Bijlage 1: Nota grondbeleid Bernheze 2024-2027
Tekst van het document
f
ROUTEKAART GRONDBELEID T T I Argumenten om rol te bepalen t ■ Actief grondbeleid Nee Nee Actief faciliterend grondbeleid 1 2 3 4 Gemee"te kan (deels) losla'.ee en is Dered tot concessies Gemeente laat mitiatef o.er aan de initiatiefnemer Hoog op bestuurlijke agenda Grote rnaatsc’ aöpeli.ke meerwaarde Daardoor volledige egie en sturing oij gemeente Het r sicopro'iel is aanvaardbaar en deneer sbaa- Argumenten voor een faciliterend grondbeleid Actieve houding Afweging rol: actief grondbeleid of actief faciliterend grondbeleid Toetsing aan omgevingsvisie. sectoraal beleid en bestuurlijke ambities Geen medewerking verlenen of geen vervolg geven Beleid/visie Ambities Prioriteit Potentie Welke houding wil de gemeente aannemen bij het initiatief7 Past het m het beleid/ toekomst van de gemeente7 Draagt het bij aan de ambities7 Heeft het prioriteit7 Is het interessant voor de gemeente en heeft het potentie7 De gemeente overweegt een initiatief om(dat) beleid, visie of bestuurlijke ambities waar te maken een uitgesproken bestuurlijke wens te realiseren er een kans voor (aankoop) voordoet er gemeentelijk vastgoed vrijkomt Private partij heeft een initiatief Passieve houding Faciliterend grondbeleid hutarief gemeente, hoge pnorfleH/urgentie om maatscrappelijke meerwaatde/ambities te m, volledige regie grondproducenl sicoprofiet s aanvaardbaar Winst op de grondeipioiiatie is leioend of
gemeente neemt verles op gio-wvplmtdtie als investering in de kern Belerd/visie Ambities Beleid/visie Ambities Prioriteit Potentie Realisatie binnen bepaalde penode is niet leidend Gemeente kan dit (deels) loslaten Gemeente voert zelf gronoerpkxtatic of werkt samen vanuit naar g'onde«olo<1atie (o a bouwdaim concessie) Marktmitiatief. noge pno'iteit gemeente is bereid om deels los te laten gemeente ;aagt aan. maa«1 werkafspraken, met initiatiefnemer over samenwerking en z*t toe op nalevng. maakt capaciteit vnj Stunng en regie Afndrwvan oe ar brt.es. het maatschappelijk rendement Kostenverhaal is urtgangspunt of b j maatschappelijke meerwaarde s gemeente bere-d om een bijdrage te leveren aan onrendabele top Gnmdposrtie en marktinitialiel Afnanketijk van de grondposrt e ol bereidheid lot aankopen NoodrMk en urgentie Afnankeiijk et hoeverre een initiatief annen een bepaalde periode waargemaakt moet worden Financiete haetbaarbeid Verwachte resultaat van de gronoexpkxtatie en impact meerjarenbegroting Hel risicoprofiel is te hoog en met voldoende beheersbaar Reaksatie binnen een bepaalde periode Controle op voortgang en uitkomst door gemeente Borging kwalitatieve kaders en kostenverhaal Initiatiefnemer is bereid om een ante neure overeenkomst te sluiten met de gemeente over het volledige kosten verhaal en kwalitatieve kaders Economische, zelfstandige uitvoerbaarheid Het initiatief
is economisch uitvoerbaar zonder inzet van gemeentelijke middelenRlSKOJXvfwl Afnanketgk m hoeverre een initiatief nmnen een bepaalde periode waargemaakt moet worden Samenwerking Afweging of met samenwe'kirig het gewenste esJtaat waargemaakt <jn worden Gemeente is grondeigenaar of bereid aan le kopen De markt is rae’. bere<d de grondexploitatie Capaciteit Naait het bepalen van de gewenste houckng en rol a ne< ix* essen’ eet om te beoordHen of <je beschik bare capaMM vokJvenör • pr wSdomde Jt te DreKlen « cm «en amMe waar Ie rracen Het voeren van actief grondbeleid of actie* faciMerend vagen beide «izct van de organisatie Met •ede» Iw e^xn zwaartepunt van vwscMende duc«*nes Ook bg een passeve houdng • mM van capaciteit nodig om de de zurve facikterende rol op te pakken initiatiefneme- voert yonoexplortotie of gemeente gaat sa'-ieriwe’ving aan zondei gemeentelijke grondexploitatie 1 2 3 4 Gemeente kan (deels) loslater’ en is oecevl tot concessws Gemeente laat irw.atef over aan ne initiatiefnemer
ACTIEF FACILITEREND GRONDBELEID FACILITEREND GRONDBELEIDr1 Intentie- en anteneure overeenkomst £ Sturen via bestemmingVoorkeursrecht, onteigening, stedchjke kavelruila •s ■■■ \ __ i Publiekrechtelijke instrumenten Pnvaatrechtetijke instrumenten Intentie-, anteneure en posterieure overeenkomst samenwerkingsverbanden z &J Kostenverhaalsregels, sturen via bestemming, voorberadsbesluit x. L n 3 2 j u n 3 Z 3 r 3 Z d E 3 r B /V xw-• . : 3f J *«
ROUTEKAART 3 1 INLEIDING 6 2 PRINCIPES VAN HET GRONDBELEID 8 3 DOELSTELLING VAN HET GRONDBELEID 10 KOERS VAN HET GRONDBELEID4 13 5 DE ROLLEN BINNEN HET GRONDBELEID 14 6 HET AFWEGINGSKADER GRONDBELEID 19 7 8 SAMENWERKEN 38 9 FINANCIEEL KADER 42 10 VERANTWOORDING EN GOVERNANCE 45 - INHOUDSOPGAVE 24 24 INZET VAN GRONDINSTRUMENTEN 7.1 Toelichting instrumenten
1 INLEIDING De nota grondbeleid is samengevat in de 'Routekaart' en in hoofdstuk 2 'Principes van het grondbeleid' Het ruimtelijk domein is voortdurend in beweging, waarbij de (markt-)omstandigheden steeds aan verandering onderhevig zijn De gemeente Bernheze blijft op deze veranderingen anticiperen en zorgt dat zij een duidelijke koers uitzet om haar ambities en ruimtelijke doelstellingen waar te maken Bernheze is een gemeente met vijf kernen die ieder hun eigen kenmerken en dynamiek hebben Deze diversiteit koestert de gemeente De leefbaarheid van deze kernen, voor huidige en toekomstige generaties, is een ambitie in het bestuurs- programma Het grondbeleid is een belangrijk middel om deze ambitie waar te maken In aanvulling op de nota grondbeleid komt er een beleidskader voor het kostenverhaal en financiële bijdragen In dit beleidskader staat hoe de gemeente invulling geeft aan haar wettehjke taak om kosten te verhalen en de bevoegdheid om een financiële bijdrage te vragen bij private initiatieven De vorige nota grondbeleid is vastgesteld in 2019 In deze nota zette de gemeente het situationele grondbeleid voort Dit betekent dat de gemeente per ruimtelijke ontwikkeling bepaalt welke rol en inzet van grondbeleidsmstrumenten het beste past In het nieuwe grondbeleid verandert dit niet, wel is een afwegingskader toegevoegd om de keuze voor de houding, de rol en inzet van
instrumenten van de gemeente te beargumenteren. De nieuwe nota geeft meer ruimte om als gemeente beargumenteerd een actieve houding aan te nemen. Het ambitieniveau vraagt bij thema's met een grote maatschappelijke meerwaarde om een sterke regie vanuit de gemeente Denk hierbij aan woningbouw De druk op het ruimtegebruik neemt verder toe en de gemeente heeft een sterke ambitie om in iedere kern voldoende passende en betaalbare woningen te bouwen. Dit vraagt om een tijdige en adequate sturing en regie van de gemeente met de juiste instrumenten. Grond is een middel dat de gemeente invloed geeft. Daarom is de gemeente terughoudend met het afbouwen van haar grondposities Als gronden nu of in de toekomst kunnen bijdragen aan het waarmaken van gemeentelijke ambities, dan is verkoop met aan de orde
VI. 2 PRINCIPES VAN HET GRONDBELEID Het college werkt bij taxaties voor wervingen en grondintgifte enkel met onafhankelijke, gecer'. ficeerde taxateurs Dit zijn taxateurs die als «eg-ster-Taxateur zijn beedigd en daarnaast gecertificeerd en geregistree'd zijn m het NR\r Om snel te kunnen acteren bij vrijkomende strategische posities, heeft het college de bevoegd heid om deze te verwerven. Hierbij geldt dat de totale balanswaarde van strategische verwervmgen met hoger wordt dan € 5,0 mln. Strategische verwervmgen die een voorkeursrecht betreffen, tellen met mee bij het bepalen van de balanswaarde De raad is vooraf betrokken door het voorkeursrecht te bestendigen Daarnaast geldt een limiet per transactie van € 2,5 mln Grondverwerving gebeurt onder marktconforme condities De marktconformiteit wordt onder- bouwd met een taxatie van een onafhankelijke, gecertificeerde taxateur (hierna taxateur). Bij verwerving is de insteek van het college een minnelijke oplossing Als het met mogelijk is om minnelijk te verwerven en het maatschappelijk belang is groot, dan schuwt de gemeente het grondbeleidsmstrument van onteigening met. Als de aankoop meer dan € 2,5 mln bedraagt of de balanswaarde van € 5,0 mln. overstijgt, dan vraagt het college de raad vooraf om instemming.
