Eindrapport Rekenkamer Effectiviteit Re-integratie
Tekst van het document
MBO- scholen
Aanbieden van routes voor een diploma-gerichte mbo-opleiding voor schoolverlaters. Mbo-studenten combineren school met stages in de praktijk, via de beroeps opleidende leerweg (bol) of de beroepsbegeleidende leerweg (bbl).
5.2 Re-integratie-instrumenten In deze paragraaf worden de re-integratie-instrumenten beschreven. Per instrument wordt een beschrijving van het instrument, het beoogde effect en de doelgroep beschreven. De re-integratie-instrumenten worden beschreven in het 'Productenboek Re-integratie SDOA 2021'. Hierin worden de instrumenten omschreven en doelen, doelgroepen en voorwaarden per regeling uiteengezet. Onderstaande beschrijving van de instrumenten is gebaseerd op basis van dit productenboek en de gesprekken met medewerkers van SDOA. De volgende deelvragen worden hiermee beantwoord. 8. Welke re-integratie-instrumenten worden ingezet? 9. Wat is het beoogde effect van de re-integratie-instrumenten? 10. Welke doelgroepen volgen re-integratietrajecten?
Jobcoaching Jobcoaching is een individuele voorziening die eraan bijdraagt dat (kandidaat)werknemers met een arbeidsbeperking werkzaamheden in een reguliere functie kunnen uitvoeren. Een jobcoach ondersteunt een cliënt op allerlei manieren die nodig zijn om arbeidsparticipatie optimaal en duurzaam te maken. Het gaat daarbij om activiteiten die overstijgend zijn aan het gebruikelijke inwerktraject van de werkgever en die na het inwerken (nog) nodig zijn om de opgedragen taken te kunnen blijven uitvoeren. SDOA voert jobcoaching in eigen beheer uit en is beschikbaar voor alle cliënten. Doel en doelgroep Doel van jobcoaching is de realisatie van duurzame plaatsing of/en om de loonwaarde mensen op de werkplek te verhogen. Veelal is het doel dat jobcoaching op den duur niet meer nodig is (vanwege duurzame uitstroom), soms is jobcoaching blijvend nodig. Jobcoaching is beschikbaar voor WSWdetacheringen, proefplaatsingen, reguliere plaatsingen bij werkgevers (inclusief of exclusief Loonkostensubsidie). Of jobcoaching een meerwaarde is hangt af van de behoefte van de: werkgever, werknemer en het advies van de klantmanager.
50
Werkervaringsplek De werkervaringsplek wordt ingezet voor een werkzoekenden met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. De duur van een werkervaringsplek is maximaal zes maanden en kan verlengd worden met nog zes maanden33. Leerdoelen worden in een werkervaringsovereenkomst vastgesteld. Doel en doelgroep Het doel van een werkervaringsplek is het opdoen van werkervaring, het leren functioneren in een arbeidsrelatie en het behouden of opdoen van een arbeidsritme. Gedurende de werkervaringsperiode worden de voortgang van de ontwikkeling en het behalen van de doelen gevolgd en geëvalueerd door de klantmanager en accountmanager. Doelgroep zijn werkzoekenden met een grote afstand tot de arbeidsmarkt die niet direct in staat zijn tot duurzaam betaald werk bij een werkgever.
Trainingen SDOA biedt verschillende trainingen aan. Deze zijn beschikbaar voor alle cliënten van SDOA (waarbij enkele trainingen op specifieke leeftijdsgroepen gericht zijn). De volgende tabel geeft een overzicht. Training
Beschrijving
Motustraining
Bij deze methodiek wordt de deelnemer gezien als informatiebron. Door positieve feedback van de trainers krijgen deelnemers een bredere kijk op zichzelf en de mogelijkheden naar werk krijgen. Het streven is door actief te leren en met ondersteuning en positieve feedback zelfvertrouwen en eigenwaarde te ontwikkelen. De training duurt vijf ochtenden verspreidt over twee weken.
(H)eerlijk assertief
Doel van deze training is het vergroten van de assertiviteit van de werkzoekende of de werkende. De training bestaat uit 10 bijeenkomsten van 3 uur.
Groepstraining
Alle klantmanagers kunnen een groepstraining geven. Hierin staat centraal: begeleiding en informatie bij het vinden van werk. Twee klantmanagers geven deze training aan maximaal twaalf werkzoekenden. Er wordt ingegaan op het aanleren van sollicitatie- en werknemersvaardigheden om de afstand tot betaald werk kleiner te maken. Het betreft maatwerk. De frequentie is wekelijks een dagdeel, de duur is wisselend.
Start bijeenkomst
Alle werkzoekenden jonger dan 27 jaar die recentelijk een uitkering toegekend
<27 jaar
hebben gekregen worden uitgenodigd voor de startbijeenkomst. Deze bijeenkomst heeft een verplichtend karakter. Tijdens de training wordt aandacht besteed aan informatie over de uitkering, de SDOA, rechten en plichten etc.
Sterk merk < 27 jaar
De training Sterk Merk richt zich op het vergroten van het zelfvertrouwen en het leren van de eigen competenties. De training duurt acht bijeenkomsten van een ochtend per week. Naast de eigen competenties wordt er aandacht besteed aan presentatie, solliciteren, je cv, sollicitatiegesprek etc. Na de training Sterk Merk kunnen werkzoekende < 27 jaar instromen in een sollicitatiegroep. Gezamenlijk wordt er gezocht naar werk en scholing en kan er gebruik gemaakt worden van de voorzieningen van het Loopbaanplein. De sollicitatiegroep komt wekelijks bij elkaar.
33 In de praktijk wordt hier soepel mee omgegaan. Wanneer het alternatief thuis zitten is, en er is een mogelijkheid tot
verlening, dan wordt de werkervaringsplaats langer ingezet.
51
Jij Doet
Het “Jij Doet” traject is voor jongeren tussen de 18 en 27 jaar die op het moment
(Transferiumtraject)
geen baan hebben of opleiding volgen. Dit traject zorgt voor begeleiding naar scholing of werk. De jongeren worden ondersteund om de kansen op de arbeidsmarkt te vergroten of om een goede keuze te maken voor een opleiding. Voorwaarde tot deelname is dat de jongeren leerbaar is. Dit traject is maatwerk. Er is geen vaststaande duur en er kunnen 10 personen deelnemen. Het traject wordt uitgevoerd door het Graafschap College.
Proefplaatsing Voor werknemers met een uitkering en een arbeidsbeperking is het mogelijk om een proefplaatsing te krijgen. Een werknemer werkt dan een paar maanden bij een werkgever met behoud van uitkering. De werkgever hoeft geen loon te betalen. De periode van de proefplaatsing vervangt de proeftijd aan het begin van een dienstverband. Doel en doelgroep Het doel van de proefplaatsing is na te gaan of de medewerker het werk aan kan en op zijn plaats is binnen de organisatie. Daarnaast kan tijdens de proefplaatsing de productiviteit of de zogeheten loonwaarde van de potentiële werknemer op de werkplek worden onderzocht. Dit met het oog op het verstrekken van loonkostensubsidie. De werknemer behoudt gedurende de proefplaatsing zijn uitkering. Bij een proefplaatsing is de werkgever geen loonkosten aan de werknemer verschuldigd. Het instrument proefplaatsing is in ieder geval voor potentiële werknemers met een arbeidsbeperking die onder de doelgroep van de banenafspraak34 vallen.
Individuele trajectbegeleiding (ITB) Het doel van ITB is om jongeren in staat te stellen hun eigen leven te reguleren en te sturen. Het is een intensief traject waarin in een netwerksamenwerking de jongere op alle relevante leefgebieden in samenhang wordt ondersteund. Als het nodig is neemt de klantmanager van de SDOA de rol van netwerkregisseur op. Doel en doelgroep Het doel is dat de jongere terugkeert naar opleiding of werk. ITB richt zich op jongeren in multiprobleemsituaties met problemen om meerdere leefgebieden.
