Bijlage 7 - bijlage Strategische impactbeoordeling
Tekst van het document
Bijlage 3 Strategische impactbeoordeling (Antea Group) Overdrachtsdocument Omgevingsvisie
Bijlagen Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland 2040
Strategische Impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland
projectnummer 0468005.100 definitief 22 december 2021
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland
projectnummer 0468005.100 definitief 22 december 2021
Auteurs W. Daggenvoorde J.W. van Veen J.J. Verhoeven P.J. Verhoeven D. Westra
Opdrachtgever gemeente Berkelland Marktstraat 1 7271 AX BORCULO
datum 22 december 2021
beschrijving concept voor input overdrachtsdocument
Blad 1 van 2
vrijgave J.J. Verhoeven
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Inhoudsopgave
Blz.
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland
1
1
Inleiding
2
2
Opgaven, opties en beoordelingsmethode
4
3
Opgave 1: Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven
12
4
Opgave 2: Versterken van de (regionale) bereikbaarheid
25
5
Opgave 3: De transitie van het buitengebied
37
6
Opgave 4: Versterken van het regionale vestigingsklimaat
51
7
Opgave 5: Versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen
60
8
Opgave 6 Gezonde leefomgeving versterken
72
9
Integrale beschouwing
92
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Blad 1 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
1
Inleiding
1.1
Aanleiding Naar verwachting wordt in juli 2022 de Omgevingswet vastgesteld. In de Omgevingswet wordt het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit (met oog voor duurzame ontwikkeling) als belangrijk maatschappelijk doel omschreven. Eén van de instrumenten om hier als gemeente aan te werken is de omgevingsvisie. In een omgevingsvisie komen de hoofdlijnen van het beleid voor de fysieke leefomgeving aan bod. De omgevingsvisie biedt straks een vooruitblik op de leefomgeving tot het jaar 2030 met een doorkijk naar 2040. De visie wordt opgesteld vanuit een integraal perspectief. Dat wil zeggen dat het niet alleen om ruimtelijke vraagstukken gaat, maar ook over sociale en economische vraagstukken en ontwikkelingen. In de omgevingsvisie stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. In de Wet milieubeheer is vastgelegd dat kaderstellende plannen voor (mogelijk) m.e.r.-plichtige activiteiten de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.) 1 doorlopen moet worden. Het doel van de m.e.r. is het omgevingsbelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming mee te nemen. De omgevingsvisie van de gemeente Berkelland is daardoor m.e.r.-plichtig.
De gemeente Berkelland heeft de m.e.r.-procedure vroegtijdig geïntegreerd in het visievormingsproces om goed inhoudelijk afgewogen en onderbouwde keuzes te kunnen maken. Deze strategische impactbeoordeling is een tussenproduct in de m.e.r.-procedure, dat als bijlage bij het Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland aan de gemeenteraad wordt aangeboden. In het Overdrachtsdocument staan de kwaliteiten van de gemeente en de opgaven waarop de omgevingsvisie een antwoord moet geven beschreven.
1.2
De m.e.r.-procedure De m.e.r.-plicht houdt in dat een m.e.r.-procedure moet worden doorlopen, met als resultaat een milieueffectrapport (MER). Dit wordt met de ontwerp omgevingsvisie ter inzage gelegd. De Commissie m.e.r. brengt vervolgens advies uit over de milieueffectrapportage. De eerste stap naar het maken van een plan-MER was het opstellen van een ‘Notitie Reikwijdte en Detailniveau’ (NRD). In deze NRD geeft de gemeente aan hoe zij bij het maken van de omgevingsvisie de milieueffecten wil onderzoeken en welke thema’s daarbij aan de orde komen. De NRD heeft voor de zomer van 2021 ter inzage gelegen. Binnen de termijn van ter inzage legging zijn geen brieven met schriftelijke zienswijzen ingediend over de NRD. Ook van de gelegenheid tot het inbrengen van mondelinge zienswijzen is geen gebruik gemaakt. Buurgemeenten Lochem en Oost Gelre hebben aangegeven dat zij geen opmerkingen of adviezen hebben over de NRD. De NRD is verder voor advies toegezonden aan de instanties die zijn betrokken bij het overleg zoals bedoeld in paragraaf 7.4 van de Wet milieubeheer (m.n. artikel 7.8 van de Wet milieubeheer). Ook is het toegestuurd aan diverse maatschappelijke instanties die betrokken zijn bij de zorg voor de fysieke leefomgeving.
Over de NRD zijn inhoudelijke adviezen ingebracht door de GGD Noord- en Oost-Gelderland, Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland en Waterschap Rijn en IJssel.
1
Het is gebruikelijk de afkortingen (de) m.e.r. en (het) MER te gebruiken. De afkorting m.e.r. met kleine letters en puntjes ertussen staat voor de volledige procedure, de milieueffectrapportage. MER met hoofdletters, zonder puntjes staat voor het milieueffectrapport, het rapport dat hierbij opgesteld wordt.
Blad 2 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Op basis van de beoordeling van deze adviezen is bij het opstellen van de omgevingsvisie aandacht besteed aan de onderstaande aspecten, en worden deze (waar mogelijk en van toepassing) betrokken bij de afweging van keuzes in het Plan-MER: • een integrale benadering van de geformuleerde opgaven zodat het gezondheids-, veiligheids- en wateraspect hierin een plek krijgt; • de dimensies van positieve gezondheid bij de verschillende integrale opgaven; • externe veiligheid en meer algemene veiligheidsaspecten in relatie tot een gezonde leefomgeving; bereikbaarheid in meer algemene zin en vanuit (brand)veiligheidsperspectief; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de transitie van het buitengebied; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de energietransitie; • waterkwaliteit (ook t.a.v. ecologische waterkwaliteit, (fysisch) chemische waterkwaliteit en KRW-beleidsdoelen); • waterveiligheid (stabiliteit en veiligheid van waterkeringen en kades); • het watersysteem als beoordelingscriterium voor nieuwe ontwikkelingen. De volgende formele stap is de terinzagelegging van het MER bij de ontwerp omgevingsvisie. Omdat in die versie van de omgevingsvisie al veel keuzes voorgesteld worden en in samenhang worden uitgewerkt, is het waardevol om het keuzeproces nu al te voeden met milieuinformatie.
Daarom is de strategische impactbeoordeling, die ook een onderdeel van het MER wordt, naar voren gehaald en als bijlage bij het Overdrachtsdocument gevoegd. De gemeenteraad zal zich in 2022 buigen over de te maken keuzes voor de omgevingsvisie. Hieruit volgt een preferente richting of voorkeursalternatief voor omgang met de verschillende opgaven. In het MER zal dit voorkeursalternatief integraal worden beoordeeld op de gevolgen voor de fysieke leefomgeving. De resultaten van deze beoordeling kunnen gebruikt worden om de ontwerp omgevingsvisie verder aan te scherpen en om het omgevingsbeleid verder vorm te geven. Toewerken naar een milieueffectrapport Het MER zal uiteindelijk bestaan uit meerdere onderdelen, met het doel het omgevingsbelang (breder dan het klassieke milieubelang) een volwaardige plek te geven in de besluitvorming. Met de voorliggende strategische impactbeoordeling worden reëel te beschouwen alternatieven afgewogen. De impactbeoordeling zal dan ook integraal in het MER worden opgenomen. Daarin wordt bovendien een effectbeoordeling van het uit te voeren plan opgesteld, waarin het voorkeursalternatief op gevolgen voor de omgeving wordt beoordeeld. Aanvullend zal het MER een aantal handvatten voor de toekomst bevatten, zoals een beschrijving van de leemten in kennis en een aanzet voor monitoring.
Ook wordt een Passende Beoordeling opgesteld, om de gevolgen van de keuzes in de omgevingsvisie voor Natura 2000-gebieden in beeld te brengen.