Het college kan dan bijvoorbeeld een koop overeenkomst met als ontbindende voorwaarde de instemming van de raad sluiten KOSTENVERHAAL Het kostenverhaal verzekert Bernheze bij voorkeur privaatrechtelijk met een anterieure over eenkomst Het kostenverhaal voldoet aan de wettelijke kaders en is redelijk en billijk Als het niet mogelijk is om met een anterieure overeenkomst tot overeenstemming te komen over onder andere het kostenverhaal, dan dient de gemeente het kostenverhaal pubhekrechtelijk te verankeren als zij wil overgaan tot een planologische wijziging Het kostenverhaal van de gemeente is verankerd in het omgevingsprogramma kostenverhaal en financiële bijdragen IV. GRONOUITGIFTE Gronduitgifte geschiedt transparant en met respect voor de eisen uit relevante jurisprudentie zoals het zogenaamde 'Didam-arrest'. Het uitgangspunt is dat gronduitgifte plaatsvindt met een openbare selectieprocedure met objectieve toetsbare, transparante en redelijke selectiecriteria. Een-op-een uitgifte is een uitzondering die het college onderbouwt en publiceert op basis van de uitgangspunten van het Didam-arrest en opvolgende jurisprudentie hierover Gronduitgifte geschiedt onder marktconforme voorwaarden en grond- en uitgifteprijzen II.
DYNAMISCH GRONDBELEID De gemeente Bernheze kan de verschillende rollen van het grondbeleid inzetten Met het dynamische karakter bepaalt het college van burgemeester en wethouders (hierna het college) per beleidsopgave, bestuurlijke ambitie of wens en ruimtelijk initiatief (hierna samengevat: ruimtelijk initiatief) welke gemeentelijke houding, rol en inzet van instrumenten het beste past. De gemeente maakt op basis van onder andere ambitie, prioriteit en de gewenste regie de afweging tussen actief grondbeleid, actief faciliterend grondbeleid en faciliterend grondbeleid De woningbouwopgave is groot en de gemeente wil gedifferentieerde woonmilieus toevoegen. Vooral de urgentie hierin een groot aandeel betaalbare woningen toe te voegen, maakt dat Bernheze hier een actieve houding aanneemt. Voor de overige thema's heeft Bernheze geen doorslaggevende voorkeursrol Als een ruimtelijk initiatief met past in het gemeentelijke beleid of visie, geen bijdrage levert aan de gemeentelijke ambities of niet economisch zelfstandig uitvoerbaar is, dan kan de gemeente besluiten om geen medewerking te verlenen. V. GROND-EN UITGIFTEPRIJZEN Het college stelt jaarlijks een grondprijzenbrief vast. Hierbij raadpleegt hij een taxateur De grondprijzenbrief bevat basisprijzen per kern, waarbij een verdere differentiatie naar project, typologie en prijssegment mogelijk is.
In de grondprijzenbrief legt het college de mogelijkheden vast om op kavelniveau af te wijken Denk hierbij aan het verhogen van de grondprijs indien een bouwkavel een gunstige ligging heeft of juist het verlagen van de grondprijs bij incourante kavels. Daarnaast is het college bevoegd om beargumenteerd de grondprijs met maximaal 10% van de basisprijs te verlagen. Een eventuele verdere verlaging onderbouwt het college met een taxatie of een marktconformiteitstoets van een taxateur Voor de vastgoedfuncties waarvoor geen basisprijs is opgenomen, vindt een taxatie plaats III. (STRATEGISCHE) VERWERVING De gemeente kan bij een actieve houding verwerving als grondbeleidsinstrument inzetten, zowel strategisch als planmatig. Hierbij kan de gemeente een voorkeursrecht vestigen bij een (strategische) verwerving om grip te houden op de toekomstige aankoop. I.
GRONDBELEID ALS MIDDEL OM GEMEENTELIJKE AMBITIES WAAR TE MAKEN Grondbeleid is geen doel op zich, maar geeft een koers voor de grondpolitiek Het is een middel om bestuurlijke ambities, de thema's uit de omgevmgsvisie (gezonde leefomgeving, leefbare kernen, klimaatbestendig en (herstel) biodiversiteit, duurzame landbouw en economie, landschap en erfgoed) en sectoraal beleid zoals volkshuisvesting waar te maken Het grond beleid helpt de gemeente om de leefbaarheid in de gemeente en haar kernen te vergroten en een evenwichtige keuze te maken tussen de verschillende belangen en ambities
VIII. GOVERNANCE De gemeenteraad stelt met de nota grondbeleid de kaders voor het grondbeleid vast en heeft een controlerende rol Het college voert het grondbeleid uit binnen de kaders van de nota grondbeleid en legt aan de raad verantwoording over de uitvoering af VII. FINANCIEEL Bij de grondexploitaties beperkt Bernheze de risico's met flexibiliteit, effectieve momtoring, cashflow- sturing en risicomanagement Bernheze past de BBV-regels (Besluit, Begroting en Verantwoording) toe bij de grondexploitaties Dit zijn de regels over onder andere de (tussentijdse) winstnemmg, de verliesafdekkmg, de rente, de discontenngsvoet en de looptijd
Relatie grondbeleid met gemeentelijk(e) beleid, visie en ambities Strategische afweging inzet gronden Wonen Economie <■ Ruimtelijke ordening Beleid en advies<■ Natuur en landbouw Duurzaamheid <■ De orrgcvi-’qsv se staat <n het vooqaa» van 2024 od de raadsage-ca 5 □ 3 DOELSTELLING VAN HET GRONDBELEID GRONDBELEID Bestuursprogramma Bestuurlijke ambities Het grondbeleid geeft een strategische afweging over de manier waarop de gemeente schaarse ruimte (de grond) wil inzetten om maatschappelijke meerwaarde waar te maken De gemeente hoeft hierbij met zelf eigenaar van de grond te zijn of te worden Grondbeleid is een middel en geen doel op zich Het grondbeleid helpt Bernheze om haar beleid, visie en ambities waar te maken en daarmee maatschappelijke meerwaarde te creeren De ambities van Bernheze liggen vast in de omgevmgsvisie en het bestuursprogramma De beleidsdoelen liggen vast in de begroting en het sectoraal beleid Het gaat hierbij over de ambities en doelen op het gebied van onder andere wonen, economie, bereikbaarheid, leefbaarheid, energietransitie en duurzaamheid
Bernheze maakt met het grondbeleid deze afweging in drie stappen KOERS Het college voert dynamisch grondbeleid en past per ruimtelijk initiatief maatwerk toe * Faciliterend grondbeleid Geen bijdrage Niet meewerken 4 DE KOERS VAN HET GRONDBELEID Bepaling houding Keuze rol Actieve houding Passieve houding Hoge bijdrage, prioriteit en potentie Afhankelijke rol en omstandigheden Inzel grondbeleids- instrumenten Bernheze voert een dynamisch grondbeleid Dit betekent dat het college voor ieder ruimtelijk initiatief bepaalt welke houding wordt aangenomen en welke rol het college hierin vervolgens wil nemen De urgentie voor betaalbare woningen maakt dat Bernheze hier een actieve houding aanneemt Voor de overige thema's heeft Bernheze geen doorslaggevende voorkeursrol Het dynamische karakter van het grondbeleid past bij de ambitie van Bernheze om meer regie te voeren en daar waar het nodig is actief te handelen Actief grondbeleid Actief faciliterend grondbeleid Voor elke rol beschikt de gemeente over instrumenten die ze kan inzetten om te zorgen dat de ambities in een ruimtelijk initiatief worden gerealiseerd Als de situatie in de tijd verandert, kan een bijstelling van de grondpohtiek nodig zijn Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat de houding, de rol en de inzet van instrumenten bij een specifiek ruimtelijk initiatief veranderen in de tijd Houding Het college bepaalt zijn houding door te