Loonkostensubsidie Bij loonkostensubsidie (LKS) krijgt de werkgever bij het aannemen van een persoon met een arbeidsbeperking een deel van de loonkosten vergoed. De hoogte van de vergoeding is afhankelijk van de arbeidsmogelijkheden van de cliënt, en wordt (eventueel herhaaldelijk) bepaald middels een loonwaardemeting. De SDOA voert loonwaardemetingen uit in eigen beheer aan de hand van de Competensys-methode. Er bestaan verschillende vormen van loonkostensubsidie: • • •
Kortdurende Loonkostensubsidie Langdurige Loonkostensubsidie '€1 per uur' Loonkostensubsidie
34 De Banenafspraak is een afspraak tussen de Rijksoverheid en vertegenwoordigers van werkgevers. Hierin is
afgesproken dat er 100.000 arbeidsplaatsen bij bedrijven worden vrijgemaakt voor mensen met een arbeidsbeperking. Klanten die hiervoor in aanmerking komen, staan in het doelgroep register Banenafspraak, dat wordt beheerd door het UWV. Zie deze link voor meer informatie.
52
De hoogte, duur en doelgroep van de loonkostensubsidie verschilt per vorm. Kortdurende LKS kan niet hoger zijn dan 50% van het minimumloon, tot maximaal €500 per maand. Langdurige LKS kan nooit hoger zijn dan 70% van het minimumloon. De loonkostensubsidie van 1 € per uur wordt verstrekt aan uitzendorganisaties die een werkzoekende aannemen vanuit de Participatiewet. De regeling is beschikbaar voor als zij een werkzoekende geen baan kunnen aanbieden van tenminste 6 maanden of maar tegen een beperkt aantal uren per week. De subsidie moet hierbij het verschil maken dat dit wel mogelijk is. De subsidie is vooral voor uitzendorganisaties bedoeld, maar ook andere werkgevers kunnen er gebruik van maken. Voorwaarde is dat de werkzoekende door het WSPA is voorgedragen. Doel en doelgroep Doel van de inzet van de (verschillende vormen van) LKS is het zo snel mogelijk aan het werk helpen van cliënten. De LKS werkt hierbij drempelverlagend voor werkgevers: zij zullen met een vergoeding eerder geneigd zijn cliënten met een arbeidsbeperking aan te nemen. Uit de interviews en aangeleverde gegevens blijkt dat de SDOA de LKS veel inzet. De LKS is met name een instrument dat veel wordt ingezet voor jongeren die na hun opleiding – zonder interventie van SDOA – meteen een uitkering zouden krijgen.
Door deze groep direct arbeidsperspectief te bieden wordt gepoogd verdere afhankelijkheid van een uitkering te voorkomen. Doelgroep van de Kortdurende LKS zijn cliënten die vallen onder de Participatiewet met uitzondering van de doelgroep van de banenafspraak en beschut werk nieuw (zij komen in aanmerking voor langdurige LKS). Doelgroep van de Langdurende LKS zijn de doelgroep uit de banenafspraak en Nieuw Beschut werk. Doelgroep van de €1 per uur LKS zijn cliënten die vallen onder de Participatiewet, maar niet in aanmerking komen voor de Langdurige LKS. Expertise, (arbeidsmedische) onderzoeken en voorlichting Naast bovengenoemde instrumenten, kan de SDOA ook eigen arbeidsdeskundige expertise inzetten. Met deze expertise kan de belastbaarheid van de klant worden onderzocht. In een arbeidsdeskundig onderzoek wordt een feitelijke werksituatie afgewogen tegenover de individuele mogelijkheden van de klant. Hierin kijkt de arbeidsdeskundige naar fysieke, mentale en psychosociale kenmerken van klant en ook naar omgevingsfactoren. SDOA biedt verschillende onderzoeken aan, waarmee cliënten en klantmanagers inzicht kunnen krijgen in eigenschappen, vaardigheden en competenties aan de hand van vragenlijsten en tests. Er zijn verschillende onderzoeksmethodes die ingezet kunnen worden35.
Ook kan SDOA (arbeids)medische onderzoeken inzetten van de arbeidsmedische adviseurs van de organisatie 'Ausems en Kerkvliet'. Daarnaast biedt de SDOA voorlichting aan werkgevers die een tegemoetkoming (willen) ontvangen onder de Wet tegemoetkomingen loondomein (Wtl) en de No-Riskpolis36 van het UWV.
35 Zoals de ABC-meting, de Noa-online meting, Talenlens Re-integratie en Icares. 36 De No-riskpolis biedt dekking tegen het risico bij de werkgever van loondoorbetaling bij ziekte voor iedereen die onder
het doelgroep register valt. Deze kan worden ingezet wanneer een werkgever een werknemer heeft aangenomen middels een LKS.
53
Inzet NUO's Doel van deze inzet op het gebied van NUO's (Niet-uitkeringsontvangers) is dat de overgang van school naar werk soepel en succesvol verloopt. Hiermee wordt voorkomen dat deze groep een beroep moet doen op een uitkering binnen de Participatiewet. Doelgroep zijn leerlingen in het laatste jaar van het Pro/VSO onderwijs die nog geen uitkering ontvangen.
De Praktijkroute Opname in het doelgroepenregister kan naast de Beoordeling arbeidsvermogen door het UWV via de praktijkroute. Tijdens de Praktijkroute wordt door een loonwaardemeting tijdens een proefplaatsing vastgesteld dat een persoon niet zelfstandig het minimumloon kan verdienen. Zij worden zonder beoordeling arbeidsvermogen door het UWV toegelaten tot het doelgroepenregister en komen daarmee in aanmerking voor loonkostensubsidie en de No-riskpolis. Als een werkgever ervoor open staat om een proefplaatsing te bieden, kan tijdens de proefplaatsing een loonwaardemeting worden uitgevoerd. Als er sprake is van een verlaagde loonwaarde kan er bij aangaan van de arbeidsovereenkomst direct conform de loonwaarde langdurige loonkostensubsidie worden ingezet. Bij de verwerking van de loonkostensubsidie merkt het UWV via het Inlichtingenbureau op dat er loonkostensubsidie wordt verstrekt door SDOA. Hierop neemt het UWV de werknemer op in het Doelgroep register. Vervolgens heeft deze ook recht op de No-riskpolis. Met inzet van deze instrumenten en eventueel jobcoaching is duurzaam werk mogelijk wel haalbaar.
Leerwerkloket Het leerwerkloket beantwoordt vragen op het gebied van scholing, loopbaan, kansberoepen en -sectoren. Het biedt advies over scholing en de combinatie van werken en leren (BOL/BBL). Het Leerwerkloket Achterhoek is een regionaal samenwerkingsverband van onderwijs, arbeidsmarkt en UWV. Er wordt gewerkt vanuit drie locaties, in het SDOA werkgebied is het Leerwerkloket gevestigd binnen het Loopbaanplein in Winterswijk. Bemensing vindt plaats door medewerkers van de samenwerkingspartners. Het doel is om te bevorderen dat vooral jongeren deelnemen aan onderwijs en werken aan een betere startkwalificatie. Ook wordt ondersteuning geboden bij her-, bij- of omscholing en werkgevers kunnen informatie krijgen over de scholingsmogelijkheden voor het personeel. Ook ontwikkelt het Leerwerkloket activiteiten, loopbaanarrangementen, testen en diensten die de aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt verbeteren.
Statushouders Voor statushouders geldt een apart traject. Statushouders kunnen bij toekenning van een woning in een gemeente (in de meeste gevallen) niet meteen aan het werk. Er volgt eerst een traject van maatschappelijke begeleiding (dat door bureau Interbeek wordt uitgevoerd voor Berkelland). Hierin schrijven statushouders zich in voor verschillende regelingen (huursubsidie, zorgtoeslag et cetera) en wordt er in eerste instantie gericht op inburgering (taalonderwijs). De rol van de SDOA is in eerste instantie beperkt tot het toetsen en verstrekken van een uitkering. De SDOA werkt wel nauw samen met Interbeek en kan – indien gewenst – zelf trainingen aanbieden voor groepen statushouders.
54
5.3 Re-integratieproces in de praktijk 13. Hoe ziet het re-integratieproces er voor verschillende doelgroepen in de praktijk uit? Zoals in de vorige paragraaf beschreven is, zijn er veel verschillende re-integratietrajecten. De klantreis en uitvoering van het traject verschilt per doelgroep en het type re-integratietraject dat deze doorlopen. Statushouders, jongeren die net van school komen, mensen die uit de WW instromen in de bijstand – voor elk van deze groepen verschilt het proces en de aanpak. De re-integratietrajecten verschillen in intensiteit, duur en doel. De klantmanagers van de SDOA zijn over het algemeen gekoppeld aan één type doelgroep. Bijlage 3 geeft een overzicht van de klantreis. Samengevat: Inwoners melden zicht voor een aanvraag voor een uitkering. Hierbij wordt de eerste intake gedaan (waarbij de persoonlijke situatie in kaart wordt gebracht) en de uitkering verstrekt. Indien uit dit eerste gesprek blijkt dat de inwoner mogelijkerwijs in aanmerking komt voor een re-integratietraject, wordt een tweede gesprek gehouden. Hierin worden de mogelijkheden met de inwoner besproken. Indien mogelijk, wordt de inwoner geselecteerd voor een bijpassen re-integratietraject. In de praktijk kan er natuurlijk van alles gebeuren: uitval, klanten die niet komen opdagen, klanten die qua capaciteiten op de verkeerde plek zijn terecht gekomen et cetera.
