Bijlage 3 Strategische impactbeoordeling
Tekst van het document
3.4
Optimalisaties en aanbevelingen Voor het landschap geldt dat de gemeente kan kiezen (op welke plekken willen we natuur, biodiversiteits- en landschapswaarden?) of creëren (kunnen we slimme combinaties maken waarbij meerdere belangen gediend zijn?). Bij beleidsoptie 2 moet de gemeente scherpe keuzes maken in wat ze wil: waar geef je het primaat aan? Dat kan uiteenlopen van het bieden van ontwikkelruimte (ten koste van landschap en natuur) tot het actief ontwikkelen van landschappelijke waarden (ten koste van ontwikkelruimte). Een gunstiger perspectief is optie 1, waarbij zoveel mogelijk slimme combinaties tussen de verschillende waarden opgezocht worden. Optie 1 gaat dus meer uit van het creëren van nieuwe ruimte (voor een brede doelstelling, binnen geldende wet- en regelgeving, ook voor agrariërs belemmerende rijksregelgeving). Optie 1 is echter niet vanzelfsprekend. Het systeem van ruimtelijke ordening is in sterke mate op beleidsoptie 2 ingericht, ondanks pogingen (bijvoorbeeld door de Omgevingswet) om tot meer integratie van het Omgevingsbeleid te komen. Ook de provincie Gelderland functioneert in sterke mate op die manier, bijvoorbeeld door de eenzijdige focus op het GNN (waaronder Natura 2000). Dus ook optie 1 vraagt nog om een nadere uitwerking.
Een goede basis kan gevonden worden in de natuurwaardenkaart en landschapsanalyse die recent door de gemeente Berkelland zijn opgesteld. Een optimalisatie binnen deze opgave kan zijn om kleine ontwikkelingen, tot een bepaalde omvang, toe te staan, onder voorwaarde dat deze een integraal onderdeel van de omgeving worden. Zo zijn ook kleine rode ontwikkelingen mogelijk, zonder dat deze direct een (aantoonbare) bijdrage aan natuur en landschap moeten genereren. Het behoud van de aanwezige waarden is dan de ondergrens. Hiermee ontstaat enige flexibiliteit, zonder dat overal ontwikkelingen mogelijk zijn. Te denken valt aan ontwikkelingen zoals transformatie van een VAB-locatie, aanleg van een wandelpad of de plaatsing van zonnepanelen op een van de weg gekeerd dak. In de tussentijd is het wél een goede strategie om in elk geval in sommige gebieden het primaat te geven aan natuur of landschap. Daar vraagt wet- en regelgeving bovendien om, dus een wezenlijke keuze is dat niet (bijvoorbeeld bescherming als GNN). Daarnaast vormt het "onbeschermde landschap" een essentieel gebied voor landelijke, provinciale als gemeentelijke beleidsdoelen van klimaatadaptieve inrichting, anti-verdroging, biodiversiteitsherstel, landschapsherstel. De omgang hiermee heeft dus duidelijk om een integrale aanpak waarin ruimte is voor nieuwe ontwikkelingen nodig.
Blad 22 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
4
Opgave 2: Versterken van de (regionale) bereikbaarheid
4.1
Context opgave Opgave 2 is gericht op bereikbaarheid, hoe wordt de gemeente bereikbaar gehouden en hoe kan ook de (regionale) bereikbaarheid versterkt worden? De bereikbaarheid naar en van de regio is hierbij specifiek van belang. Er zijn twee opties onderscheiden voor het versterken van de (regionale) bereikbaarheid: Huidige situatie Door de gemeente lopen meerdere provinciale wegen en de rijksweg N18 (Figuur 4.1). De provinciale wegen zijn de N319 (Zutphen – Winterswijk), de N312 (Lochem – Lichtenvoorde), de N315 (Doetinchem – Enschede) de N824 (Neede – Diepenheim), N822 (Borculo – Eibergen) en de N825 (Lochem – Borculo). De woonkernen zijn door deze wegen goed ontsloten. De N18 vormt een belangrijke verbinding naar zowel de A1 (via A35) als de A12 en daarmee de rest van de regio. De A1 oost tussen Apeldoorn en Azelo is recentelijk opgewaardeerd met een extra rijstrook. Hiermee is de bereikbaarheid van de regio verbeterd. In de gemeente staan over het algemeen weinig files. Veel mensen wonen op fietsafstand van hun werk. Circa 35% van de woonwerkverplaatsingen vindt namelijk plaats binnen dezelfde kern (bron: CBS, 2017).
Figuur 4.1 Rijksweg N18 (blauw) en provinciale wegen (oranje)
In Ruurlo bevindt zich het enige treinstation van de gemeente. Deze sluit aan op de spoorweg tussen Zutphen en Winterswijk. Doordeweeks gaan er overdag 2 treinen per uur richting Apeldoorn en Winterswijk. In de avonduren is dit eenmaal per uur. In de weekenden rijdt er ‘s ochtends een trein en van ‘s middags tot ‘s avonds twee treinen per uur richting Winterswijk. Richting Apeldoorn rijdt er één trein ‘s ochtends vroeg, en een per uur van het middaguur tot de avond en na 9en. Tussen 19:00-21:00 rijden er twee treinen per uur. Vanaf het station in buurgemeente Lochem gaat gemiddelde 3 keer per uur een trein richting Oldenzaal en richting Zutphen.
Blad 23 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 4.2.Bus- en treinnetwerk (bron: Arriva Lijnennetkaart Achterhoek).
Het busnetwerk, weergegeven in Figuur 4.2, verbindt het grootste gedeelte van de kernen, in sommige gevallen is er sprake van een belbus verbinding. In Borculo en Neede bevinden zich busstations waar meerdere buslijnen uit de omgeving samenkomen, deze vormen samen met het treinstation de belangrijkste OV-knooppunten van de gemeente. Vanaf busstation Borculo vertrekken vijf verschillende buslijnen, onder andere naar Enschede, Almelo en Doetichem. Vanaf busstation Neede vertrekken tevens vijf buslijnen, hiermee zijn via andere routes dezelfde grotere plaatsen in de omgeving ontsloten. Ook is er een regionale buslijn die twee keer per uur in zowel richting Doetichem als Enschede vertrekt vanaf Eibergen en Groenlo. Het fiets en wandelnetwerk in de gemeente is fijnmazig en heeft naast transport ook een recreatieve functie. Een overzicht van regionale en nationale fiets (groen) en wandelnetwerken (oranje) is weergegeven in Figuur 4.3. Er zijn geen belangrijke ontbrekende schakels aan te wijzen in het netwerk.
Blad 24 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 4.3. Wandel (oranje) en fietsroutes (groen) in gemeente Berkelland. Bron: Route databank
Om in te kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen als internetwinkelen en toename in thuiswerken is het van belang om ook aandacht te schenken aan digitale bereikbaarheid. Berkelland heeft reeds alle adressen aangesloten op glasvezel. Hiermee is veel sneller dataverkeer mogelijk dan met kabel- of dsl-verbindingen. Toekomstige situatie De komende decennia zijn meerdere grootschalige infrastructuurontwikkelingen, vooral op het gebied van wegverkeer, van invloed op de gemeente Berkelland. Zo wordt tussen 2022 en 2025 gewerkt aan de uitbreiding van de A1 tussen Apeldoorn en Twello (Figuur 4.4). Ook wordt er de komende jaren onder het project ViA15 gewerkt aan fileproblematiek en bereikbaarheid in de regio. Onder dit project worden de A12 en de A15 verbreed. Tevens wordt de A15 vanaf knooppunt Ressen doorgetrokken naar de A12. De verbinding van de N18 met de A12 zorgt ervoor dat deze ontwikkelingen ook een positief effect hebben op de bereikbaarheid van Berkelland. Op het gebied van openbaar vervoer wordt per 12 december 2021 buslijn 56 opgeheven. Deze is door een afname van het aantal gebruikers en het langer duren van de reis door het verlagen van de maximale snelheid op veel wegdelen niet langer rendabel. Wel komt er een nieuwe lijn 58 tussen Borculo, Barchem, Lochem, Almen en Zutphen. In Zutphen kan dan worden overgestapt op de trein naar Deventer.