1.3
Leeswijzer Dit rapport bestaat, naast dit inleidende hoofdstuk uit nog acht hoofdstukken. In hoofdstuk 2 (opgaven en beoordelingsmethode) wordt beschreven op welke wijze elke opgave is beoordeeld. In hoofdstuk 3 tot en met 8 wordt vervolgens elke opgave afzonderlijk behandeld, waarbij eerst enige context bij de opgave wordt gegeven, vervolgens voor elke optie de gevolgen voor de omgeving worden beschreven en beoordeeld en tenslotte een aantal aanbevelingen en optimalisaties wordt voorgesteld. Tot slot wordt in hoofdstuk 9 een integrale beschouwing gegeven van de beoordelingen en de wijze waarop de verschillende opties met elkaar samenhangen.
Blad 3 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
2
Opgaven, opties en beoordelingsmethode
2.1
Opgaven In de omgevingsvisie staat de samenhang tussen de verschillende onderdelen en aspecten van de fysieke leefomgeving centraal. Hiervoor zijn zes (voorlopige) integrale opgaven gedefinieerd en vastgelegd in de uitgangspuntennotitie2. Voor deze opgaven zijn opties onderscheiden waarvan de gevolgen in deze impactbeoordeling worden onderzocht. Deze opgaven en opties zijn hieronder toegelicht. In de hoofdstukken per opgave zijn ook de kaartbeelden die de beleidsinzet per optie beschrijven opgenomen. Werken met opties als hoeken van het speelveld Het integrale beleid voor de fysieke leefomgeving wordt in de omgevingsvisie uitgewerkt in uiteenlopende ambities - van natuur, duurzaamheid en leefomgeving tot economie. Doel van het milieueffectrapport is om het besluitvormingsproces daarbij te ondersteunen. Om de mogelijkheden te verkennen wordt gebruik gemaakt van beleidsopties. Beleidsopties geven per opgave de uiterste richtingen weer die de gemeente in kan gaan. Doel van deze “extremen” is het weergeven van de hoeken van het speelveld. Op basis van die hoeken van het speelveld kan de gemeenteraad een keuze maken voor de te kiezen richting. Deze kan (maar hoeft niet) een hybride beleidsoptie zijn. Met andere woorden kunnen beleidsopties gecombineerd worden. Op basis van de individuele beleidsopties kan de gemeente een integraal voorkeursalternatief uitwerken.
Opgave 1 Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven De landschapskwaliteit is een bijzondere en zeer belangrijke kwaliteit van onze gemeente. Opgave 1 richt zich op deze landschapskwaliteit en met name op het vraagstuk hoe we deze kunnen behouden, versterken en tegelijkertijd ruimte voor nieuwe initiatieven kunnen bieden. Door concurrerende ruimteclaims in het buitengebied bestaat het risico dat de natuur- en landschapskwaliteit onder druk komt te staan en afneemt. Het behoud en waar het kan versterken van deze kwaliteit is daarom een belangrijke opgave voor de toekomst. Hiertoe zijn twee opties onderscheiden: • Optie 1: Versterken van natuur en landschap: In de aangegeven gebieden, onder meer de groene ontwikkelingszones, de beekdalen, drinkwaterwingebieden en de landschappen en ensembles met een hoge cultuurhistorische waarden, is ruimte voor ontwikkelingen mits deze bijdragen aan natuur en landschap. Er worden wel randvoorwaarden gesteld aan de ontwikkelingen; deze moeten de aanwezige natuurlijke en cultuurhistorische waarden versterken. Dit biedt met name kansen voor ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteitsherstel en extensieve recreatie. De kwetsbare natuurgebieden blijven beschermd.
Dit zijn de nationale landschappen, het Gelders natuurnetwerk de beschermde stads/dorpsgezichten Gelselaar en Mallum, de historische buitenplaats Ruurlo (landschap) en de beschermingsgebieden voor natte landnatuur (natuur) Optie 2: Behoud van natuur en landschap: Het volledig ruimtelijk raamwerk voor natuur, drinkwaterwinning, landschap en cultuurhistorie wordt behouden. De ontwikkelingen vinden daardoor alleen buiten de waardevolle gebieden plaats. In daarvoor aangewezen gebieden (inclusief de kernen) zijn wel nieuwe ontwikkelingen mogelijk. Het gebied buiten GNN en GO is zeer waardevol echter het agrarisch cultuurlandschap is hier sterk uitgekleed en vervaagd. Het heeft veel 2
Gemeente Berkelland: Uitgangspuntennotitie: Op weg naar de omgevingsvisie! (Oktober, 2020)
Blad 4 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
potentie om weer een mooi landschap te worden met een grote blauw-groene dooradering. Hierbij dient tenminste de bestaande natuur- en landschapswaarde behouden te blijven of versterkt te worden. In de Groene ontwikkelingszones wordt bij ontwikkelingen minimaal versterking van de kernkwaliteiten natuur en landschap vereist. Opgave 2 Versterken van de (regionale) bereikbaarheid Opgave 2 is gericht op bereikbaarheid, hoe wordt de gemeente bereikbaar gehouden en hoe kan ook de (regionale) bereikbaarheid versterkt worden? De bereikbaarheid naar en van de regio is hierbij specifiek van belang. Bereikbaarheid wordt ingezet om de positie van Berkelland in relatie tot – de omliggende gemeenten en voorzieningen te versterken. Er zijn twee opties onderscheiden voor het versterken van de (regionale) bereikbaarheid: •
Optie 1: Nadruk op het wegverkeer: Optie 1 richt zich op het optimaliseren van het wegverkeer.Het gaat hierbij voornamelijk om de N18 en de provinciale wegen maar ook de wegverbindingen met de regio. Als ontwikkelingen kan gedacht worden aan het opwaarderen van de bestaande wegen en de gebieden hierlangs. Een voorbeeld van een ontwikkeling is de opwaardering van N18 naar A18 inclusief aanliggende zones en knopen (o.a. RBT Laarberg). Regionaal gezien kan mogelijk ingespeeld worden op de verbreding van de A1 en het doortrekken van de A15. Deze optie betekent dat er geen aanvullende aandacht wordt besteed aan het OV en langzaam verkeer.
•
Optie 2: Nadruk op het OV en langzaam verkeer: Optie 2 gaat uit van het maximaal inzetten op OV en langzaam verkeer. Daarnaast wordt ook ingezet op thuiswerken en digitaal werken. Basis vormen de trein- en busstations met bijbehorende routes en de fietsroutes. Potentiële nieuwe of verbeterde snelle aantrekkelijke fietsroutes vormen het uitgangspunt voor deze optie. Zo kunnen snelle aantrekkelijke fietsroutes aangelegd worden als alternatief voor de auto en om OV voorzieningen beter bereikbaar te maken. Zo kan een snelle aantrekkelijke fietsverbinding tussen Borculo en het station Lochem een mogelijkheid zijn. Voor het OV geldt dat het behouden van het huidige niveau een uitdaging is en er daarom geen hoger niveau wordt geambieerd vanuit het oogpunt van haalbaarheid. In deze optie wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan verkeersveiligheid. Het bestaande glasvezelnetwerk is een belangrijke basis voor het thuis of digitaal werken.