De paragraaf 'perspectief van cliënten' geeft meer inzicht in de praktijk. Bij uitvoering van het re-integratietraject blijft de klantmanager aanspreekpunt voor de klant. De klantmanager monitort de voortgang aan de hand van het plan dat voorafgaand aan het starten van het traject is opgesteld. Uit de gesprekken met WSPA en werkgevers blijkt dat niet alleen klantmanagers, maar ook de werkgever of partij waar de klant het traject uitvoeren een grote rol hebben. Met name in de gesprekken met werkgevers blijkt dat de leidinggevenden die zich ontfermen over de klanten zich verantwoordelijk voelen voor diens welzijn en voortgang. Dit levert ook druk op voor de werkgevers. Een goede beschikbaarheid en doorlopende afstemming met klantmanagers is daarom van belang.
5.4 Keuze voor instrumentarium 10. Waarom is gekozen voor de inzet van deze re-integratie-instrumenten? De gemeente Berkelland heeft als doel om middels het re-integratiebeleid mensen zoveel mogelijk aan het werk te krijgen en te laten meedoen in de samenleving. In het beleid is niet specifiek aandacht voor bepaalde groepen die vallen onder de Participatiewet. De gemeente wil wel de instrumenten vanuit de Participatiewet zo goed mogelijk inzetten. Uit de gesprekken met medewerkers van SDOA en de medewerkers van de gemeente blijkt dat re-integratie van de doelgroep in de breedte steeds meer vraagt om maatwerk. Het verkrijgen van een goed klantbeeld, met inzicht in de competenties, vaardigheden en wensen van de cliënten is hierbij essentieel. SDOA zet daarom verschillende methodes in om de klanten goed in beeld te brengen. Daarnaast wordt als uitgangspunt benoemd dat het instrumentarium ook aan moet sluiten op de behoefte van de cliënten. In de interviews met medewerkers van de gemeente is aangegeven dat Berkelland er bewust voor heeft gekozen om aandacht te schenken aan de doelgroep met een grote(re) afstand tot de arbeidsmarkt. De gemeente heeft in samenwerking met SDOA ervoor gekozen om een driedeling aan te brengen in het 55
klantenbestand. De categorie 'Meedoen' krijgt extra aandacht. Hiervoor is een aparte casemanager binnen de SDOA aangesteld. Om de brede doelgroep te bedienen en in te kunnen spelen op de specifieke behoefte van de cliënt is gekozen om een breed palet van in te zetten instrumenten (zie paragraaf 6.2.). Er moeten dus instrumenten voorhanden zijn voor elke doelgroep, dus ook de groep met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Met de komst van de Participatiewet zijn twee nieuwe re-integratie-instrumenten opgenomen: loonkostensubsidie en Nieuw Beschut werk. Binnen de SDOA is ervoor gekozen om de loonkostensubsidie stevig in te zetten. Met name bij de doelgroep jongeren. In gesprek met medewerkers van SDOA wordt aangegeven dat het voor jongeren, na hun opleiding, van belang is om ervoor te zorgen dat de ontwikkeling en het ritme niet stokt. Door deze groep jongeren direct arbeidsperspectief te bieden wordt gepoogd om langdurige werkloosheid te voorkomen. Een groot gedeelte van de bijstandsgerechtigden in Berkelland heeft geen startkwalificatie. Er is daarom bewust gekozen om diverse scholingsmogelijkheden aan te bieden om de kans op werk voor deze doelgroep te vergroten.
5.5 Re-integratie-instrumenten in de praktijk 11. Op basis van welke overwegingen wordt bepaald welke instrumenten worden ingezet? Overwegingen bij inzet instrumenten Uit de voorgaande hoofdstukken en paragrafen blijkt dat er sprake is van een breed palet aan instrumenten die klantmanagers kunnen inzetten voor de doelgroep. Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat klantmanagers kijken naar de behoefte van de client. De medewerkers van SDOA geven aan dat de klantmanagers de volgende leidende principes t.a.v. dienstverlening moeten omarmen: kijken met een integrale blik en werken vanuit de bedoeling. Daarnaast benoemen de medewerkers van SDOA dat de belangrijke aspecten van de dienstverlening van klantmanagers zijn: de omgang met kennis (gebruiken, verwerven en delen), cliëntgericht handelen, werkgevergericht handelen, methodisch werken; samenwerken; afwegen en verantwoorden. In de praktijk is er vaak sprake van maatwerk, waarbij voor de keuze en timing van een instrument zowel de situatie van de cliënt als de persoonlijke kennis en aanpak van de klantmanager meespeelt. Werkprocessen en caseload Op basis van een professionele inschatting en de 'brede intake' wordt de keuze voor instrumenten die worden ingezet gemaakt. Dit gaat in gezamenlijkheid met het team waarbinnen de klantmanager werkzaam is.
Vaak is er sprake van een werkelijks overlegmoment waarin verschillende casussen en de bijbehorende keuzes (o.a. t.a.v. in te zetten instrumenten) worden besproken. Een klantmanager geeft aan: "In principe is het iedere keer uniek. We houden ervan om maatwerk te verrichten. Er zijn in grote lijnen wel processen. Klanten moeten in beeld worden gebracht. Mensen die kansrijk zijn op de arbeidsmarkt stromen in, in trainingen. Maar het doel is om de diagnose nog scherper te stellen."
56
De klantmanagers ervaren veel vrijheid om te kunnen bepalen welk traject voor welke klant dient te worden ingezet. Hierdoor is het ook mogelijk om maatwerk te bieden. Dit doen de klantmanagers ook vaak in samenspraak met andere betrokken organisaties. De klantmanager die aan de slag is met de doelgroep jongeren geeft aan dat er samen met scholen wordt gekeken naar jongeren die een groot risico kennen. Deze worden al voordat zij zich melden voor een uitkering in kaart gebracht. Door deze middels Loonkostensubsidie aan het werk te krijgen, wordt voorkomen dat zij (volledig) in de bijstand geraken. Uit het gesprek met medewerkers van SDOA komt naar voren dat een betere interne evaluatie (op basis van de cijfers en uitstroom) inzichtelijk zou kunnen maken welke instrumenten effect hebben en welke instrumenten niet. Op deze wijze kunnen dan weloverwogen keuzes gemaakt worden welke instrumenten ingezet blijven en welke niet. De sociale dienst hanteert een caseload voor klantmanagers. De caseload verschilt per type klantmanager. De klantgroep die bediend wordt en de inzet van instrumenten bepaald de omvang van de caseload. • • • •
De caseload voor klantmanagers die klanten boven de 27 ondersteunen is gemiddeld 85 De caseload voor klantmanagers die oud WSW-ers begeleiden is gemiddeld 85 De caseload voor klantmanagers die de groep meedoen ondersteunen is circa 200 De caseload van de klantmanagers van Jouw Unit is gemiddeld 70.
In het gesprek met de medewerkers van SDOA wordt aangegeven dat de klantmanagers te maken hebben met een hoge caseload. De klantmanagers in het groepsgesprek geven aan dat de hoge caseload in principe geen probleem vormt om de trajecten met klanten goed uit te kunnen voeren. De klantmanagers geven aan dat naast het directe werk met de client, er ook veel tijd wordt besteed aan additionele werkzaamheden. Deze aanvullende werkzaamheden kunnen wel ten koste gaan van de intensiteit van de begeleiding aan de cliënten. Zo zijn de klantmanagers betrokken bij diverse interne projecten. Daarnaast zijn ze ook vaak het aanspreekpunt voor diverse instellingen. De klantmanagers benoemen in het gesprek ook specifiek de vele administratieve werkzaamheden. Dit is soms extra uitdagend omdat er verschillende systemen zijn. Eén klantmanager geeft aan: "We hebben drie of vier verschillende systemen. Dat maakt het heel lastig. Het systeem van Suite moeten we vullen. Dan hebben we ook nog CompetenSYS, Kompas en bij Jouw Unit hebben wij ook nog een systeem waarin we de voortgang bijhouden, dat maakt het complex. Bij mij schiet het er wel eens bij in om het allemaal bij te houden. Waar haal je de tijd vandaan?" Daarnaast is er aangegeven dat het moeilijk is om de doelgroep 'meedoen' te kunnen plaatsen als vrijwilliger.