beoordelen of het ruimtelijk initiatief past binnen het beleid / visie, bijdraagt aan bestuurlijke ambities en of het ruimtelijk initiatief prioriteit en potentie heeft T" § CM s Met behulp van de afwegingskader grondbeleid Instrumentarium Het college bepaalt de instrumenten om zijn doel te bereiken binnen de gekozen rol i Bijdrage maar geen prioriteit en potentie Rol Met argumenten maakt het college een afweging over zijn rol in de ontwikkeling
Rollen in grondbeleid Rol 5 DE ROLLEN BINNEN HET GRONDBELEID Actieve houding Passieve houding Niet meewerken Actief faciliterend grondbeleid Faciliterend grondbeleid Bij actief grondbeleid treedt de gemeente op als private partij in de grondmarkt. De gemeente koopt (strategisch) grond aan en ontwikkelt deze terwijl zij het risico daarvoor draagt De gemeente doorloopt de planologische procedure om de gewenste bestemming te verkrijgen, zorgt ervoor dat de grond geschikt wordt gemaakt om op te bouwen (bouwrijp) en te leven (woonnjp) en geeft de bouwrijpe grond uit. De gemeente voert een gemeentelijke grond exploitatie met de daarbij behorende risico's In het dynamisch grondbeleid onderscheiden we drie gemeentelijke rollen Deze drie rollen zijn actief grondbeleid, actief faciliterend grondbeleid en faciliterend grondbeleid De rol van de gemeente kan gedurende hel proces van het ruimtelijk initiatief verschuiven Als een ruimtelijk initiatief ongewenst is, dan verleent het college geen medewerking aan het initiatief ACTIEF FACILITEREND GRONDBELEID Ook actief faciliterend grondbeleid komt voort uit een actieve houding De gemeente is van mening dat het ruimtelijk initiatief in belangrijke mate bijdraagt aan de realisatie van gemeente lijke ambities Het verschil met actief grondbeleid is dat Bernheze met als private partij en risicodragend op de markt wil treden en daarbij met de
grondexploitatie wil of kan voeren Bijvoorbeeld omdat de gemeente hel risico van de grondexploitatie met wil lopen Het kan ook zijn dat een private partij beschikt over de gronden en bereid is om binnen de gemeentelijke kaders het initiatief te realiseren. Dan voert de private partij de grondexploitatie en de gemeente facihteert Niet vanaf de zijlijn, maar juist vanuit die actieve houding De gemeente ondersteunt het ruimtelijk initiatief dus actief en is in het visietraject en het planologisch proces als het nodig is de kartrekker De gemeente denkt actief mee met private partijen om het ruimtelijk initiatief binnen het door de gemeente gewenste tijdspad en de kaders te realiseren en maakt hiervoor capaciteit vrij ACTIEF GRONDBELEID De gemeente kiest voor actief grondbeleid als een ruimtelijk initiatief in belangrijke mate bijdraagt aan de realisatie van gemeentelijke ambities en de gemeente absolute regie wil houden op de gewenste uitkomst Deze keuze voor actief grondbeleid kan ook op financiële motieven rusten De gemeente stuurt dan ook op het tijdspad waarbinnen het ruimtelijk initiatief tot stand moet komen Actief grondbeleid komt in beeld als het ruimtelijk initiatief voor Bernheze maatschappelijk zeer wenselijk is, de realisatie een hoge prioriteit en urgentie heeft en Bernheze door middel van de grondpositie zelf het initiatief wil houden Actief grondbeleid sluit
samenwerking met de markt met uit De gemeente kan vanuit deze actieve rol de samenwerking opzoeken Regie en sturing, noodzaak en ur gen Reguliere publiek- rechtelijke taak en toetsing, geen of lage prioriteit gemeente Ken merken tie. grondeigendom gemeente of bereid heid aan te kopen, gemeentelijke grondexploitatie, hoger ns-coprofiel Gedeelde regie, deels loslaten, nadru* op samen werken, aan jagen. stimuleren en ve< leiden indien nodig risico voornamelijk bij de markt
Bij het ontbreken van marktinitiatief stimuleert en verbindt de gemeente en schept ze het klimaat om een ruimtelijk initiatief van de grond te krijgen De gemeente beschouwt zichzelf als partner in het ruimtelijk initiatief en zoekt bewust de samenwerking met de private partij op De gemeente wil geen of een beperkt risico lopen Bij actief faciliterend grondbeleid kan de gemeente ook overgaan tot grondverwerving of haar eigen gronden inzetten Dit zal vaak gebeuren binnen afspraken in een samenwerkingsverband Hierbij kan de gemeente haar gronden of grondbeleidsinstrumenten (bijvoorbeeld vestigen van een voorkeursrecht) inzetten om het ruimtelijk initiatief ten uitvoer te brengen FACILITEREND GRONDBELEID Soms draagt een private partij een ruimtelijk initiatief aan dat in beperkte mate bijdraagt aan de realisatie van de gemeentelijke ambities Het ruimtelijk initiatief is met slecht voor de gemeente, maar heeft geen prioriteit of urgentie De gemeente neemt in dat geval een meer passieve houding aan dan bij actief faciliterend grondbeleid en kiest voor een zuiver facihterende rol op basis van haar publiekrechtelijke bevoegdheden De gemeente werkt aan het ruimtelijk initiatief mee en stuurt op basis van de bestemming en beleidskaders Als het college pnncipemede- werkmg verleent, wordt er een mtentieovereenkomst met de initiatiefnemer gesloten Bij kleine plannen kan de gemeente werken
met een intentiebrief In de intentieovereenkomst staan zakelijke afspraken over de planning en het kostenverhaal om de haalbaarheid te onderzoeken Mocht het met komen tot een haalbaar plan binnen het afgesproken tijdspad, dan vervalt de principemedewerking Als het plan haalbaar is dan sluiten de initiatiefnemer en de gemeente een anteneure overeenkomst In deze overeenkomst liggen de afspraken over onder andere het programma en het kostenverhaal vast Het initiatief en het ontwikkelproces liggen dus volledig bij de private partij, behoudens de pubhekrechtelijke bevoegdheid van de gemeente De gemeente stuurt aan op een efficiënte inzet van ambtelijke capaciteit Het risico van de ontwikkeling ligt bij de private partij
tt Bi t 1^,;. / 1_ B yii iïïin Ba Ffe F I 4 9 [jan1 airi' [E n (F _■—ï»’ < t 1 K BV ■'3 «• •• t; ?■' \ I ■
Aanleiding afweging grondbeleid 6 HET AFWEGINGSKADER GRONDBELEID Bepaling houding Bestuurlijke wens Bestuurlijke ambitie Inzet grondbeleids- instrumenten en rol grondbeleid Kans om aan te kopen Het college bepaalt eerst zijn houding voor een ruimtelijk initiatief I let college kan een actieve ol passieve houding aannemen Welke houding het college inneemt, hangt af van de mate waarin een ruimtelijk initiatief bijdraagt aan de uitvoering van de omgevmgsvisie, het beleid en bestuurlijke ambities In hoeverre het realiseren van een ruimtelijk initiatief voor de gemeente prioriteit heeft en of het initiatief potentie heeft, weegt mee in het besluit Draagt het initiatief in grote mate bij aan de verwezenlijking van de ambities of de beleidsopgave van de gemeente, dan zal het college eerder kiezen voor een actieve houding Dat geeft de mogelijkheid om regie te voeren op het initiatief en te sturen dat het ruimtelijk initiatief het gewenste resultaat oplevert Als een initiatief nauwelijks bijdraagt aan de beleidsopgave of ambities, dan kan het college een passieve houding aannemen en vanuit haar publiekrechtelijk kaders sturen Daarnaast kan het college besluiten om met mee te werken aan een ruimtelijk initiatief.