Opgave 3 De transitie van het buitengebied Het buitengebied staat voor een grote opgave in de vorm van een transitie. Onder meer door de afname van het aantal agrarische bedrijven, schaalvergroting, leegstand van gebouwen, de toename van het aantal burgerwoningen en klimaatverandering zal het aanzien van het platteland ingrijpend veranderen. Er worden vier mogelijke opties onderscheiden om met deze transitie om te gaan. •
Optie 1: Primaat diversiteit: Bij deze optie ligt het primaat bij diversiteit. Daarmee wordt bedoeld dat meervoudig ruimtegebruik en een breed palet aan functies en verschillende kwaliteiten een plek hebben in het buitengebied. De transitie van landbouwgronden en de vrijkomende agrarische bebouwing kan leiden tot een innovatief en circulair buitengebied. De focus bij deze optie ligt op onder andere het benutten van vrijkomende agrarische bebouwing, de transitie van het buitengebied en opwekking van duurzame energie voor koppelkansen met bijvoorbeeld natuur, recreatie, wonen, zorg, klimaatadaptatie en werken. Door op diversiteit in te zetten krijgt het buitengebied nieuwe gebruikers en dragers, zonder dat de bestaande functies daarvoor moeten wijken.
Blad 5 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
•
Optie 2: Primaat natuur: Bij optie 2 ligt de focus op natuurbehoud en -ontwikkeling. Hierbij gaat het onder andere om kringlooplandbouw, functieverandering, maar ook de vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) en de ontwikkelingsruimte binnen de Groene Ontwikkelingszones. Ontwikkelruimte voor de landbouw wordt sterk beperkt en is enkel mogelijk onder voorwaarde dat dit leidt tot verduurzaming van het productiesysteem, bijvoorbeeld omdat sprake is van natuurinclusieve en circulaire landbouw, waarbij er tevens koppelkansen zijn voor het vergroten van de biodiversiteit. Bij de VAB’s kan zo veel mogelijk bebouwing gesloopt worden om ruimte te geven aan de natuur. Tevens moet rekening gehouden worden met de ondergrond en het watersysteem, deze vormen de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van het buitengebied.
•
Optie 3: Primaat landbouw: Bij het primaat landbouw ligt de focus voor de landbouw op de huidige trend in Berkelland. Er is namelijk een afname van landbouwbedrijven door schaalvergroting en de invloed van onder andere stikstofdepositie. Schaalvergroting blijft ook in de toekomst aan de orde door technologische ontwikkelingen in de landbouw. Het bestaande landbouwareaal blijft behouden. Wel wordt er een maximum gesteld aan de schaalvergroting. Dit maximum heeft betrekking op het huidig beleid ten aanzien van bijvoorbeeld geur, Natura 2000-gebieden, waterkwaliteit, etc. Daarnaast wordt het maximum ook in belangrijke mate bepaald door de maximale maatvoering van de bouwvlakken en bijvoorbeeld het omschakelverbod naar intensieve niet-grondgebonden veehouderij.
•
Optie 4: Gebiedsgerichte differentiatie: Bij gebiedsgerichte differentiatie wordt gedacht aan gebiedsgericht onderscheid. Gebieden worden onderscheiden naar functie, waarbij in het ene gebied het primaat op diversiteit ligt (zie optie 1), in een ander gebied op natuur (zie optie 2) en in weer een ander gebied op landbouw (zie optie 3). Dit betekent dat in de gebieden waar het primaat bij landbouw ligt, ontwikkelmogelijkheden (schaalvergroting) bestaan zonder dat dit belemmerend is voor bijvoorbeeld woonfuncties. Gebieden waar de milieubelasting op dit moment hoog is (zoals rondom Beltrum) zijn hiervoor geschikt. De woonfuncties (bijvoorbeeld op VAB-locaties) worden gerealiseerd in gebieden waar ingezet wordt op diversiteit. Tot slot worden er een aantal gebieden aangewezen waar het primaat bij natuur en landschap ligt. Dit kunnen bijvoorbeeld bufferzones rondom de natuurgebieden zijn. De functies worden zo veel mogelijk van elkaar gescheiden. Daarmee wordt ontwikkelruimte geboden, rekening houdend met diverse normen en kwaliteiten (zoals geur, landschap en Natura 2000-gebieden). Zo kan er per gebied ingespeeld worden op de kansen en belemmeringen.
Opgave 4 Versterken van het regionale vestigingsklimaat Het regionaal vestigingsklimaat van de gemeente moet verstevigd worden om een interessante gemeente voor bedrijven en hun werknemers te blijven. Dit betekent onder meer dat er voldoende vestigingsmogelijkheden voor bedrijven moeten zijn. Het gaat hier om innovatieve bedrijven in o.a. de maakindustrie passend bij het imago en de kwaliteiten van Berkelland. Onder bedrijven worden in dit geval ook recreatie bedrijven en zorgfuncties verstaan. Voor het vestigingsklimaat is de aanwezigheid van voldoende geschoold personeel belangrijk, daarmee dienen er ook aantrekkelijke woonmilieus voor werkenden te zijn. Als antwoord op de opgave om het regionale vestigingsklimaat te versterken zijn twee opties onderscheiden: •
Optie 1: Kwantitatief versterken:
Blad 6 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Bij optie 1 ligt de focus op het kwantitatief doorontwikkelen van de huidige bedrijventerreinen met een duidelijk onderscheid naar bedrijfscategorieën. De bestaande bedrijventerreinen worden uitgebreid om meer ruimte te bieden aan toekomstige bedrijven. Daarbij wordt aangesloten bij de aantrekkingskracht van de N18. Ontwikkelruimte voor bedrijven ligt vooral langs de infrastructuur en bij RBT De Laarberg. Daarnaast worden er nieuwe gebieden aangewezen voor nieuwe bedrijventerreinen rekening houdend met vestigingseisen. Uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen gaat voor de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen. Voor het vestigingsklimaat zijn ook voldoende goede nutsvoorzieningen van diverse aard belangrijk, zoals de onderstations en knooppunten van Liander. •
Optie 2: Kwalitatief versterken: Bij optie 2 ligt de focus op het kwalitatief verbeteren van de bedrijventerreinen, op uitbreiding. Dit kan bijvoorbeeld door het versterken van de digitale infrastructuur, verduurzaming of meer efficiënt ruimtegebruik op de bestaande bedrijventerreinen. Daarnaast zou bijvoorbeeld ook gedacht kunnen worden aan het vestigen van lichte (niet milieubelastende) bedrijven in het buitengebied. Hier kan vrijkomende agrarische bebouwing voor benut worden. Ook recreatieve en woon/zorg bedrijven kunnen zich vestigen in dit buitengebied. Grote milieubelastende bedrijven kunnen juist verplaatsen naar RBT De Laarberg. Het aantrekkelijk woonmilieu kan gebruikt worden als ‘selling point’ voor bedrijven en het aantrekken van werknemers.
Opgave 5 Versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen Vanwege de huidige trends en ontwikkelingen, zoals onder meer de veranderende bevolkingssamenstelling en de afname van het aantal voorzieningen, bestaat de opgave voor het versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen. Een samenhangend aanbod van wonen, ontmoeten, voorzieningen en zorg is gewenst ook omdat in participatie is aangegeven dat de kwaliteit van de woonomgeving en de sociale cohesie voor inwoners een zeer belangrijk punt is. Het doel is om, door samen met de dorpsgemeenschappen in te zetten op het behoud van kwaliteiten en verdere doorontwikkeling van de kernen, de omgevingskwaliteit voor inwoners en bezoekers toe te laten nemen. Om deze opgave op te lossen zijn drie opties opgesteld. Bij alle drie de opties moet tevens aandacht worden besteed aan klimaatadaptatie, wat niet alleen van belang is in de kernen maar ook speelt in het buitengebied. • Optie 1: Identiteit en eigenheid: Bij deze optie wordt ingezet op het versterken van de identiteit en eigenheid van de kernen en daarmee de leefbaarheid en vitaliteit. Hiertoe is er aandacht voor de cultuurhistorische waarde en het (sociale)voorzieningenniveau. Sociale voorzieningen zijn plaatsen voor ontmoeting en dragen bij aan de identiteit en eigenheid van de kernen.