Er is een beperkt aantal werkgevers waar mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt geplaatst kunnen worden als vrijwilliger. Zowel klantmanagers als werkgevers geven aan dat het moeilijk is om voldoende plekken te creëren. Dit zorgt er voor dat niet iedereen binnen deze doelgroep die mogelijkerwijs vrijwilligerswerk kan doen daadwerkelijk geplaatst kan worden.
Samenwerking Deze paragraaf gaat in op de samenwerking die de SDOA heeft op verschillende niveaus. Allereerst wordt ingegaan op de samenwerking met de gemeente Berkelland. Vervolgens wordt benoemd op welke wijze SDOA samenwerkt met verschillende organisaties in de uitvoeringspraktijk van de re-integratietrajecten. De volgende deelvraag is leidend in deze paragraaf.
57
14. Hoe verloopt de samenwerking tussen verschillende partijen bij de uitvoering van re-integratieinstrumenten? Samenwerking tussen gemeente Berkelland en SDOA De samenwerking tussen de gemeente Berkelland en SDOA wordt als zeer prettig ervaren. De medewerkers van de gemeente zijn positief over onder andere betrokkenheid van de medewerkers van SDOA. "SDOA kun je zien als "een afdeling van onze gemeentelijke organisatie", als directe collega's op afstand in Groenlo." De medewerkers van SDOA geven ook aan dat de samenwerking met de gemeente Berkelland goed verloopt. Wel wordt aangegeven dat er de afgelopen jaren veel wisselingen van functies zijn geweest bij de gemeenten. In een korte periode hebben ze met veel verschillende mensen moeten schakelen. Er is regelmatig afstemming tussen SDOA en de gemeente. Er is ambtelijk opdrachtgeversoverleg. Hier stemmen de drie gemeenten af met SDOA. Bij dit overleg zijn verschillende personen aanwezig: vanuit de gemeenten zijn aanwezig de opdrachtgevers (beleidsmatig) en de financieel consulenten, vanuit SDOA bestaat de vertegenwoordiging uit directeur, strategisch beleidsmedewerker, innovatiemanager, en de controller. Daarnaast vindt er periodiek overleg plaats met de gemeente Berkelland.
Samenwerking met WSPA en werkgevers In de gemeente Berkelland zijn er veel werkgevers die invulling willen geven aan hun maatschappelijke verantwoordelijkheid om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt een baan te bieden. Het Werkgeversservicepunt Oost-Achterhoek (WSPA) is aanspreekpunt voor de werkgevers. De klantmanagers zijn het aanspreekpunt voor de werkzoekenden. In het interview met de accountmanager van het WSPA wordt aangegeven dat de samenwerking met de klantmanagers goed verloopt. Klantmanagers zijn toegewezen aan één persoon van de binnendienst van het WSPA. Zij trekken samen op. De klantmanagers betrekken het contactpersoon vanuit het WSPA al bij het eerste intakegesprek met de client. Op deze manier krijgt het WSPA ook een duidelijk beeld van de client. Daarnaast zijn er structurele afspraken tussen de klantmaners en de binnendienst om de caseload door te spreken. Uit het gesprek met de accountmanager van het WSPA wordt aangegeven dat het goed in beeld hebben van de client erg belangrijk is: "Het begint bij ken je klant, en die moet je echt goed kennen wil je die kunnen matchen met een ondernemer/werkgever. Je voelt vaak wel waar de ondernemer behoefte aan heeft. Dus die ondernemer kun je overtuigen om de klant te leren kennen als wij ze zelf ook goed kennen." Als knelpunt wordt benoemd dat het beeld van de klant niet altijd compleet is.
Momenteel loopt het project Eigen Kracht om de kandidaten beter in beeld te krijgen. Een goede diagnose is erg belangrijk om ook te zorgen dat er een goede match gemaakt kan worden met de werkgevers. Dit komt ook naar voren in de gesprekken met werkgevers. Over het algemeen zijn de werkgevers tevreden over de dienstverlening van het WSPA. Zij geven echter wel aan dat volledige informatie over de kandidaat van groot belang is voor het realiseren van een goede match. De informatievoorziening kan nog worden verbeterd.
58
Daarnaast ervaren werkgevers het als een grote verantwoordelijkheid om de doelgroep met een afstand tot de arbeidsmarkt in dienst te nemen. De begeleiding van de kandidaten op de werkvloer is vaak intensief. "Het in dienst nemen van de doelgroep doe je als werkgever niet vanuit een financieel oogpunt, je bent maatschappelijk gedreven om de doelgroep ook een kans te bieden. De inzet van werkgevers is groot en bestaat uit meer dan alleen begeleiding op werkplek. Bijvoorbeeld het bespreken van de privésituatie is ook aspect wat langs komt. De ondersteuning is heel breed." In het groepsgesprek met werkgevers wordt benoemd dat het hebben van een vast contactpersoon zowel bij het WSPA als een vaste klantmanager vanuit SDOA helpt om snel te kunnen schakelen wanneer er problemen voordoen op de werkvloer.
59
6. Doelmatigheid en doeltreffendheid Re-integratie-instrumenten In dit hoofdstuk kijken we naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van de re-integratie-instrumenten. In 6.1 worden de cijfers beschreven. In paragraaf 6.2 worden deze cijfers geduid en wordt een analyse gegeven. In 6.3 wordt ingegaan op het perspectief van de klanten. Paragraaf 6.4 geeft een overzicht van de financiën, waarna er in 6.5 wordt ingegaan op de toekomstbestendigheid van de uitvoering (gezien de ontwikkelingen rondom Corona en de doorwerking daarvan op de arbeidsmarkt) die verder geduid worden in paragraaf 6.6. Paragraaf 6.7 geeft inzicht in de type informatie die wordt aangeleverd aan het college.
6.1 Beschrijving cijfers We beginnen met de beschrijving van de aangeleverde cijfers37. De volgende deelvragen zijn hierbij leidend. 15. Over welke informatie beschikt de SDOA en gemeente met betrekking tot kenmerken van het bestand, prestaties en effecten? 16. Wat is de positie van klanten binnen 3 maanden, 6 maanden een jaar en langer nadat zij reintegratieactiviteiten hebben gevolgd? We kijken in deze paragraaf achtereenvolgens naar de uitstroomredenen, de inzet van re-integratieinstrumenten en de hoeveelheid succesvol afgeronde trajecten. We sluiten af met een beschouwing op deze cijfers en een beoordeling.
Uitstroomredenen Als eerste kijken we naar de uitstroomredenen, zoals weergegeven in onderstaande figuur. De belangrijkste redenen voor uitstroom zijn: • • •
het vinden van werk (tussen de 40% en 50% in de onderzochte jaren);38 verhuizen (tussen de 15% en 25% in de onderzochte jaren); het vinden van een opleiding (tussen de 4% en 11% in de onderzochte jaren).
2019
74
2018
10 12 4 6 3 106
2017
64
2016
9 9
78 0
27
18
6 61
24
7 25
42
11 7 4 4 4 50
5 4 17
46
100
31
45
20
2 5 12 1 10
20
150
200
Werk
Handhaving
Onderwijs
Bereiken AOW gerechtigde leeftijd
Overlijden
Detentie
Verhuizing
Verhuizing naar buitenland
Aangaan relatie
Overig
37 Deze gegevens zijn aangeleverd door de SDOA. De figuren zijn op basis van deze gegevens gemaakt door KplusV. 38 Uitstroom naar werk kan worden veroorzaakt door het zelfstandig vinden van werk of het vinden van werk na het
volgen van een re-integratieinstrumenten.
60
Inzet instrumenten In de periode 2017-2019 zijn er door de SDOA steeds meer re-integratietrajecten ingezet. In de interviews is aangegeven dat het instrumentarium voor een bredere doelgroep wordt ingezet (meerdere mensen lopen een re-integratietraject door) en per klant worden er ook meer instrumenten39 ingezet. De meest ingezette instrumenten zijn: 1400
1184
1200 1000 671
800
684
596
600 400 200 0 2016 • • • •
2017
2018
2019
Coaching naar werk of participatie; Overige werkplekken; Training/cursus/opleiding; Overige sociale activering.