Doordat bij gebruik van deze alternatieve lijn meer kilometers worden afgelegd wordt dezelfde reis wel duurder. Aan de gedeputeerde van de provincie Gelderland is inmiddels een petitie voor behoud van de lijn aangeboden. Arriva heeft aangegeven dat wanneer de snelheidsbeperkende maatregelen teruggetrokken worden lijn 56 weer kan gaan rijden 4. Of de lijn daadwerkelijk nog terugkeert is op moment van schrijven nog onbekend.
4
Als drempels verdwijnen keert buslijn 56 tussen Borculo en Deventer weer terug: is overheid te ver doorgeschoten? | Achterhoek | tubantia.nl
Blad 25 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 4.4. Opwaarderingswerkzaamheden aan de A1 oost.
De Achterhoek Raad, die bestaat uit de 7 Achterhoekse gemeenten waaronder Berkelland, heeft de ambitie om de N18 te verbreden naar een 2x2 weg met een maximumsnelheid van 100 km per uur in 20405. Concrete plannen voor deze verbreding zijn er nog niet door uitblijvende financiering van de provincie en het rijk. Eventuele uitbreiding van N18 zal voor een betere bereikbaarheid van Berkelland zorgen.
4.2
Optie 1: Nadruk op het wegverkeer Essentie van de beleidsoptie Optie 1 richt zich op het optimaliseren van het wegverkeer.Het gaat hierbij voornamelijk om de N18 en de provinciale wegen maar ook de wegverbindingen met de regio. Als ontwikkelingen kan gedacht worden aan het opwaarderen van de bestaande wegen en de gebieden hierlangs. Een voorbeeld van een ontwikkeling is de opwaardering van N18 naar A18 inclusief aanliggende zones en knopen (o.a. RBT Laarberg). Regionaal gezien kan mogelijk ingespeeld worden op de verbreding van de A1 en het doortrekken van de A15. Deze optie betekent dat er geen aanvullende aandacht wordt besteed aan het OV en langzaam verkeer. .
5
Achterhoek Raad stemt in met door ontwikkelen N18 - 8RHK
Blad 26 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 4.5. Versterken van de (regionale) bereikbaarheid, optie 1: nadruk op wegverkeer.
Effecten Bij deze beleidsoptie is het van belang te realiseren dat hier alleen gewerkt wordt aan het wegennetwerk. Hierdoor zullen alle effecten met name van invloed zijn op personen die gebruik maken van een auto. Daarnaast is het relevant dat het realiseren van meer wegoppervlak eigenlijk altijd gevolgd wordt door een toename van het wegverkeer. Deels zijn dit autonome ontwikkelingen, deels komt dit door de weguitbreidingen. 6 Het effect van een uitbreiding op verkeersdrukte is meestal binnen een paar jaar teniet gedaan door deze toename. Er is in de praktijk vaak sprake van een zichzelf in stand houdende cyclus waarbij een nadruk op het wegverkeer leidt tot meer behoefte aan asfalt, wat vervolgens weer leidt tot meer wegverkeer. De gevolgen van deze beleidsoptie zijn daarom waarschijnlijk zowel een toename van het wegverkeer, als een toename van “asfalt” in de vorm van wegverbredingen, uitbreiding van kruisingen en wellicht nieuwe verbindingen. Het verkorten van de reistijd naar de grote centra in de regio maakt Berkelland een aantrekkelijkere vestigingsplaats voor gezinnen en kan bijdragen aan betere beschikbaarheid van voorzieningen. Aangezien er weinig filedruk is en alle kernen al goed ontsloten zijn, is de verwachting dat de reistijdwinst door infrastructurele maatregelen beperkt zal zijn.
In combinatie met thuiswerken kan een iets kortere reistijd alsnog net de doorslaggevende factor zijn om vanuit de regio naar Berkelland te verhuizen. 6
Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2018). Van B naar Anders, investeren in mobiliteit voor de toekomst.
Blad 27 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Voor bedrijventerreinen langs de N18 kan de voorgenomen opwaardering van deze weg tot reistijdwinst leiden en daarmee tot een beter vestigingsklimaat. Vervoer van goederen wordt goedkoper als de reistijd korter is en het aantrekken van personeel is makkelijker als de locatie beter te bereiken is. Flankerend aan deze opwaardering is het verbeteren van aanrijroutes een mogelijkheid. RBT Laarberg en Bedrijvenpark Eibergen liggen direct aan de N18 en de bedrijventerreinen bij Borculo, Ruurlo en Neede zijn goed aangesloten op het provinciale wegennet, waardoor hier slechts minimale winst te behalen is. Er zijn geen noodzakelijke infrastructurele maatregelen aan te wijzen. Wel kan op locatieniveau aan de bereikbaarheid gewerkt worden, bijvoorbeeld bij gebiedsontwikkeling of herontwikkeling. Toename van parkeergelegenheid en de ruimte die in de kernen voor de auto wordt gereserveerd kan de centra en voorzieningen beter bereikbaar maken. Een eenzijdige focus op wegverkeer heeft echter het risico dat de bereikbaarheid voor bepaalde groepen, zoals minder validen, jongeren en ouderen, achter blijft. In Berkelland staat het basisniveau voor het openbaar vervoer onder druk. Extra nadruk op het wegverkeer kan er daardoor toe leiden dat er onvoldoende vraag naar OV is om dit basisniveau in stand te houden.
In de kernen kan de nadruk op de auto en ruimte voor de auto belemmerend zijn voor de levendigheid en sociale cohesie, doordat mensen zich niet langer te voet en op de fiets verplaatsen en er minder sprake is van ontmoeting. Ontwikkeling van het wegennetwerk zoals in deze optie voorzien is zal leiden tot een toename van het wegverkeer. Dit extra wegverkeer zorgt voor druk op de leefomgeving door een toename emissie van (onder andere) geluid, licht, fijnstof, roet en stikstofdioxide. Deze effecten hebben op hun beurt allemaal weer invloed op de gezondheid van omwonenden. De mate waarin deze effecten optreden hangt vooral af van hoeveel het wegverkeer toeneemt, op welke plekken en hoeveel mensen er in de invloedssfeer van deze trajecten wonen. Ook de verkeersveiligheid wordt door een toename van verkeer negatief beïnvloed. Dit effect kan met goed wegontwerp gemitigeerd worden. Een toename van wegverkeer heeft daarnaast negatieve effecten op de natuur, zowel direct (door toename van verstoring) als indirect door toename van stikstofdepositie op relatief voedselarme grond. Stikstofminnende soorten kunnen hierdoor het ecosysteem verstoren. Een lokaal aandachtspunt is de doorgaande weg door Ruurlo (N312), die mede als aanrijroute voor lokale bedrijvigheid van belang is. Aan de noordzijde van Ruurlo bevindt zich onder andere logistieke bedrijvigheid die veel verkeer aan trekt.
Een alternatieve route naar het zuiden en oosten kan verkeers- en milieuhinder in de kern beperken. Wegverbredingen en aanpassingen aan kruisingen kunnen grote gevolgen hebben voor het landschap, wanneer sprake is van historische structuurlijnen. Dit is in het bijzonder het geval wanneer een weg wordt geflankeerd door (oude) bomenrijen (Figuur 4.6), die voor de verbreding
Blad 28 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
moeten worden gekapt. In Berkelland is dit een significant risico, omdat juist dit type wegen veel voor komt en de bomenrijen in veel gevallen karakteristiek zijn voor het landschap.