Dit gebeurt als het ruimtelijk initiatief met past binnen de gemeentelijke visies en het beleid WANNEER IS EEN AFWEGING VOOR DE GRONDPOLITIEK AAN DE ORDE? Er zijn meerdere invalshoeken om een afweging te maken bij de keuze voor een bepaald type grondbeleid Zo kan een bestuurlijke ambitie het afwegingsproces initiëren, bijvoorbeeld de ambitie om m alle kernen betaalbare woningen te bouwen of een vitaal buitengebied te houden en te verbeteren Ook kan een private partij een ruimtelijk initiatief voorleggen, dat al dan met aan de ambities en opgaven van Bernheze voldoet Onderstaand figuur geeft de verschillende invalshoeken weer, die vragen om een afweging en houding in het grondbeleid Afhankelijke rol en omstandigheden M i Vrijkomende gemeentelijke locatie (bv maatschappelijk vastgoed* Keuze rol Met behulp van de afwegingskader grondbeleid i Privaat initiatief Beleid en visie
T T Bepaling houding Geen medewerking verlenen of geen vervolg geven Afhankelijke rol en omstandigheden Bij een passieve houding past het college faciliterend grondbeleid toe Als het met mogelijk is om met een anteneure overeenkomst de kwalitatieve kaders en/of het kostenverhaal te borgen, dan verleent het college alsnog geen medewerking aan het initiatief Dit geldt ook als het initiatief met economisch uitvoerbaar is zonder inzet van gemeentelijke middelen De gemeente overweegt een initiatief om(dat) 1 beleid, visie of bestuurlijke ambities waar te maken 2 een uitgesproken bestuurlijke wens te realiseren 3 er een kans voor (aankoop) voordooi 4 er gemeentelijk vastgoed vrijkomt Welke houding wil de gemeente aannemen bij het initiatief? 1 Past het in het beleid/ toekomst van de gemeente? 2 Draagt het bij aan de ambities7 3 Heeft het prioriteit7 4 Is het interessant voor de gemeente en heeft het potentie7 Actieve houding Afweging rol actief grondbeleid of actief faciliterend grondbeleid Inzet grondbeleids- instrumenteni Beleid/visie Ambities Prioriteit Potentie Passieve houding Faciliterend grondbeleid Toetsing aan omgevingsvisie, sectoraal beleid en bestuurlijke ambities Private partij heeft een initiatief In de tweede stap wordt de gemeentelijke rol bepaald Bij een actieve houding maakt het college een afweging op basis van verschillende factoren Denk hierbij aan de gewenste
sturing en regie, de noodzaak en urgentie, de financiële haalbaar heid, het risicoprofiel, grondposities en (strategische) aankoop, markt initiatief en capaciteit Per ruimtelijk initiatief kan de weging van de factoren anders zijn Bij de actieve houding horen twee rollen, namelijk actief grondbeleid en actief faciliterend grondbeleid Beleid/visie Ambities Prioriteit Potentie Keuze rol Met behulp van de afwegingskadw giondbeleid HOE MAAKT HET COLLEGE DE AFWEGING WELKE ROL HET BESTE PAST BIJ EEN RUIMTELIJK INITIATIEF? De keuze voor de rol hangt af van meerdere aspecten Het afwegingskader van dit grondbeleid helpt het college om beargumenteerd een afweging te maken welke gemeentelijke rol het beste past bij het ruimtelijk initiatief Deze keuze van een rol is met in beton gegoten Als in de loop van de tijd de gemeente een nieuwe kijk heeft op het ruimtelijk initiatief of als de omstandigheden veranderen, dan kan de afweging en daarmee de keuze voor de rol veranderen De weging van argumenten op de verschillende aspecten is met voor ieder ruimtelijk initiatief hetzelfde Soms is de ambitie zo groot dat een hoger risicoprofiel acceptabel is. Een andere keer weegt het financiële rendement zwaarder dan de ambities § Beleid/visie Ambities
Afwegingskader grondbeleid bij actieve houding Argumenten om rol te bepalen 9 Actief grondbeleid / Actief faciliterend grondbeleid Hoog op bestuur I jke agenda Grote -naatschapoelijke meerwaarde Daardoor volledige regie en stu-ing brj gemeente Actieve houding Afweging rol actief grondbeleid of actief faciliterend grondbeleid --et nscoorofel s aanvaardbaar en beheersbaar Gemeente kan (deels) loslaten en s beieic :ot concessies Gemeente laat initiatief over aan de initiatiefnemer Risicoprofiel A'hankelij- m hoeverre een m tiatief binnen een bepaalde penode waargemaakt moet worden Initiatiefnemer voert grondexploitatie of gemeente gaat samenwerking aan zonder gemeentelijke grondexploitatie Als één of meerdere marktpartijen willen ontwikkelen binnen de kaders van de gemeente en de gemeente kan dit contractueel borgen in een anterieure overeenkomst, dan heeft de gemeente geen noodzaak om actief grondbeleid te voeren Een actief facihterende rol volstaat dan Daarnaast hangt de mate van de gewenste gemeentelijke regie ook af van de markt Is er sprake van marktinitiatief, ontbreekt dit of is de markt met bereid binnen de gemeentelijke kaders te ontwikkelen-’ Als binnen het beoogde plangebied naast de gemeente ook ontwikkelaars (grond)positie hebben, dan kan de gemeente een samenwerking met een bouwclaimmodel overwegen Winst op de grGodexpkxtatie is leidend o' gemeente neemt vertes op
grondexploitatie als investering m de kern Gemeente voert zelf g'ondexbloitatie of werkt samen vanu’1 haar grondexploitatie (oa bouwt lam. concesse) Marttmtatef hoge pnor te t gemeente is bereid om deels los te laten gemeente jaagt aan maakt werkafspraken, met mtiatiefnemer over samenwerking en zet toe op naleving maakt capaciteit vrij Gemeente kan (deels) loslaten en s bereid tot concessies Gemeente laat initiatief over aan de rut ia! ef nemer Realisatie binnen bepaalde periode is net leidend Gemeente ka' dit loreis) loslaten GrondpoMi» en marttinit>at«f A'hankelijx van de grondposr.ie of bere dhe d tot aankopen Slunnp en regie A*hankel>jk van de ambities het maatschappelijk rendeme -f m tiatiet gemeente, hoge pnooteit urgente om maatschapbelijke nieerwaarce/amoiiies te realiseren volledige regie groodproducert hoger risicoprofiel is aanvaardbaar Kostenverhaal is uitgangspunt of bij maalsi.happ>'li|ke meet waarde is gemrentn bermc om eer bijdrage te leveren aan onrendabele top Gemeente is grondeigenaar of bereid aar te kopen De markt is met bereid de grondexploitatie te voeren Noodzaak en urgenlw Afhankelijx 'O hoeverre eer initiatief binnen een bepaalde pe-ioce waargemaakt moet worden FmancWW haalbaarheid Verwachte resultaat van de grondexploitatie er impact meerjarenbegroting Het nsaooprofiel is te fxjog en nel .oktoende behee'sbaai Samenwerking A’weg ng of me:
sa-nenwe-king net gewenste resultaat waargemaakt kan worden Reahsatie binnen een bepaalde pe' ode Controle op voortgang e" mtxcmst door gemeente STURING EN REGIE IN RELATIE TOT DE MAATSCHAPPELIJKE MEER WAARDE Hoeveel sturing en regie Bernheze bij een ruimtelijk initiatief wil hebben, hangt samen met de ambities en de maatschappelijke meerwaarde Hoe hoger een ambitie op de bestuurlijke agenda staat, hoe meer sturing en regie door de gemeente is gewenst NOODZAAK EN URGENTIE De noodzaak van een ruimtelijk initiatief en de urgentie van de realisatie bepaalt de mate waarin Bernheze het voortouw wil nemen Hierbij speelt een belangrijke afweging of Bernheze vertrouwen heeft dat de markt het ruimtelijk initiatief kan realiseren binnen de afgesproken tijd, ambities en voorwaarden. Het is denkbaar dat de gemeente volledige regie wil voeren vanwege de noodzaak die zij ziet Denk hierbij bijvoorbeeld aan de realisatie van betaal bare woningen
Inzet capaciteit Afwegingskader grondbeleid bij passieve houding Nee Nee Faciliterend grondbeleid Argumenten voor een faciliterend grondbeleid Geen medewerking verlenen of geen vervolg geven Het college werkt met mee aan een initiatief als dit in strijd is met beleid of ambities Daarnaast werkt de gemeente ook met (direct) mee als zij de kwalitatieve kaders of het kostenverhaal met kan borgen met een anteneure overeenkomst of als het ruimtelijk initiatief met economisch uitvoerbaar is zonder inzet van gemeentelijke middelen Naast het bepalen van de gewenste houding en rol. is het ook essentieel om te beoordelen of de beschikbare capaciteit voldoende is of voldoende uit te breiden is om een ambitie waar te maken Het voeren van actief grondbeleid of actief facilite rend grondbeleid vraagt inzet van de capaciteit leder met hun eigen zwaartepunt voor de inzet van de verschillende disciplines Bij actief grondbeleid speelt vaak grond verwerving, voert de gemeente de grondexploitatie en legt het openbaar gebied aan Bij actief faciliterend grondbeleid ligt naast projectleiding het zwaartepunt op het sluiten en uitvoeren van de anteneure overeenkomst om de kwalitatieve kaders te borgen Als de gemeente een passieve houding aanneemt, dan is de gemeentelijke inzet beperkter Daarnaast kan een ontwikkeling ook vragen om inzet van gemeentelijke middelen Bijvoorbeeld een verlies op de
grondexploitatie of het met volledig kunnen verhalen van kosten De gemeente kan hiervoor kiezen als het ruimtelijk initiatief een maatschappelijke meerwaarde creeert Het is een investering in de verbetering van de leefbaarheid van de kern(en) of het buitengebied Het college kiest voor een faciliterende rol als het ruimtelijk initiatief wel wenselijk is, maar de noodzaak en de urgentie ontbreken De faciliterende rol beargumenteert het college als het ruimtelijk initiatief binnen het beleid past of iets toevoegt aan de ambitie Met de initiatiefnemer zijn goede afspraken te maken over het kostenverhaal en de kwalitatieve kaders die aan de ontwikkeling worden gesteld.