Als randvoorwaarde voor ontwikkelingen geldt dat deze de bestaande identiteit en eigenheid van een kern niet aantasten. Er wordt bij deze optie tevens bijgedragen aan klimaatadaptatie door (her)inrichting van de openbare ruimte. •
Optie 2: Innovatie en vernieuwing: Bij optie 2 wordt ingezet op innovatie en vernieuwing om de leefbaarheid en vitaliteit van de kernen te versterken. Er wordt ingespeeld op trends en ontwikkelingen op het gebied van wonen (en combinatie met zorg), werken, recreëren, demografie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, etc. Op beschikbaar komende locaties wordt flexibel omgegaan met vernieuwende woon-, zorg- en detailhandelsconcepten die een aanvulling vormen op het bestaande aanbod. De leefbaarheid en vitaliteit van de kernen kan op deze manier worden versterkt. Er wordt ingezet op nieuwe woonmilieus en ontwikkelingen die meervoudig ruimtegebruik mogelijk maken. In de openbare ruimte wordt gezocht naar mogelijkheden om de ruimte voor de auto te verkleinen ten behoeve van ruimte voor
Blad 7 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
fietsers en voetgangers, maar ook voor groen en water om meer in te zetten op het verbeteren van klimaatadaptatie en biodiversiteit. •
Optie 3: Versterken draagvlak: Bij deze optie wordt geanticipeerd op een veranderende bevolkingssamenstelling en wordt het draagvlak van voorzieningen bekeken. Per kern kan verandering van de bevolkingssamenstelling uiteraard verschillen. De voorzieningen worden in de grote kernen geconcentreerd, waardoor de kleine kernen op de voorzieningen in de grotere kernen aangewezen zijn. Er kan gestuurd worden op kwaliteit boven kwantiteit van voorzieningen, door bijvoorbeeld het samenvoegen daarvan. Zaken die daarbij een rol spelen zijn o.a. voorzieningen op peil houden (concentreren of iedere kern zelf), bouwen van nieuwe woningen voor starters en senioren, leefomgeving (aantrekkelijk wonen), etc. Klimaatadaptatie speelt ook bij deze optie een rol, zo kunnen autoluwe winkelconcentratiegebieden de leefbaarheid bevorderen maar ook bijdragen aan klimaatadaptatie door ontharding en vergroening.
Opgave 6 Gezonde leefomgeving versterken Steeds meer staat het belang van een gezonde leefomgeving op de agenda. Daarom richt deze opgave zich op het versterken van de gezonde leefomgeving en het bevorderen van positieve gezondheid van de Berkellanders. Onder meer een beweegvriendelijke omgeving en het versterken van de sociale cohesie kunnen hieraan bijdragen. Er worden twee opties onderscheiden om de gezonde leefomgeving te versterken. •
•
2.2
Optie 1: Terugdringen schadelijke en/of hinderlijke gezondheidseffecten: Bij optie 1 ligt de focus vooral op het terugdringen van schadelijke effecten. Daarbij moet o.a. gedacht worden aan geluid, externe veiligheid, geur, luchtkwaliteit, landbouwgiffen etc. Dit betekent dat zowel huidige als nieuwe situaties moeten voldoen aan de WHOadvieswaarden, om zo een gezonde leefomgeving te creëren. Groen en blauw in de wijk kunnen hier aan bijdragen. Er is een relatie tussen bronnen en ontvangers. Bronnen in de buurt van kwetsbare groepen verdienen meer prioriteit. Tot slot worden de drinkwaterwinningsgebieden en grondwaterbeschermingsgebieden beschermd tegen bodem- en grondwaterverontreiniging.. Optie 2: Bevorderen beweegvriendelijke omgeving: Bij optie 2 ligt de focus vooral op het actief bevorderen van de gezondheid door o.a. een beweegvriendelijke en sociaal aantrekkelijke omgeving te creëren. Hiermee kan ingespeeld worden op trends en ontwikkelingen met betrekking tot gezondheid, overgewicht en vergrijzing. Binnen de kernen kan daarbij worden gedacht aan de inrichting van de openbare ruimte, sport, ontmoeten, e.d. Buiten de kernen liggen er kansen op het gebied van o.a. aantrekkelijke fietsverbindingen, sportactiviteiten, e.d. en wordt de verbinding met het buitengebied versterkt. De overgangen van bebouwd naar onbebouwd gebied (kernranden) kunnen hierbij een rol spelen.
Hier worden bijvoorbeeld nieuwe routes en verblijfsplekken gecreëerd.
Beoordelingskader In de impactbeoordeling worden de effecten van de beleidsopties aan de hand van verschillende milieuthema’s en beoordelingscriteria beoordeeld en vergeleken met de referentiesituatie. De referentiesituatie bestaat uit de toekomstige situatie waarin de voorgenomen activiteit (het nieuwe beleid uit de omgevingsvisie) niet wordt gerealiseerd, maar waarbij ander vastgesteld beleid en projecten waarover al definitieve besluitvorming heeft plaatsgevonden wel worden gerealiseerd.
Blad 8 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Leefomgevingsfoto als basis In de Foto voor de Leefomgeving voor de m.e.r. van Omgevingsvisie Berkelland (verder: leefomgevingsfoto) is door de gemeente Berkelland deze situatie uitgebreid beschreven voor de vijf domeinen. Op een klein aantal andere bronnen na is uit deze informatie geput om per opgave de context te beschrijven waarbinnen deze gezien moet worden. Steeds is een korte beschrijving opgenomen van de meest relevante thema’s. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat gebruik gemaakt is van de meest recente (interne) versie van de leefomgevingsfoto, van oktober 2021. Voorafgaand aan het opstellen van het MER en de Ontwerp Omgevingsvisie, zal de leefomgevingsfoto worden geactualiseerd om de actuele situatie weer te geven. Dan zal bijvoorbeeld het recent vastgestelde beleid worden toegevoegd. Dit kan uiteraard gevolgen hebben voor de effectbeoordelingen, al zullen deze gevolgen naar verwachting zeer beperkt blijven. De hiernavolgende tabel geeft een indicatie van de relevante omgevingsthema’s en beoordelingscriteria. Ten opzichte van de Notitie Reikwijdte en Detailniveau zijn hieraan de criteria sociale cohesie en lokale kernkwaliteiten toegevoegd. Dit heeft tot doel de scope van het MER te verbreden en ook deze, voor de omgevingsvisie zeer relevante thema’s, een plek te geven in de afweging van keuzes. Tabel 2.1. Domeinen en beoordelingscriteria.
Domein Vitaal platteland & economische potentie
Sociaal domein & leefbaarheid
Gezondheid & veiligheid
Ruimtelijke kwaliteit & identiteit
Klimaatadaptatie& energieopwekking
Beoordelingscriteria Mogelijkheden voor ontwikkelen van het platteland Mogelijkheden voor ontwikkelen van bedrijventerreinen Mogelijkheden voor ontwikkelen van (centrum)functies en voorzieningen Recreatie Voorzieningenniveau Onderwijsniveau Mobiliteit/bereikbaarheid Wonen Sociale cohesie (o.a. levendigheid en naoberschap) Geluid Geur Luchtkwaliteit Externe veiligheid Bodemkwaliteit Waterkwaliteit Elektromagnetische velden Positieve gezondheid Natuur (o.a. natuurgebieden en biodiversiteit) Landschap, cultuurhistorie en archeologie Ruimtelijke kwaliteit en beleving Lokale kernkwaliteiten Droogte Hittestress Wateroverlast
Blad 9 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Waterveiligheid Duurzame energieopwekking
2.3
Beoordelingsmethode Vanwege het abstracte karakter van de omgevingsvisie is het niet zinvol om voor ieder beoordelingscriterium een aparte effectscore op te nemen. In de besluitvorming over de omgevingsvisie gaat het namelijk vooral over het maken van keuzes op het wat abstractere niveau van het ‘domein’ (zie voorafgaande tabel). Door de indeling in vijf domeinen kan een overzichtelijke beoordeling worden gegeven van de verschillende opgaven en keuzes. Onderstaande figuur geeft illustratief weer hoe een beoordeling van een alternatief eruit kan komen te zien.