Figuur 4.6. Voorbeeld van een weg met flankerende bomenrijen (Beltrumseweg)
Bij de aanleg van nieuwe wegen speelt ook doorsnijding van het landschap en horizonvervuiling en het ontstaan van een nieuwe verstoringszone vanwege verschillende vormen van hinder op bewoners, natuur en recreanten. Voor de recreatiesector is een nadruk op het wegverkeer zowel waardevol, door een betere bereikbaarheid, als riskant vanwege de toename van verstoring. Daardoor kan de kwaliteit van Berkelland als recreatiegebied worden beïnvloed. Inzet op het wegverkeer heeft geen significante directe effecten op de verschillende duurzaamheidsthema’s. Een toename van verharding kan hittestress veroorzaken en in theorie leiden tot wateroverlast. Dit kan gemitigeerd worden door water als ruimtelijk kwaliteitscriterium te hanteren voor nieuwe ontwikkelingen. Op het gebied van energieverbruik is elektrisch rijden een relevante ontwikkeling, die in zekere zin kan worden ondersteund met deze beleidsoptie, bijvoorbeeld door het realiseren van laadinfrastructuur. De keuze voor de nadruk op het wegverkeer is daarvoor niet zeer bepalend, hoewel dit een grotere nadruk op laadfaciliteiten voor auto’s, dan voor bijvoorbeeld elektrische fietsen impliceert. Hoe dan ook is door deze beleidsoptie op zichzelf geen grote impact te verwachten. Beoordeling De effecten van beleidsoptie 1 hangen deels af van de precieze uitwerking van de wegontwikkelingen.
De beoordelingen hieronder worden gegeven uitgaande van een groei van het wegverkeer en toename van asfalt in algemene zin. -
-
Vitaal platteland & economie: Inzetten op het ontwikkelen van het wegverkeer zorgt ervoor dat de bereikbaarheid van Berkelland iets verbetert. Voor de recreatiesector is de verbeterde bereikbaarheid een voordeel, maar neemt deze ook risico’s met zich mee. Voor bedrijven en bedrijventerreinen is verbeterde bereikbaarheid goed voor het vestigingsklimaat, al is de reistijdwinst naar verwachting zeer beperkt. Er wordt daarom een licht positieve beoordeling gegeven. Sociaal domein & leefbaarheid: De mobiliteit van personen met een auto verbetert iets, ook kan Berkelland iets aantrekkelijker worden om te wonen. De winst is naar verwachting zeer beperkt. Daarentegen kan het basisniveau van het openbaar vervoer
Blad 29 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
-
-
-
verder onder druk komen te staan. Als dit verloren gaat, is dat een voor de bereikbaarheid een zeer negatief effect. Ook kan een toename van ruimte voor de auto negatieve effecten hebben op de sociale cohesie. Er wordt daarom een negatieve beoordeling gegeven Gezondheid & veiligheid: Toename van het wegverkeer zorgt voor een slechtere luchtkwaliteit, leidt tot meer geluid- en lichthinder en kan verkeersonveilige situaties tot gevolg hebben. Er wordt daarom een zeer negatieve beoordeling gegeven. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: De emissies van extra wegverkeer hebben negatieve effecten op de natuur. Aanleg of verbreding van wegen kan daarnaast natuurgebieden en landschappen doorsnijden en zorgen voor zicht- en geluidvervuiling. Er is ook een grote kans op het verlies van landschappelijke kwaliteit, bijvoorbeeld door het moeten kappen van bomenrijen. Dit leidt tot een negatieve beoordeling. Klimaatadaptatie & energieopwekking: De beleidsoptie heeft geen significante directe effecten, dus wordt een neutrale beoordeling gegeven. Dit domein is wel relevant voor de verdere uitwerking van het mobiliteitsbeleid.
Samenhang en onzekerheden De schaal van de ontwikkelingen aan het wegennet is van groot belang voor de daaruit voortkomende effecten. De mate van het effect zal toenemen met een toename van de schaal van ontwikkelingen: met meer verbredingen komen er meer verkeersbewegingen en dus meer emissies. Een deel van de impact zal dan ook bepaald worden door planvorming op provinciaal niveau. Gezien de samenhang op het gebied van bereikbaarheid heeft deze opgave veel raakvlakken met opgave 4 (versterken van het vestigingsklimaat). En omdat bereikbaarheid ook een rol kan spelen bij verhuizen is er samenhang met opgave 5 (leefbaarheid in de kernen).
4.3
Optie 2: Nadruk op het OV en langzaam verkeer Optie 2 gaat uit van het maximaal inzetten op OV en langzaam verkeer. Daarnaast wordt ook ingezet op thuiswerken en digitaal werken. Basis vormen de trein- en busstations met bijbehorende routes en de fietsroutes. Potentiële nieuwe of verbeterde snelle aantrekkelijke fietsroutes vormen het uitgangspunt voor deze optie. Zo kunnen snelle aantrekkelijke fietsroutes aangelegd worden als alternatief voor de auto en om OV voorzieningen beter bereikbaar te maken. Zo kan een snelle aantrekkelijke fietsverbinding tussen Borculo en het station Lochem een mogelijkheid zijn. Voor het OV geldt dat het behouden van het huidige niveau een uitdaging is en er daarom geen hoger niveau wordt geambieerd vanuit het oogpunt van haalbaarheid. In deze optie wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan verkeersveiligheid. Het bestaande glasvezelnetwerk is een belangrijke basis voor het thuis of digitaal werken
Blad 30 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 4.7. Versterken van de (regionale) bereikbaarheid, optie 2: nadruk op het OV en langzaamverkeer.
Effecten Niet alle onderdelen van het beoordelingskader zijn relevant voor deze beleidsoptie. Klimaatadaptatie & energieopwekking wordt niet in significante mate beïnvloed door dit beleid. De andere domeinen zijn verder wel allemaal in meer of mindere mate relevant. Bij deze beleidsoptie is het van belang dat er geen (substantiële) ontwikkelingen aan de autowegen of uitbreidingen van het OV-netwerk gerealiseerd worden. In deze optie wordt vooral ingezet op het toegankelijker maken van het OV, bijvoorbeeld door goede (overstap)faciliteiten, een betere aansluiting tussen het OV en fietspaden of andere initiatieven die het gebruik van het OV aantrekkelijker maken. Ook langzaam verkeer wordt gestimuleerd door bijvoorbeeld extra en snellere fietsverbindingen. Extra fietsverbindingen kunnen in combinatie met het steeds populairder worden van de elektrische fiets een goede stimulans zijn om vaker de fiets in plaats van de auto te gebruiken. Verder kan er worden ingezet op meer wandelroutes door de gemeente, waarbij ook de recreatieve functie van belang is. Bij de ruimtelijke inpassing van nieuwe ontwikkelingen kan de nadruk op langzaam verkeer zich uiten in aandacht voor loop- en fietsbereikbaarheid, zodat dagelijkse ritten niet met de auto worden gedaan. Daarnaast kunnen de centra autoluw worden ingericht waardoor er meer ruimte
Blad 31 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
is voor langzaam verkeer. Kruispunten kunnen zo worden ingericht dat wandelaars en fietsers prioriteit krijgen boven het gemotoriseerde wegverkeer. Door de inzet op OV en langzaam verkeer wordt een mobiliteitstransitie verwacht, al is de mate waarin deze optreedt niet vooraf in te schatten. Gezien het huidige mobiliteitsprofiel, gericht op de auto, en de lage dichtheden in de gemeente, is het niet te verwachten dat de primaire positie van de auto serieus verandert. Wel kan een substantieel deel van de ritten worden gesubstitueerd door de fiets en het OV. De mobiliteitstransitie leidt tot (relatief) minder auto’s. Deze afname zorgt voor minder stikstofdioxide en fijnstof uitstoot, wat goed is voor zowel de kwaliteit van de leefomgeving als de volksgezondheid. Autoluwe centra vergroten de leefbaarheid van de kernen ook doordat de (milieu)overlast van auto’s afneemt. Ook de verkeersveiligheid wordt verbeterd door afname van het autoverkeer. Door fietsgebruik te stimuleren gaan mensen meer bewegen wat positieve gezondheidseffecten heeft. Verbreding van bestaande fietspaden en het uitbreiden van het fietspadennetwerk kan de bereikbaarheid binnen de gemeente flink verbeteren. Vooral wanneer bedrijventerreinen en kernen die nu niet goed ontsloten zijn door het fiets- of OV-netwerk worden aangesloten.
