CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2 - Overdrachtsdocument (OV, bijlage 4)

Raadsvergadering 28 mei 2024, gemeente BerkellandBij agendapunt: Vaststelling Omgevingsvisie Berkelland17.144 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie 13 JANUARI 2022

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

PROJECT Overdrachtdocument Omgevingsvisie Berkelland Projectnummer: SR21001

INITIATIEFNEMER Gemeente Berkelland

OPSTELLER Gemeente Berkelland, Over Morgen en Buro SRO Contactpersoon gemeente Berkelland: Lonneke Julsing - van de Goor Contactpersoon Over Morgen: Tjakko Dijk | Anouk Paris Contactpersoon Buro SRO: John van de Zand

DATUM & STATUS 15 februari 2022, vastgesteld

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Op 16 april 2019 heeft de gemeenteraad het Ambitiedocument Omgevingswet vastgesteld. Met daarin de ambitie om in 2021 de Omgevingsvisie vast te stellen. Als Raadswerkgroep Omgevingswet hebben wij samen met de ambtelijke organisatie inhoud en richting gegeven aan dat proces. Medio 2021 hebben wij ervoor gekozen een tussenstap in te bouwen in de vorm van dit Overdrachtsdocument. Hierin zijn alle stappen opgenomen die we tot nu toe gezet hebben. In een intensief proces met de samenleving, ketenpartners en organisaties is een beeld geschetst van de opgaven die op ons afkomen, de mogelijke keuzes en de effecten van die keuzes. Het voorbereidende werk is klaar en het is aan de nieuwe gemeenteraad om nu toekomstgerichte keuzes te maken. Als voorzitter van de Raadswerkgroep Omgevingswet, wil ik een speciaal woord van dank uitspreken in de richting van alle Berkellandse ambtenaren en externe adviseurs die hebben bijgedragen aan dit vier jarig proces. Als gemeenteraad van Berkelland, mogen wij oprecht trots zijn en tevreden terugkijken op de kwaliteit en kwantiteit die door deze mensen aan de RWG is geleverd. Het was dan ook voor de RWG leden, een mooie, leerzame periode waarbij wij oprecht mogen stellen dat er een kwalitatief mooi en krachtig Overdrachtsdocument ligt. Namens de Raadswerkgroep Omgevingswet Hans Pelle (voorzitter)

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Inhoud 1

| Inleiding 7

5

| Samenvatting strategische impactbeoordeling

57

5.1

Aanleiding 57

2

| Proces, participatie, beleid en trend & ontwikkelingen

11

5.2

Beoordelingswijze 57

2.1

Proces 11

5.3

Analyse 57

2.2

Participatie 11

5.4

Vervolgstappen 59

2.3

Samenhang beleid Rijksoverheid, provincie Gelderland en waterschap Rijn en IJssel

2.4

Trends en ontwikkelingen 16

6

| Richting de omgevingsvisie 61

6.1

Inleiding 61

11

3

| Berkelland anno nu – Waarden en kwaliteiten van Berkelland 21

6.2

Beleidscyclus 61

3.1

Het landschap van Berkelland 21

6.3

Participatie en initiatieven 63

3.2

Berkelland in de regio 23

3.3

Historische ontwikkeling 25

3.4

Kenmerken en kwaliteiten – gemeentebreed

3.5

De kernen van Berkelland 31

4

| Opgaven en opties 39

Aanvulling Overdrachtsdocument

25

Opgave 1 Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven

39

Opgave 2 Versterken van de (regionale) bereikbaarheid

42

Opgave 3 De transitie van het buitengebied

44

Opgave 4 Versterken van het regionale vestigingsklimaat

48

Opgave 5 Versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen

50

Opgave 6 Gezonde leefomgeving versterken 54

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

6 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

1 | Inleiding De afgelopen periode is weer gebleken dat onze

Dit

de

Dit is een overdrachtsdocument, waarin de stand

inwoners veel en goede ideeën hebben voor hun

omgevingsvisie te komen. De omgevingsvisie biedt

van zaken met betrekking tot de omgevingsvisie

stad of dorp en voor de gemeente in het algemeen.

straks een vooruitblik op de leefomgeving tot het

staat beschreven, die wordt overgedragen aan de

Tijdens het opstellen van dit overdrachtsdocument,

jaar 2030 met een doorkijk naar 2040. De visie

nieuwe gemeenteraad en het nieuwe college na de

ten behoeve van de omgevingsvisie, is het gesprek

wordt opgesteld vanuit een integraal perspectief.

gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022. Dat

gevoerd met onze samenleving. Gesprekken die

Dat wil zeggen dat het niet alleen om ruimtelijke

betekent dat we na de gemeenteraadsverkiezingen

waardevolle informatie hebben opgeleverd voor de

vraagstukken gaat, maar ook over sociale en

niet

ontwikkeling van de leefomgeving. Dat is namelijk

economische

proces

waar de omgevingsvisie over gaat. De leefomgeving

Sociale ontwikkelingen en karakteristieken hebben,

overdrachtsdocument. Daarmee zijn de opgaven al

van onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke

evenals

namelijk

bepaald van waaruit we verder kunnen. Sommige

organisaties. Het heeft geleid tot informatie op basis

invloed op de invulling van de leefomgeving. Alles wat

thema’s worden parallel aan dit overdrachtsdocument

waarvan afwegingen voor de omgevingsvisie worden

je ziet, voelt, hoort en ruikt komt terug in deze visie.

voor de omgevingsvisie opgesteld, bijvoorbeeld het

gemaakt.

We verstaan hieronder het geheel van onder andere

RES/RODE beleid en de transitievisie warmte. De

ruimte, water, bodem, milieu, natuur, landschap,

gemeenteraad heeft op 23 november 2021 een besluit

De gemeente Berkelland in de regio Achterhoek telt

buitengebied, verkeer en vervoer, infrastructuur,

genomen over de regionale energie strategie (RES).

ongeveer 44.000 inwoners en biedt een prachtig groen

naoberschap, veiligheid, gezondheid en cultureel

De verschillende keuzes en de effecten van keuzes

en landelijk woonmilieu. Met onze sfeervolle kernen

erfgoed. Deze onderdelen zijn in samenhang bekeken

leiden tot een voorkeursvariant die na goedkeuring

en open en rustige buitengebied is het een levendige

en vertaald naar de leefomgeving van de toekomst.

van dit overdrachtsdocument wordt opgesteld.

en toch ook rustige gemeente voor haar inwoners,

Bijna alle aspecten in onze gemeente zijn immers met

Dit is onderdeel van de milieueffectrapportage die

ondernemers en bezoekers. De agrarische sector is

elkaar verbonden. Waarbij de industrie, recreatie,

parallel aan het proces voor de omgevingsvisie wordt

een belangrijke economische pijler in de gemeente.

MKB en de agrarische sector belangrijke economische

opgesteld.