Het is de verantwoordelijkheid van de initiatiefnemer om het ruimtelijk initiatief op te pakken bmnen de kaders en de afspraken Als de initiatiefnemer met voldoet aan de kaders of zich met aan het afgesproken tijdspad houdt, dan stopt de mede werking van het college Passieve houding Faciliterend grondbeleid GRONDPOSITIE EN MARKTINITIATIEF Heeft de gemeente de benodigde gronden voor de ontwikkeling in eigendom? Of is ze bereid deze aan te kopen9 Of heeft een private partij de gronden in eigendom en is deze bereid om binnen de gemeentelijke kaders te ontwikkelen en deze afspraken contractueel vast te leggen9 RISICOPROFIEL Om het risicoprofiel te bepalen kijkt de gemeente naar de risico's op financieel, bestuurlijk en maatschappelijk vlak Deze weegt zij af tegen de keuze om een marktpartij het voortouw te laten nemen of om zelf actieve regie te gaan voeren, al dan met m een samenwerkingsverband Uitsluitend marktnrtatief.
geen actieve rol vooi gemeente geen urgentie /txionte t voor gemeente, gemeente stuurt zurver op haai publiekrechtelijke taken FINANCIËLE HAALBAARHEID Om de financiële haalbaarheid van een ruimtelijk initiatief te beoordelen, maakt de gemeente inzichtelijk wat de verwachte uitkomst van de grondexploitatie is Als de uitkomst positief is, betekent dit dat de grondexploitatie de gemeente geld oplevert of dat zij haar kosten volledig kan verhalen Economische zelfstandige uitvoerbaarheid Het initiatief is economisch uitvoerbaar zonder mzet van gemeentelijke middelen Borging kwalitatieve kaders en kostenverhaal Initiatiefnemer is bereid om een ante- rieure overeenkomst te sluiten met de gemeente over het volledige kosten verhaal en kwalitatieve kaders
'4*
7.1 Toelichting instrumenten Grondbeleidsinstrumenten per rol ACTIEF GRONDBELEID * (Strategische) verwerving Voeren grondexploitatie Gronduitgifte (tender, vestigen zakehjke rechten) Voorkeursrecht, onteigening Grtrxsve'werving kan b'eder zijn da" alleen g'ond en <an ook opstallen or-vatten 57 INZET VAN GRONDINSTRUMENTEN Bepaling houding Intentie- en anteneure overeenkomst Sturen via bestemmingVoorkeursrecht, onteigening, stedelijke kavelruil Kostenverhaalsregels, sturen via bestemming, voorbereidsbesluit Intentie- anteneure en posterieure overeenkomst samenwerkingsverbanden Samenwerkingsverbanden en sluiten van overeenkomsten Publiekrechtelijke instrumenten Grondverwerving is met zonder risico Het is goed om vooraf inzichtelijk te hebben waarvoor de verwerving nodig is Daarnaast maakt het college een financiële onderbouwing (een grove grondexploitatieberekenmg) en brengt de risico’s van de aankoop in beeld met een risico analyse De risico’s zijn met name financieel van aard Denk hierbij aan • Afwaardering gronden Om de gemeentelijke ambities te realiseren is vaak een planologische wijziging nodig Als deze gewenste planologische wijziging uitblijft, dan moet de gemeente wellicht afwaarderen naar de huidige waarde Het kan zijn dat de grond is aangekocht voor een hogere waarde, omdat er rekening gehouden is met de toekomstige ontwikkeling; Kostenverhaalsregels.
sturen via de bestemming, voorbereidmgsbesluit i GRONDVERWERVING’ Met grondverwerving neemt het college bewust een grondpositie in om de gemeentelijke ambities te realiseren en zelf de volledige regie van de ontwikkeling m de hand te houden Het besluit om gemeentelijk eigendom in te zetten of grond te verwerven kan een weloverwogen keuze zijn die volgt uit de keuze om actief grondbeleid te voeren Privaatrechtelijke instrumenten Bij elke rol hoort een palet van instrumenten die de gemeente kan inzetten om haar doel te bereiken Deze instrumenten zorgen er voor dat de gemeente voorwaarden kan stellen en kan sturen bij een ruimtelijk initiatief. De inzet van deze instrumenten hangt af van de gekozen rol in het grondbeleid en de specifieke omstandigheden. In een ontwikkelstrategie wordt de inzet van instrumenten onderbouwd Hieronder volgt een overzicht van de instrumenten per rol i i 4 j Inzet grondbeleids instrumenten Afhankelijke rol en omstandigheden i Keuze rol Met behulp van de afwegingskader grondbeleid
t
Onderstaande zes factoren komen in ieder geval in de onderbouwing voor verwerving aan bod 1 2 Grondposities3 4 Gronden die het maatschappelijk doel kunnen dienen, houdt de gemeente in eigendom Denk hierbij bijvoorbeeld aan agrarische gronden Het college kan in de pachtvoorwaarden eisen opleggen waardoor de biodiversiteit verbetert of vervuiling wordt voorkomen Ook kan de gemeente gronden als ruilgronden gebruiken om (toekomstige) ontwikkelingen mogelijk te maken. Grondposities die nu en in de toekomst geen maatschappelijke meerwaarde (direct of indirect) creeren en waar in de toekomst geen ontwikkelingen of aanleg van openbare infra structuur worden voorzien, kan het college uitgeven. Duiding van het ruimtelijk initiatief De gemeente moet al een duidelijk beeld of doel hebben waarvoor zij de grondverwerving doet Denk hierbij aan een ontwikkelvisie of een masterplan Noodzaak van een sterke gemeentelijke sturing in het gebied Het toekomstige ruimtelijk initiatief behoeft een sterke gemeentelijke sturing De gemeente wil volledige regie voeren om het ruimtelijk initiatief binnen haar ambities en termijnen te realiseren. Dit wil zij bereiken met de grondverwerving Toegevoegde waarde en effect voor de gewenste ontwikkeling De aankoop dient het belang, de ambities en beleidsdoelstellingen van de gemeente.
