T_Bijlage 9 Archeologische waarden- en verwachtingkaart
Tekst van het document
RAAP-RAPPORT 2878
Archeologie in de gemeente Berkelland Een actualisatie van de archeologische waarden- en verwachtingskaart
Versie 6.8
Colofon Opdrachtgever: Gemeente Berkelland Titel: Archeologie in de gemeente Berkelland; een actualisatie van de archeologische waarden- en verwachtingskaart Status: eindversie Datum: 20-12-2014 Auteurs: dr. N.W. Willemse & ir L.J. Keunen Projectcode: BLBA3 Bestandsnaam: RA2878_BLBA3 Projectleider: dr. N.W. Willemse Projectmedewerkers: ir. L.J. Keunen, ing. T.E. Engels Bewaarplaats documentatie: RAAP Oost-Nederland Autorisatie: drs. H.F.A. Haarhuis
ISSN: 0925-6229
RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Leeuwenveldseweg 5b
telefoon: 0294-491 500
1382 LV W eesp
telefax: 0294-491 519
Postbus 5069
E-mail: raap@raap.nl
1380 GB W eesp
© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2014 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassi ng van de adviezen.
Versie 6.8
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Samenvatting In opdracht van de gemeente Berkelland heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in 2014 een actualisatie doorgevoerd van de archeologische vindplaatsen - en verwachtingskaart van de gemeente Berkelland (RAAP-rapport 1701/2009). De actualisatie betreft het bijwerken van de bestaande archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart uit 2009 alsmede het bijwerken van de achterliggende databestanden met nieuwe/aanvullende archeologische, historische en landschappelijke gegevens en inzichten. Het datamodel voor de verwachtingslaag van de kaart is aangepast aan een regionaal karteringsmodel welke in samenspraak met de regioarcheoloog voor de regio Achterhoek is opgesteld. Daarmee wordt een inhoudelijke vereffening bereikt waardoor de kaartgrenzen tussen regiogemeenten aansluiten. Verder heeft de actualisatie vanuit een bredere cultuurhistorische en ruimtelijke analyse plaatsgevonden ten opzichte van de inventarisaties uit 2009. De meest opvallende wijziging aan het kaartbeeld is het toevoegen van historisch gezien belangrijke terreinen waarvan het op basis van historisch onderzoek zeer aannemelijk is dat zich hier archeologische en/of bouwhistorische resten bevinden of hebben bevonden.
Met name voor de historische stad- en dorpskernen geldt dat hier vaak sprake is van langdurige continuïteit in bewoning e n/of grondgebruik, een daarmee samenhangende complexe opbouw van archeologische lagen en een hoge mate van archeologische informatie. Het merendeel van deze terreinen betreft historische nederzettingslocaties: historische erven of stads- en dorpskernen waarop in 1832 één of meerdere gebouwen stonden of waarvan bekend is dat er niet lang daarvoor gebouwen gestaan hebben. Deze terreinen zijn in de geactualiseerde kaart integraal opgenomen in een samengevoegde en vlakdekkende archeologische verwachtingslaag . Voor deze locaties is een nieuwe verwachtingswaarde aan het verwachtingsmodel toegevoegd. Om verder voldoende recht te doen aan het specifieke karakter en de kwetsbaarheid van het archeologisch bodemarchief in de natte landschapzones ( beekdalen en voormalige moerasgebieden) is voor gebieden binnen een straal van 500 meter van hoger gelegen nederzettingsarealen eveneens een meer specifieke verwachtingswaarde toegekend. De generieke lage verwachte dichtheid aan archeologische (nederzettings -)resten is gehandhaafd, maar wel met de specifieke aanwijzing dat hier een verhoogde trefkans voor bijzondere watergerelateerde archeologische resten bestaat.
Dit betreft onder meer de resten van grondstofwinning en -verwerking, jacht, en locaties met bijzondere deposities.
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Inhoudsopgave 1
Inleiding ........................................................................................................................... 6
1.1 Kader en doelstelling ....................................................................................................................... 6 1.2 Onderzoeksopzet, leeswijzer en richtlijnen ....................................................................................... 7 1.3 Dankwoord ...................................................................................................................................... 8
2
Methoden en bronnen .................................................................................................... 10
2. 1 Analyse van de archeologisch-landschappelijke context ................................................................. 10 2.2 Bronnen ........................................................................................................................................ 10 2.2.1 Landschappelijke-bodemkundige gegevens ............................................................................................10 2.2.2 Archeologische vindplaatsen ...................................................................................................................11 2.2.3 Historische nederzettingslocaties ............................................................................................................13 2.2.4 Onderzoeksgebieden ..............................................................................................................................14 2.2.5 Bodemverstoringsgegevens ....................................................................................................................14 2.3 Structuur digitale kaartbestanden (GIS) .......................................................................................... 15 2.4 Methoden ......................................................................................................................................
16 2.4.1 Landschappelijke eenheden en verwachtingszones ................................................................................16 2.4.2 Vindplaatsgegevens ................................................................................................................................18 2.4.3 Historische nederzettingslocaties ............................................................................................................20 2.4.4 AMK-terreinen .........................................................................................................................................23 2.4.5 Onderzoeksgebieden ..............................................................................................................................24 2.4.6 Bodemverstoringgegevens ......................................................................................................................25
3
Toelichting op de kaartbijlagen 1 en 2 .......................................................................... 26
3.1 Kaartbijlage 1 Aardkunde ............................................................................................................... 26 3.1.1 Aanzet .....................................................................................................................................................26 3.1.2 Gebiedsbeschrijving ................................................................................................................................27 3.2 Archeologische waarden- en verwachtingenkaart ............................................................................ 34 3.2.1 Algemeen ................................................................................................................................................34
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
3.2.2 Thematische laag archeologische vindplaatsen .......................................................................................36 3.2.3 Thematische laag historische nederzettingslocaties ................................................................................41 3.2.4 Thematische laag verwachtingszones .....................................................................................................42 3.2.5 Terreinen met een verstoorde bovengrond ..............................................................................................46
Literatuur ............................................................................................................................ 60 Gebruikte afkortingen ......................................................................................................... 63 Verklarende woordenlijst .................................................................................................... 64 Overzicht van figuren, tabellen en (kaart)bijlagen ............................................................. 66
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
1 Inleiding 1.1 Kader en doelstelling Archeologie, cultuurlandschap en gebouwde monumenten spelen een steeds grotere rol bij ruimtelijke ontwikkelingen. Opgraving of inpassing van archeologische vindplaatsen, het historisch cultuurlandschap als een creatieve input voor ontwerp, be scherming en herbestemming van bouwkundig erfgoed: het zijn allemaal manieren waarop bewust aandacht wordt besteed aan de boven- en ondergrondse historische kwaliteiten van een gebied. Het zichtbaar en beleefbaar maken van cultuurhistorie kan een gebied ee n eigen identiteit geven. Daardoor wordt niet alleen de intrinsieke waarde voor de lokale bevolking verhoogd, maar ontstaan ook economische kansen. Een voorbeeld daarvan is een fraaie historische dorpskern, maar het geldt ook voor landelijke gebieden waar bijvoorbeeld fietsrecreanten op afkomen. Een zorgvuldige omgang met cultuurhistorie en benutting van historische kwaliteiten kan dus economisch lonend zijn, zo is uit wetenschappelijk onderzoek gebleken. 1 De gemeente Berkelland heeft al in 2009 een archeologische verwachtingskaart laten vervaardigen als gevolg van de toenemende rol voor gemeentelijke ove rheden bij de omgang met het archeologisch erfgoed.