Met een elektrische fiets kunnen dan ook grotere afstanden gemakkelijk met de fiets worden afgelegd. Bijvoorbeeld voor woon-werk verkeer tussen de kernen, maar ook voor dagelijkse boodschappen of vervoer naar andere voorzieningen. Met het toegankelijker maken van het OV en het uitbreiden van het fietsnetwerk wordt de mobiliteit van inwoners van Berkelland die geen toegang tot een auto hebben verbeterd. Het aanleggen van extra fietspaden maakt het gebied aantrekkelijker voor recreanten maar tegelijkertijd kunnen de fietspaden ook een verstoring van het landschap vormen. Wel hebben fietspaden gewoonlijk een kleinere ruimtelijke impact dan de verbreding of aanleg van autowegen (bij optie 1) heeft. Het beperken van de ruimte die beschikbaar is voor auto’s en faciliteren van langzaam verkeer kan daarnaast ruimtewinst opleveren in de kernen. Deze extra ruimte kan ingezet worden voor het realiseren van meer water en groen. Dit zorgt voor een prettigere leefomgeving maar kan tegelijkertijd ook een dubbelfunctie krijgen voor het realiseren van klimaat adaptieve maatregelen. Hierbij kan gedacht worden aan mogelijkheden om extra water op te vangen, tegengaan van het hitte-eiland effect et cetera. Beoordeling De effecten van beleidsoptie 2 hangen af van de precieze maatregelen die de gemeente neemt om het OV toegankelijker te maken en langzaam verkeer te stimuleren en de impact daarvan.
Uitgaande van een mobiliteitstransitie is de volgende beoordeling van beleidsoptie 2 van toepassing: Vitaal platteland & economie: Verbetering van de multimodale bereikbaarheid is zowel voor de mogelijkheden in het buitengebied positief, als waardevol voor op bedrijventerreinen. Dit leidt tot een positieve beoordeling. Sociaal domein & leefbaarheid: De verbeterde multimodale bereikbaarheid zorgt ervoor dat de mobiliteit van de inwoners van Berkelland verbetert. Daarnaast zorgt een afname van de ruimte voor de auto voor meer ruimte voor langzaam verkeer en daarmee levendigheid en sociale cohesie. Dit wordt positief beoordeeld. Gezondheid & veiligheid: Minder autoverkeersbewegingen zorgen voor minder emissies en overlast. Ook wordt gezond gedrag (positieve gezondheid) gestimuleerd. Dit wordt positief beoordeeld. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: Een vermindering van het aantal autoverkeersbewegingen leidt tot minder fijn- en stikstofemissies en geluid- en geurhinder. Dit heeft licht positieve effecten op de kwaliteit van de natuur en
Blad 32 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
-
landschappen in de omgeving en de beleving van de leefomgeving. Wel kan het aanleggen van fietspaden negatieve effecten hebben op de kwaliteit van het landschap. Klimaatadaptatie & energieopwekking: De ruimte die beschikbaar komt door het beperken van autoverkeer kan ingezet worden voor klimaatadaptatieve maatregelen. Bijvoorbeeld door extra groen of waterretentie in de kernen. Dit is een kans waarvan de invulling afhankelijk is van de uitwerking van het beleid. Er wordt daarom een neutrale beoordeling gegeven.
Samenhang en onzekerheden De mate waarin op dit moment een gebrek aan fietspaden als obstakel wordt ervaren voor het gebruiken van de fiets en het OV , is mede bepalend voor de kansen om mobiliteitstransitie te stimuleren door op optie 2 in te zetten. Als het beleid een aanzienlijke vermindering in het aantal autoverkeersbewegingen kan realiseren zullen de effecten veel positiever uitvallen dan wanneer dit maar in beperkte mate gebeurt. De gegeven beoordeling gaat uit van een succesvol beleid waarin de genomen maatregelen zorgen voor een verschuiving van op auto gerichte mobiliteit naar een multimodale mobiliteit waarbij er veel gebruik gemaakt wordt van langzaam verkeer en het openbaar vervoer. De uiteindelijke effecten van het beleid hangen wel af van de mate waarin deze mobiliteitsverandering plaatsvindt en in hoeverre de ruimte voor auto’s beperkt wordt. Het aanleggen van fietspaden, het toegankelijker maken van het OV en het verbeteren van verkeersveiligheid heeft een positief effect op het woonklimaat. Hiermee linkt deze optie aan opgave 5 (leefbaarheid in de kernen). Er is een minder sterke link aan opgave 4 (versterken van het regionale vestigingsklimaat), betere bereikbaarheid van het OV en de fiets zal waarschijnlijk maar in beperkte mate bijdragen aan een beter vestigingsklimaat.
Daarnaast kan een betere multimodale bereikbaarheid ook bijdragen aan de transitie in het buitengebied, de beleidsoptie heeft daarmee ook invloed op opgave 3. Ook heeft de verminderde uitstoot van fijnstof en stikstofdioxide en het stimuleren van fietsen positieve effecten op de volksgezondheid waarmee het aansluit op opgave 6.
4.4
Optimalisaties en aanbevelingen Beide beleidsopties hebben positieve effecten voor de bereikbaarheid. De inzet op OV en fiets heeft echter overwegend positieve gevolgen voor de fysieke leefomgeving, terwijl bij de inzet op het wegverkeer het tegenovergestelde van toepassing is. Desalniettemin is het belang van de auto voor de mobiliteit en daarmee het vestigingsklimaat, de toegankelijkheid van voorzieningen en de maatschappij als geheel evident. Een combinatie van beide opties wordt daarom aanbevolen, waarbij ingezet wordt op een goede multimodale bereikbaarheid. Hierin wordt een balans aanbevolen tussen: • het behoud van de autobereikbaarheid, waarbij mogelijk ingrepen nodig zijn om de groei van het autoverkeer goed te kunnen opvangen (autonoom en als gevolg van verbreding van de N18 en andere maatregelen op regionaal niveau);
Blad 33 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
•
• •
het behoud van het OV-basisniveau, waar het stimuleren van OV-gebruik door goede (overstap)faciliteiten en het ondersteunen van andere vervoersopties, zoals aanvullend openbaar vervoer aan kan bijdragen; het stimuleren van fietsgebruik door te investeren in goede infrastructuur en faciliteiten voor verschillende typen fietsers; en het beperken van de ruimte die de auto inneemt ten behoeve van langzaam verkeer, aantrekkelijke verblijfsplekken en klimaatadaptatie.
Blad 34 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
5
Opgave 3: De transitie van het buitengebied
5.1
Context opgave Het buitengebied staat voor een grote opgave in de vorm van een transitie. Onder meer door de afname van het aantal agrarische bedrijven, schaalvergroting, leegstand van gebouwen, de toename van het aantal burgerwoningen en klimaatverandering zal het aanzien van het platteland ingrijpend veranderen. Er worden vier mogelijke opties onderscheiden om met deze transitie om te gaan. Huidige situatie Landbouw Berkelland is een plattelandsgemeente waarin het agrarisch gebruik van gronden van oudsher de voornaamste economische drager is geweest. Tegenwoordig leveren andere sectoren het grootste gedeelte van de werkgelegenheid. De groot- en detailhandel sector (20,1%) biedt de meeste werkgelegenheid, gevolgd door de industriële sector (15,4%) en de gezondheids- welzijnszorg (13,6%). Samen zijn deze drie sectoren goed voor bijna de helft van de werkgelegenheid in Berkelland. Landbouw, bosbouw en visserij staat op de vierde plek (9,7%). Deze sector heeft wel de grootste hoeveelheid vestigingen in Berkelland en door het type bedrijf ook een groot ruimtebeslag. Hiermee is de landbouw erg belangrijk in de inrichting van het buitengebied. Landbouw is tevens een van de grootste stikstofdioxide uitstoters in Nederland. De agrarische bedrijfsvoering heeft daarmee ook invloed op omliggende natuurgebieden.