De beoordelingen zijn kwalitatief van aard (expert judgement). Dit sluit aan bij het detailniveau van de omgevingsvisie. Om tot deze beoordelingen te komen wordt bij elke optie een schets gegeven van de verwachte impact ervan op de ontwikkeling van de gemeente. Aan de hand van deze schets worden de effecten op de onderwerpen uit het bovenstaande beoordelingskader beschreven. Hierbij is het niet zinvol geacht om op elk thema een volledige effectbeschrijving uit te werken, omdat: • De exacte effecten van het omgevingsbeleid afhankelijk zullen zijn van de uitwerking ervan op een hoger detailniveau, bijvoorbeeld in het omgevingsplan, programma’s en projecten. Het op detail beoordelen van elk thema zou schijnzekerheid bieden. In feite kan het bovenstaande beoordelingskader in zijn geheel als handvat worden gebruik om bij de verdere uitwerking het milieubelang een goede plek te geven. • Het doel van deze impactbeoordeling is het bieden van handvatten voor het verdere keuzeproces om te komen tot een voorkeursalternatief en uiteindelijk een omgevingsvisie. Voor de leesbaarheid is ervoor gekozen om niet voor elke optie alle deelaspecten te behandelen, maar dit te beperken tot de aspecten die er op dit abstractieniveau en moment in het proces echt toe doen.
• Voor het voorkeursalternatief wordt in het MER nog een beoordeling opgenomen, waarbij op een hoger detailniveau aandacht gegeven wordt aan de milieueffecten en de wijze waarop negatieve milieueffecten kunnen worden voorkomen.
2.4
Integrale beschouwing In hoofdstuk 9 is een integrale beschouwing gegeven aan de hand van de strategische impactbeoordeling. Hierin is een matrix opgenomen om een beeld te geven van de belangrijkste beoordelingscriteria per opgave en de aspecten die wellicht onderbelicht zijn vanwege reikwijdte en detailniveau van de omgevingsvisie. Vervolgens zijn de conclusies per opgave kort samengevat en is een analyse gedaan van de samenhang tussen verschillende opties en opgaven. Tot slot is een aanzet gegeven voor de strategische vraagstukken die centraal staan om te komen tot een voorkeursalternatief en daarmee tot een ontwerp omgevingsvisie.
Blad 10 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
3
Opgave 1: Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven
3.1
Context opgave De landschapskwaliteit is een bijzondere en zeer belangrijke kwaliteit van de gemeente. Opgave 1 richt zich op deze landschapskwaliteit en met name op het vraagstuk hoe deze kan worden behouden en tegelijkertijd ruimte voor nieuwe initiatieven kan worden geboden. Door concurrerende ruimteclaims in het buitengebied bestaat het risico dat de natuur- en landschapskwaliteit onder druk komt te staan en afneemt. Het behoud en waar het kan versterken van deze kwaliteit is daarom een belangrijke opgave voor de toekomst. Hiertoe zijn twee opties onderscheiden: Huidige situatie Om de kwaliteit van het landschap te bepalen is het belangrijk te weten hoe het landschap is opgebouwd. Het landschap van de gemeente Berkelland is grofweg onder te verdelen in drie zones: in het oosten een glooiend landschap op het Oost-Nederlandse plateau, in het westen het zogenaamde 'plat' en daartussen een gebied met grote en kleine eilanden 'in het nat' (Figuur 3.1). De drie zones zijn verder onder te verdelen in zogenaamde landschapsensembles. De belangrijkste ensembles zijn te zien op Figuur 3.2. Zo is het essenlandschap veelvoorkomend in Berkelland. Dit zijn landschappen die zijn gecentreerd rond de stuwwallen. Op de grens tussen de stuwwal en de lagere nattere gronden liggen akkercomplexen (de essen).
Door jarenlange grondverbetering met mest en plaggen hebben de akkers veelal een bolle vorm gekregen. Ook zijn er veel kampontginningslandschappen, individuele akkers op een kleine zandopduiking met een of enkele boerderijen omringt door houtwallen en houtsingels. Vanuit deze kampontginningen werden de tussen gelegen broeken (laaggelegen, natte, regelmatig overstroomde gronden) stukje bij beetje ontgonnen. Hieruit is een onregelmatig patroon aan percelen rondom de kampontginningen ontstaan. Dit in tegenstelling tot de latere systematische heideontginningen waaruit een rechtlijnig patroon aan percelen en wegen is ontstaan. In het zuiden ligt een speciaal landschapsensemble dat wordt gevormd door een grote moderne ontginning van het grote moerassige broekgebied in het lage midden van de Achterhoek. In gebieden die niet zijn ontgonnen, of waar ontginningen zijn verlaten zijn nog oude bossen, broeken en jonge heide te vinden. Door het gebied heen zijn verder nog een aantal oude landgoederen en buitenplaatsen te vinden. De rivier de Berkel loopt van oost naar west door het buitengebied en raakt ook direct de kernen Eibergen en Borculo. De rivier heeft samen met andere rivieren en beken beekdalen uitgesneden in het landschap.
Blad 11 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 3.1. Landschapszones in Berkelland
Figuur 3.2: Landschapsensembles in Berkelland
Op dit moment loopt het project Basiskwaliteit Natuur en Landschap waarbij de basiskwaliteit van het landschap en de natuur in Berkelland beschreven worden. De uitkomsten van deze analyse kunnen nuttig zijn voor het aanduiden van gebieden van kwalitatief hoge waarde die behouden
Blad 12 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
moeten worden en gebieden waarin maatregelen nodig zijn voor het op peil houden of brengen van het landschap en de natuur. Binnen Berkelland zijn nog veel historische gebouwen als (woon)boerderijen, schuren en wagenloodsen en landschapselementen als houtwallen, houtsingels en steilranden te vinden. Helaas staat het voortbestaan van deze landschapselementen veelal onder druk. Naar schatting is er in de afgelopen twintig jaar zo’n 100 tot 150 km aan landschapselementen (bijvoorbeeld houtwallen, houtsingels, steilranden) aangetast of verdwenen. Wel is er vierjaarlijks zo’n 5 a 8 km aan landschapselementen aangelegd met behulp van subsidieregelingen. Ruim 40 km aan berm en 10 km aan landschapselementen zijn hersteld in het buitengebied. Daarnaast is er ook veel aandacht voor groene handhaving. Dit is zo effectief dat andere gemeenten interesse tonen in het in Berkelland gevoerde beleid. Ook bij historische gebouwen bestaat er druk om te slopen. De nieuwe Rood-voor-Rood regeling biedt mogelijkheden om het historische erf te behouden voor de toekomst. Berkelland heeft dus een divers landschap waarin de sporen van het historisch landgebruik nog duidelijk te zien zijn aan de bebouwing, infrastructuur en ondergrond. In Figuur 3.3 is de waardering van de historische cultuurlandschappen binnen Berkelland weergegeven.