2 In de bijbehorende rapportage is uitgebreid ingegaan op beleidsaspecten, het fysisch-geografisch landschap, de archeologische vindplaatsen en bewoningsgeschiedenis en op de samengestelde verwachtingskaart zelf. Omdat - zeker de laatste jaren - het aantal archeologische onderzoeken landelijk enorm is gestegen, is het zaak om de archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart periodiek te laten actualiseren. In opdracht van de gemeente Berkelland heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau daarom een actualisatie doorgevoerd van bestaande archeologische verwachtingskaart. De actualisatie betreft: 1) het bijwerken van de bestaande kaartgrenzen , 2) het bijwerken van de achterliggende databestanden met nieuwe/aanvullende archeologische en landschappelijke (geomorfologische) gegevens en inzichten , en 3) het aanpassen van de beleidskaart aan het vigerende archeologiebeleid binnen de Regio Achterhoek.
1
Bijvoorbeeld: Bade & Smid, 2008
2
De Roode e.a. 2009/RAAP-rapport 1071
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Daarbovenop heeft 4) de actualisatie vanuit een bredere historische en ruimtelijke analyse plaatsgevonden ten opzichte van de inventarisaties uit 2008/2010. In de afgelopen jaren is steeds meer duidelijk geworden, dat archeologisch potentieel interessante terreinen niet alleen op basis van veldonderzoek kunnen worden opgespoord. Ook historische bronnen kunnen ons vertellen waar we archeologische resten kunnen verwachten. Daardoor is een realistischer beeld te scheppen van de ‘voorraad archeologie’ uit de middeleeuwen en nieuwe tijd. Dit realistischer beeld leidt tot een betrouwbaardere verwachting en daarmee meer zekerheid voor initiatiefnemers wat er op hun land verwacht kan worden. Een klassiek voorbeeld is natuurlijk een middeleeuws kasteel dat nog steeds overeind staat, maar dat geldt evenzeer voor te localiseren verdwenen kastelen, de voorgangers van boerderijen waarvan bekend is dat ze al eeuwen geleden op die plek stonden, etc. Dit inzicht heeft geleid tot een beleidsmatige verbreding binnen de gemeente Berkelland en daarmee een behoefte aan kennis op dit vlak. In opdracht van de gemeente Berkelland heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau (Zutphen) daarom een aanvullende inventarisatie op basis van historische bronnen uitgevoerd.
Zo hebben we onderzoek gedaan naar historische nederzettingslocaties vanwege de belangrijke leemte in (archeologische) vindplaatsgegevens over de locatie van Middeleeuwse en vroeg-Nieuwetijdse nederzettingsresten. Deze aanvullende inventarisatie is mede noodzakelijk vanwege de in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (versie 3.3) doorgevoerde veranderingen in de status van bovengrondse en ondergrondse bouwhistorische resten bij archeologisch vooronderzoek. 3
1.2 Onderzoeksopzet, leeswijzer en richtlijnen De actualisatie van de kaarten heeft betrekking op het aardkundige, archeologische en historisch-bouwkundige erfgoed op het grondgebied van de gemeente Berkelland (figuur 1). Gestreefd is naar een naadloze inhoudelijke aansluiting op recentelijk geactualiseerde archeologische waarden- en verwachtingskaarten van de Regiogemeenten Winterswijk, Berkelland en Montferland. Ook de resultaten van de inventarisatie naar historische nederzettingslocaties zijn geïntegreerd in de geactualiseerde archeologische waarden-en verwachtingskaart (kaartbijlage 2). De ‘historische erven’ waren veelal (burger)woningen of boerderijen met bijgebouwen, maar het kan ook gaan om vrijstaande schaapskooien en/of schuren, windmolens, een watermolen of een landhuis. Funderingen (muurwerk, poeren, grondsporen van gebinten), water- en beerputten, overblijfselen van materiële cultuur en
3
Anders dan voorheen moet nu specifiek onderzoek gedaan worden naar de archeologische potentie van locaties met al dan niet verdwenen bouwhistorische resten.
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
grachten met vulling zijn voorbeelden van sporen en vondsten die op deze locaties gedaan kunnen worden. Met name voor de historische stad- en dorpskernen geldt echter dat hier vaak sprake is van langdurige continuïteit in bewoning en/of grondgebruik, een daarmee samenhangende complexe opbouw van archeologische lagen en een hoge mate van archeologische informatie. 4 In hoofdstuk 2 worden de bronnen genoemd en de methoden behandeld, waarna in hoofdstuk 3 de inhoudelijke verantwoording volgt. De geactualiseerde vindplaatsen - en verwachtingskaart is bijgevoegd als kaartbijlage 1 (aardkundige kaart met reliëfvormen en ontstaanswijzen, schaal 1:25.000) en kaartbijlage 2 (archeologische waarden- en verwachtingenkaart schaal 1:10.000 in vijf bladen). Het samenstellen van de archeologische vindplaatsen- en verwachtingskaart is uitgevoerd volgens de normen van de archeologische beroepsgroep (zie artikel 24 van het Besluit archeologische monumentenzorg). Het uitgevoerde onderzoek bestond uit een bureauonderzoek. Er is geen veldonderzoek uitgevoerd. De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), beheerd door de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; www.sikb.nl), geldt in de praktijk als richtsnoer.
De praktische uitvoering van het onderzoek voldoet aan de normen opgesteld in het Handboek ROB-specificaties van de toenmalige Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. 5 Zie tabel 1 voor de dateringen van de in dit rapport genoemde g eologische en archeologische perioden. Achterin dit rapport is een lijst met gebruikte afkortingen opgenomen en worden enkele vaktermen beschreven. Tabel 1. Geologische en archeologische tijdschaal.
1.3 Dankwoord De totstandkoming van dit rapport was niet mogelijk geweest zonder de belangeloze inzet van een aantal gebiedskenners, die we hier dan ook hartelijk willen danken. Informatie over archeologisch potentieel interessante terreinen, gekoppeld aan historisch bronnenonderzoek, werd aangeleverd door de Historische Kring Eibergen, de Historische vereniging Borculo en de Historische Vereniging Old Reurle. De locaties van archeologische vindplaatsen die op dit
4
Zie ook: De Groot e.a., 2011, 89 e.v.
5
ROB 1998. Sinds 2007 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
moment bekend zijn op het gemeentelijk grondgebied zijn mede door deze instellingen gecontroleerd. Dezelfde instellingen leverde eveneens belangrijke aanvullingen op de inventarisatie van historische nederzettingslocaties . Allen hebben belangeloos informatie ter beschikking stelden, waarvoor onze hartelijke dank. Tijdens het project is verder op een prettige manier samengewerkt met Annemieke Lugtigheid van de gemeente Berkelland, en drs. M.H.J.M Kocken, werkzaam als regioarcheoloog bij de Omgevingsdienst Achterhoek.
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
2 Methoden en bronnen 2. 1 Analyse van de archeologisch-landschappelijke context De archeologische waarden- en verwachtingskaart voor de gemeente Berkelland is niet alleen gebaseerd op een analyse van bekende archeologische vindplaatsen en terreinen, maar in nog hogere mate de fysiek-landschappelijke en bodemkundige context daarvan (ve reenvoudigd weergegeven in kaartbijlage 1). In de archeologische studie die van het gemeentelijk grondgebied is gemaakt, kunnen op grond van geomorfologische kenmerken en de bodemgesteldheid namelijk verschillende landschappen worden onderscheiden (weergegeven in figuur 2) die ieder eigen ontwikkelingen en bewoningsmogelijkheden hebben gekend. Juist door analyse van deze bewoningsmogelijkheden en ontwikkelingen door de tijd heen kan een verwachtingsmodel worden opgesteld. De actualisatie van de kaarten en het onderliggende verwachtingsmodel is gebaseerd op: - nieuwe academische archeologische en landschappelijke inzichten (natte landschapszones); - het controleren van kaartgrenzen en bodemeenheden aan de hand van detailkarteringen (Kleijer 1990) en de Nederlandse Bodemkaart, schaal 1:50.000; - nieuwe vindplaatsgegevens (inclusief de historische nederzettingslocaties en de historische stads- en dorpskernen); - het toepassen van een conversiemodel voor de vertaling van de oude kaarteenheden naar het regionale model voor.