2019
590
115
2018
357
110
2017
326
105 33 37
2016
328
112 22 115
0
200
142
79
118
42 48
81 25
400
600
800
1000
Coaching naar werk of naar participatie
Overige werkplekken
Training/cursus/opleiding
Overige sociale activering
Niet nader in te delen
Loonkostensubsidie (Participatiewet)
Vrijwilligerswerk
Tijdelijke loonkostensubsidie
Participatieplaats
Proefplaatsing t.b.v. loonwaardebepaling
Jobcoach/begeleiding op de werkplek
Beschut werk
Forfaitaire loonkostensubsidie
39 Dit is exclusief 'faciliterende voorzieningen', zoals reiskostenvergoeding, inzet kinderopvang e.d.
61
1200
Het aantal activiteiten onder 'coaching naar werk en participatie' neemt aanzienlijk toe. Deze categorie bestaat uit diverse activiteiten die individueel met een klant plaatsvinden, zoals een gesprek, het doorverwijzen naar de WSPA voor een plaatsing, het in kaart brengen van competenties et cetera. Dit betreffen altijd één-op-één contactmomenten met klanten. Daarnaast zien we ook dat het aantal trainingen/cursussen/opleidingen en de hoeveelheid vrijwilligerswerk van 2017 t/m 2019 toeneemt. Afgeronde trajecten en gerealiseerde uitstroom Onderstaande figuur geeft inzicht in het aantal succesvol afgeronde, niet succesvol afgeronde en nog niet afgeronde trajecten (die over de jaargrens heen lopen). De redenen dat activiteiten niet succesvol werden afgerond lopen uiteen van verhuizing, het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd of het niet participeren tot het voortijdig ophouden van een traject. Bij niet afgeronde trajecten neemt de klant nog deel aan een traject.
2019
332
153
2018
345
93
2017
233
2016 0
1148
694
118
639
348
101
200
400
582 600
800
Succesvol afgerond
1000
1200
1400
Niet succesvol afgerond
1600
1800
Niet afgerond
We zoomen hierbij verder in op de succesvol afgeronde trajecten. Van de klanten die een traject gevolgd hebben, is aangegeven wanneer zijn uitstromen40. We zien hierbij dat circa 70% tot 80% uitstroomt. Het overgrote deel van de klanten stroomt binnen 3 maanden na het volgen van een traject bijstand uit.
2019
222
2018
66
242
6 24 8
2017
162
8 18 17
28
2016
164
5 19
51
0
50
100
<3 maand
3-6 maand
98
150
6-12 maand
200 >12 maand
65
109 250
300
350
Niet (volledig) uitgestroomd
40 In deze figuur is de uitstroom in 2019 222 klanten. Kijken we echter naar de overall uitstroom (de figuur in de
subparagraaf 'uitstroomredenen', dan zien we dat de daadwerkelijk gerealiseerd uitstroom lager is (namelijk 74). Dit wordt veroorzaakt door dubbeltellingen. Wanneer een klant meerdere trajecten volgt (bijvoorbeeld 2 coachingstrajecten en 1 training) en vervolgens uitstroomt, dan wordt er voor 3 activiteiten dit aangemerkt als 'uitstroom', terwijl er in werkelijkheid 1 klant is uitgestroomd.
62
63
Kijken we naar de specifieke instrumenten, dan zien we dat het overgrote deel van de klanten die een afgerond coachingstraject heeft gevolgd uitstroomt. De uitstroom bij klanten die 'overige sociale activering', overige werkplekken of een training/ cursus/ opleiding heeft gevolgd is de uitstroom lager. Dit wil niet zeggen dat er geen maatschappelijk effect plaatsvindt; immers kunnen klanten door het volgen van een traject baat hebben bij het (later) vinden van een baan.
Coaching
Overige sociale activering
Overige werkplekken
Training/ cursus/ opleiding
2016
2017
2018
2019
Uitgestroomd
83
68
89
72
Niet volledig uitgestroomd
9
4
5
9
Uitgestroomd
21
4
2
3
Niet volledig uitgestroomd
45
3
2
3
Uitgestroomd
28
25
27
21
Niet volledig uitgestroomd
20
10
13
22
Uitgestroomd
3
18
19
28
Niet volledig uitgestroomd
0
2
7
15
Een ander instrument dat steeds vaker gebruikt wordt is de Loonkostensubsidie. Uit de cijfers blijkt dat deze steeds vaker wordt ingezet. Onderstaande figuur geeft het aantal inwoners dat met een Loonkostensubsidie aan het werk is weer, waarbij ook de gegevens van 2020 zijn weergegeven. 120 97 100 80 60
42
40 20
24 3
10
0 2016
2017
2018
2019
2020*
Doordat mensen die met loonkostensubsidie aan het werk gaan, krijgen deze geen (volledige) bijstandsuitkering, maar een regulier inkomen. Inwoners die geen volledige uitkering krijgen, komen niet in het bijstandsbestand terecht. Loonkostensubsidie is gericht op een zo laag mogelijke bijstandsafhankelijkheid. De SDOA geeft aan dat de Loonkostensubsidie een belangrijk instrument is, met name om jongeren in het kader van de Banenafspraak of Nieuw Beschut werk zo snel mogelijk aan het werk te krijgen. Hierbij wordt intensief samengewerkt met scholen, om (voortijdig) uitstromende leerlingen zo vroeg mogelijk in beeld te krijgen. De Loonkostensubsidie wordt gezien als een effectief instrument 41, maar is ook relatief kostbaar.
41 Zie 'Effectiviteit en werking Loonkostensubsidie en Loondispensatie'. 2018.
64
Aantal trajecten per klant De volgende figuur geeft inzicht in het aantal trajecten per klant per jaar. We zien dat er steeds meer klanten zijn die meerdere re-integratietrajecten hebben gevolgd. Dit is het meest duidelijk te zien in 2019: driekwart van de klanten heeft twee of meer re-integratietrajecten gevolgd.
2019
37
103
130
2018
213
2017
245
2016
211
179
255
138 0%
10%
123
342 20%
30%
40%
50%
60%
70%
74
39
60
23 22
129
39 25 7
129
37 1510
80%
Geen activiteiten
1 activiteit
2 activiteiten
3 activiteiten
4 activiteiten
5 of meer activiteiten
90%
100%
Handhaving en vorderingen Jaarlijks worden er circa 10 uitkeringen stopgezet door handhaving. Uit de gesprekken blijkt dat dit het geval is bij grove overtredingen. Wanneer er onrechtmatig uitkeringen (of te hoge bedragen) worden verstrekt worden deze teruggevorderd. We zien dat het aantal terugvorderingen piekt in 2018 en weer daalt in 2019. 35
31
30 24
25 20 15 10
12 11
10 9
9
2017
2018
10
5 0 2016
Aantal vorderingen vanwege overtreden inlichtingenplicht Aantal stopzettingen uitkering door handhaving Het aantal vorderingen is vergelijkbaar met het landelijk gemiddelde (circa 4%).
65
2019
6.2 Duiding en Analyse: effecten re-integratieinstrumenten Het blijkt bijzonder moeilijk om de inzet van de re-integratie-instrumenten te kunnen koppelen aan de uitstroomcijfers. Met de aangeleverde gegevens van SDOA is het niet te zeggen in hoeverre de inzet van instrumenten bijdragen aan de uitstroom van klanten. Wanneer een klant meerdere trajecten heeft gevolgd (wat in de onderzoeksperiode steeds vaker het geval is), is het niet duidelijk of uitstroom gerealiseerd wordt door het volgen van het ene of het andere traject. Daarnaast is ook niet te zeggen of de inzet van instrumenten klanten 'dichter bij de arbeidsmarkt' brengt; cijfers over het 'stijgen op de participatieladder' of de hoeveelheid klanten die bijvoorbeeld van de groep 'perspectief' naar de groep 'werk' gaat zijn niet voorhanden. De SDOA heeft aangegeven op verschillende manieren meer inzicht te willen krijgen in het effect van reintegratiecijfers. In het traject Samen Aan het Stuur wordt getracht prestatie-indicatoren te ontwikkelen die inzicht geven, bijvoorbeeld op het gebied van arbeidsparticipatie, arbeidsfitheid en samenwerking met werkgevers. Hier zijn nog geen concrete resultaten en prestatie-indicatoren uit voort gekomen, maar wordt wel op ingezet.