Hieruit wordt duidelijk dat een groot deel van de cultuurhistorische landschappen binnen Berkeland hoog tot zeer hoog beoordeeld worden. Er bevinden zich een reeks historische dorpen en buurtschappen in Berkelland, ieder met een eigen identiteit, historie en landschappelijke karakteristiek van dorp en omliggend buitengebied. Bij een aantal dorpen zijn nog de oude dorpsmarken te herkennen. In die marken was er een functionele samenhang tussen het dorp, de akkers op de essen, de weides in beekdalvlaktes en heidevelden. Het dorp Geselaar en de omliggende landerijen zijn door het Rijk aangewezen als beschermd dorpsgezicht vanwege de gaafheid van het historische landschap, indeling en aangezicht3. In Berkelland zijn in totaal 210 gemeentelijke monumenten, 121 rijksmonumenten, 2 rijksbeschermde dorpsgezichten en 1 rijksbeschermde historische buitenplaats te vinden. Deze worden beschermd via de Erfgoedwet, de Erfgoedverordening van de gemeente Berkelland. Deze verlangen ook dat bestemmingsplannen voldoende bescherming bieden voor de dorpsgezichten en de buitenplaats. Naast de beschermde monumenten kennen we ook nog 210 karakteristieke panden (zgn. MIP-panden, geactualiseerd 2019). Onder de monumenten vallen ook 7 wind- en watermolens. Omdat de windmolens voldoende windvang moeten houden kennen de zones rond de vier windmolens een maximale bebouwings- en beplantingshoogte.
De Omgevingsverordening Gelderland verlangt dat bestemmingsplannen geen nieuwe bebouwing of beplanting toestaan die strijdig is met de bescherming van het molenbiotoop. Qua archeologie bevinden zich binnen de gemeente 36 archeologische monumenten, waarvan 4 als rijksmonument zijn beschermd. Dit is een deel van de verdedigingslinie rond Groenlo uit 1627 en 3 grafheuvels in de omgeving van Eibergen. Binnen de dorpskernen van Berkelland is historisch groen een belangrijk onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit. Vanuit de door de gemeente vastgestelde groenbeleidsplan en bomenbeleidsplan moeten groenstructuren binnen de kernen behouden en versterkt worden.
3
Besluit van de gemeenteraad van de gemeente Berkelland houdende regels omtrent Rijksbeschermd dorpsgezicht Gelselaar; Welstandbeleid Energieopwekking 2019 (overheid.nl)
Blad 13 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 3.3. Waardering historische cultuurlandschappen Berkelland
Het landschap van Berkelland bevat naast de dorpskernen en het landbouw areaal ook een aantal (beschermde) natuurgebieden. Zo vallen delen van het Gelders Natuurnetwerk (GNN) binnen Berkelland. Het GNN omvat een samenhangend netwerk van bestaande en te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang in Gelderland. Ter versterking van de ecologische samenhang tussen aangrenzende natuurgebieden binnen de GNN is de Groene Ontwikkelingszone (GO) aangewezen voor de aanleg van zogeheten ecologische verbindingszones. De GO bestaat uit alle gebieden met een andere bestemming dan natuur binnen de voormalige Gelderse Ecologische Hoofdstructuur (EHS). In Figuur 3.4 is het GNN en GO weergegeven. Buiten het GNN en GO zijn ook de andere onbeschermde groene en blauwe aders door het gebied heen erg belangrijk. Ook dit zijn stukken natuur die ruimte bieden voor allerlei soorten en daarmee bijdragen aan de biodiversiteit.
Blad 14 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 3.4. GNN (donkergroen) en GO (lichtgroen) gebieden in Berkelland.
De biodiversiteit van gemeente Berkelland staat onder druk door schaalvergroting in de landbouw, intensief agrarisch beheer, verstening van tuinen, het gebruik van insecticiden, versnippering, verdroging en de aantasting/verwijdering van landschapselementen. Hierdoor neemt de biomassa van onder andere insecten steeds verder af. Diergroepen als vogels, zoogdieren en reptielen hebben hierdoor steeds minder voedselaanbod. Zelfs algemene soorten als de huismus en de kleine vos worden steeds zeldzamer. Soortgroepen afhankelijk van stromend water zoals bijvoorbeeld otter, beekrombout, libellen en vissen doen het wel goed. De soorten van de natuurontwikkelingsterreinen doen het redelijk tot goed doordat hun habitat, het areaal van de schraallanden en droge tot vochtige heide, weer toeneemt. Deze soorten ondervinden wel nog negatieve effecten van de stikstofdepositie. De soorten van het agrarisch cultuurlandschap doen het erg slecht (waaronder akkervogels, weidevogels, graslandvlinders, kleine marterachtigen en egels). Ook vele amfibieën en reptielen hebben weinig habitat meer in het agrarisch cultuurlandschap. In Figuur 3.5 is een natuurwaardenkaart van Berkelland weergegeven waarop de biodiversiteit in de gemeente is afgebeeld. Afgelopen jaar is er door Staring Advies gewerkt aan een biodiversiteitsplan voor de gemeente Berkelland.
Hierin wordt onder andere uiteengezet wat de belangrijkste knelpunten voor de speciale soorten in Berkelland zijn en waar kansen liggen om de biodiversiteit weer op peil te brengen. En welke maatregelen in de gemeente mogelijk zijn om biodiversiteit te verbeteren.
Blad 15 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 3.5. Biodiversiteit in Berkelland. Loopt van lage biodiversiteit in het blauw tot een hoge biodiversiteit in het rood. Bron: Biodiversiteitsplan Gemeente Berkelland.
Toekomstige situatie De afgelopen jaren zijn zowel de natuur- en landschapswaarden als de cultuur-historische identiteit binnen Berkelland afgenomen. In de toekomst kunnen natuur en het (cultuurhistorisch) landschap verder onder druk komen te staan. Mogelijke bedreigingen zijn onder andere het beslag dat nieuwe ontwikkelingen op de beschikbare ruimte leggen, schade door klimaatverandering en het verbouwen van historische panden. Maatschappelijke opgaven als de energietransitie, mobiliteit en woningbouw leggen allemaal beslag op de beschikbare ruimte in de gemeente. Voor het ontwikkelen van nieuwe locaties voor deze opgaven zal huidig landgebruik moet wijken. Hiermee kunnen bijzondere landschappen en aangezichten verloren gaan. Ook verdergaande schaalvergroting in de landbouw en vergroting van bedrijventerreinen zijn een bedreiging voor de natuur en cultuurhistorische akkers in Berkelland. Klimaatverandering zorgt voor drogere zomers en nattere winters. Deze veranderende weersomstandigheden kunnen negatieve invloeden hebben op de kwaliteit van het landschap en de natuur in Berkelland. Plantensoorten kunnen sterven door zowel droogte als te natte condities. Dit kan het gehele ecosysteem uit balans brengen. Agrarische activiteiten worden ook bemoeilijkt door de veranderende weersomstandigheden.
De effecten van klimaatverandering en verduurzaming van panden kunnen ook voor beschadiging of verdwijning van cultuurhistorische waarden van historische panden en beschermde dorpsgezichten zorgen. Het realiseren van klimaatadaptatieve maatregelen kan wel voor meer groen in de kernen zorgen. Bijvoorbeeld groen ruimtes om verwachtte hogere piekneerslagen te kunnen bergen. De huidige trends lijken vooral een verslechtering van de kwaliteit van het landschap te voorspellen. Er zijn dus gerichte beleidsmaatregelen nodig om nieuwe ontwikkelingen te faciliteren en tegelijktijdig het niveau van het landschap ook in de toekomst op peil te houden.
Blad 16 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
3.2
Optie 1: Versterken van natuur en landschap Essentie van de beleidsoptie In de aangegeven gebieden, onder meer de groene ontwikkelingszones, de beekdalen, drinkwaterwingebieden en de landschappen en ensembles met een hoge cultuurhistorische waarden, is ruimte voor ontwikkelingen mits deze bijdragen aan natuur en landschap. Er worden wel randvoorwaarden gesteld aan de ontwikkelingen; deze moeten de aanwezige natuurlijke en cultuurhistorische waarden versterken. Dit biedt met name kansen voor ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteitsherstel en extensieve recreatie. De kwetsbare natuurgebieden blijven beschermd. Dit zijn de nationale landschappen, het Gelders natuurnetwerk de beschermde stads/dorpsgezichten Gelselaar en Mallum, de historische buitenplaats Ruurlo (landschap) en de beschermingsgebieden voor natte landnatuur (natuur).