De uitdaging is om alle kwaliteiten en krachten op

dragers zijn. Zonder groen en openheid geen beleving

een gebalanceerde manier te laten samengaan met

voor bezoekers van het gebied. Zonder betrokkenheid

de opgaven en ontwikkelingen, waar we als gemeente

en sociale cohesie van inwoners en bedrijven geen

voor staan.

vitale dorpen en steden.

is

het

overdrachtsdocument

vraagstukken

economische

en

om

tot

ontwikkelingen.

ontwikkelingen,

weer

opnieuw

verder

kan

beginnen,

maar

dat

het

gaan

basis

van

het

op

7 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Met het opstellen van de omgevingsvisie geven we richting aan onze leefomgeving en inspireren en motiveren we hiermee onze inwoners, onze ondernemers en onze maatschappelijke organisaties. Samen bereiden we ons voor op de toekomst van onze gemeente. Dit doen we voor de volgende integrale opgaven:

▪

De verschillende typen landschappen behouden en (waar het kan) versterken als basis voor verdere ontwikkelingen binnen Berkelland. Daarnaast is er ruimte voor doorontwikkeling en nieuwe initiatieven, bijvoorbeeld voor de energietransitie, klimaatverandering of ontwikkeling van de landbouw;

▪

Vormgeven van de transitie van het buitengebied t.a.v. energie, landbouw, Vrijkomende Agrarische

Bebouwing

(VAB),

waterhuishou-

ding met aandacht voor (mee)koppelkansen voor natuur, recreatie, wonen en werken;

▪

Versterken van de leefbaarheid en vitaliteit in de kernen door een passend woningaanbod en door samen met de dorpsgemeenschappen in te zetten op het behoud van kwaliteiten en verdere doorontwikkeling van de kernen, waardoor de omgevingskwaliteit voor inwoners en bezoekers toeneemt; Integrale opgaven

8 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

▪

▪

▪

Creëren van een gezonde leefomgeving en

ontwikkeling) als belangrijk maatschappelijk doel

van de Rijksoverheid, provincie en het waterschap.

bevorderen van positieve gezondheid door een

omschreven. Deze nieuwe wet bundelt 26 wetten en

We benoemen hier ook een aantal trends en

beweegvriendelijke omgeving en het versterken

brengt een ander instrumentarium met zich mee. Eén

ontwikkelingen die van invloed zijn op de gemeente

van sociale cohesie;

van deze instrumenten is de omgevingsvisie. In een

Berkelland de komende jaren. In hoofdstuk 3

Versterken van het regionale vestigingsklimaat voor (innovatieve) bedrijven, passend

omgevingsvisie komen de hoofdlijnen van het beleid

beschrijven we Berkelland anno nu. We benoemen

voor de fysieke leefomgeving aan bod. Daarbij is het

hierin de waarden en kwaliteiten van Berkelland

bij het imago en de kwaliteiten van de Achterhoek/

grootste verschil met het voorgaande instrument voor

vandaag de dag. In hoofdstuk 4 beschrijven we

Berkeland (o.a. maakindustrie). Versterken van het

dit beleid, de structuurvisie, dat in een omgevingsvisie

de zes belangrijkste opgaven voor Berkelland.

vestigingsklimaat voor deze bedrijven en gelijktij-

niet alleen ruimtelijke thema’s terugkomen, maar ook

Voor ieder van de opgaven zijn meerdere opties of

dig voldoende aanbod van aantrekkelijke (groene)

sociaal-maatschappelijke onderwerpen aangesneden

oplossingsrichtingen opgesteld. Deze vormden de

woonmilieus realiseren, zodat Berkelland een

worden. Dit leidt ertoe dat de omgevingsvisie een

basis voor de strategische impactbeoordeling die

aantrekkelijke vestigingsplaats blijft;

breder georiënteerd product is, waarbij ook andere

opgesteld is door Antea Group. In hoofdstuk 5 geven

Versterken van de regionale bereikbaarheid; de kansen die de verbreding van de A1, het

beleidsvelden betrokken worden. Het fundament

we aan hoe deze strategische impactbeoordeling tot

voor de visie wordt gelegd met het bestaand beleid

stand is gekomen. In hoofdstuk 6 geven we aan hoe

doortrekken van de A15 en de bestaande N18, de

van de gemeente Berkelland. De laatste jaren heeft

we komen tot de omgevingsvisie voor Berkelland. De

openbaar vervoersknooppunten (station Ruurlo,

de gemeente zelf en in regionaal verband visies en

basis voor dit overdrachtsdocument ligt onder andere

busstation Borculo, busstation Neede) en de

beleidsnota’s vastgesteld, die vaak gepaard gingen

in bestaand beleid.

goede digitale bereikbaarheid bieden, inzetten

met een participatieproces. Hierop is voortborduurt

om de positie van Berkelland i.r.t. de omliggende

bij het beschrijven van de kernkwaliteiten en de

Aan dit overdrachtsdocument zijn drie bijlagen

gemeenten en voorzieningen te versterken.

mogelijke opgaven en ambities, als basis voor keuzes

toegevoegd: Bijlage 1 betreft het verslag van

over de omgeving waarin we wonen, werken en vrije

het

tijd doorbrengen.

leefomgevingsfoto (LOF) en bijlage 3 betreft de

De Omgevingswet Naar

verwachting

treedt

in

juli

2022

de

participatietraject.

Bijlage

2

betreft

de

strategische impactbeoordeling van de Antea Group.

Omgevingswet in werking. In de Omgevingswet

Leeswijzer

wordt het bereiken en in stand houden van een

In

veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een

overdrachtsdocument tot stand is gekomen. We

goede omgevingskwaliteit (met oog voor duurzame

geven daarin ook de samenhang weer met beleid

hoofdstuk

2

lichten

we

toe

hoe

dit

9 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

In bovenstaande figuur is te zien welke stappen gezet zijn om te komen tot het overdrachtsdocument.

Samenhang milieueffectrapportage en omgevingsvisie (Bron: Notitie Reikwijdte en Detailniveau voor het kader van de

10

milieueffectrapportage voor de omgevingsvisie Berkelland, Antea Group, 2021). Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

2 | Proces, participatie, beleid en trend & ontwikkelingen 2.1

Proces

2.2

Participatie

Het fundament voor de omgevingsvisie wordt gelegd met

de ontwikkelrichting en integrale thema’s, en de

Dit overdrachtsdocument is tot stand gekomen door

bestaand beleid. Er zijn echter vele nieuwe opgaven en

betrokkenheid van college en raad opgenomen. Aan

middel van participatie. Het gaat immers over de

ontwikkelingen die ervoor zorgen dat we steeds opnieuw

de hand van de uitgangspunten in die notitie is verder

leefomgeving van onze inwoners. Daartoe zijn meerdere

moeten kijken naar het beleid voor onze leefomgeving.

gewerkt aan het ontwikkelen van de omgevingsvisie.

participatiemomenten geweest. Allereerst ten behoeve

Dat betekent dat er een grondig proces wordt doorlopen

van de uitgangspuntennotitie in 2019 om te bepalen

om te komen tot de omgevingsvisie. De omgevingsvisie

Het proces heeft een wijziging ondergaan halverwege

wat de ontwikkelrichting van de gemeente is en welke

komt tot stand met behulp van de experts binnen

2021, omdat voor sommige opgaven nog te veel

integrale opgaven daarin leidend zijn. Vervolgens is in

de gemeentelijke organisatie. Vraagstukken voor de

onduidelijkheid was en het proces wat langer nodig had

2021 verder ingegaan op de verschillende opgaven.

omgevingsvisie hebben we voorgelegd aan bewoners,

om een volledige omgevingsvisie te kunnen neerleggen.

Dat is gedaan in gesprekken in de dorpen (online)

maatschappelijke organisaties en ondernemers. In de

Bovendien liepen het proces van de omgevingsvisie en het

en in gesprekken met onder andere ondernemers,

participatieronden hebben we veel informatie opgehaald

proces van het bestemmingsplan buitengebied mogelijk

organisaties, ketenpartners en de jongerenraad.

die de basis vormt voor de afwegingen die worden

door elkaar. Daarop is voorrang gegeven aan het proces

Vanuit dit overdrachtsdocument wordt gewerkt aan

gemaakt in de omgevingsvisie.

voor het bestemmingsplan buitengebied. Daarnaast

de omgevingsvisie. Dat proces gaat wederom in

viel een essentiële themaraad uit, waardoor er op dat

samenspraak met de samenleving plaatsvinden.

