningaanbod, zien we kansen om deze woningbouwopgave te combineren met de eerder genoemde opgaven. We willen een grote variatie aan woningen, die aansluit bij de behoefte. Bijzonder aandacht geven we aan de toename aan ouderen woningen, gezien de vergrijzing van de komende 20 jaar. Omdat we tempo willen maken, zullen we ook in de kernranden gaan bouwen. Gezondheid, groen, klimaat, landschap en water zullen sturend zijn bij het bepalen van de locatie en de inrichting. 3. Groen, klimaatadaptief en circulair Om de kernen goed op de toekomst voor te bereiden, werken we aan groene, klimaatadaptieve en natuurinclusieve kernen. Groen, omdat we inmiddels weten dat dat bijdraagt aan een positieve gezondheid.
We gaan werken met een groennorm, om zeker te stellen dat ook onze kwetsbare medemens voldoende ruimte heeft om te spelen, te bewegen en te ontmoeten. De weersextremen van droogte en hitte tot wateroverlast komen steeds vaker voor en dat betekent dat we onze kernen klimaatadaptief maken. Vasthouden van water, afkoppelen van regenwater van rioolwater en minder tegels en andere verharding dragen bij aan infiltratie van regenwater in de bodem. Bij grote wateroverlast zullen we echter nabij de kernen op zoek gaan naar tijdelijke wateropvang (en infiltratie). Met natuurinclusieve kernen zorgen we dat de flora en fauna mee kan profiteren van onze gebouwde omgeving. Zowel in het groen als in en op de gebouwen. In de Peelhorst en het beekdallandschap zijn we terughoudend met bouwen en de aanleg van zonneparken. 4. Vitale dorpscentra Met behoud van het dorpse karakter kiezen we voor compacte, aantrekkelijke en vitale dorpscentra. 5. Meer prioriteit aan langzaam verkeer en ontmoedigen doorgaand verkeer Om de aantrekkelijkheid van onze hele gemeente te vergroten geven we meer prioriteit aan voetgangers en fietsers. We kiezen voor autoverkeersluwe en verkeersveilige kernen en een buitengebied met veilige en aantrekkelijke routes voor wandelen en fietsen. Hoe we dat precies doen, werken we later uit in een programma, in deze visie stellen we een aantal ambities op hoofdlijnen voor.
Bovenlokaal verkeer leiden we snel af naar de snelwegen A50 en A59 en de provinciale weg N279 en zo voorkomen we onnodig verkeer over ons smalle wegennet. We willen op het huidige niveau het openbaar vervoer handhaven en slimmer maken. Zo willen we er voor zorgen dat er geen vervoersarmoede ontstaat. 6. Aantrekkelijk wonen en leven Bernheze is een gemeente waar men naar elkaar omziet. Dat willen we zo houden. Dat stelt eisen aan wat we bouwen, hoe we wijken inrichten en voor wie we bouwen. Een gezonde leeftijdsmix en ruimte voor diverse combinaties van wonen en zorg en andere voorzieningen stellen we centraal. Sommige naoorlogse wijken willen we revitaliseren.
66
7. Duurzame kernen We maken onze kernen duurzaam. Dat betekent dat we in rap tempo meer circulair, CO2 neutraal, gasloos en natuurinclusief worden. 8. Veilige leefomgeving Onze kernen maken onderdeel uit van een veilige leefomgeving. Naast de meetbare veiligheid (rationeel) hebben we ook aandacht voor de beleefde veiligheid. We hanteren het principe dat bij florerende en innoverende ondernemingen ondermijning geen kans maakt. 9. Ruimte aan inwonersinitiatieven Inwoners en ondernemers nodigen we uit om bij te dragen aan de ambities van de omgevingsvisie. We geven als gemeente daarom ruimte aan inwonersinitiatieven.