2.2 Bronnen 2.2.1 Landschappelijke-bodemkundige gegevens Binnen het onderzoeksgebied zijn zones te onderscheiden met een duidelijk verschil in detailniveau van informatie (kennis) over de geo(morfo)logische en bodemkundige gesteldheid van de ondiepe ondergrond. Daarbij kunnen worden onderscheiden: - kleinere gebieden met goed gekende bodemkundige informatie, omdat delen zijn opgegraven; - gebieden die in het verleden reeds (bodemkundig/archeologisch) zijn gekarteerd; - gebieden met alleen een bepaalde archeologische verwachting (op het voorkomen van archeologische resten), gebaseerd op de archeologisch -landschappelijke en historischlandschappelijke context. Voor de laatste categorie geldt dat voor belangrijke delen van het gemeentelijk grondgebied gebruik kan worden gemaakt van bodemgegevens en bodemverstoringsgevens afkomstig van Alterra (figuur 3, veldbodemkundige karteringen, schaal 1:10.000). Deze detailbodemkaarten zijn het resultaat van uitgebreide veldbodemkundige verkenningen (veelal 4 tot 6 profielbeschrijvingen per hectare) en kennen derhalve een hoge mate van kaartzuiverheid. Voor de gebieden daarbuiten zijn alleen de algemene landelijke geokarteringen (de Bodemkaart van RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Nederland, schaal 1:50.000 en de geomorfologische Kaart van Nederland, schaal 1:50.000) beschikbaar. Deze zijn echter te grof en te onzuiver om op plantoetsingsschaal (perceelsniveau/bestemmingsplanniveau, 100-1.000 m²) te worden gebruikt. 6 Om op dit schaalniveau uitspraken te doen over eventueel aanwezige bekende archeologische en andere cultuurlandschappelijke waarden is in het verleden deze grofschalige informatie aan de hand van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN1 en AHN2) reeds opgeschaald. Voor de gebieden waar geen detailkarteringen zijn uitgevoerd zijn deze kaartgrenzen niet aangepast. De volgende bronnen zijn gebruikt: - archeologische verwachtingskaarten voor de gemeente Berkelland; 7 - detailbodemkartering voor de gebieden Berkeldal, Graafschap 8, Hupsel-Zwolle 9 en BeltrumEibergen 10 - gedetailleerde digitale hoogtegegevens uit het Actueel Hoogtebestand Nederland 5 x 5 m digitaal hoogtemodel; 11 - het 2 x 2 m digitaal hoogtemodel van de Provincie Gelderland; - geomorfologische kaarten, schaal 1:50.000; 12 - digitale bodem- en profielgegevens van Alterra (Alterra/Wageningen UR).
2.2.2 Archeologische vindplaatsen Algemeen Archeologische vindplaatsen zijn (punt)locaties waar (in het verleden) vondsten/waarnemingen zijn gedaan die van archeologisch belang zijn en die het mogelijk maken bepaalde uitspraken te doen over de archeologische betekenis van een locatie. Veelal betreft het een locatie waar antropogene grondsporen en al dan niet in los verband voorkomende materi ële resten, zoals aardewerk, vuursteenartefacten of organische artefacten voorkomen. De aard, ouderdom, verspreiding, gaafheid en conservering hiervan kunnen worden benut om de aan - of afwezigheid van vergelijkbare maar nog onbekende resten elders in het l andschap (tot op zekere hoogte) te voorspellen.
6 ROB 1998 7 De Roode e.a. 2009 8 Kleijer 2000 9 Brouwer 1994 10 Dekkers 1997 11 Van Heerd e.a. 2000 12 Alterra/ARCHIS/Lange & Ten Cate 1980 RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Veel archeologische waarnemingen uit het verleden staan geregistreerd in een landelijke database: ARCHIS (Archeologisch Informatiesysteem, de nationale archeologische databank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Buiten deze registraties zijn echter nog veel meer waarnemingen bekend en al dan niet opgenomen in collecties van heemkundeverenigingen. Ook historische bronnen geven ons informatie over plekken in het landschap, soms zelfs tot 1200 jaar terug, waar in de afgelopen eeuwen gewoond en gewerkt werd. 13 Op dit moment is het, gezien het huidige maatschappelijke gezichtspunt ten aanzien van de omgang met materieel erfgoed, vanzelfsprekend om ook deze bronnen te gebruiken bij het opstellen van een verwachting ten aanzien van cultuurhistorisch erfgoed. ARCHIS-waarnemingen Belangrijkste uitgangspunt voor de archeologische inventarisatie zijn de in ARCHIS aangemelde onderzoeken en waarnemingen. Elk in Nederland uit te voeren archeologisch onderzoek w ordt in dit systeem onder een unieke numerieke code, het ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer (of CIS-code) aangemeld. Tot deze registratie horen ook geografische (toponiem, locatie, omvang) en andere administratieve gegevens (uitvoerder, opdrachtgever, aanleid ing). Nadat het onderzoek is uitgevoerd en afgemeld, wordt het onderzoek onder een nieuwe numerieke code, het ARCHIS-onderzoeksnummer, geregistreerd.
Eventueel aangetroffen archeologische resten (individuele vondsten, complextypen, etc.) worden in ARCHIS g eregistreerd onder weer een andere numerieke code, het ARCHIS-vondstmeldingsnummer. Indien het onderzoek is afgerond en aan alle administratieve eisen is voldaan, worden de vondstmeldingen ‘opgewaardeerd’ tot een ARCHIS-waarneming met bijbehorend ARCHIS-waarnemingsnummer. Binnen de gemeente Berkelland staan in ARCHIS honderden waarnemingen geregistreerd. Deze zijn in het kader van de archeologische waarden- en verwachtingenkaart uit 2009 reeds gecontroleerd op het voorkomen van onvolkomenheden en doublures. De nieuwe ARCHISvindplaatsgegevens (peildatum maart 2014) zijn eveneens gecontroleerd, onder andere door de nieuwe registraties voor te leggen aan gebiedskenners i.c. de leden van de versch illende historische verenigingen. Daarnaast hebben veel ARCHIS-waarnemingsnummers betrekking op waarnemingslocaties die rond eenzelfde centrumcoördinaat staan geregistreerd. Vaak betreft het hetzelfde complex met sporen en/of artefacten. Deze zijn op grond van expert judgement samengevoegd tot één vindplaats(locatie).
13 Van Beek, 2009 RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Terreinen van archeologische waarde Hoofddoel van archeologisch vooronderzoek in het kader van de archeologische monumentenzorg (AMZ) is om ‘voorafgaand aan vergunningverlening de archeologische waarde van het terrein dat zal worden verstoord in voldoende mate vast te stellen’. Daartoe wordt gekeken naar de kwaliteit, de zeldzaamheid en de contextwaarde van (eventueel) aanwezige archeologische resten. Dit wordt ‘waardestelling’ genoemd. Deze waardestelling wordt in een aantal onderzoekstappen (de AMZ-onderzoeksketen) bepaald. Van een aantal terreinen is deze waardestelling reeds door het Rijk (i.c. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed [RCE]) bepaald. De meeste van deze terreinen zijn ondergebracht op de provinciale archeologische monumentenkaart (AMK). De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort treedt op als beheerder van de archeologische monumenten en draagt – samen met de provincie – zorg voor de actualisering. De gegevens in kaartbijlage zijn ontleend aan de vigerende versie van de AMK gepubliceerd door de RCE (versiedatum december 2013). Overige archeologische waarnemingen Andere niet in ARCHIS geregistreerde vindplaatsgegevens zijn afkomstig van amateur archeologen, waaronder de in het gebied actieve leden van de oudheidkundige verenigingen. Verder is voor de inventarisatie een brede zoekzone van 200 m buiten het gemeentegebied genomen.