Met de verwerving stuurt de gemeente op impact en waardecreatie op de lange termijn. Grondaankoop kan ook zorgen dat de prijsontwikkeling m het gebied met verder oploopt Zeker in combinatie met de toepassing van het vestigen van een voorkeursrecht kan dit een waardevol instrument zijn Prioriteit en urgentie De gemeente wenst snel in te zetten op een ruimtelijk initiatief en daarbinnen het gewenste programma en een vertaling van de ambities en beleidsdoelstellingen te realiseren De strategische verwerving heeft als voordeel dat de gemeente een concurrerende en markt conforme positie kan innemen Door cruciale (grond)posities in te nemen, krijgt de gemeente een betere onderhandelingspositie om invloed te kunnen uitoefenen op de richting en uitkomst van de ontwikkeling in een gebied waar ook marktpartijen een positie hebben ingenomen of kunnen innemen. • Kosten om de grond geschikt te maken voor de toekomstige bestemming Bij aankoop stelt de gemeente een globale grondexploitatie op In deze berekening worden inschattingen gedaan voor de kosten van het bouw- en woonrijp maken Het kan zijn dat de werkelijke kosten hoger uitvallen dan vooraf ingeschat, ■ Prijsontwikkeling, opbrengsten en looptijd In de globale grondexploitatie staan inschattingen voor de ontwikkeling van de kosten- en opbrengstenindex, de rente en de looptijd. Deze kunnen zich in de praktijk anders ontwikkelen.
• Gemeentelijke ambities, provinciaal en rijksbeleid Als na de aankoop van de grond, de gemeentelijke ambities of kaders vanuit de provincie of rijk veranderen, dan kan dit leiden tot bijvoorbeeld hogere kosten in de aanleg van openbare ruimte (hogere kwaliteitseisen), meer natuurcompensatie (strengere natuurwetgevmg) of minder grondopbrengsten bij de verkoop van bouwgrond (hoger aandeel betaalbare woningen). Een goede voorbereiding draagt bij aan een optimaal resultaat in het aankoopproces Een aankoopstrategie helpt daarbij Bij verwerving van grond wordt eerst een partijdeskundig waarde-advies opgesteld door een externe partij. Dit dient als financieel kader voor de gesprekken. Vervolgens starten de onderhandelmgen.
STRATEGISCHE VERWERVING Bernheze kan, vooruitlopend op een planologische beslissing of ander ruimtelijk bestuurlijk besluit, een (strategische) positie innemen op de grondmarkt of in een toekomstige ontwikkeling Een strategische verwerving kan de gemeente helpen om op de middellange of lange termijn haar ambities en beleidsdoelen te realiseren De grondverwerving draagt bij aan het verstevigen van de positie van de gemeente in de realisatie van een toekomstig ruimtelijk initiatief Afhankelijk van de mate van concreetheid van het toekomstige ruimtelijk initiatief onderschei den we twee vormen van aankoop, namelijk strategische aankopen en planmatige aankopen 5 Financiële dekking De grondverwerving wordt gedekt uit de reserve strategische verwervmgen, bij planmatige aankopen uit de grondexploitatie of een ander het budget dat de raad ter beschikking heeft gesteld 6 Marktconformiteit De aankoopprijs voor grondaankopen is marktconform (highest and best use) en is onder- bouwd met een actuele taxatie van een taxateur De taxateur neemt in de waardebepaling alle componenten van de grondaankoop mee Denk hierbij bijvoorbeeld aan het verkrijgen van een ontwikkelrecht (bouwclaim).
Budgetten strategische verwervingen De bevoegdheden van het college bij strategische verwervingen Activeren van voobereidingskosten 3 1 2 Reserve strategische verwervingen De raad stelt een reserve in om het eventuele verschil tussen de verwervingskosten en de balanswaardering af te dekken en daarnaast om risico's af te dekken Het college kan de raad bij de integrale afweging van de kadernota voorstellen om hier budget toe te voegen Dit kan voor het eerst bij de begroting 2025-2028 Wanneer er bij strategische aankopen een voorziening moet worden getroffen (waaronder gelegenheidsaankopen), dan is het college bevoegd om de reserve strategische verwervingen als dekking in te zetten Als de strategisch verworven grond wordt ingebracht in een grondexploitatie of op een ander manier wordt afgedekt, dan vloeit dit bedrag weer terug naar de reserve strategische verwervingen Voorafgaand aan het openen van een grondexploitatie kan het college budget beschikbaar stellen voor de voorbereidmgskosten zoals het wijzigen van het omgevingsplan, apparaatskosten en onderzoeken Deze voorbereidmgskosten mag de gemeente activeren op de balans onder immatenele vaste activa (hierna IMVA) Budget exploitatie strategische verwervingen Het hebben van strategische gronden brengt structurele lasten met zich mee.
Van moment van aankoop totdat de grond in ontwikkeling wordt genomen Denk hierbij aan rente, belastingen en heffingen De raad kan hiervoor structureel budget beschikbaar stellen. De afweging maakt de raad bij de behandeling van de kadernota en de begroting De aankoop van strategische gronden waarop Bernheze het voorkeursrecht heeft gevestigd zijn hierop een uitzondering De raad heeft met het bestendigen van het voor keursrecht al aangegeven dat zij die gronden als strategische gronden beschouwt Het college is bevoegd dergehjke gronden bij aanbieding te verwerven Om snel te kunnen acteren op vrijkomende strategische posities, heeft het college de bevoegdheid om strategische verwervingen te doen tot een maximale balanswaarde van € 5,0 mln Strategische verwervingen die een voorkeursrecht betreffen, tellen met mee bij het bepalen van de balanswaarde De raad heeft het voorkeursrecht bestendigd Er geldt een limiet per transactie van € 2.5 mln Grondverwervmgen kunnen ook gelegenheidsaankopen zijn Dit speelt als een grondeigenaar zijn grond te koop aanbiedt aan het college Bij een gelegenheidsaankoop beoordeelt het college of de gronden m de toekomst kunnen bijdragen aan het realiseren van de ambities van de gemeente.
Daarnaast kan het college ook agrarische percelen verwerven, die hij bijvoorbeeld kan inzetten om te ruilen met grondeigenaren, bijvoorbeeld om de ambities op het vlak van landbouw, natuur en water waar te maken. Als de aankoop meer dan € 2,5 mln. Bedraagt of de balanswaarde van € 5,0 mln over stijgt. dan vraagt het college de raad om instemming Het college kan dan bijvoorbeeld een koopovereenkomst met als ontbindende voorwaarde de instemming van de raad sluiten Hieraan zijn conform de BBV regels de volgende voorwaarden verbonden de kosten moeten passen binnen de kostensoortenlijst; en de kosten mogen maximaal 5jaar geactiveerd blijven staan onder de IMVA Na maximaal 5 jaar moeten de kosten hebben geleid tot een grondexploitatie en kunnen dan worden overgeboekt naar de desbetreffende BIE Is dit niet het geval dan worden de kosten afgeboekt ten laste van het jaarresultaat; en de raad neemt het besluit om een budget voor de voorbereidmgskosten beschikbaar te stellen en deze te activeren onder de IMVA. De raad van Bernheze heeft dit gedelegeerd aan het college
Activeren gronden op de balans MVA - gronden en terreinen OHW BIE 5 Voldoet de verwerving aan alle vijf de voorwaarden’ Explortatietxjdget strategisch vastgoed AL 'S i * Ruilg rondenDoel verwerving Planmatige aankoop Marktconforme verwervmgsprii» Huidige waarde of waarde toekomstige bestemmingHuKJige Verwervingskosten Verwervingskosten <. J^1 Exploitatielasten en exploitatieopbrengsten Rente, lijdelijk beheer Exploitatiebudget ruilgronden Strategische aankoop: gronden voor een toekomstige ontwikkeling bijvoorbeeld van woningbouw of bedrijventerrein MVA = materiele vaste activa IMVA = immateriële vaste activa OHW = onderhanden werk BIE = bouwgrond in exploitatie of grondexploitatie 1 De gronden maken deel uit van een visie of masterplan dat de raad heeft vastgesteld voor (een) concrete en binnen afzienbare tijd te starten grond- exploitatiefsj, waarin de gebiedsonlwikkelmg van totaalplan naar deel grondexploitaties is vastgelegd. 2. de (toekomstige) bestemming(en) 'functies (ontwikkeling) betreffende het plangebied zijn goed onderbouwd. 3 de gebiedsontwikkeling conflicteert niet zodanig met de uitkomst van de inventarisatie van bedreigingen die de ontwikkeling m de weg kunnen staan, bijvoorbeeld op het gebied van milieu of bereikbaarheid, 4. de visie/het masterplan is niet strijdig met beleid van de provincie en/of rijk.