De opgehaalde informatie heeft geleid tot het

moment onvoldoende richting kon worden gegeven

voorliggende overdrachtsdocument. Daarin staan de

voor het vervolg. Besproken en afgestemd is dat er een

De uitkomsten van de participatieronden zijn in bijlage

kwaliteiten van de gemeente beschreven en de opgaven

tussenfase werd opgenomen. Een overdrachtsdocument

1 bij dit overdrachtsdocument opgenomen.

die op ons afkomen. Per opgave zijn er mogelijke

moet inzicht geven in alle ontwikkelingen, opgaven en

richtingen aangegeven die voorzien zijn van een eerste

mogelijke ontwikkelrichtingen per opgave. Het is aan de

toetsing met betrekking tot de milieueffecten.

nieuw te kiezen gemeenteraad om het proces naar een

2.3

Samenhang beleid Rijksoverheid, provincie Gelderland en waterschap Rijn en IJssel opgaven

omgevingsvisie af te ronden en de nieuwe omgevingsvisie Het proces voor de omgevingsvisie is gestart met het

vast te stellen. Parallel aan het opstellen van de

De

uit

de

landelijke

en

provinciale

opstellen van de uitgangspuntennotitie die in 2020

omgevingsvisie worden de milieueffecten van de keuzes

omgevingsvisie (NOVI en POVI) zijn belangrijke input

door de gemeenteraad is vastgesteld. Daarin zijn onder

inzichtelijk gemaakt in een milieueffectrapportage.

voor de gemeentelijke omgevingsvisie. Daarnaast heeft het waterschap een visie opgesteld en spelen er regionale

andere een stakeholderanalyse, een participatieplan,

11 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

ontwikkelingen, zoals de Regionale Energie Strategie (RES). We zoeken naar een optimale samenhang tussen de landelijke, provinciale en regionale ontwikkelingen en onze omgevingsvisie. We doen dit door aan te sluiten bij de thema’s, zoals die door het Rijk, de provincie en het waterschap zijn benoemd in hun visies, waar deze passen bij de identiteit en actualiteit van Berkelland. Hierdoor dragen we bij aan de landelijke opgaven en ontwikkelingen en versterken we de eigen identiteit van Berkelland. De nationale omgevingsvisie (2020) (NOVI)1 omschrijft vier prioriteiten met daarin een aantal keuzes:

▪

Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie. Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust. De energie-infrastructuur wordt geschikt gemaakt voor duurzame energiebronnen. We passen duurzame energie in met oog voor omgevingskwaliteit: De komende jaren krijgt iedereen te maken met de overstap op duurzame energie. Om schaarse ruimte goed te benutten, kiezen we ervoor zonnepanelen in eerste instantie op daken en aan gevels te plaatsen en dan pas in landelijk gebied.

▪

Duurzaam economisch groeipotentieel. Ruimte voor overgang naar een circulaire economie in 2050. Onze economie gaat over naar een circulaire en CO2-neutrale energievoorziening. Daarom moeten productieprocessen aangepast

12

Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties (2020). Nationale omgevingsvisie: duurzaam perspectief voor onze leefomgeving. https://www.novistukken.nl/PageByID.aspx?sectionID=209000&contentPageID=

1

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

▪

worden. Het is nodig te innoveren en digitaliseren

balans zijn met natuurlijke systemen. Zo wordt een

en daarmee de economie blijvend te vernieuwen

goede bodem- en waterkwaliteit en biodiversiteit

om mee te gaan in de mondiale concurrentie. Een

bevorderd. Laaggelegen gebieden zullen in toene-

aantrekkelijke omgevingskwaliteit vraagt om een

mende mate te maken krijgen met bodemdaling en

goede inpassing van bedrijven, logistieke functies

verzilting. Dat kan aanpassingen in het gebruik van

Berkelland draagt met de integrale opgaven bij aan de

en datacentra.

landbouwgrond en een andere bestemming van

landelijke ontwikkelingen. Een aantal ambities van de

Sterke en gezonde steden en regio’s. Woning-

grond betekenen. We realiseren een duurzaam en

Rijksoverheid gaan verder dan de integrale opgaven

bouw in een stedelijk netwerk van groene en

vitaal landbouw- en voedselsysteem, gebaseerd op

van Berkelland:

gezonde steden: In 2030 moet er in Nederland 1

kringlopen en natuurinclusiviteit. De kwaliteit van

▪

miljoen woningen bij gebouwd worden. Er wordt

het landschap moet sterker meewegen in de keuzes

gedaan over de energietransitie. In Berkelland is dit

gewerkt aan de ontwikkeling van Stedelijk Netwerk

die we maken. Dat doen we door verrommeling en

beleid nog in ontwikkeling, waardoor deze ambitie

Nederland wat een goed en bereikbaar netwerk

versnippering te voorkomen en logistieke functies

verder gaat dan de benoemde integrale opgaven in

van steden en regio’s in Nederland is. Locaties

op bestaande bedrijventerreinen of langs corridors

Berkelland;

voor grootschalige woningbouw zijn benoemd,

te concentreren.

2.

centraal; 3.

▪

waaronder de spoorzone van Zwolle. Bouwen

Afwentelen wordt voorkomen.

De Nationale overheid heeft al meer uitspraken

De circulaire economie is een duidelijke ambitie van de Rijksoverheid die nog niet in zoverre terugkomt

gebeurt zoveel mogelijk binnen bestaand, stedelijk

Deze vraagstukken zijn met elkaar verweven en vragen

gebied. Bewoners moeten een prettige, gezonde

om ruimte. Het gaat om de bouw van een miljoen

en veilige leefomgeving ervaren. Dit vraagt om

woningen, de ruimte voor opwekking van duurzame

transitie van het buitengebied, door te spreken van

investeringen in openbaar vervoer, veilige fiets-

energie, de aanpassing aan een veranderend klimaat,

andere bestemmingen van grond én een ambitie uit

en wandelpaden, meer groen, ontmoetingsruimte

de ontwikkeling van een circulaire economie en de

te spreken voor een duurzaam en vitaal landbouw-

en wateropvang in de stad en goede verbindin-

omschakeling naar kringlooplandbouw. Vandaar dat

en voedselsysteem, gebaseerd op kringlopen en

gen met recreatiegebieden in de nabijheid van de

de NOVI helpt richting te geven en keuzes te maken.

natuurinclusiviteit.

stad. De leefomgeving richten we zo in, dat deze

Daarvoor zijn in de NOVI drie afwegingsprincipes

een actieve, gezonde leefstijl en maatschappelijke

bepaald:

verbeterd.

Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. Het landgebruik moet meer in

in de integrale opgaven van Berkelland; ▪

De Nationale ambitie geeft al meer richting aan de

Een aantal ambities sluit aan op de integrale opgaven van Berkelland of versterkt deze:

participatie bevordert. De luchtkwaliteit wordt

▪

Kenmerken en identiteit van een gebied staan

1.