Het oppervlak met archeologische resten is vaak niet vastgesteld en veelal dient rekening te worden gehouden met een ruime zone (bij nederzettingsresten >100 m) rondom de opgegeven (centrum)coördinaat. Waarnemingslocaties buiten de gemeentegrens zijn eveneens in de catalogus (bijlage 1) opgenomen.
2.2.3 Historische nederzettingslocaties Historische bronnen geven ons informatie over plekken in het Oost -Nederlandse landschap waar in de afgelopen eeuwen, soms zelfs tot 1200 jaar terug, gewoond en gewerkt werd. 14 Vanuit die optiek vinden we het vanzelfsprekend dat ook deze bronnen, zoals kaarten, gebruikt worden bij het opstellen van archeologische waarden- en verwachtingskaarten. Hoe gedetailleerder de informatie is, hoe beter deze op een gemeentelijk schaalniveau bruikbaar is. Primaire bron voor het karteren van deze informatie over historische bewoningslocaties is dan ook het gedetailleerde kadastraal minuutplan uit 1832, getekend op een schaal variërend van 1:1250
14 Van Beek, 2009
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
voor kernen, 1:2500 voor agrarisch gebied tot 1:5000 voor heidegebieden . 15 Alle bewoningslocaties die op deze kaart staan weergegeven, zijn overgenomen op kaart en in de bijbehorende GIS-database. Daarbij hebben we in principe voor elk afgebeeld gebouw een afzonderlijke punt geplaatst, tenzij het gaat om zeer kleine bijgebouwen die vrijwel tegen het hoofdgebouw stonden geplaatst. De gebouwen zijn in meerdere typen ingedeeld, zoals ‘boerderij of woonhuis’, ‘schuur en/of schaapskooi’, ‘kerk’, ‘pastorie’ en ‘school’. Verreweg het merendeel van de gebouwen betreft boerderijen, soms geflankeerd door één of meerdere bijgebouwen. Een bijzonder fenomeen in Berkelland is dat de kadastrale opmeter in delen van Eibergen en Beltrum niet alleen gebouwen heeft gekarteerd, maar met een klein blauw vlekje ook waterputten in kaart heeft gebracht. Deze hebben we eveneens gekarteerd waar deze werden aangetroffen. Hetzelfde geldt voor grenspalen, grensstenen en zandhopen, alhoewel duidelijk is dat dez e lang niet altijd als zodanig op het kadastraal minuutplan zijn aangeduid en deze laag daarmee nog incompleet zal zijn.
2.2.4 Onderzoeksgebieden In kaartbijlage 2 zijn de ruimtelijke gegevens met betrekking tot het archeologisch onderzoek in het verleden verwerkt. De bron van deze gegevens is ARCHIS (peildatum 20 maart 2014). 16 Van een groot aantal van deze terreinen is de definitieve waardering nog niet bekend; weliswaar heeft hier al onderzoek plaatsgevonden maar deze terreinen zijn nog niet definitief g ewaardeerd.
2.2.5 Bodemverstoringsgegevens Bodemverstoringen zijn op drie verschillende manieren in kaart gebracht. Slechts ten dele kon gebruik gemaakt worden van de gegevens van de als GIS beschikbare detailkarteringen van Alterra. In het GIS-bestand staan perceelsgewijs aangegeven de diep uitgegraven, vergraven/verwerkte, geëgaliseerde en opgehoogde terreinen. Deze gegevens zijn aangevuld met gegevens aanwezig bij de gemeente inn de GIS-tabel BLBA3_Bodemverstoring. Daarnaast zijn aan het kaartbeeld de grenzen van terreinen aangegeven waarvoor de provincie Gelderland in het verleden ontgrondingsvergunningen heeft afgegeven (GIS-tabel: ontgrondingen_prvGelderland). Behalve deze gegevens is alleen door een meer gedetailleerd bureauonderzoek en/of verkennend booronderzoek de mate van verstoring tot op perceelsniveau
15 Kadastrale minuutplans werden, afhankelijk van het afgebeelde gebied, vervaardigd op schaal 1:1250 (kernen), 1:2500
(agrarisch gebied) of 1:5000 (woeste gronden). 16 ARCHIS is daarin verre van compleet. Pas na 1 april 2005 dienden alle veldonderzoeken aang emeld te worden (KNA versie 2.2), gevolgd door het aanmelden van archeologische booronderzoeken (1 november 2005) en het aanmelden van bureaustudies in het kader van AMZ-onderzoek (1 januari 2007; KNA versie 3.1). RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
te specificeren. De inventarisatie van bodemverstoringen heeft zich daarmee beperkt tot de bekende en meest ingrijpende vormen.
2.3 Structuur digitale kaartbestanden (GIS) Het belangrijkste eindproduct van de kaartactualisatie zijn de aan een geografisch informatiesysteem (GIS) gekoppelde kaartbeelden. Het betreft ruimtelijke informatie gekoppeld aan database-tabellen waarin per punt, lijn, of vlakelement verschillende soorten van informatie zijn opgeslagen. De GIS-tabellen zijn aangeleverd als losse bijlage (bijlage 5, aangeleverd op cd-rom) en bevatten de exacte gegevens over de geografische ligging en aard van (mogelijk) waardevolle archeologische terreinen en objecten, bodemverstoringsinformatie, vindplaatsgegevens, gegevens over de archeologische onderzoeksgebieden, en gegevens met betrekking tot de gewaardeerde archeologische terreinen . Alle bestanden (zie hieronder, tabel 2) zijn voorzien van een heldere, logische en begrijpelijke naam, die verwijst naar de inhoud en de productiedatum. De standaardprojectie is het Rijksdriehoekstelsel (non-earth meters). In de hiernavolgende paragraaf 2.4 (methoden) beschrijven we per thema de tabelstructuur en tabelinhoud van de GIS-tabellen. In vet vermelde attribuutnamen zijn de betreffende velden waarop de kaartlagen zijn gethematiseerd voor de productie van de analoge kaarten. Cursief én onderstreept (ID10) zijn de attributen op basis waarvan de kaartlabels zijn aangemaakt. Tabelnaam
Type
Landschappelijke eenheden, verwachtingszones, beleidszones BLBA3_vw_0814
Vlak, verwachtingszone
Archeologische vindplaatsen, AMK-terreinen en hist.nederzettingslocaties BLBA3_vp_200314
Puntobject, vindplaats
BLBA3_histned_punt
Puntobject, hist.nederz.
BLBA3_histned_vlak
Vlak, hist. nederz.