67
OMGEVINGSVISIE BERNHEZE 2040
Leefbare kernen Themakaart
Oss
Oss West
0
A5
Schaijk
Geffen
Heesch
A59
Nuland
ine
Kle
ng
ri Wete
lse
ke Vin
p
Graan
Loo
loop
Nistelrode Vinkel
Grote Wetering
Ble
eklo
op
Venlo o
p
Loosbroek
Middelrode
Uden
Heeswijk-Dinther
Vorstenbosch
Leij
Bi
gra
ez
Schijndel
en
lo
op
N2
79
Beekgraaf
Aa Veghel
Du
bb
el
en
lo
op
Zu
Erp
id
-W ill
em
68
sv
aa
rt
af
OMGEVINGSVISIE BERNHEZE 2040
Leefbare kernen Legenda Bestuurlijk & bebouwing
Landschappelijk
Infrastructuur
69
We versterken de karakters van onze diverse kernen •
De identiteit van elke kern is uniek en vraagt om een gerichte aanpak o Een belangrijke kwaliteit van de gemeente Bernheze is de diversiteit van de verschillende kernen. Dat willen we zo houden. o Met de voorstellen in deze omgevingsvisie sluiten we aan bij het eigen karakter van de kernen en versterken dit karakter. o We zetten ook in op het versterken van de relatie tussen kern en het omliggende landschap. Dat betekent bijvoorbeeld voor Heeswijk-Dinther dat nog meer zichtbaar wordt dat de kern ligt tussen de Aa en de Leijgraaf. Nistelrode is daarentegen een kern die op de horst ligt met de westelijk gelegen peelrandbreuk. De kenmerken kun je versterken door bijv. vormgeving, materiaal gebruik in de bouw en infrastructuur, beplantingskeuze en integreren van de wijstverschijnselen in nieuwe ontwikkel o De ambities werken we verder uit in een gebiedsgericht programma onder de omgevingswet waarin we per kern inclusief de directe omgeving de ambities uitwerken.
We breiden innovatief in: compact, betaalbaar en met een divers woningaanbod • •
De gemeente voert een actief beleid om de woningbouw te concentreren in en nabij de kernen. We breiden onze kernen in met onder andere innovatieve en compacte bouwmethodes. Voorwaarde is dat het groene en dorpse karakter behouden blijft. o We bouwen met name voor de lokale woonbehoefte in de toekomst, zowel kwantitatief als kwalitatief, waarbij we ons realiseren dat we: o Een tekort hebben aan 55+ woningen in verband met de sterk toenemende vergrijzing na 2030. Deze groep woont momenteel in (voor hun te ruime) eengezinswoningen (Gemeente Bernheze, 2022). o Een tekort hebben aan starterswoningen voor jongeren en jonge gezinnen. o We zorgen voor meer variatie in het type woningen, zodat we verschillende doelgroepen aanspreken. Die variatie geven we speels vorm bij het inbreiden, om te zorgen dat het dorpse karakter behouden blijft. Dat betekent dat we op de ene plek kiezen voor verdichten en op andere plekken juist voor een (organische) verdunning of revitalisering van ‘groenarme’ wijken. o Duurzame bouwprojecten, passend binnen de visie, krijgen voorrang bij bouwaanvragen. Met duurzaam bedoelen we met name circulair, natuurinclusief, energieneutraal en met een lage ecologische voetafdruk.
• We hechten aan snelheid in het bieden van ruimte voor meer woningen o Dit doen we bij voorkeur door inbreiding in de kernen, maar wanneer inbreiden door de complexe eigendomssituatie op korte termijn niet mogelijk is, gaan we de kernen uitbreiden op de zogenaamde uitleglocaties. Bij het zoeken naar geschikte uitleglocaties hanteren we meerdere normen: o bodem en water sturend; o klimaatadaptief en natuurinclusief; o aansluiting op groene gezonde structuren; o landschappelijk passende inrichting & vormgeving en beplantingskeuze o en beschikbaarheid van een geschikte ontsluiting van de uitleglocatie. o We reserveren een ruime zone voor uitleglocaties bij alle kernen voor woningen, voorzieningen en groene gezonde structuren. Het tempo is uiteindelijk afhankelijk van de afspraken met rijk, provincie en regio.
70
o De verhouding van het type woningen voor de verschillende doelgroepen, laten we ook afhangen van de noodzaak om het voorzieningenniveau in de kernen op peil te houden. In sommige kernen kan dat bijvoorbeeld betekenen dat we meer bouwen voor jonge gezinnen. • Betaalbaarheid van (een deel van) het woningaanbod is noodzakelijk om iedereen een kans te bieden. Dit bereiken we bijvoorbeeld door: o prefab constructies te gebruiken; o het benutten van lokale grondstoffen; o tijdelijke constructies toe te staan, waarvoor goedkopere materialen gebruikt kunnen worden; o kleinere woonunits toe te voegen die aantrekkelijk zijn voor één- of tweepersoonshuishoudens. • We zorgen voor meer variatie in het woningaanbod door onder meer de doorstroming te bevorderen en daarmee ook de kansen voor starters te vergroten. o We geven prioriteit aan starterswoningen om meer mogelijkheden voor jongeren te creëren. Op korte termijn is in de kernen Vorstenbosch en Loosbroek aandacht voor verjonging gewenst, maar dit vraagstuk geldt uiteindelijk voor heel Bernheze. o Met de toenemende vergrijzing werken we aan een aantrekkelijk woningaanbod voor ouderen. Door deze doorstroming op gang te brengen komen gezinswoningen (weer) beschikbaar voor gezinnen.