Daarnaast overweegt (per februari 20210 de SDOA mee te doen aan een landelijke pilot, waarin wordt gewerkt aan het ontwikkelen en monitoren van prestatie-indicatoren. Omdat deelname hieraan extra (financiële en personele) inzet van de organisatie vraagt, is het nog niet duidelijk of de SDOA hier aan mee kan doen. Op basis van de bestaande cijfers zien we het volgende: 1. Er worden in de jaren van 2017 t/m 2019 steeds meer re-integratietrajecten uitgevoerd. In 2017 werden er 596 trajecten uitgevoerd. In 2019 was dit 1184, wat bijna een verdubbeling is. De SDOA heeft aangegeven dat in de jaren 2016 t/m 2018 trajecten voor de meest kansrijke groepen zijn aangeboden. Dit is in 2019 verbreed naar de groepen die een grotere afstand tot de arbeidsmarkt hebben. 2. Per klant worden er steeds meer trajecten uitgevoerd. In 2016 had het overgrote deel van de klanten één traject gevolgd. In 2019 is de groep die 3 trajecten heeft gevolgd het grootst. Dit is deels te verklaren door een natuurlijk verloop in de tijd. Wanneer een klant meerdere jaren in de bijstand zit en elk jaar 1 traject volgt, zal deze klant in verloop van de tijd steeds meer trajecten verzamelen en wordt deze groep automatisch groter. Tegelijkertijd geeft de SDOA aan dat het wel zo is dat er actief wordt ingezet om meerdere trajecten (gecombineerd) per klant aan te bieden. 3.
Van de afgeronde trajecten stroomt het grootste deel uit (tussen de 70% en 80%). Echter staan er veel trajecten nog op 'niet afgerond'. Het netto-effect van de uitgevoerde instrumenten is hiermee niet volledig inzichtelijk. 4. Er worden steeds intensievere trajecten ingezet. Uit de cijfers valt op te maken dat de instrumenten 'coaching naar werkplekken of participatie', 'training/ cursus/ opleiding', vrijwilligerswerk en Loonkostensubsidie steeds vaker worden ingezet. Dit betreft (met uitzondering van training/ cursus/ opleiding) op maat gemaakte en intensieve trajecten die direct gericht
66
zijn op plaatsing. In het geval van Loonkostensubsidie is dat met subsidiering voor de werkgever, in het geval van vrijwilligerswerk is dit voor de groep die (nog) geen volwaardige arbeid kan vervullen. Uit de gesprekken met SDOA blijkt dat er steeds vaker actief wordt ingezet op dit type instrumenten. Uit landelijke onderzoeken blijkt dat instrumenten die gericht zijn op directe plaatsing over het algemeen de meest effectieve instrumenten zijn42. Dit geldt met name voor de Loonkostensubsidie.
42 Zie NICIS. Arbeidsmarktstrategieën van gemeenten. 2009. en APE. Effectiviteit Loonkostensubsidie en Loondispensatie.
2018.
67
6.3 Perspectieven cliënten In deze paragraaf worden de bevindingen beschreven van de gesprekken die zijn gevoerd met bijstandsgerechtigden. De bevindingen zijn gebaseerd op 25 (telefonische) interviews43. Aan de hand van deze interviews zijn ook een aantal persona's gemaakt, die worden weergegeven in bijlage 2. De onderstaande deelvraag wordt beantwoord. 17. Wat is volgens cliënten zelf het effect van re-integratietrajecten? Over het algemeen zijn de cliënten tevreden over de manier waarop zij door SDOA worden ondersteund bij hun route naar werk of participatie. "Toen ik in de bijstand kwam, vroeg ik mijzelf ook echt af van hoe is het zo gekomen. Ik ben ook echt gewend om voor mijzelf te zorgen. Nu moet je je toch afhankelijk opstellen. Maar ik heb heel erg geluk gehad met mijn klantmanager. Ik heb alles ook goed kunnen bespreken. Dus ik ben ook heel erg dankbaar." "Toen ik bij SDOA kwam had ik echt helemaal niets meer […] Maar die mensen helpen mij wel. Die hebben mij ook echt overal doorheen gesleept."
Ervaringen van bijstandsgerechtigden Uit de gesprekken die we gevoerd hebben, blijkt het volgende: • • • • • •
Duidelijk beeld bij cliënten van plichten maar niet van re-integratieinstrumenten en mogelijkheden; Multi-problematiek bij cliënten maakt het verkrijgen en behouden van werk uitdagend; Betrokkenheid en persoonlijke aandacht van klantmanagers; Gering perspectief op werk bij oudere bijstandsgerechtigden; Sturing op participatie; Meerwaarde van jobcoaching.
Duidelijk beeld van plichten maar niet van re-integratieinstrumenten Klanten zijn zich er duidelijk van bewust dat er plichten zijn. Er lijkt geen sprake te zijn van dwang voor het leveren van een tegenprestatie. Een aantal respondenten benoemd wel de sollicitatieplicht. De meeste respondenten (met een grote(re)) afstand tot de arbeidsmarkt geven aan dat sociale dienst hier realistisch mee omgaat. Er is veel aandacht voor de thuis- en persoonlijke situatie van de cliënt. De meeste gesproken cliënten, die momenteel niet bij een werkgever aan de slag zijn, doen vrijwilligerswerk. "Aangezien ik ook een fysieke ongemakken heb en kleine kinderen, ben ik vrijgesteld van de tegenprestatie, maar ik ben het zelf gaan doen omdat ik dat ook wilde." "Ze verplichten je wel om te solliciteren. Zoveel sollicitaties per week. Ik had [naam klantmanager]. Zij was heel goed en oefende ook gesprekken met mij. Maar ik had ook thuisproblemen met mijn kinderen. Hier hadden ze alle begrip voor." Het valt op dat sommige respondenten ook een schaamtegevoel ervaren omdat ze gebruik moeten maken van een bijstandsuitkering. Zij benoemen ook het negatieve beeld dat bestaat over bijstandsgerechtigden.
43 Zie bijlage 7 voor een overzicht van de verschillende groepen en aantal klanten per groep die we hebben geïnterviewd.
68
Een aantal respondenten geeft aan dat ze niet het beeld willen achter laten dat ze profiteren van de samenleving. De meeste respondenten geven aan dat het niet gemakkelijke opgave is om rond te komen van een bijstandsuitkering, maar dat de bijstand een goed vangnet is. De gesproken cliënten hebben hoop dat ze uiteindelijk een vaste baan zullen vinden. Verder geven klanten aan dat ze een beperkt beeld hebben van alle re-integratieinstrumenten die de SDOA aanbiedt en de mogelijkheden die deze bieden. Ze zijn hierbij sterk afhankelijk van de informatie die de klantmanager aanbiedt. Een breed overzicht van verschillende instrumenten ontbreekt hier bij het overgrote deel van de respondenten. Multiproblematiek maakt het verkrijgen en behouden van werk uitdagend Uit de gesprekken met bijstandsgerechtigden wordt duidelijk dat 'multi-problematiek' in aanzienlijke mate voorkomt onder de cliënten. Het is de onderzoekers opgevallen dat enkele respondenten te maken heeft met zowel fysieke- als mentale problemen, waardoor het verkrijgen en het behouden van werk een grote uitdaging is. "Ik heb PTSS. Ik kan niet met veel mensen. Dus ik kan ook niet werken op een sociale werkplaats. Daar moet je mij niet neerzitten." Een aantal geïnterviewde bijstandsgerechtigden geeft aan dat er soms gestuurd wordt op werk, waar zij omwille van de mentale/fysieke problemen nog niet aan toe zijn.
"Men wil mij dan aanmelden als schoonmaker. Maar ik krijg het zelf nauwelijks op de rit. Het moet geestelijk wel haalbaar zijn." "Ik ervaar wel veel druk en stress vanuit SDOA. Ik zit momenteel ook met een psycholoog en psychiater. Maar ik voel heel veel druk." Dat cliënten problemen hebben op verschillende leefgebieden heeft als gevolg dat klantmanagers maatwerk moeten leveren. In een ideale situatie is het voor bijstandsgerechtigden mogelijk om naast ondersteuning op het gebied van zorg ook te werken of te participeren. In de praktijk blijkt echter dat dit voor een aantal respondenten niet mogelijk is. Tevredenheid over ondersteuning klantmanagers Over het algemeen ervaren de bijstandsgerechtigden veel persoonlijke aandacht vanuit de klantmanagers. Volgens de respondenten draagt het hebben van een vast contactpersoon bij aan een meer persoonlijke aanpak. Respondenten geven aan zich dan ook meer op hun gemak te voelen. Eén van de respondenten geeft aan dat de persoonlijke band die ze heeft opgebouwd met haar klantmanager erg waardevol is voor haar re-integratieproces: "Ik kwam meteen bij [naam klantmanager]. Ze is ook heel vaak bij mij thuis geweest. Ze kent mij ook echt. Dat vind ik heel erg fijn. Het gaat ook niet altijd over de uitkering, maar ook bijvoorbeeld over haar gezin.