BLBA3_histnedbuf
Vlak, attentiezone
BLBA3_AMK_dec2013
Vlak
CVL_OOCG_cvl_onbek Interactive
Lijn
CVL_OOCG_L03_AHN_interpretatie
Lijn
CVL_OOCG_L10_AHN_interpretatie
Lijn
CVL_OOCG_loc3_interpretatie
Lijn
CVL_buf55new
Vlak, attentiezone
Archeologische onderzoeksgebieden BLBA3_ozk_100114 Bodemverstoringsgegevens
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Vlak
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
BLBA3_bodemverstoringen
Vlak
ontgrondingen_PrvGelderland
Vlak
Tabel 2. GIS-tabellen behorende bij de kaartbijlagen 1 en 2
2.4 Methoden 2.4.1 Landschappelijke eenheden en verwachtingszones Inhoudelijke vereffening Voor de nieuwe kartering zijn de begrenzingen en kaartclassificaties van de bestaande detailkarteringen integraal overgenomen en via een conversiemodel vertaald naar de nieuwe regionale legenda-eenheden. Dit model is besproken met de regioarcheoloog en voorziet in een inhoudelijke en ruimtelijke vereffening van de verschillende archeologische waarden- en verwachtingenkaarten binnen de Regio Achterhoek. Het regionale karteringsmodel betreft een getrapt systeem van landschapsbeschrijving. De hoofdgroep betreft de dominante vormende kracht in het landschap, zoals windwerking (hoofdcode E), gletsjerwerking (G), tektoniek (opheffing, T) etc. Daarna volgt op een lager abstractieniveau de terreinsoort (b: beekdallandschap; d:dekzandlandschap; g: grondmorenelandschap etc.),gevolgd door de terreinvorm (r: rug, w: welving, v:vlakte, etc.). In het model wordt daarna via een numerieke code aangegeven wat zowel de toegekende archeologische verwachtingswaarde (verwachte dichtheid aan archeologische resten) áls de mogelijke diepteligging van de top van het archeologische niveau is (zie daartoe tabel 3). Als laatste wordt het bodemtype aangegeven(figuur 4).
Deze classificatie is opgenomen in kaartbijlage 2 als kaartcode binnen de afzonderlijke kaartvlakken (bijvoorbeeld Edl9e: dekzandlaagten met natte zandeerdgronden en een lage verwachte dichtheid aan archeologische resten in de bovenste 30 cm van de bodem). Er is in overleg met de regioarcheoloog besloten om i n het aangeleverde GIS-bestand [BLBA3_vw_0814] zowel de originele bodemkundige karteringseenheden (inclusief de omschrijving) op te nemen, als de conversie-eenheden (zie tabel 4). Het primaire doel van de erfgoedkaarten is het begrenzen van archeologische verwachtingszones. De nieuwe kaarteenheden (tabel 4: Terreinvorm10, Terreinvorm25) hebben dan ook voornamelijk een archeolandschappelijke betekenis. Achterliggende informatie is echter behouden en kan naar wens worden gebruikt voor andersoortige kaarten (figuur 2). Zie verder tabel 4 voor het datamodel en de verzamelde gegevens. Datastructuur RAAP hanteert voor zijn vlakdekkende landschapskarteringen een eigen karteringsmodel dat zowel geomorfologische als bodemkundige eigenschappen combineert met archeologische verwachtingen in een zogenaamde profieltypenkaart (zie hierboven en tabel 3). De profieltypen doen een uitspraak over de verwachte diepteligging van het archeologisch nive au en de mate van conservering (tabel 3). RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
profieltype
verwachte dichtheid aan archeologische resten en mate van conservering
11
zeer hoog, historische nederzettingslocatie (stads- of dorpskern, kasteelterrein etc.)
1
hoog + conserverend dek > 50 cm
2
hoog + conserverend dek 30-50 cm
3
hoog, zonder conserverend dek
4
middelmatig + conserverend dek > 50 cm
5
middelmatig + conserverend dek 30-50 cm
6
middelmatig, zonder conserverend dek
7
laag + conserverend dek > 50 cm
8
laag + conserverend dek 30-50 cm
9
laag, zonder conserverend dek
12
laag, specifieke verwachtingswaarde voor natte landschappen
14
zeer hoog, waterpartijen bij historische nederzettingslocatie (gracht, vijver, etc.)
15
water, onbekende archeologische verwachting
Tabel 3. Profieltypen voor de archeologische verwachtingswaarden (verwachting en dikte van een eventuele conserverende laag naar klassen: 0-30; 30-50; > 50 cm).
Daarnaast is in de GIS-tabellen andersoortige informatie geregistreerd zoals de bodem - en geomorfologische typeringen die gebruikt worden voor landelijke kaartseries en voor de diverse bodemkarteringen. Zie verder onderstaande tabel 4 voor het datamodel en de verzamelde gegevens. Met behulp van dit vlakkenbestand zijn meerdere thematische kaarten (aardkundi ge eenheden, verwachtingen, bodemeenheden, hoofdlandschappen) te genereren op verschillende kaartschalen. Attribuutnaam
Attribuutwaarde /-verklaring
ID
Uniek numeriek identificatienummer, koppel-ID
ID10
Numeriek identificatienummer voor de 1:10.000 polygonen
COD10
Samengestelde kaartcode voor 1:10.000 polygonen. Zie kaartbijlage 2
Terreinvorm10
Typering van de terreinvorm, zoals ‘dalvormige laagte’
Bijzonderheid10
Bijzonderheden, zoals ‘met kleidek’ of ‘gracht’
BOD10
Originele legendacode van de gebruikte detailbodemkartering
BOD10Type
Niet ingevuld
BOD10Conversie Niet ingevuld BronPolygoon
Bron waaruit de polygoon overgenomen is
ID25
Numeriek identificatienummer voor de 1:25.000 polygonen ( kaartbijlage 1)
COD25
Lettercode voor 1:25.000 polygonen. Zie legenda bij kaartbijlage 2
Terreinvorm25
Algemene typering van de aard van de terreinvorm (kaartbijlage 1)
Landschap
Fysisch Geografisch hoofdlandschap (figuur 2)
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Profieltype
Verwachtingsprofiel volgens tabel 3 (kaartbijlage 2)
VW_omschrijf
Tekstveld, verwachte dichtheid en kwetsbaarheid
GKN50
Niet ingevuld
NEBO50
Dominant bodemtype (Schelling 1949/Schelling& Bakker 1966)
BELEIDSZONE
Aanduiding beleidscategorie
BELEID
Uitgangspunten archeologiebeleid (incl. onderzoeksverplichting)
Oppervlakte
Oppervlakte van polygoon in vierkante meter
Tabel 4. Tabelstructuur van het fysisch-geografisch basisbestand BLBA3_vw_0814. In vet de attributen waarop de vlakken voor de aangegeven kaarten en figuren zijn gethematiseerd. Gecursiveerd en onderstreept de attributen die voor de betreffende kaartlabels zijn gebruikt.
2.4.2 Vindplaatsgegevens Voor elke geïnventariseerde archeologische vindplaats is een catalogusnummer uitgedeeld. Dit betekent dat één vindplaats meerdere perioden en/of vindplaatstypen kan omvatten en meerdere ARCHIS-waarnemingsnummers. Deze staan in bijlage 1 onder hetzelfde catalogusnummer, maar in een andere regel (‘rank’) opgenomen. De catalogusnummers zijn overgenomen uit RAAPrapport 1701 en daarna doorgenummerd. Door clustering van de verzamelde archeologische gegevens zijn binnen het gemeentegebied 17 uiteindelijk 406 vindplaatsen gedefinieerd binnen de gemeente Berkelland en 11 daarbuiten: plaatsen (dimensieloze puntlocaties) waar archeologische vondsten zijn geregistreerd (bijlage 1). Een inhoudelijke controle van het vindplaatsenbestand heeft plaatsgevonden door leden van de verschillende historische verenigingen (§1.3). Alle vindplaatsen zijn op kaartbijlage 2 opgenomen en van elkaar onderscheiden op begin- en einddatering (archeologische periode) en type complexgroep (zie tabel 5). In tegenstelling tot de archeologische waarnemingslocaties, zijn de uit historische bronnen overgenomen nederzettingslocaties (zie hieronder) niet opgenomen in de vindplaatscatalogus (bijlage 1). De reden is dat de aanvullende informatie veelal beperkt is in relatie tot de enorme hoeveelheid locaties (ruim 1200) voor opname in deze catalogus.
Voor meer informatie over dit type vindplaats dient dan ook, naast de kaart, het GIS -bestand (BLBA3_histned_punt) te worden geraadpleegd. Zie tabel 5 voor alle geïnventariseerde archeologische gegevens.