Vooral in gebieden met voedselarme grond kunnen lokale ecosystemen makkelijk verstoort raken door intrede van stikstof minnende soorten. Dit kan zorgen voor een afname van de biodiversiteit. Het aantal agrarische bedrijven is in de periode 2005-2019 met circa 34% afgenomen van 999 naar 663 bedrijven. Verreweg het grootste deel van de landbouw bedrijven zijn ‘klassieke’ melkveehouderijen (40%). Verder wordt onderscheid gemaakt tussen varkenshouders (10%), overige graasdier bedrijven (25%) en andersoortige agrarische bedrijvigheid (25%). Onder de overige agrarische bedrijfstypen vallen veel voormalige melkvee- en overige graasdierbedrijven zonder bedrijfsopvolging. Deze hebben hun veestapel reeds afgestoten en telen nu vooral gras en snijmais voor derden. Deze bedrijven zullen naar alle waarschijnlijkheid wel op termijn worden beëindigd. Steeds meer agrarische bedrijven (21%) voeren ook nevenfuncties, zoals natuurbeheer, eigen duurzame energieproductie, productverkoop en caravanstalling uit. De afname in aantallen bedrijven is bij alle bedrijfstypen waarneembaar, maar is het grootst bij varkenshouderijen. Het beëindigen van bedrijfsvoering zorgt op veel plekken voor Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB). Dit heeft leegstand en mogelijk ook verpaupering tot gevolg.
Doordat er schaalvergroting van bedrijven plaatsvindt neemt de veestapel minder snel af dan het aantal agrarische bedrijven. Het aantal melkkoeien is door de jaren heen stabiel gebleven rond de 25.000, het aantal varkens is afgenomen 276.600 tot 207.500 varkens en het aantal geiten is sinds 2005 meer dan verdubbeld tot 8500 geiten. Bij schaalvergroting wordt vaak land van beëindigde landbouwbedrijven overgenomen, hierdoor blijft een groot deel van deze gronden een agrarische functie behouden. Natuur Naast landbouw is natuur de grote beslaglegger op de ruimte in het buitengebied. Er is een redelijk areaal aan Gelders Natuurnetwerk (GNN) binnen de gemeente, dat ook onderling verbonden is. Wel staat de biodiversiteit van deze gebieden onder druk. Een uitgebreide omschrijving van de huidige status van de natuurwaarden van Berkelland is gegeven in 2.2Opgave 1: Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven.
Blad 35 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Recreatie In het buitengebied van Berkelland is de recreatie vooral kleinschalig van karakter. Er zijn veel kleinschalige voorzieningen, zoals (mini)campings, bed & breakfasts, groepsaccommodaties, hotels en vakantiehuizen. Naast kleinschalige verblijfsaccommodaties zijn er ook diverse (kleinschalige) dagattracties in Berkelland, variërend van musea tot een klimbos en van een belevingspark tot aan attracties gericht op oeverrecreatie. In het buitengebied van Berkelland wordt door toeristen en recreanten voornamelijk veel gefietst en gewandeld. Een beschrijving van de natuur- en cultuurwaarden die recreanten aantrekken en het landschap waarin deze recreatie plaatsvindt is gegeven in 2.2.. Per jaar zijn er in Berkelland zo’n 850.000 daguitstapjes en een half miljoen overnachtingen. De omzet van de recreatieve sector is ongeveer 31,5 miljoen euro per jaar. Het is daarmee een vitale sector maar om deze goede positie te behouden is het nodig om te blijven ontwikkelen en vernieuwen. In de Structuurvisie Berkelland 2025 is het gebied ten zuiden en ten zuidoosten van Borculo, aan de zuidkant van de Berkel tot aan Haarlo als stimuleringsgebied voor recreatie aangewezen (Figuur 5.1). Hier bevinden zich onder andere de Hambroekplassen waar vooral strandrecreatie plaatsvindt. Dit gebied biedt goede kansen voor recreatieve ontwikkelingen op het gebied van zowel dag- als verblijfsrecreatie.
Nieuwe activiteiten kunnen inspelen op de recreatieve mogelijkheden van de Hambroekplas. Daarbij kan het gaan om zowel de realisatie van nieuwe voorzieningen (ook grootschalige voorzieningen) als ook de uitbreiding of verbetering van de bestaande faciliteiten7.Er is voor de Hambroekplassen op dit moment een ontwikkelingsplan in voorbereiding. Voor het gebied ten noorden van Rekken is onder voorwaarden grootschalig recreatief medegebruik als nieuwe functie mogelijk, naast kleinschalig recreatief medegebruik. Het
Figuur 5.1. Ruimte voor recreatie in Berkelland.
kleinschalige ontginningslandschap en de aanwezige natuurwaarden in dit gebied zijn aantrekkelijk voor recreatie. Maatwerk is van belang om de aanwezige waarden van het gebied te behouden. Ook mogen de bestaande functies niet in hun ontwikkeling worden belemmerd8. 7 8
Structuurvisie Berkelland 2025: 3.6 Recreatie en toerisme (gemeenteberkelland.nl) Structuurvisie Berkelland 2025: 3.6 Recreatie en toerisme (gemeenteberkelland.nl)
Blad 36 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Toekomstige situatie Landbouw In de toekomst wordt verwacht dat steeds meer agrariërs stoppen waardoor er nog meer Vrijkomende Agrarische Bebouwing (VAB) ontstaat. Naar schatting zal de helft tot driekwart van deze gebouwen niet meer hergebruikt worden. Deze leegstand kan voor verpaupering en onveiligheid zorgen. Bij verwering van niet onderhouden daken kan tevens asbest vrijkomen. Het huidige beleid met betrekking tot de vitaliteit van het platteland is onvoldoende om alle gebouwen die de komende tijd leeg komen te staan een nieuwe functie te geven of te slopen. De doorgaande bedrijven nemen de grond van de stoppers over maar de gebouwen laten ze grotendeels staan. De landbouwfunctie kan ook onder druk komen te staan door de ruimtevraag van andere gebruiksfuncties zoals duurzame energieopwekking en natuur. Toekomstige ontwikkelingen als klimaatverandering, circulaire landbouw, innovaties en verbreding zullen het platteland veranderen. De landelijke stikstofregelgeving heeft gevolgen voor de landbouw in Berkelland, al is nog niet duidelijk welke dat zouden kunnen zijn. In voorontwerpbestemmingsplan “Buitengebied Berkelland 2020” wordt er op het gebied van landbouw vooral nadruk gelegd op het behouden en waar mogelijk versterken van de agrarische bedrijvigheid.
Waar dat kan moeten verschillende functies in het buitengebied met elkaar verweven worden, in plaats van gescheiden naast elkaar bestaan. Ook moet een ‘onevenredige toename van niet-agrarische functies en niet functioneel aan het buitengebied gebonden functies (wonen en werken) in het primair agrarisch gebied’ voorkomen worden. Verder moeten zowel het landelijk karakter als de landschappelijke en natuurwaarden in het buitengebied behouden blijven. Recreatie Uit vitaliteitsonderzoek naar de recreatieve sector in de Achterhoek komt een aantal aandachtspunten voor de sector naar voren. Zo’n 5 procent van de bedrijven heeft geen of weinig toekomstperspectief. Bij een kwart van de bedrijven zijn investeringen nodig om in de toekomst aantrekkelijk voor klanten en rendabel te blijven. Wanneer het huidige beleid volgens ‘Beleef het in Berkelland’ wordt voortgezet, blijft er ruimte voor de vrijetijdssector om zich te ontwikkelen. De bestaande beleidskaders voor verblijfsrecreatie sluiten echter niet meer goed aan op de wensen en behoeften van recreatieondernemers. Er wordt daarom gewerkt aan een actualisatie van de beleidskaders verblijfsrecreatie. Een noemenswaardige ontwikkeling is de uitbraak van covid-19 in 2020. Deze ontwikkeling heeft diverse recreatieondernemers hard geraakt. Anderzijds is de verwachting dat deze pandemie ook een positieve impact heeft op de vrijetijdssector.