Dus niet alleen maar je hebt een uitkering van ons en wij helpen jou, en wij van de sociale dienst."
69
Respondenten geven aan dat klantmanagers over het algemeen goed meedenken over welk type werk goed bij de persoonlijke situatie past. Een respondent heeft aan dat de klantmanager heeft meegedacht wanneer het werk niet goed leek aan te sluiten bij de behoefte van de client. "Ik heb bij Andriessenhuis vrijwilligerswerk gedaan. Koffie en thee schenken. Afwasjes doen en kletsen met bewoners. Maar dat paste mij niet goed. Dan ben ik de hele tijd met de mensen. Ik moest ook hun jassen aan doen en ik vond het niet prettig om de mensen aan te raken. Ik heb steeds met mijn klantmanager gekeken wat passend was." De meeste respondenten zijn ook tevreden over de kwaliteit van de klantmanager. Respondenten geven aan dat ze bij vragen en/of onduidelijkheden kunnen aankloppen bij de klantmanagers. Eén respondent zegt hierover: "Ja echt heel goed. Echt perfecte vrouw. Als ik iets vraag dan krijg ik gelijk antwoord. Als ik iets vraag over kinderen, of over de laptop of huis krijg ik meteen hulp." Sturing op participatie Uit de gesprekken met de respondenten blijkt dat de SDOA stuurt op participatie. Hiermee bedoelen we meedoen naar vermogen. Een groot deel van de respondenten doet vrijwilligerswerk of heeft vrijwilligerswerk gedaan. De meeste respondenten zien ook het belang in van het doen vrijwilligerswerk. Dankzij het vrijwilligers komen de respondenten ook in contact met anderen.
Specifiek bij de groep statushouders wordt als uitdaging benoemt dat het participeren in de vorm van een opleiding, werk of vrijwilligerswerk vaak lastig te combineren is met de zorg van de kinderen. Een statushouder geeft aan: "Ik wil graag een betaalde baan of naar school, maar ik ben alleen met de kinderen. Als ik vijf dagen naar school ga is dat lastig. Je moet bijvoorbeeld om half acht op stage zijn. Dan moet ik nadenken over hoe dat allemaal kan. Ik kan wel werken, drie uur per dag. Mijn moeder kan wel bij mij oppassen als ik dichterbij haar zou wonen." Gering perspectief op werk bij oudere bijstandsgerechtigdeng Uit de gesprekken met deze specifieke groep bijstandsgerechtigden komt naar voren dat het perspectief op werk gering is. Zij benoemen dat het lastig is om goed in beeld te komen bij de werkgever. Veroordelen over oudere bijstandsgerechtigden spelen vaak een rol. De gesproken oudere bijstandsgerechtigden, die vaak ook al langer dan vijf jaar in de bijstand zitten, geven aan dat de trainingen niet altijd aansluiten op de behoeften. Eén respondent die gedurende zijn carrière verschillende banen heeft gehad en ook veel heeft gesolliciteerd geeft aan: "Dus toen heb ik vier ochtenden de training gevolgd. Hier leer je onder andere sollicitatiebrieven schrijven. Zelf heb ik daar niet echt iets van opgestoken.
Dan moet je terug voor evaluatie, daar zat de klantmanager bij en de cursusleider. Ik zei: 'ik heb er niet echts iets van opgestoken'. De cursusleider schoot in de lach. Ik heb wel veel andere klanten geholpen. Dat was wel erg leuk." De oudere bijstandsgerechtigden geven aan dat gedurende de periode in de bijstand ze te maken hebben gehad met veel verschillende klantmanagers. Dat is soms lastig omdat de persoonlijke klik er wel met de ene
70
klantmanager is en niet met de andere. Ook hebben de verschillende klantmanagers een andere benadering, waardoor de intensiteit van de begeleiding als wisselend wordt ervaren. Meerwaarde van inzet jobcoach SDOA plaats veel jongeren met LKS bij een werkgever. Er is gesproken met 5 jongeren die met LKS aan de slag zijn bij een werkgever. Deze jongeren zijn erg positief over de begeleiding vanuit de jobcoach. Eén respondent zegt hierover: "Het helpt heel erg dat ik een jobcoach heb en dat ik alles kan opschrijven dat ik alles dat ik het niet vergeet. Ik moet nu heel veel dingen opschrijven zodat ik het die dag niet allemaal ga vergeten." De jobcoach helpt de jongeren onder andere met zaken zoals communicatie op de werkvloer en het overzicht houden op de werkzaamheden. De jongeren geven aan dat het prettig is om met enige regelmaat contact te hebben met jobcoach en te bespreken waar hij/zij tegenaan loopt. Over het algemeen geven jongeren aan dat ze voornamelijk ondersteuning kunnen gebruiken bij het ordenen van werkzaamheden. Daarnaast benoemt één jongere specifiek dat hij met de jobcoach kunnen overleggen toen hij wilde wisselen van baan. Diverse contactpersonen vanuit SDOA Een aantal personen geeft aan dat zij te maken hebben gehad met verschillende contactpersonen vanuit SDOA.
Volgens de respondenten heeft dit ertoe geleid dat sommige respondenten een tijd geen begeleiding hebben gekregen. "Je krijgt ook heel veel verschillende personen in de loop der jaren. Soms hoor je in een keer dat je een nieuwe hebt." "Ik ben bij Jouw Unit terecht gekomen. Hier heb ik alle tijd gekregen om fysiek en mentaal aan te sterken. Ik had ook prima begeleiding. Als je 28 wordt, dan wordt je in een andere groep gezet. Toen ging het fout. Ik kreeg toen iemand anders. Zij werd destijds ziek. Ik kwam op een afspraak maar er was niemand. Begeleiding stond even op nul." Behoefte aan intensieve begeleiding Aan alle respondenten is gevraagd welke verbeterpunten zij zien t.a.v. het re-integratietraject dat zij hebben doorlopen. "Ik vind die gesprekken en de wachttijd die daar tussen zit, vind ik best lang. Voordat je daadwerkelijk gaat beginnen." "Ze hadden mij echt beter kunnen helpen. Van hoe ik het moet aanpakken. Ik had wel een keer de tip gekregen om op indeed vacatures te zoeken. Verder geen begeleiding. Ik kreeg alleen maar tips. Het heeft ook veel tijd gekost. [Naam klantmanager] was gewoon te druk. Dat vond ik gewoon niet prettig."
71
Ook merken we in de gesprekken dat er wisselend wordt gereageerd op de beschikbaarheid van klantmanagers. Een deel van de gesproken klanten geeft aan te merken dat klantmanagers druk zijn en niet altijd tijdig bereikbaar zijn.
6.4 Financiën In deze paragraaf wordt ingegaan op de financiën. Hierbij zijn de volgende deelvragen leidend. Deze worden beantwoord in de subparagraaf analyse en beoordeling. 18. Welke financiële middelen worden voor re-integratie ingezet? 19. Is de inzet van financiële middelen doelmatig? Gemeenten ontvangen via drie kanalen geld van de Rijksoverheid voor de financiering van de Participatiewet: • • •
het BUIG-budget (ook wel bijstandsbudget of inkomensdeel genoemd); het Participatiebudget; en de algemene uitkering in de het gemeentefonds44.