Combineren van functies gaan boven enkelvoudige

De landschappen versterken is één van de integrale

functies;

opgaven van Berkelland waar de Nationale ambities

13 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

2. Klimaatadaptatie: omgaan met veranderend weer. Gelderland zet vooral en eerst in op het

nen zo geclusterd kunnen worden, dat vervoers- en

voorkomen in terugkomen;

tegengaan van risico’s en gevaren van de klimaat-

kunnen worden. De doelen zijn: In 2050 de groei

▪

De versterking van het regionale vestigingsklimaat

verandering. Het doel is dat Gelderland in 2050

van de mobiliteit op een slimme manier opvangen.

sluit aan op de Nationale ambitie om de economie

optimaal beschermd is (klimaatbestendig) en kan

In 2050 verplaatsen mensen in Gelderland zich

te blijven vernieuwen en bij te dragen aan een

meebewegen met het veranderend klimaat. Bij de

veilig, snel, betaalbaar en klimaatneutraal. Snel

aantrekkelijke omgevingskwaliteit;

inrichting van de leefomgeving neemt Gelderland

en veilig internet fungeert daarbij als alternatief

De Nationale ambitie om een prettige, gezonde en

de gevolgen van het veranderend klimaat mee.

voor fysieke verplaatsingen. In 2050 is het netwerk

veilige leefomgeving te ontwikkelen sluit aan bij de

3. Circulaire economie: sluiten van kringlopen.

voor goederenvervoer in Gelderland toegankelijk,

integrale ambitie die Berkelland voor de gezonde

Gelderland vindt minder afval en meer kringloop,

duurzaam en klimaatneutraal. In 2030 is al ons

leefomgeving en versterking van de leefbaarheid,-

recycling en hergebruik nodig om Gelderland

busvervoer zonder uitstoot en is 35% van het totaal

vitaliteit én bereikbaarheid heeft benoemd.

schoon en groen te houden. Het doel is in 2030 het

aantal verplaatsingen met de fiets.

voor klimaatadaptatie en de versterking van het landschap om verrommeling en versnippering te

▪

gebruik van primaire grondstoffen in Gelderland De

provinciale

omgevingsvisie

Gaaf

Gelderland

6. Vestigingsklimaat: een krachtige, duurzame topregio! Gelderland wil de strategische ligging

(2018)² legt de focus op een duurzaam, verbonden

4. Biodiversiteit: werken met de natuur. Het

en de aantrekkingskracht van de Gelderse regio’s

en economisch krachtig Gelderland. Daarin streeft

beschermen en versterken van het Gelders Natuur-

vergroten, zodat mensen in Gelderland willen

Gelderland zeven ambities na om verschil te maken voor

netwerk staat voorop vanuit robuuste verbindin-

(blijven) wonen en zich willen binden aan Gelder-

een schoon, gezond, veilig en welvarend Gelderland. De

gen langs rivieren, uiterwaarden, kleine water-

land. Activiteiten die elkaar versterken, wil Gelder-

ambities zijn:

gangen en anderen waardevolle landschappen en

land zoveel mogelijk bij elkaar in de buurt of in

gebieden. Het doel is dat het in 2050 goed gaat

dezelfde voorziening plaatsen. Zo blijft Gelderland,

met de biodiversiteit. In 2030 is 7% van de Europese

naast dynamisch, ook open, groen en gezond. Het

Het streven is dat Gelderland in 2050 volledig

doelen van de vogel- en habitatrichtlijn behaald.

omvormen van bestaande en leegstaande bedrij-

klimaatneutraal is. Gelderland zet hiervoor in op

5. Bereikbaarheid: duurzaam verbonden. Slim

venlocaties heeft de voorkeur, boven de aanleg

energiebesparing en het terugdringen van het ener-

maatwerk en nieuwe vormen van mobiliteit zijn

van nieuwe terreinen. De doelen zijn om de concur-

gieverbruik door isolatie. Daarnaast zet Gelderland

nodig om elkaar te kunnen blijven bereiken en

rerende positie binnen het internationale stede-

in op duurzame opwekking van energie met oog

ontmoeten. Om knelpunten te voorkomen en op

lijke netwerk van Amsterdam, Brussel en Keulen

voor de kwaliteiten die Gelderland uniek maken.

te lossen, bekijkt Gelderland hoe bedrijventerrei-

te versterken. In 2050 haalt Gelderland maximaal

1. Energietransitie: van fossiel naar duurzaam.

14

met 50% teruggebracht te hebben.

goederensystemen slimmer met elkaar verbonden

² Provincie Gelderland (2018). Gaaf Gelderland. https://www.gelderland.nl/Omgevingsvisie-Gaaf-Gelderland.

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

profijt uit de unieke combinatie van stedelijke en

Berkelland draagt met de integrale opgaven bij aan

neemt de kans op wateroverlast af en kunnen we

groene kwaliteiten. In 2050 zijn alle werklocaties

de provinciale ontwikkelingen. Ook hier zien we dat

de omgeving mooier en aantrekkelijker maken,

in Gelderland duurzaam ingericht qua energie,

de ambities van Gelderland verder gaan dan waar

voor mens en dier;

klimaatbestendigheid, en logistieke en produc-

Berkelland nu staat. Het is daarom van belang deze

tiestromen.

ambities mee te nemen in de uitwerking van het

▪

Dankzij nieuwe technologieën kunnen we energie en grondstoffen uit (afval)water halen;

7. Woon- en leefomgeving: dynamisch, divers en duurzaam. Bouwen binnen bestaand verste-

voorkeursalternatief voor Berkelland. Het gaat daarbij met name om de ambities en doelstellingen die

gezamenlijk beheer streven we naar een goede

delijkt gebied is het vertrekpunt. Het doel hiervan

Gelderland gesteld heeft. Berkelland kan hierin een

waterkwaliteit in het stedelijk gebied. Dit zorgt

is om leegstand te voorkomen, het landschap open

eigen afweging maken en de ambities en doelstellingen

voor een prettige leefomgeving.

en groen te houden en het voorzieningenniveau op

voor Berkelland op baseren. Dat geeft ambities en

peil te houden. Gelderland geeft de voorkeur aan

doelstellingen die wellicht specifieker zijn of verder

Als gemeente hebben wij zorgplichten voor het

het benutten van bestaande gebouwen. En gaat

gaan dan de vastgestelde provinciale doelstellingen.

regenwater, grondwater, oppervlaktewater en het

voor concentraties van bebouwing. Pas als er geen

▪

Door een goede inrichting en afstemming van het

inzamelen, transporteren en zuiveren van afvalwater

andere goede mogelijkheden zijn, breidt Gelder-

De Watervisie 2030 van het waterschap Rijn en IJssel

(gebruikt

land uit aan de randen van de steden of dorpen.

(2013)³ omschrijft een aantal doelen. Berkelland

zorgplichten (taken) van de gemeente zijn:

Een goede balans tussen de vraag en aanbod van

stelde aanvullend daarop samen met het waterschap

▪

Inzameling en transport van stedelijk afvalwater;

woningen in verschillende prijscategorieën staat

in 2018 de Watervisie Berkelland op. Deze zet in op

▪

Zorg van het regenwater;

voorop, ook voor specifieke doelgroepen. De

een klimaatbestendig, duurzaam én aantrekkelijk

▪

Zorg structurele problemen grondwaterstanden.

doelen zijn een aanbod aan woningtypen en woon-

watersysteem in Berkelland. In de watervisie is

milieus passend bij de diversiteit aan woningvraag.

aangegeven hoe gemeente Berkelland en Waterschap

In de omgevingsvisie maken we keuzes over de manier

Gelderland benut daarbij de bestaande bebouwde

Rijn en IJssel werken aan de inrichting en het beheer

waarop we omgaan met de ambities van andere

omgeving optimaal met voldoende ruimte voor

van de afvalwaterketen (riolering en zuivering) en het

overheden die verder gaan dan de geformuleerde

klimaat adaptieve maatregelen. Alle nieuwbouw

watersysteem:

integrale opgaven voor Berkelland.

wordt aardgasloos aangelegd en zoveel mogelijk

▪

voorkomen en investeren in een veilig en goed

wijken van het aardgas. Woningen zijn in 2050

werkend watersysteem; ▪

in

stedelijk

gebied.