Figuur 3.6 Behoud van natuur- en landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven, optie 1: versterken van natuur en landschap.
Effecten Landschappen zijn in de loop van eeuwen door mensen gevormd. Iedere generatie bracht veranderingen aan, brak zaken af en verwaarloosde andere, maar maakte ook gebruik van bestaande structuren en voegde nieuwe zaken aan het landschap toe. Lange tijd werd daarbij uitgegaan van een statisch beeld van de historische ontwikkeling: landschappen waren in de middeleeuwen door mensen ingericht en veranderden daarna geleidelijk, tot de periode rond 1900. Nadien gingen de veranderingen steeds sneller, wat de historische landschappen bedreigde. In deze visie dient landschapsbescherming vooral om zoveel mogelijk van de ‘traditionele’ landschappen te behouden. Populair instrument hierbij is scheiding: binnen de
Blad 17 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
“waardevolle” landschappen (vaak uitgedrukt in natuurlijke kwaliteit) worden stringente belemmeringen opgelegd, daarbuiten is het landschap en de natuurlijke kwaliteit vogelvrij. Beleidsoptie 1 gaat, binnen wettelijke kaders (zoals Europese richtlijnen voor bescherming van Natura 2000-gebieden), meer op zoek naar verweving van landschappelijke kwaliteiten, natuurlijke kwaliteiten, nieuwe uitdagingen als klimaatverandering en de vraag naar ruimte voor woningen en bedrijvigheid. Het credo “behoud door ontwikkeling” is leidend in dit perspectief. Dat is een gunstig uitgangspunt en doet meer recht aan de landschappelijke kwaliteit én biedt ruimte om nieuwe ontwikkelingen op waarde te schatten (niet iedere ontwikkeling is een aantasting van het landschap). Een groot voordeel hiervan is dat urgente belangen als klimaatadaptatie (waaronder voornamelijk wateroverlast) een plek kunnen krijgen. Het uitgangspunt dat ruimtelijke ontwikkelingen moeten bijdragen aan landschap en cultuurhistorische ensembles vraagt wel duidelijk om sturing van de gemeente. Randvoorwaardelijk hiervoor is dat de gemeente een duidelijk beeld naar buiten heeft van wat de landschappelijke kwaliteiten van de gemeente zijn (en dat vastlegt in bijvoorbeeld een cultuurhistorische waardenkaart of landschapsbiografie), en dat de gemeente aan het stuur blijft voor het type ontwikkelingen dat ze toestaat.
In het omgevingsplan dient uitgewerkt te worden aan welke eisen een ontwikkeling moet voldoen om aan te sluiten bij de betreffende natuur- en landschapswaarden. De natuurwaardenkaart en landschapsanalyse gaan dieper in op de waarden van de gebieden en kunnen dienen als basis voor het afwegen van initiatieven. Een logistiek bedrijventerrein heeft vrijwel nooit een positieve bijdrage aan het landschap. Woningbouw kan dat wel, bijvoorbeeld doordat het landschap geïntegreerd kan worden met nieuwe wijken, als middel om de wijken een eigen gezicht te geven. Doel daarbij kan zijn om nieuwe bewoners van een nieuwe leefomgeving te voorzien van een omgeving, van verhalen, die de wijk anders dan andere maakt. Dat draagt bij aan een gevoel van gemeenschappelijkheid en binding met de woonomgeving door bewoners een verhaal te geven dat ze over zichzelf willen vertellen. Daarbij kunnen ook doelstellingen als klimaatadaptatie nadrukkelijk een plek krijgen. Verweving kan wel negatief uitpakken doordat nieuwe activiteiten in het buitengebied (milieuplanologisch) belemmerend kunnen werken voor bestaande activiteiten (of andersom). Hierbij kan gedacht worden aan de belemmerende werking van geurcontour. Woningbouw, verbreding op VAB-locaties of recreatieve ontwikkelingen in het buitengebied kunnen gehinderd worden door bestaande agrarische activiteiten.
Om die ontwikkelingen mogelijk te maken dient dan de agrarische activiteit teruggeschroefd te worden. Dat kan ongunstig uitpakken voor het economisch perspectief. Andersom kan er ook voor gekozen worden het beschermingsniveau tegen vormen van milieuhinder te verlagen (bijvoorbeeld minder strenge geurnormen). Dat veroorzaakt grotere negatieve impact en past niet binnen de beleidsoptie (dus ligt minder voor de hand). Beoordeling Het uitgangspunt van verweving kan een hele goede manier zijn om meerdere onderdelen van het beoordelingskader positieve effecten te realiseren. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen kunnen bijdragen aan biodiversiteit, klimaatadaptatie, ruimtelijke kwaliteit en recreatie. Daar horen dan wel duidelijke randvoorwaarden bij, maar het uitgangspunt is om vanuit integraliteit de leefomgeving door te ontwikkelen. Op de volgende manier komt die score tot uiting: Vitaal platteland & economie: Verweving van belangen in het buitengebied biedt mogelijkheden voor de kwaliteit van het platteland. Milieuplanologisch kunnen uitbreidingen ook belemmerend werken voor bestaande agrarische bedrijven (bijvoorbeeld door geurcontouren). Ook schaalvergroting zonder nadere randvoorwaarden is geen optie meer voor agrariërs, gezien de negatieve bijdrage die dat levert aan het landschap. Het biedt wel kansen voor nieuwe functies en nieuwe dragers in het buitengebied.
Aan die nieuwe kansen kunnen positieve effecten voor de andere
Blad 18 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
-
-
-
onderdelen van het beoordelingskader gekoppeld zijn (landschap bijvoorbeeld). Per saldo wordt een neutrale beoordeling gegeven. Sociaal domein & leefbaarheid: In de beleidsoptie is ruimte voor het bouwen van woningen in het buitengebied of voorzieningen voorzien. Dit levert een licht positieve bijdrage aan de leefbaarheid. Gezondheid & veiligheid: Geen wezenlijke relaties, waardoor neutraal. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: Er wordt een positieve beoordeling gegeven omdat met deze optie natuur-, biodiversiteits- en landschapswaarden versterkt kunnen worden. Enerzijds doordat de kernen grootschalige inbreiding bespaard blijft en er minder ruimte is voor (agrarische) bedrijvigheid in het landelijk gebied, anderzijds omdat nieuwe ontwikkelingen met kwaliteit ontwikkeld worden. Ook het beperken van de ontwikkeling van agrarische bedrijven in het landelijke gebied draagt hieraan bij. Klimaatadaptatie & energieopwekking: Vooral op de klimaatadaptiviteit van het grondgebied van de gemeente heeft dit perspectief gunstige effecten. Nieuwe gebieden worden expliciet bij de hand genomen om de klimaatadaptiviteit te verbeteren. Dit levert een positieve beoordeling op.
Samenhang en onzekerheden Het uitgangspunt van verweving kan, zoals hierboven geconcludeerd, positieve resultaten opleveren voor verschillende onderdelen van het beoordelingskader. Het uitgangspunt vraagt nog wel een vervolguitwerking, waarbij de gemeente duidelijk een rol heeft: • Wat voor initiatieven willen we wel en niet? • Wat is de landschappelijke karakteristiek en hoe verhoudt die karakteristiek zich tot nieuwe ontwikkelingen? • Hoe ga je een kwaliteitsverbetering als gemeente afdwingen (gezien de hardheid van het criterium). Dit vraagt om een goede opzet van welstands- of ruimtelijke kwaliteitsbeleid (waaronder ook begrepen biodiversiteit en ecologie). Dat beleid moet dan wel duidelijk gericht zijn op het begeleiden van de transformatie van onbebouwd gebied en niet gericht zijn op aanvullende bescherming van het bestaande. Dat zou alsnog belemmerend kunnen werken voor initiatieven in bestaand bebouwd gebied. De rol van VAB-locaties voor deze optie is nog niet verder uitgewerkt, maar juist hier zouden ontwikkelingen plaats kunnen vinden. Deze optie heeft een belangrijke relatie met opgave 3 (transitie van het buitengebied) vanwege de invloed op ontwikkelmogelijkheden met name in het buitengebied.