17 Inclusief een bufferzone van 200 m rondom de buitengrens RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Datamodel Voor de kaartlagen die betrekking hebben op ‘vindplaatsen’ zijn naast beschrijvende velden ook de relevante administratieve gegevens opgenomen
Attribuutnaam
Attribuutwaarde /-verklaring
ID
Numeriek identificatienummer
RAAPCatNr
Catalogusnummer zoals vermeld op kaartbijlage 2 t/m 6
Rank ArchisWaarnemingsNummer
Opeenvolging van waarnemingen behorende onder hetzelfde catalogusnummer Uniek registratienummer ‘waarnemingen’ in ARCHIS
ARCHISVondstmeldingNummer Uniek registratienummer voor ‘vondtsmeldingen’ in ARCHIS ARCHISVondstnummer
Uniek registratienummer voor ‘vondsten’ in ARCHIS
CISCode
Uniek registratienummer ‘onderzoeksmelding’ in ARCHIS
OverigeCodes Verwerving
Referentie naar amateurcollecties/catalogusnummers: WAB: Werkgroep Archeologie Bergh; AP: Archeopro 2008 Wijze waarop waarnemingen zijn gedaan, zoals ‘metaaldetectie’
Toponiem
Toponiem indien vermeld of bekend
Plaats
Plaatsnaam
Gemeente
Gemeente is Berkelland
ComplexGroep ComplexType
Algemene typering van de functie van de archeologische resten Archeologische typering van de functie van de archeologische resten volgens het archeologisch basisregister (ABR)
Vondstbeschrijving
Beschrijving van de aangetroffen archeologische resten
Toelichting
Toelichting bij de waarneming
BeginDatering
Geeft aan wanneer (archeologische periode) de vindplaats (vermoedelijk) tot stand kwam. Geeft aan wanneer (archeologische periode) de vindplaats
EindDatering
(vermoedelijk) is verdwenen, afgebroken of wanneer de functie verviel
DatumMelding RDXm RDYm Bron
Datum van de aanmelding van waarnemingen, indien bekend Centrumcoördinaat in meters volgens de Rijksdriehoekmeting (RD) Centrumcoördinaat in meters volgens de Rijksdriehoekmeting (RD) bron waaruit de informatie afkomstig is
Tabel 5. Tabelstructuur van het bestand BLBA3_vp200314. In vet de attributen waarop de kaartsymbolen in kaartbijlage 2 zijn gethematiseerd. Gecursiveerd en onderstreept de attributen die voor de betreffende kaartlabels zijn gebruikt..
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
2.4.3 Historische nederzettingslocaties Puntlocaties en vlakinformatie kadastraal minuut Alle bewoningslocaties die op het kadastraal minuutplan uit 1832 staan weergegeven, zijn overgenomen op kaart en in de bijbehorende GIS-database. Daarbij hebben we in principe voor elk afgebeeld gebouw een afzonderlijke punt geplaatst, tenzij het gaat om zeer kleine bijgebouwen die vrijwel tegen het hoofdgebouw stonden geplaatst. Naast puntlocaties hebben we ook vlakinformatie met een bepaalde archeologische relevantie in beeld gebracht. Het gaat hierbij om kerkhoven (rond kerken), begraafplaatsen (buiten de kommen, veelal aangelegd omstreeks 1829), grachten en omgrachte terreinen, (molen)kolken, vijvers bij boerderijen en buitenplaatsen, stedelijke kernen en daarbinnen gelegen bouwblokken. Met stedelijke kernen zijn we als volgt omgegaan: wanneer er sprake was van een daadwerkelijke stedelijke kern, zijn uitsluitend bouwblokken g ekarteerd. Bij omgrachte dorpen hebben we zowel de bouwblokken als de afzonderlijke huizen als puntlocaties gekarteerd. In dorpskernen die geen stedelijke kenmerken als omwalling of omgrachting bezaten, hebben we in alle gevallen de bebouwing als puntlocaties gekarteerd. Uitsluitend de kerk met het omliggende kerkhof is als vlak gekarteerd wanneer er sprake was van een dorpskern.
Verder hebben we van de kernen Borculo, Neede, Eibergen, Ruurlo, Geesteren en Gelselaar het nederzettingsareaal weergegeven, d.w.z. de omtrek van het dorp of de stad met de direct omringende moestuinen etc. waar archeologische resten in relatie tot het dorp of de stad verwacht kunnen worden. Bebouwing die reeds vóór 1832 verdwenen was De kaart is bovendien aangevuld met informatie over bebouwing die reeds vóór 1832 verdwenen was en uit historische bronnen bekend is, zoals reeds afgebroken kastelen. Daarvoor zijn onder meer Molens Meesters Mulders van Herman Hagens (1978) en Kastelen in Gelderland (2013) benut. Informatie over adellijke huizen en havezaten van de Stichting Stad en Heerlijkheid Borculo is benut. 18 Daarbij moesten we concluderen dat de huizen Bolkshuis (Gelselaar) en Wolferink (Heure onder Geesteren) geografisch vooralsnog niet plaatsbaar waren. Een ongepubliceerd manuscript van Keunen, mede-auteur van dit rapport, biedt een schat aan gegevens over huisplaatsen in de dorpsgebieden Neede en Ruurlo. De meest relevante ruimtelijke gegevens hebben we conform het plan van aanpak hieruit gedestilleerd, zoals twee
18 www.heerlijkheidborculo.nl
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
postmiddeleeuwse eendenkooien (waarvan één rudimentair en één verdwenen), het terrein ‘Olden Gott’ in de kern van Ruurlo, waar aanwijzingen voor paardenbegravingen bestaan en vermoedens voor het bestaan van een grafheuvel, en de ligging van enkele boerderijen die vóór 1832 verdwenen. 19 Uit het onderzoek is ook naar voren gekomen dat er bijvoorbeeld reeds vóór 1832 meerdere boerderijen langs de Borculoseweg, Ruwenhofstraat en Meijersweg moeten zijn verdwenen, maar omdat hiervan geen exacte coördinaten bekend waren, kan sl echts met deze algemene constatering worden volstaan. Het gaat bijvoorbeeld om de boerderij Rijkenhuis, die ergens ten noorden van de Borculoseweg – G.L. Rutgersweg nabij de kruising met de Borculoseweg moet hebben gelegen. Op basis van onder meer de resul taten uit dit manuscript, een studie van Vangheluwe en Spek over ‘bochten’ 20 en een succevolle toetsing van het nederzettingsmodel uit de eerste studie, de opgraving Neede -Bonkertskamp, hebben we de zuidelijke flank van de stuwwal tussen de laatmiddeleeuws e huisplaatsen in het zuiden en de daadwerkelijke strokenverkavelde es in het noorden als extra attentiezone voor middeleeuwse huisplattegronden aangeduid (kaartbijlage 2: middeleeuws bewoningslint Needse Berg). Hier moeten zich ook de laatmiddeleeuwse erven bevonden hebben die al vóór 1650 verdwenen waren.