De

We proberen schade door wateroverlast te

circulair gebouwd. In 2035 zijn alle (bestaande) klimaatneutraal in Gelderland.

drinkwater)

Door regenwater op te vangen waar het valt,

³ Waterschap Rijn en IJssel (2013). Watervisie 2030. https://www.wrij.nl/publish/library/7/boekje_watervisie_-_interactieve_versie.pdf

Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

15

2.4

Trends en ontwikkelingen

op het platteland. Niet alle vrijkomende bebouwing

Berkelland wordt beïnvloed door een aantal trends

kan een nieuwe bestemming krijgen. Dat betekent dat

en ontwikkelingen. Deze zullen in deze paragraaf

er soms bebouwing gesloopt wordt. Een andere trend

uiteengezet worden.

is dat er steeds vaker multifunctionele landbouw in het buitengebied voorkomt. Wanneer op een juiste manier

Landbouw

en

een

vitaal

platteland: Het

buitengebied wordt nog steeds hoofdzakelijk gebruikt

met de voorgenoemde ontwikkelingen omgegaan wordt biedt dit ook kansen.

door de landbouw, maar de invloed van andere functies neemt toe. De landbouw wordt mogelijk

Individualisering:

onder druk gezet door de ruimtevraag van duurzame

samenleving is één van de trends in Berkelland. Door

energieopwekking en natuur. Daarnaast is er sprake

economische en technologische ontwikkelingen zijn

van een toename van wonen in het buitengebied en

zelfontplooiing en emancipatie steeds belangrijker

een schaalvergroting in de landbouw. De toename van

geworden, terwijl volgzaamheid en traditie aan

wonen in het buitengebied zorgt voor spanningen tussen

belangverliezen. Deze trend heeft ook gevolgen

landbouw en wonen. Er zijn steeds minder, maar steeds

voor

grotere landbouwbedrijven. In de periode van 2005

eenpersoonshuishoudens waardoor er meer woningen

-2019 is het aantal agrarische bedrijven van 999 naar 663

nodig zijn. Daarnaast stellen mensen steeds meer

afgenomen. De nominale daling van het aantal bedrijven

specifieke eisen aan hun woning en woonomgeving.

is groter dan de krimp van de veestapel. Het platteland

Hierdoor is de druk op de woningmarkt toegenomen.

de

De

woningmarkt.

individualisering

Er

zijn

van

namelijk

de

meer

zal veranderen door veranderingen en innovaties in de landbouw. Onder andere door schaalvergroting en

Effect covid-19 en digitalisering: Door digitalisering,

verschuiving naar natuurinclusieve landbouw. Daarnaast

en versneld door de covid-19 pandemie, werken mensen

ontstaat leegstand door bedrijfsbeëindiging door

meer thuis. Dit betekent dat mensen minder hoeven te

onder andere strengere wet- en regelgeving, stikstof,

reizen en er dus minder woon-werkverkeer is. Hierdoor

geen bedrijfsopvolging, etc. Leegstand heeft grote

stellen mensen mogelijk ook andere eisen aan hun

invloed op het landschap (verpaupering), gezondheid

woningen en hun werkplekken. Door digitalisering is

(asbest), veiligheid (ondermijning) en de leefbaarheid

het minder belangrijk geworden waar je woont of werkt.

16 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Dit kan effect hebben op het winkelbestand van onze

groene woonomgeving. Tevens trekken er ook mensen

Demografische ontwikkelingen: De trend van het

gemeente, door verdere groei van online shopping kan

vanuit Enschede naar Berkelland. Hierdoor ontstaat,

verouderen van onze bevolkingssamenstelling is meer

er leegstand ontstaan.

naast onder andere ook de huishoudensverdunning,

dan gemiddeld van toepassing op onze gemeente.

een grotere vraag naar woningen in Berkelland. De

Hierdoor is er meer vraag naar seniorenwoningen

Recreatie en toerisme: Een kwalitatief hoogwaardig

druk op de woningmarkt neemt hierdoor toe. Op de

en woon-zorgcomplexen en vindt woonverdunning

recreatieaanbod is belangrijker dan ooit. Daarnaast

zeer lange termijn (>2100) wordt, in het kader van de

plaats. Daarnaast heeft de veroudering van de

komt er steeds meer aandacht voor de bijdrage van de

zeespiegelstijging, een verhuizing van laag Nederland

bevolkingssamenstelling invloed op de economie

vrijetijdssector aan de leefbaarheid op het platteland

naar de hogere zandgronden voorspeld.

doordat de beroepsbevolking af neemt. Hierdoor

en in de dorpen en (kleinere) kernen. Covid-19 lijkt een

wordt samenwerking steeds belangrijker. De trend

positief effect te hebben op de aantrekkelijkheid van de

Behoud

landschap:

en

ontgroening hangt sterk samen met de veroudering.

Achterhoek als korte of tweede vakantiebestemming.

aantasting door de mens vormen een bedreiging voor

Jongeren trekken weg naar grotere steden en blijven

Het platteland is een plaats waar men kan ontsnappen

het landschap. Door menselijke activiteiten staat de

daar ook wonen na hun studie. Tegelijkertijd is het in de

aan de drukte van de stad door de aanwezige rust en

natuur- en landschapskwaliteit onder druk en neemt

grote steden ook lastig om geschikte starterswoningen

ruimte. De energietransitie mag niet ten koste gaan

deze af. Onder andere schaalvergroting en innovatie in

te vinden voor hen. Daardoor trekken er tegelijkertijd

van de aantrekkelijkheid en ruimtelijke kwaliteit van

de landbouw, groei van bedrijventerreinen, toenemende

ook jongeren naar het platteland, omdat de woningen

de omgeving, omdat dit een belangrijke voorwaarde

recreatiedruk, de energietransitie,

daar goedkoper zijn.

voor de recreatiesector is. De trend van een toename

woningbouw (transformatie) bedreigen de natuur en

in recreatie en toerisme leidt tot een vraagstuk: waar

biodiversiteit in Berkelland. Naast illegale activiteiten

Leefbaarheid van de kernen: Meerdere van de hier

zijn grootschalige, maar ook kleinschalige vormen van

hebben onder andere de schaalvergroting in landbouw,

genoemde trends zorgen voor een grotere vraag naar

dag- en verblijfsrecreatie mogelijk binnen de gemeente

verdroging, recreatiedruk, aanleg N18, woningbouw,

woningen of een afname van het aantal voorzieningen.

zonder dat er een disbalans ontstaat tussen wonen,

ook voor afname gezorgd met betrekking tot de

Hierdoor zou de leefbaarheid in de kernen af kunnen

werken en recreëren?

biodiversiteit en de aanwezigheid van natuurwaarden.

nemen. De omgevingskwaliteit voor bewoners en

Het landschap staat tevens door klimaatverandering

bezoekers moet daarom behouden of versterkt

Trek van west naar oost en vanuit Enschede naar Berkelland: Vanuit het westen van Nederland

onder druk. Zo kunnen hitte, wateroverlast en droogte

worden, waarbij ook het bijdragen aan een gezonde

de natuurwaarden aantasten. Het tegengaan van deze

leefomgeving steeds vaker op de agenda staat.

trekken mensen richting het oosten en daarmee naar

trend vormt één van de opgaven voor Berkelland.