3.3
Optie 2: Behoud natuur en landschap Essentie van de beleidsoptie Het volledig ruimtelijk raamwerk voor natuur, drinkwaterwinning, landschap en cultuurhistorie wordt behouden. De ontwikkelingen vinden daardoor alleen buiten de waardevolle gebieden plaats. In daarvoor aangewezen gebieden (inclusief de kernen) zijn wel nieuwe ontwikkelingen mogelijk. Het gebied buiten GNN en GO is zeer waardevol echter het agrarisch cultuurlandschap is hier sterk uitgekleed en vervaagd. Het heeft veel potentie om weer een mooi landschap te worden met een grote blauw-groene dooradering. Hierbij dient tenminste de bestaande natuur- en
Blad 19 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
landschapswaarde behouden te blijven of versterkt te worden. In de Groene ontwikkelingszones wordt bij ontwikkelingen minimaal versterking van de kernkwaliteiten natuur en landschap vereist.
Figuur 3.7. Behoud van natuur- en landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven, optie 2: behoud natuur en landschap.
Effecten Waar optie 1 sterk uitging van het integraal oppakken van meerdere opgaven (en onderdelen van het beoordelingskader), is optie 2 sterker gericht op scheiding van functies en daarmee scheiding van waarden. Dat is voor de bestaande kwaliteiten van vooral natuurgebieden een gunstig uitgangspunt. De moeite die gestoken wordt in het vergroten van de natuurkwaliteit in deze gebieden pakt maximaal positief uit. Buiten die natuurgebieden dreigt een (verdere) verslechtering van natuurkwaliteit en landschappelijke kwaliteiten. Het uitgangspunt van behoud is sectoraal en eenzijdig gericht op de bestaande kwaliteiten. Dit biedt nauwelijks een handelingsperspectief voor ontwikkeling van nieuwe kwaliteiten. Autonoom zien we ook dat de bestaande kwaliteiten (ondanks een reeds bestaande focus op bescherming van bestaande waarden) achteruit gaan. Borging van de basiskwaliteit van het landschap is daarom zeer belangrijk: alle natuur, bos en landschapselementen als bermen, houtwallen, houtsingels en bomenrijen, waterlopen (alle blauwgroene dooradering) als de ruggengraat van je natuur en landschap dient zeer goed beschermd te worden. Als meest voorname bedreiging voor deze strategie is dat de ruimte beperkt is voor de grote hoeveelheid opgaven. De ruimtedruk in Berkelland is groot, waardoor niet alle opgaven optimaal gediend kunnen worden en keuzes noodzakelijk zijn.
Concreet betekent dit dat keuzes over welke
Blad 20 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
opgave een plek krijgt in de gemeente maatgevend is voor welke onderdelen van het beoordelingskader positief scoren. Deze positieve score is dan nagenoeg altijd gekoppeld aan negatieve effecten op andere onderdelen van het beoordelingskader. Bijvoorbeeld: inzet op natuurontwikkeling leidt tot beperktere mogelijkheden voor economische ontwikkeling van bedrijvigheid (en andersom). Met andere woorden: door een sectorale blik op het landschap en scheiding van functies en waarden kunnen sommige doelen heel goed gediend worden (in het voorbeeld natuurontwikkeling), maar veel waarden niet (recreatieve doelen, landschap en cultuurhistorie, economische ontwikkeling). Over het algemeen geldt voor deze scheidingsaanpak dat het economisch belang prevaleert over andere belangen, doordat bepaalde zones “vrijgegeven” lijken te worden voor ruimtelijke ontwikkelingen. Het uiteindelijke effect is bij dergelijke ontwikkelingen dat de situatie formeel niet verslechtert (“behoud van bestaande kwaliteiten”), al is een hele concrete beschrijving van de kwaliteiten daarvoor essentieel. Van een (gewenste) ontwikkeling is dan geenszins sprake, behalve binnen de gebieden die sectoraal bestemd zijn als natuurgebied. Wat zachtere belangen als landschap sneeuwen dan in de praktijk vrijwel altijd onder.
Dat komt omdat beleidsoptie 2 uitgaat van een verliezersstrategie van schadebeperking en niet uitgaat van landschap als een thema van zelfbewuste actoren die een rol opeisen in de vormgeving van de toekomst. Voor de leefbaarheid en gezondheid van Berkellanders is deze beleidsoptie minder relevant. In zekere zin is het een bestendiging van de huidige autonome ontwikkeling. Wel worden er kansen gemist om de situatie buiten de beschermde gebieden ook vanuit leefbaarheid en gezondheid door te ontwikkelen. Voor de leefbaarheid heeft deze beleidsoptie geen wezenlijke relatie. Beoordeling Beleidsoptie 2 is in essentie de manier waarop het huidige stelsel van ruimtelijke ordening geregeld is. De volgende effecten gelden voor beleidsoptie 2: Vitaal platteland & economie: Scheiding van functies leidt in principe tot ontwikkelruimte voor agrarische bedrijven buiten de beschermde natuur. Daarbij geldt echter alsnog dat natuurwaarden niet mogen verslechteren (bijvoorbeeld door stikstofdepositie en “reguliere bescherming” op basis van de Wet natuurbescherming, bijvoorbeeld onderdeel soortbescherming), dus in de praktijk zullen de ontwikkelmogelijkheden nihil blijven. Dat geldt ook voor uitbreidingsruimte bij bedrijventerreinen, die veelal tegen waardevolle gebieden aan liggen. Ook is er weinig ruimte voor nieuwe dragers in het buitengebied. Dit is negatief beoordeeld.
Sociaal domein & leefbaarheid: Geen wezenlijke relaties, waardoor neutraal. Gezondheid & veiligheid: Geen wezenlijke relaties, waardoor neutraal. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: De voorgenomen inzet zet in op behoud van de kwaliteit van bestaande natuurgebieden. Dit is gunstig voor het natuurbelang van deze gebieden. Daarbuiten is de situatie gevoelig voor verslechtering. Behoud is niet per sé een gunstig scenario. Klimaatadaptatie & energieopwekking: Buiten de natuurgebieden is een enorme meerwaarde te realiseren voor klimaatadaptatie, door de ontstane ruimte voor nieuwe ontwikkelingen te koppelen aan klimaatadaptatiedoelen. Die kansen worden gemist bij een eenzijdige focus op de bestaande natuurgebieden.
Blad 21 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Samenhang en onzekerheden De beoordeling van optie 2 is zeer onzeker. De uiteindelijke uitwerking hangt sterk af van de keuzes die de gemeente maakt. Welke functies gaan prevaleren? Ruimtelijke ontwikkeling, natuurontwikkeling, recreatie? De uiteindelijke keuze (per geval) vraagt om maatwerk: overal zal een individuele afweging gemaakt moeten worden en gezocht moeten worden naar manieren om de belangen zo goed mogelijk af te wegen. Door strikte ordening toe te passen en grenzen te trekken rond waarden, worden de aanwezige waarden buiten deze gebieden en de samenhang daarvan miskend. Risico daarbij is dat juridisch niet stringent geborgde belangen (zoals het landschap) het onderspit delven ten opzichte van andere belangen. Deze optie heeft uiteraard ook een belangrijke relatie met opgave 3. Met de overige opties zijn er ook raakvlakken, maar het kenmerkende van deze optie is dat uit wordt gegaan van een sectorale benadering van belangen, waarbij functiecombinaties en het gebruik in de praktijk beperkt worden door het ordenend kader.