Nederlanders hebben namelijk dankzij covid-19 Nederland weer herontdekt als vakantiebestemming. De verwachting is dat deze crisis de komende jaren een positief effect blijft hebben op de Achterhoek als vakantiebestemming voor een tweede of derde (korte) vakantie of weekend weg.
5.2
Optie 1: Primaat diversiteit Essentie van de beleidsoptie Bij deze optie ligt het primaat bij diversiteit. Daarmee wordt bedoeld dat meervoudig ruimtegebruik en een breed palet aan functies en verschillende kwaliteiten een plek hebben in het buitengebied. De transitie van landbouwgronden en de vrijkomende agrarische bebouwing kan leiden tot een innovatief en circulair buitengebied. De focus bij deze optie ligt op onder andere het benutten van vrijkomende agrarische bebouwing, de transitie van het buitengebied en opwekking van duurzame energie voor koppelkansen met bijvoorbeeld natuur, recreatie, wonen, zorg,
Blad 37 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
klimaatadaptatie en werken. Door op diversiteit in te zetten krijgt het buitengebied nieuwe gebruikers en dragers, zonder dat de bestaande functies daarvoor moeten wijken.
Figuur 5.2. Transitie in het buitengebied, optie 1: primaat diversiteit.
Effecten De landbouwsector heeft jarenlang gekoerst op productieverhoging (intensivering) en kostprijsverlaging door opschaling (specialisatie). Deze werkwijze heeft ons veel gebracht, maar de keerzijde is dat de landbouw op een dood spoor zit. Biodiversiteit op de akkers en graslanden is zo afgenomen dat dit tot problemen gaat leiden. Problemen komen bijvoorbeeld voort uit het gegeven dat er bijna geen bloeiende planten in onze graslanden en akkers voorkomen en daardoor steeds minder ruimte is voor insecten, vogels, kleine zoogdieren en leven in de landbouwbodems. Binnen die context is er behoorlijk wat nodig om de ongunstige autonome ontwikkeling te keren. Zonder wezenlijke trendbreuk zal de biodiversiteitscrisis, bodemkwaliteitscrisis en daarmee samenhangend de klimaatcrisis voort blijven duren. Beleidsoptie 1 bevat daar in beginsel een goed uitgangspunt voor: het benutten van vrijkomende agrarische bebouwing (betrek daar ook eigen gronden bij!) voor klimaat en natuurdoelen. De vraag is echter of deze afwachtende houding genoeg is om de negatieve trends te keren. Gaat het vrijkomen van gronden snel genoeg en wordt de herontwikkeling van de gronden ambitieus genoeg aangepakt? Dat zijn belangrijke bepalende factoren voor het succes van de strategie voor de onderdelen van het beoordelingskader (voornamelijk natuur, landschap en klimaatadaptatie).
Inzet op diversiteit in het buitengebied verbreedt de mogelijkheden voor ondernemers en het aanbod voor bewoners en recreanten. Een agrarisch bedrijf kan bijvoorbeeld nevenactiviteiten ontplooien, om zo een nieuw verdienmodel te creëren naast de landbouwactiviteiten. Denk
Blad 38 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
bijvoorbeeld aan recreatie, natuurontwikkeling en het opwekken van energie. Deze verdienmodellen zijn positief voor de economische positie van de agrarische sector en dragen bij aan de gewenste ontwikkeling, namelijk ontwikkeling en groei van het platteland op basis van innovatie en verduurzaming. Tegelijkertijd wordt met deze optie een mogelijk ontwikkelspoor (schaalvergroting) voor de landbouw weggenomen. Hiermee wordt de economische positie van de sector juist benadeeld. De vrijkomende agrarische bebouwing kan ook ruimte bieden aan nieuwe functies zoals wonen, zorg en recreatie. Daarmee wordt een bijdrage geleverd aan de maatschappelijke en/of economische behoeften. Dit is echter sterk afhankelijk naar de vraag naar voorzieningen en woningen in het buitengebied. Aandachtspunten bij nieuwe functies in het buitengebied zijn de impact op de verkeerssituatie en de milieusituatie. In veel gevallen is functiemenging goed mogelijk, maar het kan – bijvoorbeeld op basis van de geurverordening of lokale milieucontouren – onmogelijk zijn om op VAB-locaties gevoelige bestemmingen te realiseren. Tegelijkertijd roept deze optie wel de vraag op of je als gemeentelijke overheid meer kunt doen dan deze strategie. Je hebt als gemeente niet de instrumenten om verandering op het grondgebied af te dwingen.
Ruimte bieden voor nieuwe dragers bij bedrijven die autonoom op zoek zijn naar nieuwe ruimte is voor de sector positief. Agrarische bedrijven hebben hier een breder perspectief dan het traditionele schaalvergroten of intensiveren én er wordt ruimte geboden aan andere onderdelen van het beoordelingskader: natuur, klimaat en landschap kan profiteren van het veranderen van de agrarische bestemming (door het afnemen van verstening bijvoorbeeld). Daar komt bij dat het veranderen van agrarische concepten ruimte biedt om schadelijke stalemissies terug te dringen. Beoordeling Beleidsoptie 1 heeft positieve effecten op natuur, klimaat, landschap, recreatie en zorg. Dat komt tot uiting in positieve scores op de domeinen “ruimtelijke kwaliteit & identiteit” en “klimaat, & energie”. Vitaal platteland & economie: Diversiteit zorgt voor nieuwe functies en nieuwe dragers: dit draagt bij aan een toekomstbestendig buitengebied en een grotere kans op het vinden van nieuwe bestemmingen voor VAB-locaties. Anderzijds is de ruimte voor traditionele vormen van ontwikkeling (schaalvergroting, intensivering) in deze beleidsoptie heel beperkt. Per saldo is het effect neutraal. Sociaal domein & leefbaarheid: Nieuwe dragers kunnen onder andere gezocht worden in zorgfuncties of vernieuwende concepten waarbij de relatie tussen boer en burger verbeterd wordt. Dit draagt bij aan de leefbaarheid in de kernen.
Gezondheid & veiligheid: Geen wezenlijke relaties. Lokaal kan de situatie zich voordoen dat de transformatie van agrarische bedrijven overlast door geur of luchtkwaliteit oplost. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: De inzet op het gericht herontwikkelen van vrijkomende agrarische bebouwing biedt kansen voor natuurontwikkeling, bovenop de autonome ontlasting door het wegvallen van agrarische activiteiten (door methaanemissies bijvoorbeeld). Klimaatadaptatie & energieopwekking: Een gelijke redeneerlijn als bij ruimtelijke kwaliteit. Het transformeren van VAB-locaties biedt kansen voor een klimaatadaptieve inrichting.
Blad 39 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Samenhang en onzekerheden De onzekerheid zit bij deze optie met name in de zoektocht naar passende invulling van vrijkomende locaties en de wijze waarop agrariërs mee kunnen bewegen met de transitie. Herontwikkeling van agrarische bebouwing kan een rol spelen voor het vestigingsklimaat voor bedrijven (opgave 4) en de leefbaarheid op het platteland (opgave 5).
5.3
Optie 2: Primaat natuur Essentie van de beleidsoptie Bij optie 2 ligt de focus op natuurbehoud en -ontwikkeling. Hierbij gaat het onder andere om kringlooplandbouw, functieverandering, maar ook de vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) en de ontwikkelingsruimte binnen de Groene Ontwikkelingszones. Ontwikkelruimte voor de landbouw wordt sterk beperkt en is enkel mogelijk onder voorwaarde dat dit leidt tot verduurzaming van het productiesysteem, bijvoorbeeld omdat sprake is van natuurinclusieve en circulaire landbouw, waarbij er tevens koppelkansen zijn voor het vergroten van de biodiversiteit. Bij de VAB’s kan zo veel mogelijk bebouwing gesloopt worden om ruimte te geven aan de natuur. Tevens moet rekening gehouden worden met de ondergrond en het watersysteem, deze vormen de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van het buitengebied.