Klimaatverandering

mobiliteit en

Berkelland. Dit door onder andere de aantrekkelijke

17 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

18 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Verplaatsing maakindustrie: In tegenstelling tot de eerdere trend van verplaatsing van de maakindustrie uit Nederland is er nu de trend waarbij de maakindustrie juist blijft of terug naar Nederland en dus ook naar Berkelland wordt verplaatst. Dit komt door de hogere lonen in landen waar de maakindustrie naartoe verhuisd was. Dit biedt kansen (ook voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt) in de gemeente Berkelland. Het regionale vestigingsklimaat dient hiertoe verstevigd te worden.

Mobiliteit: Ook in de mobiliteit zijn trends en verschuivingen te zien. Door de hoge mobiliteit van mensen in Nederland zijn er mensen die er voor kiezen om op een grotere afstand van hun werk te gaan wonen. Tevens is er als gevolg van vergrijzing een groeiende minder mobiele doelgroep. Deze groep mensen heeft juist wel voorzieningen dichtbij nodig. Daarnaast zijn er ook de transities naar duurzame mobiliteit en andere mobiliteitsvormen die de nodige effecten op onze gemeente kunnen hebben. Voorbeelden hiervan zijn het verzorgen van de laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen en deelplatforms (mobility as a service) van de regio Achterhoek.

19 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Onderverdeling type landschapszones

20 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

3 | Berkelland anno nu – Waarden en kwaliteiten van Berkelland In dit hoofdstuk beschrijven we hoe Berkelland

cultuurhistorisch waardevolle landschappen hebben

landschapsensembles: beekdalen, oude bouwlanden –

er vandaag de dag bij ligt. Het in kaart brengen

overgehouden. Bij een aantal van de dorpen zijn

kampen, broek, velden en bossen, oude bouwlanden

van de huidige situatie en de huidige omgevings-

daarnaast de oude dorpsmarken nog herkenbaar. In die

–

waarden is een belangrijk onderdeel van een visie

marken was er een functionele samenhang tussen het

weergegeven op de kaart hiernaast. Dit resulteert in

op de toekomst. De omgevingswaarden beschrij-

dorp, de akkers op de essen, de weides in beekdalvlaktes

grootschalige open landschappen, met name in het

ven we door de natuurlijke en ruimtelijke kenmer-

en de heidevelden. Historisch gezien zijn allereerst de

zuiden en zuidoosten. Kleinschalige, open tot halfopen

ken en kwaliteiten in beeld te brengen. Daarbij

overblijfselen uit de ijstijd in het landschap te herkennen.

landschappen meer centraal van oost naar west en

komt de historische ontwikkeling van Berkelland

De Needse Berg is een overblijfsel uit de ijstijd en valt

overwegend gesloten landschappen die zich met name

aan bod en beschrijven we wat onze gemeente

met haar hoogte tot 34 meter boven NAP op in het

aan de westzijde van de gemeente bevinden. Dit zijn de

betekent binnen de regio. Vervolgens gaan we in

landschap. De grondmorene bulten waarop Gelselaar

meer aaneengesloten bosgebieden.

op onze belangrijkste kwaliteiten en gaan we kort

en Geesteren liggen zijn tevens overblijfselen uit de

in op de kenmerken van onze dorpen.

ijstijd. Er bevinden zich ook dekzandruggen binnen de

Natuur

gemeente, met name rond Beltrum en langs de Berkel

In onze gemeente kent de natuur een sterke relatie

en de Bolksbeek. Het landschap van Berkelland is later

met het water. Dit blijkt uit onze kwelgebieden het

Het landschap van Berkelland

sterk beïnvloed door de mens. In de 19e en de 20e

Noordijkerveld (Elsmangoot), de zuidrand van Neede,

We bezitten als gemeente een bijzondere kwaliteit in

eeuw zijn de eilanden in het moerasgebied ontgonnen

De Kiefte ten zuiden van Eibergen en tussen Neede en

de vorm van het landschap. Als plattelandsgemeente

en recht verkaveld. In het westen van onze gemeente

Rietmolen (omgeving Kieftendijk). De vele beken en

kennen we een groot landschap boordevol natuur

bevinden zich bossen met landgoederen.

rivieren spelen ook een belangrijke rol in de natuur in

3.1

Het landschap van Berkelland

wat doorkruist wordt door de beken. De verschillende landschapstypen

zorgen

voor

divers

bossen

en

landgoederen.

Deze

zijn

onze gemeente. De Berkel verbindt de verschillende

en

We kunnen het landschap van onze gemeente van oost

gebieden van oost naar west. De Berkel stroomt vanuit

aantrekkelijk landschap met een grote soortenrijkdom.

naar west onderverdelen in drie deelgebieden. In het

Duitsland, waar de Berkel nog meandert, met een strakke

In het buitengebied is er volop rust, ruimte en stilte, en

oosten wordt onze gemeente gekenmerkt door het

boog over het Nederlands Plateau. Vervolgens stroomt

is kleinschaligheid de norm.

glooiende landschap op het plateau, daartussen een

de rivier naar het lager gelegen centraal Achterhoekse

gebied met kleine eilanden in het nat en in het westen

gebied met brede beekdalvlaktes en hogere ruggen. De

Onze gemeente kent een rijke historie waaruit wij

het zogenaamde plat.

Berkel stroomt langs Borculo en daarna verder naar het

landgoederen,

Onze gemeente kan ook onderverdeeld worden in

westen naar het iets hoger gelegen De Graafschap. Bij

beschermde

een

essen,

dorpsgezichten

en

21 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Zutphen stroomt ze in de IJsselvallei. Naast de Berkel in het midden van onze gemeente zijn de belangrijkste beken de Schipbeek in het Noorden en de Baaksebeek in het zuidwesten. Andere beken en rivieren in onze gemeente zijn de: Buurserbeek, (Groenlose) Slinge, Leerinkbeek, de Bolksbeek. Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) komt in Gelderland tot uiting in het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Het GNN omvat een samenhangend netwerk van bestaande en de te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang in Gelderland. Daarbij behoren de Natura 2000-gebieden als internationaal beschermde natuurgebieden ook tot het GNN. Zij bestaat uit alle terreinen met een natuur, bos of landschapselementbestemming binnen de voormalige EHS en kent ook zoekgebieden voor nieuwe natuur (7.300 ha), waarvan het grootste deel (5.300 ha) in 2025 moet zijn gerealiseerd. Ook de reeds gerealiseerde delen van verbindingszones maken deel uit van het GNN. Niet alle natuurgebieden binnen het GNN sluiten goed op elkaar aan. Daarom is een Groene Ontwikkelingszone (GO) aangewezen. Ook het agrarisch gebied met de vele landschapselementen buiten deze GNN en GO zijn erg belangrijk voor de habitats en verspreiding van soorten tussen de GNN gebieden en Natura 2000 gebieden. Identiteit en landschap in Berkelland

22 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Hiermee

kunnen

ecologische

verbindingszones

aangelegd worden tussen deze natuurgebieden. De GO

3.2

Berkelland in de regio

richt zich op economische ontwikkeling in combinatie

Onze gemeente maakt onderdeel uit van de grensregio

met (substantiële) versterking van de kernkwaliteiten

de Achterhoek en is gelegen aan de noordoostzijde van

natuur en landschap. De GNN en GO zijn in belangrijke

de provincie Gelderland. We zijn zeer goed bereikbaar

mate gekoppeld aan het water in onze gemeente.

en we liggen binnen bereik van de rest van het land. Via onder andere de rijksweg N18 zijn we bereikbaar

In de directe omgeving van onze gemeente liggen de

vanuit de groene metropoolregio Arnhem/Nijmegen.