5 periodiek (minimaal eens m de 2 jaar) worden de gronden getaxeerd tegen de waarde volgens de toekomstige bestemming, met inachtneming van de inherente onzekerheden van de ontwikkeimogelijkheden 0 voorraad handelsgoederen Dotatie vertiesvoorziening t.l.v
Duur voorkeursrecht onder Ow 3 maanden Ar:i<ei / 1 Ob Om een gedegen besluit te kunnen nemen om voorkeursrecht te vestigen, is het essentieel om de globale ontwikkelmogehjkheden en busmesscase helder te hebben Wat voor (woningbouw) programma kan er gerealiseerd worden’ Wat is het globale financiële plaatje’ En wat zijn de risico's’ Bij zowel strategische als planmatige verwervmgen onderbouwt het college de verwervmgen met een taxatie door een taxateur De taxatie is actueel Om het aankoopproces van planmatige verwerving effectief te laten zijn, mag een eventuele onteigening nooit uit het oog verloren worden Het is daarom verstandig om het in voorkomen de gevallen al te handelen alsof de grondverwerving geschiedt m het kader van het algemeen belang Het schadeloosstellingsrecht uit het onteigemngsrecht is dan van toepassing.
Dit betekent dat volledige schadeloosstelling de basis vormt voor de verwerving Op deze manier wordt geanticipeerd op een eventuele inzet van onteigening Blijft overeenstemming uit, dan kan de gemeente zonder tijdverlies overschakelen naar de formele onteigeningsprocedure Het onderhandelingsdossier is dan namelijk al op een onteigening afgestemd Wanneer zet de gemeente het voorkeursrecht in? Bernheze kan het voorkeursrecht vestigen als zij grip wil houden op de grondmarkt en regie op de ontwikkeling Dit voorkomt dat de positie van de gemeente in het gebied wordt aangetast door (speculatieve) aankopen door private partijen.
Ook als de gemeente voorziet dat private partijen gronden om prijsopdrijvende redenen aan willen kopen, is het verstandig om het voor keursrecht te vestigen om speculatie te voorkomen De gemeente kan haar voorkeursrecht ook inzetten om een plek aan de onderhandelingstafel af te dwingen In dit geval gebruikt de gemeente haar voorkeursrecht met om eigenaar van de grond te worden, maar regie te houden op de verkoop van de grond door de grondeigenaar Zo stuurt de gemeente vanuit een passief verwervmgsmstrument op de partij die de grond wil aankopen en kan zij met deze partij aan de voorkant afspraken maken over het resultaat dat zij met de grond wil bereiken, zonder hiervoor eigenaar te worden en het (financiële) risico te dragen Het vestigen en bestendigen van een voorkeursrecht gaat gepaard met verplichte stappen en termijnen Denk hierbij aan de publicatie van het voorkeursrecht, het informeren van de grondei genaren met een aangetekende brief, het inschrijven in de basisregistratie Kadaster Pubhek- rechtehjke beperkingen (BRK-PB) etc Belanghebbenden kunnen een zienswijze, bezwaar of beroep mdlenen VOORKEURSRECHT Een gemeente kan het voorkeursrecht inzetten om een (wettelijke) voorkeurspositie in te nemen in de grondmarkt (inclusief vastgoed, dus ook opstallen) Het voorkeursrecht is een passief verwervmgsinstrument Zolang de grondeigenaar met wenst te verkopen, gebeurt er
niets. Het voorkeursrecht dwingt geen verkoop aan de gemeente af Na vestiging van het voorkeursrecht, moet de eigenaar als hij zijn grond wil verkopen deze grond als eerste aan de gemeente te koop aanbieden. Hierdoor kan de gemeente de gronden tegen een marktconforme prijs en onder marktconforme voorwaarden aankopen 3 jaar 3 jaar 5jaar 5 jaar Het gebruik van het voorkeursrecht om een grondpositie of onderhandelingspositie in te nemen, is dus alleen effectief als Vestigen van voorkeursrecht4 Een gemeente kan het voorkeursrecht vestigen als zij voor de betreffende gronden een andere bestemming beoogt. Er dient een concrete vestigingsgrondslag te bestaan Deze grondslag geeft concreet inzicht in de voorziene functiewijziging van de grond. De functiewijziging is al toebedeeld in een omgevingsplan, een omgevmgsvisie of een omgevmgsprogramma Als dit nog met het geval is, kan de gemeente door middel van een gemotiveerde voorkeursbeschikking een functie toedenken aan een perceel grond. 1 de gemeente vooraf een duidelijk doel heeft voor de gronden en globaal de ontwikkel- mogehjkheden voor ogen heeft. 2 een aankoopbudget beschikbaar stelt, 3 er bestuurlijk draagvlak is om de grond aan te kopen als de grondeigenaar de grond aanbiedt.
PLANMATIGE VERWERVING Een verwerving is planmatig als het verwervmgsbudget beschikbaar is gesteld Dit kan met een grondexploitatie of een investenngskrediet Bij planmatige verwerving is de (voorgenomen) planologische beslissing of het ruimtelijk bestuurlijk besluit bekend De grondeigenaar is dus bekend met de nieuwe bestemming Actie Voorlopig voorkeursrecht (collegebesluit) Zelfstandige voorkeursbeschikking (raadsbesluit) Omgevmgsvisie of omgevmgsprogramma Omgevingsplan Beschikking tot verlenging voorkeursrecht op grond van omgevingsplan
I Gemeente koopt niet aan Als de gemeente niet overgaat tot aankoop, nadat de grondeigenaar zijn gronden aan de gemeente heeft aangeboden, dan is de grondeigenaar gedurende een periode van driejaar vrij om zijn grond aan derden te verkopen Het voorkeursrecht als grondbeleidsmstrument verliest dan zijn waarde Bovendien kan het een stimulans zijn voor andere grondeigenaren om hun met voorkeursrecht belaste gronden ook aan te bieden aan de gemeente, in de hoop dat de gemeente deze gronden ook met wil aankopen en zodoende het voorkeursrecht vervalt Prijsvaststelling Als de gemeente en de grondeigenaar geen overeenstemming bereiken over de prijs, dan kan de grondeigenaar de gemeente verzoeken om de rechtbank te vragen om een pnjsvaststellings- procedure te starten De rechtbank benoemt dan deskundigen die de werkelijke waarde vast stellen Na het vonnis van de rechtbank heeft de grondeigenaar de keuze om tot verkoop over te gaan Als een grondeigenaar besluit om het verkoopproces te staken, blijft hel voorkeursrecht gevestigd op deze gronden De gemeente kan op basis van het voorkeursrecht de grondeige naar met dwingen om verder te gaan met het verkoopproces Als de gemeente met meewerkt aan een pnjsvaststellingsprocedure of hierover geen besluit heeft genomen, dan kan de grondeigenaar de rechtbank verzoeken om te bepalen dat de gemeente medewerking verleent aan de
eigendomsoverdracht0 Aanbieding grondeigenaar Als de grondeigenaar de grond aanbiedt dan moet dit volgens de wettelijke regels gebeuren Hij moet zijn voornemen kenbaar maken door een aangetekende brief te sturen die voldoet aan de wettehjke vereisten De gemeente moet dan binnen zes weken met een collegebesluit laten weten of zij in beginsel de grond wil aankopen De onderhandehng over de grondaankoop begint dan. De onderhandehng is met aan een termijn gebonden Artikel? 1?Ow Artikel? 13 Ow Aitixel? 16 Ow Conform a-likel' 5 21 tol en mei 16 75 Ow Ar'.«elQ IflOw Bij actief facihterend grondbeleid kan Bernheze ook overwegen om de instrumenten voorkeursrecht en onteigening in te zetten Een private partij realiseert het ruimtelijk initiatief dat in belangrijke mate bijdraagt aan de realisatie van gemeentelijke ambities en de gemeente zet vanuit haar actieve houding daarbij haar instrumenten in om te helpen
De hoogte van de schadeloosstelling volgt het privaatrechtelijke spoor De gemeente verzoekt de civiele rechter na bekendmaking van de onteigeningsbeschikkmg om de schadeloosstelling vast te stellen De gemeente streeft naar een minnelijke oplossing bij grondaankoop Bernheze heeft daarom met zonder meer de ambitie om het instrument van onteigening in te zetten Echter, in uitzonde ringsgevallen kan een onteigening uitkomst bieden voor de gemeente om het eigendom van de grond te verkrijgen Dit speelt in de gevallen dat de gemeente binnen de grenzen van redelijkheid en billijkheid tot het uiterste is gegaan om de grond op minnelijke wijze te verkrijgen, maar de grondeigenaar met wil verkopen of aan de verkoop objectief toetsbare onredelijke voorwaarden stelt Als er geen alternatieven denkbaar zijn en de ontwikkeling dreigt hiermee te vertragen dan wel niet realiseerbaar te zijn, dan kan onteigening als instrument een oplossing bieden Een aanbod op volledige schadeloosstelling is gebaseerd op een geldelijke vergoeding De gemeente laat de werkelijke waarde van de eigendommen taxeren en maakt een inschatting van de schade die voortvloeit uit de grondverwerving Hiermee volgt Bernheze de onteigemngs- leer en blijft zij binnen de wetgeving en jurisprudentie.