De volgende tabel geeft aan welke gemeentelijke uitgaven met welk budget bekostigd worden. Beschikbare budgetten BUIG-budget
Gemeentelijke uitgaven • Bijstandsuitkeringen • Loonkostensubsidies
Participatiebudget
• Kosten Re-integratie-instrumenten • Loonkosten en overige kosten Wsw • Plaatsing en begeleiding nieuwe doelgroep
Algemene uitkering GF
• Uitvoeringskosten sociale dienst
BUIG-budget Met het BUIG-budget worden de bijstandsuitkeringen en loonkostensubsidie bekostigd. Het Rijk stelt jaarlijks een macrobudget vast dat volgens een vaste verdeelsystematiek onder de gemeenten wordt verdeeld45. Dat budget is niet geoormerkt: een gemeente mag een overschot vrij besteden, maar moet een tekort in beginsel ook zelf opvangen. Hiermee is een prikkel ingebakken voor gemeenten: wanneer gemeenten klanten uit de uitkering weten te krijgen, kunnen ze het BUIG-budget vrij besteden. Gemeenten met grote tekorten (boven de 7,5%) kunnen een beroep doen op gedeeltelijke compensatie: de vangnetuitkering. (in €1.000)
2016
2017
2018
2019
Baten BUIG-budget
€ 7.673
€ 8.290
€ 8.633
€ 7.836
Lasten BUIG-budget
€ 7.565
€ 8.456
€ 8.258
€ 8.012
Saldo
€ 108
€ -166
€ 375
€ -176
44 Vanaf 2019 is het budget Wwb- klassiek overgeheveld naar de Algemene uitkering in het gemeentefonds. Omdat het
gaat om middelen voor Participatie, zijn deze in dit overzicht onder het kopje 'Participatiebudget' geplaatst. 45 Het BUIG-budget wordt voor gemeenten vanaf 40.000 inwoners berekend volgens een objectief verdeelmodel, waarbij
onder meer wordt gekeken naar kenmerken van huishoudens en de lokale arbeidsmarktsituatie. Het budget voor kleinere gemeenten wordt (deels) bepaald op basis van de historische uitgaven in die gemeenten. Landelijk zijn er (in 2019) 127 gemeenten die niet uitkomen met het toebedeelde BUIG-budget. 37 daarvan komen in aanmerking voor een vangnetuitkering. Op deze en deze locatie wordt meer informatie verstrekt over het BUIG-budget. De verdeelsystematiek staat hier beschreven.
72
In Berkelland is er sprake van een overschot op het budget in 2016 en 2018. In 2017 en 2019 waren er tekorten van 2%46. Er is in deze jaren geen aanvraag voor een vangnetuitkering gedaan (dit kan pas vanaf een tekort van 7,5%). Het tekort van het BUIG budget in 2019 wordt grotendeels veroorzaakt door de uitgaven aan de Loonkostensubsidie, die steeds vaker wordt ingezet en vanuit het BUIG budget gefinancierd wordt. Uit landelijke onderzoeken blijkt dat de Loonkostensubsidie een relatief duur en tegelijkertijd een effectief instrument is voor baancreatie en baanbehoud voor klanten47. De volgende tabel toont de stijging van de uitgaven aan de Loonkostensubsidie. (in €1.000)
2016
2017
2018
2019
Loonkostensubsidie
€3
€ 108
€ 338
€ 536
Participatiebudget De SDOA heeft geen begroting op productniveau. Dat betekent dat de uitgaven niet één-op-één te koppelen zijn aan de re-instrumenten of aan de groepen 'werk', 'perspectief' of 'meedoen'. De SDOA heeft wel gegevens aangeleverd waar op hoofdlijnen uit blijkt waarvoor middelen worden ingezet en geeft aan de uitgaven in de toekomst verder te specificeren. Uit de volgende tabel blijkt een stijging van de bijdrage vanuit de gemeente Berkelland aan de SDOA (vanaf 2017 t/m 2019) en een stijging van de uitgaven van de SDOA in dezelfde periode. Deze stijging komt voort uit de hogere kosten uit de post 're-integratie-instrumenten'. (in €1.000)
2016
2017
2018
2019
Bijdrage re-integratie gemeente Berkelland
€ 661
€ 549
€ 578
€ 754
Uitgaven SDOA (totaal)
€ 661
€ 549
€ 577
€ 753
- Waarvan Eigen inzet t.b.v. re-integratie
€ 402
€ 240
€ 240
€ 240
- Waarvan Re-integratie-instrumenten
€ 304
€ 313
€ 391
€ 461
- Waarvan Nieuw Beschut werk
€ 64
De kostenpost 're-integratie-instrumenten' is door SDOA als volgt gespecificeerd. We zien een stijging in de kosten van 'scholing en training' en 'overige Re-integratie inclusief Doe-team'. (in €1.000)
2016
2017
2018
2019
Tijdelijke loonkostensubsidie
€ 30
€8
€ 19
€ 17
Scholing en training
€ 43
€ 26
€ 25
€ 47
Overige Re-integratie inclusief Doe-team
€ 223
€ 261
€ 335
€ 374
Klant in beeld
€8
€5
€ 19
Competentietesten
€9
€5
€4
No-risk Polis
€4
€7
€-
46 Het tekort in 2020 zal rond de €490.000 zijn. Dit is een forse verhoging. Uit gegevens en gesprekken met SDOA blijkt dat
de inzet van de Loonkostensubsidie hier deels voor verantwoordelijk is. Vanaf 2022 wordt de Loonkostensubsidie op een andere manier (apart) vergoed vanuit het Rijk. 47 Zie 'Effectiviteit en werking Loonkostensubsidie en Loondispensatie'. 2018.
73
6.5 Duiding en Analyse: Financiën Samenvattend stellen we het volgende: het BUIG budget is grotendeels toereikend, er is geen sprake van uitzonderlijk grote tekorten. Het tekort in 2019 wordt deels veroorzaakt door de inzet van Loonkostensubsidie, waarvan de kosten in de periode 2017-2019 stijgen van €108.000 naar €536.000. De gemeente Berkelland vangt het tekort zelf op. De SDOA geeft aan dat de BUIG en Participatiebudgetten en bijdrage van de gemeente vooralsnog toereikend zijn. Uit de gegevens en gesprekken met SDOA blijkt dat de kosten in de periode 2017-2019 toenemen. Dit wordt grotendeels verklaard doordat er steeds meer instrumenten worden ingezet, met name voor de groep klanten met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt. Om deze arbeidsfit te maken worden er ook vaker meerdere trajecten per klant ingezet. De kosten van re-integratie-instrumenten zijn op hoofdlijnen, maar niet op product of klantgroep bekend. Dit betekent dat de kosten niet volledig uit te splitsen zijn naar instrumenten of cliëntgroepen. De SDOA heeft wel aangegeven momenteel bezig te zijn met een verdere specificering van de kosten, zodat er een beter beeld kan worden gevormd van de uitgaven per re-integratie-instrumenten.
6.6 Toekomstbestendigheid uitvoering In deze paragraaf gaan we in op de toekomstbestendigheid. De volgende deelvraag is hierbij leidend. 20. Kan de organisatie zich aanpassen op maatschappelijke ontwikkelingen t.a.v. instroom, budget en instrumentarium. In het kader van de ontwikkelingen omtrent het Coronavirus, is ook bekeken in hoeverre de uitvoering van de re-integratie-instrumenten toekomstbestendig is. Landelijke ontwikkelingen Aan het begin van de Corona-uitbraak in Nederland, was de verwachting dat deze grote invloed zou hebben op de Nederlandse economie en werkgelegenheid. Landelijk is de werkeloosheid toegenomen, het aantal WW-uitkeringen iets gestegen en het aantal bijstandsuitkeringen vrijwel gelijk gebleven48. De groep die het hardst geraakt wordt door de economische gevolgen van de Corona-uitbraak zijn jongeren tussen 15 en 25 jaar, die veelal werkzaam zijn in sectoren met uitzendwerk en kortdurende contracten.
48 Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/cbs-cijfers-coronacrisis/wat-zijn-de-gevolgen-van-corona-voor-arbeid-en-
inkomen- voor de broncijfers en meer indicatoren die betrekking hebben op de Nederlandse Arbeidsmarkt.
74
De effecten van de uitbraak op de arbeidsmarkt, WW-uitkeringen en bijstandsuitkeringen is (per februari 2021) in relatie tot de verwachtingen in het begin van de Corona-uitbraak (vooralsnog) relatief meegevallen. Aangenomen wordt dat de economische effecten van de Corona-uitbraak nog kunnen doorwerken. Het kan tijd kosten voordat bedrijven omvallen (eerst interen op spaargeld), waarna werknemers een WW-uitkering krijgen en wanneer deze afloopt in de bijstand geraken. In hoeverre dit daadwerkelijk gaat plaatsvinden, is niet met zekerheid te zeggen. Onderstaande grafiek geeft een overzicht van het aantal inwoners met een bijstandsuitkering, het aantal WW uitkeringen en de werkloosheid in Nederland. 500 450 400 350 300 250
Werkloosheid