Natura 2000-gebieden Stelkampsveld (Beekvliet),

We liggen in de buurt van de stedelijke gebieden

Buurserszand, Haaksbergerveen en Korenburgerveen.

Apeldoorn-Deventer-Zutphen, Arnhem-Nijmegen en

Over de grens in Duitsland liggen de Natura 2000-

Hengelo-Enschede. De kernen onderling zijn ook goed

gebieden Zwillbrocker Venn und Ellewicker Feld, Moore

bereikbaar via de provinciale wegen en het busnetwerk.

und Heiden des westlichen Münsterlandes, Witte Venn, Krosewicker Grenzwald en Lüntener Fischteich und

De combinatie van dorpen, landschap en gunstige

Ammeloer Venn.

ligging zorgt voor een sterke woonomgeving met een grote aantrekkingskracht. We zijn een ontspannen

Biodiversiteit Naast natuur is ook specifiek biodiversiteit een belangrijk onderwerp. Onze gemeente heeft een hoge biodiversiteit voor de meeste soortgroepen. Er komen namelijk veel verschillende typen leefgebieden met een aanzienlijke omvang naast elkaar voor. De kwaliteit van leefgebieden met

specifieke,

kwetsbare

milieuomstandigheden

gaat achteruit en dit soort leefgebieden verdwijnen. Hierdoor is het aantal plantensoorten van de Rode lijst in Berkelland in vergelijking met heel Nederland gering.

Berkelland in de regio

23 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

24

Berkelland rond 1850

Berkelland rond 1900

Berkelland rond 1950

Berkelland rond 2020

Historische ontwikkeling van het gebied dat nu de gemeente Berkelland vormt Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

gemeente met veel ruimte, waar het prettig wonen,

ontstonden de essen. Door de bevolkingsontwikkeling

werken en verblijven is. Voor stedelijke voorzieningen

en de toenemende behoefte aan landbouwgrond

maken we dankbaar gebruik van de omliggende

verdwenen de boerderijen van de essen en werd er op

Kenmerken en kwaliteiten – gemeentebreed Bedrijvigheid

steden maar ook binnen onze gemeente zijn er genoeg

de flank van de essen gebouwd. De rivier de Berkel is

Onze gemeente biedt veel ruimte voor bedrijvigheid.

voorzieningen. Omgekeerd bieden wij de steden in de

van grote betekenis geweest voor de ontwikkeling

In totaal is er circa 216 ha (netto) bedrijventerrein in

regio ruimte voor met name natuurbeleving, recreatie

van Berkelland en het landschap. Langs deze rivier

Berkelland waarvan ca. 14,3 ha (netto) nog uitgeefbaar

en zorginstellingen in een groene omgeving. Ons

ontstonden onder andere nederzettingen en industrie.

is. Een deel van deze bedrijvigheid is geconcentreerd

grondgebied heeft een hoge landschappelijke kwaliteit,

Na verdere groei kenmerken we ons als gemeente met

langs de N18 op lokale bedrijventerreinen. Daarnaast is

welke in paragraaf 3.1 uitgelicht is.

een groot aantrekkelijk buitengebied, een prachtig

regionaal bedrijventerrein de Laarberg ook een grote bron

landschap en vier grote, zeven kleine kernen en een

van werkgelegenheid voor onze gemeente. Tot slot is er

aantal buurtschappen.

veel gemengde bedrijvigheid op de bedrijventerreinen

3.3

Historische ontwikkeling

Onze gemeente ligt gedeeltelijk op het Oost-Nederlands

3.4

bij de kernen. De groot- en detailhandel sector (20,1%)

plateau. Dit plateau is miljoenen jaren geleden door

Vroeg in de 18e eeuw is in Berkelland kleinschalige

biedt de meeste werkgelegenheid, gevolgd door

krachten in de aardkorst omhooggeduwd. Na de

ijzerindustrie ontstaan in de vorm van ijzergieterijen.

de industriële sector (15,4%) en de gezondheids-

ijstijd ontstond er eerst een toendralandschap. Onder

Hierdoor

aantal

welzijnszorg (13,6%). Samen zijn deze drie sectoren

invloed van een stijgende temperatuur veranderde

metaalverwerkende

gemeente.

goed voor bijna de helft van de werkgelegenheid in

het landschap. De eerste mensen vestigden zich op

Inmiddels ontwikkelen veel van deze metaalbedrijven

onze gemeente. De sector landbouw, bosbouw en

de hogere delen langs de rivierlopen. Bossen en het

zich verder tot smart industrie. Neede en Eibergen

visserij heeft de meeste vestigingen, gevolgd door

veen verdwenen langzamerhand door de toenemende

ontwikkelden zich vanaf midden 19de eeuw vanuit

de groot- en detailhandel en advies en onderzoek.

bevolking. Heidevelden, ontstaan door begrazing met

de huisweverijen tot textieldorpen in navolging van

Veel van de bedrijven in Berkelland zijn innovatieve

schapen, kwamen daarvoor in de plaats. Grote delen

Twente. Ook de bodem op het Plateau en de Needse

bedrijven, verschillend van klein tot wereldspelers van

van Berkelland veranderden in natte heidevelden. Er

Berg leverde grondstoffen voor bijvoorbeeld pannen- en

formaat. De maakindustrie in onze gemeente is groot

ontstonden enkele bewoningskernen. Verspreid in het

bakstenen fabricage. Een groot deel van deze bedrijven

en zeer innovatief, en met name gericht op metaal- en

landschap werden kleine boerenbedrijven gevestigd

is verdwenen of heeft zich op andere markten gericht.

houtbewerking. Ook de recreatieve sector mag niet

zijn

er

ook

nu

bedrijven

nog in

de

een

op verhogingen in het landschap. Op die verhogingen

vergeten worden. Onze bedrijven profiteren van de

werd landbouw bedreven. De grond werd vruchtbaar

bereikbaarheid, verduurzaming van bedrijventerreinen

gemaakt met schapenmest en heideplaggen. Zo

en samenwerking tussen bedrijven onderling. Dit is

25 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

mede te danken aan de digitale bereikbaarheid in onze gemeente en de verbinding met Twente.

Voorzieningen In onze gemeente zijn voldoende voorzieningen aanwezig. Van alle bestedingen aan dagelijkse artikelen in de gemeente Berkelland is 94% afkomstig van inwoners uit de eigen gemeente. Bij de nietdagelijkse artikelen is dit 85%. De inwoners maken dus voornamelijk gebruik van de winkels binnen de gemeente. In de gemeente waren in 2019 in totaal 79 winkels voor dagelijkse artikelen. Het totaal aantal winkels is afgenomen sinds 2015, maar ook het aandeel leegstaande winkels is afgenomen ten opzichte van 2015. Het aantal banen in de detailhandel is wel gelijk gebleven. Voor bezoek aan een restaurant of eetcafé blijft 49% van de inwoners in de eigen gemeente. Voor bezoek aan een café of terras is dit aandeel 55%. De Berkellanders maken dus gebruik van de eigen horeca, maar weten ook de horeca in onze buurtgemeentes te vinden. Het aantal banen in de horeca is sinds 2015 toegenomen met 2%. Hieruit kan geconcludeerd worden dat het aandeel van de detailhandel in de binnenstad lijkt af te nemen maar de horeca lijkt toe te nemen. Berkelland platteland en economie