Figuur 5.3. Transitie in het buitengebied, optie 2: primaat natuur.
Blad 40 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Effecten Beleidsoptie 2 gaat het sterkst van alle opties uit van een actieve rol van de gemeente om de negatieve effecten van de landbouw op te lossen. Daarbij wordt een bronaanpak gekozen: boeren mogen niet uitbreiden, tenzij ze een positieve bijdrage leveren aan het productiesysteem. Bij “momenten van verandering” (zoals het stoppen van de agrarische activiteit) gaat de gemeente actief werken aan natuurontwikkeling of maatregelen die bijdragen aan ondergrond en het watersysteem. Evident is dat deze beleidsoptie positieve effecten heeft op natuurwaarden en de klimaatadaptiviteit en kwaliteit van het landschap. Het “terugschroeven” van agrarische activiteiten heeft ook positieve effecten doordat schadelijke activiteiten (stalemissies bijvoorbeeld) in omvang afnemen. Dit heeft door het voorkomen van stikstofdepositie positieve effecten. De ruimte die vrij komt kan gebruikt worden voor andere belangen. In de beekdalen kan ingezet worden op beekherstel om een bijdrage te leveren aan klimaatadaptatie en natuurwaarden. De keerzijde is dat het economisch perspectief voor boeren wel erg klein wordt doordat deze in belangrijke mate gehinderd worden in hun bedrijfsvoering. Deze beleidsoptie zal om die reden op weinig draagvlak in de agrarische sector kunnen rekenen. Dit roept ook de vraag op of een beleidsoptie als deze voor het gemeentelijk belang wel effectief is.
Immers kan een wezenlijke verandering in het ecosysteem van het buitengebied nagenoeg uitsluitend bereikt worden door een intensieve samenwerking van overheden, beherende organisaties en grondeigenaren / agrariërs. Met een beleidsoptie die de spanningen verder op scherp zet is mogelijk het natuurbelang ook niet gediend. Van belang hierbij is dat de gemeente deze beleidsoptie uitwerkt en daar ook een economisch perspectief voor agrariërs in schetst. Welke plek is er voor agrariërs in een wereld waar de gemeente actief stuurt op het ontwikkelen van gronden die thans in agrarisch gebruik zijn? Welke hulp biedt de gemeente de agrariërs daarbij? Daar komt bij dat “de agrarische gemeenschap” onder druk staat. Door het stilleggen van agrarische activiteiten kunnen negatieve effecten als verrommeling optreden en ook boeren kunnen in de problemen komen bij het vinden van nieuw werk (stoppen is een beladen proces). Beoordeling Deze beleidsoptie kan positief uitpakken voor het natuurbelang en de kwaliteit van het landschap, de bodem en het watersysteem. Het beschreven draagvlak is wel randvoorwaardelijk voor het bereiken van de positieve effecten.
In de beoordeling komt de tegenstelling voornamelijk tot uiting: een beleidsoptie waarbij de gemeente actief stuurt op natuurkwaliteit (en daarmee actief stuurt op veranderingen van agrariërs) biedt risico’s voor de vitaliteit van het platteland. Vitaal platteland & economie: De stringente inzet op natuurkwaliteit biedt grote risico’s voor het economisch perspectief van agrariërs (en daarmee de vitaliteit van het platteland). Boeren worden direct gehinderd in hun bedrijfsvoering. Sociaal domein & leefbaarheid: Verregaande sturing op natuurkwaliteit kan ertoe leiden dat het platteland sneller “leegloopt”. Agrariërs zullen versneld stoppen. Dit kan de agrarische gemeenschap schaden en leiden tot verrommeling in het buitengebied. Gezondheid & veiligheid: Gepaard met de inzet op natuurkwaliteit is het gegeven dat de negatieve impact bijvoorbeeld door schadelijke bedrijfsemissies verkleint. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: Voornamelijk voor het aspect natuur pakt deze inzet zeer positief uit. De identiteitswaarde van het agrarisch cultuurlandschap kan onder druk komen te staan. Het landschap in Berkelland is in sterke mate gevormd door boerenbedrijven en zij beheren (grote) delen van het landschap. Klimaatadaptatie & energieopwekking: De inzet op natuur biedt nadrukkelijk kansen voor het vergroten van de klimaatadaptiviteit, bijvoorbeeld door het oppakken van beekherstel.
Blad 41 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Samenhang en onzekerheden De grote onzekerheid van beleidsoptie 2 schuilt in het vergaren van maatschappelijk draagvlak voor het beleid. Gezien de bestaande spanningen tussen boer en burger kan het naar buiten brengen van een dergelijke beleidsoptie tot verdere spanningen leiden. Daarmee is ook het algemeen belang niet mee gediend. De conclusie is dus dat inzetten op natuur goed (en belangrijk) is, maar dit niet ten koste moet gaan van het economisch perspectief van agrariërs. Zij zijn als schakel (bijvoorbeeld als landschapsbeheerder) van wezenlijk belang voor het realiseren van de landbouwtransitie. Vanwege de verbinding tussen kernen en buitengebied is er een belangrijke samenhang met de leefbaarheid in de kernen (opgave 5). Met opgave 1 is er een duidelijke relatie omdat deze zich ook richt op het beschermen van natuur- en landschapswaarden.
5.4
Optie 3: Primaat landbouw Essentie van de beleidsoptie Bij het primaat landbouw ligt de focus voor de landbouw op de huidige trend in Berkelland. Er is namelijk een afname van landbouwbedrijven door schaalvergroting en de invloed van onder andere stikstofdepositie. Schaalvergroting blijft ook in de toekomst aan de orde door technologische ontwikkelingen in de landbouw. Het bestaande landbouwareaal blijft behouden. Wel wordt er een maximum gesteld aan de schaalvergroting. Dit maximum heeft betrekking op het huidig beleid ten aanzien van bijvoorbeeld geur, Natura 2000-gebieden, waterkwaliteit, etc. Daarnaast wordt het maximum ook in belangrijke mate bepaald door de maximale maatvoering van de bouwvlakken en bijvoorbeeld het omschakelverbod naar intensieve niet-grondgebonden veehouderij.
Blad 42 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Figuur 5.4. Transitie in het buitengebied, optie 3: primaat landbouw.
Effecten Beleidsoptie 3 (primaat landbouw) is min of meer een voortzetting van het huidige beleid, en daarmee kan de autonome ontwikkeling als een leidraad voor de effectbeschrijving gebruikt worden. De daar getrokken conclusie is dat de biodiversiteit nog altijd achteruit blijft gaan, de bodem verder verdicht raakt en de belangrijke fauna af blijft nemen. Zonder beleidswijziging kan schaalvergroting (en in mindere mate intensivering) nog altijd door blijven gaan. Dit heeft negatieve effecten op de gezondheid (door schadelijke stalemissies), natuur (door o.a. stikstofdepositie), ruimtelijke kwaliteit (het wegvagen van landschapselementen ten behoeve van efficiënt ingerichte percelen en klimaatadaptiviteit (door het verder verdichten van de bodem). Belangrijk hierbij is dat een verdere achteruitgang van deze waarden in de toekomst ook verder doorgaat. Verder verlies van biodiversiteit heeft ronduit verwoestende gevolgen voor duizenden diersoorten en leidt ertoe dat onmisbare ecosystemen ernstig verarmen. Daar komt bij dat verdere intensivering en schaalvergroting kan leiden tot een groei van de hoeveelheid dieren, zonder dat daar noodzakelijkerwijs een verbetering van stalsystemen tegenover staat. Dat kan negatieve gevolgen hebben voor natuurgebieden doordat stalemissies voor stikstofdepositie zorgen in kwetsbare natuurgebieden.