In de onteigeningsprocedure wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen het bestuurs rechtelijke spoor en het privaatrechtelijke spoor. Het bestuursrechtelijke spoor regelt de eigen domsovergang De gemeenteraad krijgt in dit pubhekrechtehjke spoor een meer prominente rol Zij neemt de onteigemngsbeschikking nadat de belanghebbenden hun zienswijze kenbaar hebben kunnen maken De raad legt de onteigemngsbeschikking ter bekrachtiging voor aan de bestuursrechter De belanghebbenden kunnen bij de bestuursrechter bedenkingen indienen. Hoger beroep dient bij de Raad van State aangetekend te worden De eigendomsoverdracht vindt bij notariële akte plaats Met een tweesporenbeleid en daarmee een onteigeningsprocedure achter de hand wordt vaak bereikt dat de onderhandeling zich concentreert op de werkelijke waarde van de eigendommen en de schade die de eigenaar leidt als gevolg van de verwerving Het feit dat de onteigening concreet kan worden ingezet, werkt mee aan genormaliseerde verhoudingen aan de onder handelingstafel en de uitgangspunten waarover de partijen in overleg zijn Het tweesporenbeleid wil zeggen dat de grondverwerving als het ware wordt beschouwd als een onteigening. Het doel blijft altijd om minnelijk overeenstemming te bereiken Maar blijft deze overeenstemming uit dat kan Bernheze het middel van onteigening inzetten.
Het twee sporenbeleid geeft hierin structuur: op de achtergrond worden de voorbereidingen voor een onteigening getroffen Het onteigemngsdossier wordt m orde gemaakt zodat de raad efficiënt de onteigemngsbeschikking kan nemen als duidelijk wordt dat minnelijke aankoop met lukt. Dit voorkomt onnodig tijdsverlies Het tweesporenbeleid zorgt er ook voor dat het verwervings proces en de onderhandeling met de grondeigenaren kaders krijgt. De kaders van de volledige schadeloosstelling als basis voor het aanbod aan de grondeigenaren is het uitgangspunt De onderhandeling zal binnen die kaders lopen De grondeigenaar weet daarmee wat hij kan verwachten en waar hij wettehjk gezien recht op heeft Die kaders bepalen ook of de onder handeling binnen de grenzen van redelijkheid en billijkheid verlopen. Het wordt hierdoor snel inzichtelijk of een grondverwerving kansrijk is of met De keuze om over te gaan tot een onteigening wordt hiermee beter onderbouwd De inzet van onteigening moet daarom een afweging zijn in een aankoopstrategie. Aan de voorkant van het aankoopproces kan de gemeente een inschatting maken of zij de gronden op een minnelijke wijze kan verkrijgen dan wel dat zij verwacht om eventueel het instrument van onteigening m te zetten.
Deze afweging bepaalt de wijze waarop de grondverwerving wordt ingestoken Bij een planmatige verwerving kan het zogenaamde 'tweesporenbeleid' een uitkomst bieden ONTEIGENING De toepassing van het instrument onteigening geldt als laatste redmiddel Onteigening kan alleen worden toegepast als is voldaan aan de criteria van onteigemngsbelang, noodzaak en urgentie Om aan het onteigemngsbelang te voldoen moet het ruimtelijk initiatief planologisch mogelijk zijn gemaakt Bijvoorbeeld met een vastgesteld omgevingsplan of een verleende om- gevmgsvergunmng voor een buitenplanse omgevmgsactiviteit (hierna BOPA). De toekomstige vorm van ontwikkeling moet hierbij afwijken en is zelfs in de nieuwe situatie uitgesloten.
Voorbeelden van een-op-een uitgifte GRONDUITGIFTE Uitvoering eerder aangegane overeenkomsten Dit kunnen bestaande rechten, waaronder verlenging of in de plaats stelling van een overeenkomst, een eerste recht van koop, (herhuisvesting van) zittende huurders/- gebruikers en gesloten bouwclaimovereenkomsten met marktpartijen zijn Particuliere bouwkavels of bednjfskavels Nieuwe particuliere bouwkavels en nieuwe bedrijfskavels brengt de gemeente volgens de criteria van het Didam-arrest in verkoop Als na deze procedure kavels overblijven dan plaatst de gemeente deze op haar website Voor de bouwkavels die op de gemeentelijke website staan is transparant en voor iedereen kenbaar dat ze te koop zijn en onder welke voorwaarden Daarmee zijn er gelijke kansen voor iedereen en is sprake van mede dinging Als er een geïnteresseerde is voor een bouwkavel dan kan de gemeente hier een-op-een mee in gesprek gaan om te komen tot een verkoop Woningcorporaties De gemeente wenst sociale huurwoningen te realiseren en duurzaam betaalbaar te houden voor de doelgroep De gemeente maakt hiervoor concrete prestatie-afspraken met de woningbouwcorporatie Vestigen van zakelijk rechten Uitgifte in volle eigendom is het uitgangspunt van de gemeente Het college kan bij wijze van uitzondering hiervan afwijken door een zakelijk recht te vestigen Denk hierbij aan erfpacht of recht van opstal.
Bijvoorbeeld als de gemeente regie wil houden op de grond en het gebruik hiervan. Uitgifte in erfpacht en het vestigen van recht van opstal is maatwerk De condities en vestigingsvoorwaarden zijn afgestemd op marktconforme en redelijke uitgangspunten De ca non of retributie bepaalt het college aan de hand van de marktconforme grondprijs en rentepercentage (canon/retributie) Cultureel, sociaal, maatschappelijk vastgoed Denk hierbij aan sport-, cultuur- en buurtverenigingen, onderwijsinstellingen en nutsbedrijven. Bouwclaim Bij een gebiedsontwikkehng met versnipperd grondeigendom kan het werken met een bouwclaim de mtegraliteit van de visievorming en uitvoering bevorderen Grondeigenaren kunnen in dat geval naar rato van hun grondeigendom ontwikkelrechten krijgen Uitgangspunt, openbare selectieprocedure Bernheze volgt de criteria van het Didam-arrest De gemeente stelt als uitgangspunt dat onroerende zaken worden uitgegeven met een openbare selectieprocedure, ook wel tender- procedure genoemd Hierdoor is de uitgifte van bouwgrond en m de vorm van verhuur, verkoop of vestiging van een zakelijk recht van gemeentelijke gronden (en vastgoed) transparant en kunnen (markt)partijen -onder de gestelde objectief toetsbare, transparante en redelijk selectiecriteria vrij mededingen bij de gemeentelijke uitgifte van onroerende zaken Groen- en Teststroken De gemeente verkoopt groen- en
Teststroken alleen aan de eigenaar of eigenaren van een aangrenzende onroerende zaak Hierdoor is er slechts één of een beperkt aantal geschikte partijen zijn. HET VOEREN VAN EEN GRONDEXPLOITATIE Als de gemeente de grondexploitatie voert dan heeft zij de volledige regie en sturing op het planproces Hierdoor kan de gemeente haar ambities en kwalitatieve beleidskaders optimaal in de visievorming en de uitwerking tot een concreet plan meenemen Ze heeft hiermee de meeste grip op het stedenbouwkundige ontwerp, het inrichtingsplan, het (wonmgbouw)programma en daarnaast de gronduitgifte Uitzondering: een-op-een uitgifte Het college kan afzien van een openbare selectieprocedure door de gemeentelijke onroerende zaak een-op-een aan een gegadigde uit te geven Dit kan alleen indien bij voorbaat vaststaat of redelijkerwijs mag worden aangenomen dat op grond van objectieve, toetsbare en redelijke criteria slechts één serieuze gegadigde m aanmerking komt voor de uitgifte Het college maakt haar voornemen van een-op-een uitgifte in alle gevallen bekend door dit tijdig te publiceren Hierdoor kan iedereen daar kennis van kan nemen Het college motiveert beargumenteerd op basis van objectief toetsbare, transparante en redelijk selectiecriteria waarom zij concludeert dat er slechts één serieuze gegadigde in aanmerking komt voor de uitgifte