Daarnaast hebben we voor het grondgebied van de gemeente Berkelland ook alle percelen in kaart gebracht die de naam ‘Hoesstae’ of een variant daarop droegen. Deze ‘hoessteden’ of ‘huissteden’ waren percelen waar ooit huizen stonden, ergo waar nog relicten van in de bodem kunnen zitten. 21 Deze hebben we evenals de Olden Gott in de categorie ‘overige terreinen’ ondergebracht. Attentiezones voor archeologische resten rondom historische nederzettingslocaties Boerderijgebouwen waren in het verleden door hun wijze van funderen meer aan slijtage onderhevig dan tegenwoordig, omdat ze tot ver in de Volle Middeleeuwen met hun houten palen in het zand stonden. Bovendien was ook de plek niet statisch; boerderijen wer den vaak binnen het eigen bezit over een bepaalde afstand verplaatst. Tot omstreeks 1200 kon die verplaatsing – in meerdere fasen – wel tot 200 meter bedragen, later door verbeterde funderingstechnieken en een meer aan regels gebonden ruimte hoogstens enkele tientallen meters en ook veel incidenteler. Omdat er geen nadere studie naar de ouderdom van de boerderijen heeft plaatsgevonden, hebben we een standaardbuffer van 100 meter gehanteerd. Toekomstig
19 Keunen, manuscript 20 Vangheluwe & Spek, 2008 21 Keunen, manuscript
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
onderzoek zou die buffer voor bepaalde plekken kunnen ve rgroten en voor vermoedelijk de meeste locaties kunnen verkleinen. Indien er in de toekomst meer informatie beschikbaar komt, is een verdere aanscherping van de buffers mogelijk. Daarbij kan zelfs nog worden gedacht aan het afsnijden van buffers voor landschappelijke zones waar voorgangers niet verwacht mogen worden, zoals nattere delen van het landschap. 22 De onnauwkeurigheid van de ingetekende locaties als gevolg van beperkingen in het georefereren van de historische kaarten is beperkt en bedraagt ten hoo gste circa 10 meter (waaraan de buffer ook is aangepast). Niet alles wat op de kadastrale minuutplans zichtbaar was aan archeologisch relevante zaken, is (omwille van de beschikbare tijd) meegekarteerd. Het betreft dan vooral objecten die geen directe nederzettingscomponent bevatten, zoals de ligging van bruggen en sluizen. Een enkele grotere schutsluis is wel opgenomen. Ook zijn alleen die grenspalen, -stenen en –zandhopen meegenomen die met name op de kadastrale minuutplans werden genoemd. Er moeten er m eer zijn geweest, want het beeld is nu nogal fragmentarisch. Van een enkele grenspaal is bekend dat deze een decennium geleden nog in de berm van de weg te vinden was .
In zijn algemeenheid moeten we constateren dat de omgeving van de huidige gemeente Berkelland zeer rijk is aan oude manuscriptkaarten vanaf de 16e eeuw. Op deze kaarten staan erg veel structuren ingetekend die een archeologische relevantie hebben. Zo bestaat er interessant kaartmateriaal met de relatief uitgebreide landweersystemen rondom Ei bergen. Daarnaast kunnen deze kaarten informatie bieden over bijvoorbeeld nog ontbrekende kasteelplaatsen, watermolens, oude Berkelmeanders, galgenplekken, etc. Enkele landweren rond Eibergen hebben we op kaart opgenomen. Omdat dit buiten de opdracht viel hebben we deze kaarten niet nader geanalyseerd om ook de overige landweren, galgenplekken etc. te localiseren, maar we adviseren dit in een vervolg / verdiepingsslag alsnog te doen. Nauwkeurigheid De onnauwkeurigheid van de ingetekende locaties als gevolg van beperkingen in het georefereren van de historische kaarten is beperkt en bedraagt ten hoogste circa 10 meter. Niet alles wat op de kadastrale minuutplans zichtbaar was aan archeologisch relevante zaken, is
22 W illemse e.a., 2013
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
(omwille van de beschikbare tijd) mee gekarteerd. Het betreft dan vooral objecten die geen directe nederzettingscomponent bevatten, zoals de ligging van bruggen en sluizen. Datastructuur Alle verzamelde data is verwerkt in GIS-bestanden die hoofdzakelijk bestaan uit (dimensieloze) puntbestanden. Hieronder (tabel 6) laten we de tabelstructuur zien van de aanwezige lagen: Attribuutnaam
Attribuutwaarde /-verklaring
ID
numeriek identificatienummer
Categorie
default: Historische nederzettingslocaties
Type
typering van de gebruiksfunctie zoals ‘boerderij of woonhuis’
Naam
toponiem indien vermeld en/of bekend
Ouderdom
niet ingevuld
Opmerkingen
Algemene inhoudelijke opmerkingen zoals ‘leen van Huis Keppel’
Buffer
Attentiezone voor resten van erfstructuren of voorgangers (default 100 m)
Bron
bron waaruit de informatie afkomstig is.
Tabel 6. Tabelstructuur van het bestand BLBA3_histned_punt. In vet de attributen waarop de kaartsymbolen in kaartbijlage 2 zijn gethematiseerd. Gecursiveerd en onderstreept de attributen die voor de betreffende kaartlabels zijn gebruikt.
Attribuutnaam
Attribuutwaarde /-verklaring
ID
numeriek identificatienummer
Categorie
default: Historische nederzettingslocaties
Type
typering van de gebruiksfunctie zoals ‘boerderij of woonhuis’
Naam
toponiem indien vermeld en/of bekend
Ouderdom
niet ingevuld
Opmerkingen
Algemene inhoudelijke opmerkingen zoals ‘leen van Huis Keppel’
Bron
bron waaruit de informatie afkomstig is.
Tabel 7. Tabelstructuur van het bestand BLBA3_histned_vlak. In vet de attributen waarop de kaartsymbolen in kaartbijlage 2 zijn gethematiseerd. Gecursiveerd en onderstreept de attributen die voor de betreffende kaartlabels zijn gebruikt.
De GIS-tabel BLBA3_histnedbuf bestaat uit slechts een cosmetische laag en bevat geen gegevens.
2.4.4 AMK-terreinen Archeologische monumenten (AMK-terreinen) zijn gerangschikt naar archeologische waarde . Een deel van de AMK-terreinen is (nog) niet of nauwelijks gewaardeerd. Veelal is sprake geweest van expert judgement op basis van vondstmateriaal en waarnemingen. Verder is de begrenzing van deze terreinen veelal afgestemd op eigendomsrechten, en hebben RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
archeologisch-landschappelijke afwegingen een ondergeschikte rol gespeeld. Voor een deel van deze AMK-terreinen is echter reeds wél gesteld dat ze op grond van kwaliteit, zeldzaamheid en contextwaarde behoudenswaardig zijn. In dat geval wordt door het Rijk gesproken over archeologische (rijks)monumenten. De AMK- terreinen zijn op kaartbijlagen 2 tot en met 5 opgenomen als terrein van (hoge) archeologische waarde of als beschermd archeologisch monument (zie voor de verzamelde gegevens tabel 8 en bijlage 2). Attribuutnaam Monumentnr
Attribuutwaarde /-verklaring monumentnummer (registratienummer) op de archeologische monumentenkaart (AMK)
Waarde
Waarde volgens de archeologische monumentenkaart
Complex
Beschrijving van de aard van de archeologische resten binnen het terrein
BeginPeriode EindPeriode Datum
Geeft aan wanneer (archeologische periode) het element/de vindplaats (vermoedelijk) tot stand kwam. Geeft aan wanneer (archeologische periode) het element/de vindplaats (vermoedelijk) is verdwenen, afgebroken of wanneer de functie verviel Versiedatum van het landelijke AMK-bestand (09-2013)
Tabel 8 Tabelstructuur van het bestand BLBA3_amk_0913. In vet de attributen waarop de kaartsymbolen in kaartbijlage 2 zijn gethematiseerd. Gecursiveerd en onderstreept de attributen die voor de betreffende kaartlabels zijn gebruikt.