Ook voor geurhinder en luchtkwaliteit kan dit negatief uitpakken. Schaalvergroting kan leiden tot het verdwijnen van landschapselementen en het verschralen van de bodem9. Vanuit milieuperspectief is deze beleidsoptie dan ook zeer ongunstig. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat ontwikkelingen in de landbouw, gegeven het groeiende maatschappelijke bewustzijn (bij agrariërs) ook tot veel positieve ontwikkelingen leidt. Zo heeft 9
Zie ook de studie “de bodem bereikt?” van de raad voor de leefomgeving en infrastructuur: https://www.rli.nl/sites/default/files/advies_de_bodem_bereikt_-_def.pdf
Blad 43 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
een omschakeling naar kringlooplandbouw potentieel gunstige effecten voor de bodemkwaliteit (zowel in fysische, chemische als biologische zin), o.a. door het stoppen van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Anderzijds kan, mits de gemeente hier niet actief op stuurt, het gebruik van deze middelen (bijvoorbeeld glyfosaat) ongeremd voortgezet worden. Dit kan leiden tot negatieve effecten voor de bodemkwaliteit, maar ook op de kwaliteit van het oppervlaktewater, doordat dit nutriëntrijker wordt. Dit is zonder meer een risico van deze beleidsoptie. Daar komt bij dat ook het economisch perspectief van de agrariër niet heel gunstig is. In toenemende mate worden agrariërs geconfronteerd met provinciale, nationale of Europese weten regelgeving. Zelfs al voert de gemeente een coulant beleid, is de ruimte voor traditionele agrarische bedrijfsmodellen in de toekomst beperkt. Met ruimte voor schaalvergroting en intensivering gaan deze bedrijven het alsnog niet redden. Zeker de kleinere familiebedrijven zullen het hoofd binnen steeds complexer wordende regelgeving niet boven water kunnen houden, hetgeen leidt tot opkoping door grotere boeren (die niet noodzakelijk gevestigd zijn in de gemeente). Hierbij dient wel benoemd te worden dat familiebedrijven sowieso vaak moeite hebben met de opvolging van het bedrijf. De vraag is dan wiens perspectief de gemeente wil dienen.
Beoordeling Beleidsoptie 3 heeft negatieve effecten op vier van de vijf domeinen. Vitaal platteland & economie: In beginsel (en op korte termijn) positief. Agrariërs hebben ruimte om binnen hun eigen afwegingskader keuzes te maken voor de ontwikkeling van hun bedrijf. Op lange termijn zijn keuzes voor schaalvergroting ook economisch onrealistisch. Er wordt daarom slechts een licht positieve beoordeling gegeven. Sociaal domein & leefbaarheid: De agrarische gemeenschap blijft in min of meer dezelfde mate voortbestaan, maar op termijn staat die ook onder druk doordat familiebedrijven niet overeind kunnen blijven en deze beleidsoptie geen ruimte biedt voor nieuwe dragers in het buitengebied. Dit leidt tot een negatieve beoordeling. Gezondheid & veiligheid: Het primaat op landbouw houden levert een aandachtspunt voor de gezondheid van Berkellanders op, met name door effecten op luchtkwaliteit en geurhinder (als gevolg van schadelijke stalemissies). Dit leidt tot een negatieve beoordeling. Ruimtelijke kwaliteit & identiteit: De natuur en biodiversiteit verslechtert als gevolg van stikstofdepositie en verarming van de grond door schaalvergroting. Ook het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen heeft ongunstige gevolgen voor de bodemkwaliteit en waterkwaliteit.
Vanwege de kritische situatie waar de natuur zich in bevindt en de landelijk erkende noodzaak om hier oplossingen voor te vinden, wordt een zeer negatieve beoordeling gegeven. Klimaatadaptatie & energieopwekking: Bij schaalvergroting hoort het verder verslechteren van de bodemkwaliteit en daarmee samenhangend de klimaatadaptiviteit van de grond. Dit is een groot aandachtspunt en leidt tot een negatieve beoordeling.
Blad 44 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Samenhang en onzekerheden De haalbaarheid van optie 3 is de grootste onzekerheid van de beleidsoptie. Gegeven alle regelgeving en maatschappelijke trends is het zeer de vraag of een beleidsmatige houding waarin ruimte gegeven wordt voor verdere uitbreiding haalbaar is, zowel in juridische als maatschappelijke zin. Dat is ook ingegeven door de samenhang met andere opgaven: natuurbescherming verhoudt zich bijvoorbeeld zeer slecht tot deze beleidsoptie: dat maakt de beleidsoptie zeer lastig uitvoerbaar.
Blad 45 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
5.5
Optie 4: Gebiedsgerichte differentiatie Essentie van de beleidsoptie Bij gebiedsgerichte differentiatie wordt gedacht aan gebiedsgericht onderscheid. Gebieden worden onderscheiden naar functie, waarbij in het ene gebied het primaat op diversiteit ligt (zie optie 1), in een ander gebied op natuur (zie optie 2) en in weer een ander gebied op landbouw (zie optie 3). Dit betekent dat in de gebieden waar het primaat bij landbouw ligt, ontwikkelmogelijkheden (schaalvergroting) bestaan zonder dat dit belemmerend is voor bijvoorbeeld woonfuncties. Gebieden waar de milieubelasting op dit moment hoog is (zoals rondom Beltrum) zijn hiervoor geschikt. De woonfuncties (bijvoorbeeld op VAB-locaties) worden gerealiseerd in gebieden waar ingezet wordt op diversiteit. Tot slot worden er een aantal gebieden aangewezen waar het primaat bij natuur en landschap ligt. Dit kunnen bijvoorbeeld bufferzones rondom de natuurgebieden zijn. De functies worden zo veel mogelijk van elkaar gescheiden. Daarmee wordt ontwikkelruimte geboden, rekening houdend met diverse normen en kwaliteiten (zoals geur, landschap en Natura 2000-gebieden). Zo kan er per gebied ingespeeld worden op de kansen en belemmeringen
Figuur 5.5. Transitie in het buitengebied, optie 4: gebiedsgerichte differentiatie.
Effecten Beleidsoptie 4 is een hybride optie van de drie eerdergenoemde beleidsoptie. Dat betekent dat de positieve en negatieve effecten ten opzichte van elkaar ook enigszins weggestreept kunnen worden. Het gunstige van bijvoorbeeld beleidsoptie 2 (het behoud van een goed economisch perspectief waarbinnen de agrariër zelf afwegingen kan maken) kan op sommige locaties gehandhaafd worden, terwijl op andere locaties juist actief ingezet kan worden op natuurontwikkeling. In enkele gebieden ontstaat dan ruimte voor nieuwe dragers terwijl er op andere plekken ruimte blijft voor traditionele landbouw.
Blad 46 van 98
Strategische impactbeoordeling Omgevingsvisie Berkelland projectnummer 0468005.100 22 december 2021 gemeente Berkelland
Het grootste risico van deze beleidsoptie is dat er geen eenduidig beleid gevoerd wordt, en er dus per gebied een afzonderlijk afwegingskader nodig is voor het te voeren beleid. Daarbij horen vragen als “hoe groot is de zone rondom Beltrum”, waarbinnen de gemeente ontwikkelmogelijkheden wil bieden. Het risico is dat er willekeur ontstaat binnen de gemeente: de ene agrariër mag bijvoorbeeld wel uitbreiden terwijl de andere dat niet mag. Een generiek beleid voorkomt dat risico op scheefheid. Een duidelijke afbakening van deelgebieden (“wat willen we waar?”) en een aan de deelgebieden gekoppeld beleid (“wat willen we in welk deelgebied toestaan?”) zijn randvoorwaardelijk voor deze beleidsoptie. Voor de onderdelen van het beleidskader geldt dat de agrarische gemeenschap in belangrijke mate overeind blijft. Er is weinig sprake van ongewenste beëindiging van het agrarisch bedrijf. De concentratie van agrarische bedrijvigheid heeft ook voordelen voor gezondheid: in gebieden die “het goed kunnen verdragen” kunnen bedrijven met negatieve effecten gesitueerd worden. Dit heeft ook positieve gevolgen voor andere gebieden, waar nadrukkelijker ingezet kan worden op natuurwaarden en klimaatadaptiviteit. Wel kunnen effecten door stikstofdepositie (voornamelijk rondom Beltrum) groter worden.