2.4.5 Onderzoeksgebieden Op kaartbijlage 2 en in bijlage 3 (op cd-rom) zijn alle bekende archeologische onderzoeksgebieden binnen de grenzen van de gemeente Berkelland opg enomen. Deze kaartlaag is bijgewerkt aan de hand van de meest recente versie van ARCHIS (versie 10 januari 2014). De onderzoeksgebieden zijn opgedeeld naar onderzoekmeldingsgebied (het onderzoek is alleen aangemeld in ARCHIS), en onderzoeksgebieden (het onderzoek is uitgevoerd en afgemeld in ARCHIS). In totaal zijn binnen de gemeente Berkelland in ARCHIS 500 onderzoeken bekend. Van één onderzoek is het type niet bekend: deze is gecategoriseerd als onbekend (ARCHIS onderzoeknummer 37.174). De overige onderzoeken betreffen 81 bureauonderzoeken, 310 booronderzoeken, één veldkarteringen, 24 begeleidingingen, 4 geofysische onderzoeken, 3 inspecties, 64 proefsleuvenonderzoeken, en 12 opgravingen. De onderzoeksresultaten zijn zelf zijn overigens niet (altijd) in ARCHIS vermeld. Het is namelijk niet verplicht om de exacte resultaten te vermelden. Om te bepalen of een terrein afdoende arch eologisch is onderzocht, dienen de afzonderlijke onderzoeksrapportages geraadpleegd te worde n. Evenmin is het verplicht om de rapporttitels te vermelden. Deze zijn alleen verplicht bij het doen van een vondstmelding.
Bij een negatief resultaat (selectieadvies: vrijgeven) is er binnen het huidige systeem dus geen rapporttitel geregistreerd.
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Attribuutnaam
Attribuutwaarde /-verklaring
Id
Unieke numerieke code
OZK_nr
Onderzoeknummer bij ARCHIS
Omg_nr
Of CIS-code. Uniek onderzoekmeldingnummer bij ARCHIS
Toponiem
Toponiem bij het onderzoek, indien vermeld
Plaats
Plaatsnaam, indien vermeld
TyeOnderzoek
Typering van het archeologisch onderzoek, zoals ‘archeologische begeleiding’
Uitvoerder
Instelling die het onderzoek heeft aangemeld/ uit gaat voeren
DatumGereed
Gereedmelding van het onderzoek
Toelichting
Beschrijvende tekst
PeilDatumBron
Peildatuim, defaultwaarde: “ARCHIS10jan14”
RDX
Centrumcoördinaat in meters (Rijksdriehoekmeting)
RDY
Centrumcoördinaat in meters (Rijksdriehoekmeting)
Tabel 9. Tabelstructuur van het bestand BLBA3_ozk_100114. In kaartbijlage 2 zijn alleen de grenzen van de onderzoeksgebieden aangegeven. Voor de achterliggende gegevens dient het GIS -bestand geraadpleegd te worden.
2.4.6 Bodemverstoringgegevens Bodemverstoringsgegevens in de GIS-tabel BLBA3_Bodemverstoring zijn afkomstig uit detailkarteringsgegevens van Alterra aangevuld met gegevens aanwezig bij de gemeente. Daarnaast zijn aan het kaartbeeld de grenzen van terreinen aangegeven waarvoor de provin cie Gelderland in het verleden ontgrondingsvergunningen heeft afgegeven (GIS -tabel: ontgrondingen_PrvGelderland). Er is geen gebruik gemaakt van de algemene gegevens van de Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000. In het verleden zijn de genoemde gegeven s met betrekking tot bodemverstoringen wel bij archeologische verwachtingskaarten gebruikt om een indicatie te geven van de mate van bodemverstoring en de archeologische potentie van een gebied. Op de landelijke bodemkaartserie staan weliswaar afgegraven, geëgaliseerde, opgeworpen en vergraven zones vermeld, maar deze zijn deels gebaseerd op zeer grove aannamen ten aanzien van de effecten van voormalig landgebruik. Op basis van veldervaringen kan geconcludeerd worden dat het weergegeven oppervlak met bodemv erstoringen meestal veel kleiner is dan het werkelijke oppervlak met verstoorde bodems. Wat betreft de kwaliteit van de bodemverstoringsgegevens kan verder gesteld worden dat deze gegevens een zeer incompleet beeld geven van de werkelijkheid.
Voor beleid smatige afwegingen (selectiebesluiten) of het bepalen van een onderzoekstraject zijn globale gegevens met betrekking tot bodemverstoringen dan ook van weinig waarde.
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
Attribuutnaam
Attribuutwaarde /-verklaring
Id
Uniek identificatienummer
Type
Type bodemverstoring
Bron
Bron waaruit de gegevens afkomstig zijn
Diepte_verst
Diepteaanduiding voor de bodemverstoring
Oppervlakte
Oppervlakte van de verstoringspolygoon in vierkante meter
Tabel 10. Tabelstructuur van het bestand BLBA3_Bodemverstoring. In vet de attributen waarop de kaartvlakken in kaartbijlage 2 zijn.
Attribuutnaam
Attribuutwaarde /-verklaring
ObjectId
numeriek identificatienummer
PAR_NR
Archiefnumer
Status
‘voltooid’ of ‘in uitvoering’
Locatie
Topografische aanduiding, zoals ‘Nabij de Vincwijcweg’
Ligging
‘binnendijks’ of ‘buitendijks’
Opp_Netto
Netto oopervlakte van de ontgronding, in vierkante meter
Categorie
Type ontgronding, zoals ‘kleiwinning’
Dat_Voltoo
Datum van afrodning van de ontgraving
Tabel 11. Tabelstructuur van het bestand Ontgrondingen_PrvGelderland. In kaartbijlage 2 zijn de vlakken van de ontgrondingen alleen cosmetisch ingevuld. Voor de achterliggende gegevens dient het GIS -bestand geraadpleegd te worden.
3 Toelichting op de kaartbijlagen 1 en 2 3.1 Kaartbijlage 1: Aardkunde 3.1.1 Aanzet De oude agrarische cultuurlandschappen van Berkelland vertonen een nauwe samenhang met het oorspronkelijke natuurlijke landschap. Waar vruchtbare gronden voorkwamen, ontstond verspreide bewoning met kleine, afgeperkte stukjes akkerland. Hieruit ontstonden later grotere akkercomplexen. De hoge, droge gebieden met weinig oppervlaktewater en de lage, natte, moeilijk bewerkbare delen waren niet zo aantrekkelijk voor boeren. De randgebieden tussen hoog en laag waren het meest in trek. De voedselrijke zandbodems met de beste vochthuishouding werden het eerst bewoond. Deze overgangsgebieden naar de lager gelegen moerassig boden eveneens goede vestigingsvoorwaarden voor de jager -verzamelaars uit de vroegere prehistorie.
RAAP-rapport 2878 / eindversie 20 december 2014
Archeologie in de gemeente Berkelland. Een actualisatie van de archeologische waarden - en verwachtingskaart
De fysische eigenschappen van het landschap -verschillen in landschappelijk reliëf (geomorfologie), bodem en waterhuishouding en zijn dus aantoonbaar van invloed geweest (en nog steeds) op het ruimtegebruik door de mens. Deze fysische eigenschappen zijn sterk met elkaar verbonden en komen voort uit de geologische processen die het landschap hebben gevormd. Voor een goed begrip van het landschap en de hierbinnen aanwezige archeologische waarden is enige aardwetenschappelijke kennis dan ook onontbeerlijk. De volgende paragrafen beschrijven het ontstaan van het kaartbeeld in kaartbijlage 1 in zeer beknopte vorm aan de hand van de belangrijkste vormingsfasen. Aardkundige kaart met reliëfvormen en ontstaanswijzen Kaartbijlage 1 betreft een veralgemeniseerd beeld van de verschillende reliëfvormen (en hun ontstaanswijzen, in vaktermen de geomorfogenese genoemd) die worden onderscheiden binnen het regionale karteringsmodel voor de gemeenten in de Regio Achterhoek. Daarnaast zijn aan het kaartbeeld enkele belangrijke cultuurhistorische relicten toegevoegd. De kartering heeft plaatsgevonden op een schaal van 1:10.000, maar wordt omwille van het overzicht hier op een schaal van 1:25.000 gepresenteerd.