26 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Onderwijs

organisaties, maar juist ook veel zelfstandigen in de

Onderwijs is een belangrijke voorziening in onze

zorg werkzaam. Voor sommige zorgorganisaties leent

gemeente. Er is een groot en divers aanbod met

het platteland van Berkelland zich als toevoeging aan

in Borculo vijf basisscholen en een Integraal Kind

de zorg. Door de agrarische ligging en activiteiten

Centrum (IKC). In Eibergen zijn vier basisscholen

wordt voorzien in een behoefte van inwoners. Voor

en een IKC, in Neede vijf basisscholen en in Ruurlo

een ziekenhuis zijn de inwoners aangewezen op de

drie basisscholen. Ook de kleine kernen Rietmolen,

ziekenhuizen in Winterswijk, Doetinchem, Zutphen

Gelselaar, Geesteren, Rekken, Noordijk en Beltrum

en Enschede.

hebben een basisschool. Voor het voortgezet onderwijs kunnen onze inwoners terecht in Borculo,

Bereikbaarheid van Berkelland

Eibergen en Neede. In Neede en Borculo wordt ook

Onze gemeente is goed bereikbaar vanuit Twente en

voorzien in speciaal (basis/voortgezet) onderwijs

de Achterhoek. We maken deel uit van een regionaal

(SBO, SO, VO en VSO), waarmee een regionale

netwerk van kernen als forenzengemeente (zie kaart

functie verzorgd wordt. Aanvullend is er in Borculo

pagina 28). Voor de regio is met name de Rijksweg

een bouwopleiding en kunnen de basisscholen

N18, die de snelwegen A35(A1) bij Enschede en de

gebruik maken van het Technieklokaal.

A18(A12) bij Doetinchem verbindt, zeer belangrijk. De N18 doorkruist onze gemeente in noord-zuid

Zorg

richting via de kernen Eibergen en Neede. De

Er is een ruim aanbod aan zorgvoorzieningen voor alle

belangrijkste wegen zijn daarnaast de N319 (Zutphen

leeftijdscategorieën en zorgbehoeftes in Berkelland.

– Winterswijk), de N312 (Lochem – Lichtenvoorde),

Dit ruime aanbod omvat WLZ (Wet Langdurige

de N315 (Doetinchem – Enschede), de N824 (Neede –

Zorg) en Zvw (Zorgverzekeringswet) gefinancierde

Diepenheim), N822 (Borculo – Eibergen) en de N825

zorg tot WPG (Wet Publieke Gezondheid), Wmo

(Lochem – Borculo). Via het treinstation in Ruurlo

(Wet maatschappelijke ondersteuning) en Jeugdwet

(lijn Zutphen-Winterswijk) zijn we met de trein goed

gefinancierde

zowel

bereikbaar. De kernen Borculo en Neede hebben een

woonvoorzieningen én ambulante vormen van zorg.

busstation, terwijl Eibergen goed bereikbaar is met

In Berkelland zijn er niet alleen relatief grote zorg

de bus. Daarnaast is er een belbus die de kleinere

zorg.

Daarnaast

zijn

er

27 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

kernen aandoet. Het landelijk gebied is goed met de fiets bereikbaar via de vele fietspaden, die een fijnmazig recreatief netwerk vormen. Tevens is er een goed recreatief wandelnetwerk beschikbaar.

Buitengebied en landbouw Het buitengebied van onze gemeente is zeer belangrijk, daarom worden meerdere aspecten uitgelicht. Het buitengebied is essentieel voor de landbouw, die bijdraagt aan de economie van onze gemeente. Als plattelandsgemeente is het agrarisch gebruik van gronden van oudsher de voornaamste economische drager geweest. De melkveehouderij is binnen de agrarische sector de grootste bedrijfstak, gevolgd door de varkenshouderij. In 2020 waren er 663 agrarische bedrijven waarvan 261 melkveebedrijven en 63 gespecialiseerde varkensbedrijven. Het grootste deel van het buitengebied heeft een agrarische bestemming, al dan niet met landschapswaarde. Overigens zijn er niet alleen agrarische bedrijven in het buitengebied aanwezig. Er zijn ook agrarisch-technische hulpbedrijven, agrarisch verwante bedrijven, paardenhouderijen, aan het buitengebied gebonden bedrijven en niet-agrarische bedrijven. Ook is er een aantal zorgboerderijen. Verder komen er in het buitengebied veel burgerwoningen voor. De openheid van het buitengebied en de diversiteit van het landschap (wordt later toegelicht bij landschap) maken het tot een uniek gebied in Nederland. Bereikbaarheid

28 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Recreatie

en Eibergen. Daarnaast zijn er zeven kleine kernen

van natuur draagt hier aan bij dankzij de schone lucht,

Het buitengebied draagt sterk bij aan de recreatieve

Beltrum, Geesteren, Gelselaar, Haarlo, Noordijk,

water en bodem. Biodiversiteit en een groen-blauwe

sector. De recreatieve sector draagt bij aan de

Rekken, Rietmolen en een groot aantal buurtschappen.

leefomgeving zijn onlosmakelijk verbonden met

werkgelegenheid (ruim 6%), maar ook aan de

Ook onze kernen kennen vele kwaliteiten en hebben

gezondheid. Mede hierdoor is er minder stress dan in

levendigheid, aantrekkelijkheid om te wonen, werken

elk hun eigen identiteit. De saamhorigheid en het

stedelijke gebieden en de randstad.

en recreëren. Jaarlijks zijn er ongeveer een half miljoen

naoberschap is groot. Er zijn voldoende voorzieningen

toeristische overnachtingen in Berkelland, in 2020

in de gemeente aanwezig, maar we maken ook gebruik

Er is een groot aanbod aan zorgvoorzieningen voor

689.000 en in 2019 909.000 dagtoeristische bezoeken.

van de voorzieningen van de omliggende gemeentes. Er

alle leeftijdscategorieën en zorgbehoeftes. Deze

De omzet van de recreatieve sector bedraagt jaarlijks

is ruimte voor verblijfsrecreatie, ook in de kernen. Qua

zorgvoorzieningen hebben soms een plattelandsprofiel.

circa 31,3 miljoen. De recreatievoorzieningen in het

voorzieningenniveau is er wel een verschil tussen de

Daarmee wordt door de agrarische ligging en

buitengebied zijn voornamelijk kleinschalig. Het gaat

grote en de kleine kernen. De vraag naar woningen op

activiteiten in een specifieke behoefte voorzien. Er is

dan om bijvoorbeeld (mini)campings, bed & breakfasts,

het platteland neemt toe. Mensen willen buiten de stad

geen ziekenhuis binnen de gemeente, daarvoor wordt

groepsaccomodaties,

vakantiehuizen.

wonen, innovatieve woonconcepten of een woonzorgerf

gebruikt gemaakt van de voorzieningen buiten de

Daarnaast zijn er ook verschillende dagattracties die

beginnen. De veranderende bevolkingssamenstelling

gemeentegrenzen.

variëren van musea, een klimbos, een belevingspark

zet het voorzieningenniveau en de leefbaarheid in het

tot oeverrecreatie. Het buitengebied is uitermate

buitengebied onder druk, maar biedt ook kansen.

hotels

en

Wel kunnen er spanningsvelden ontstaan waarbij de leefomgeving en gezondheid een rol spelen. Zo bestaat

geschikt om in te fietsen en te wandelen, ook voor onze inwoners. Daarnaast zijn de natuurgebieden, zoals

Leefomgeving en gezondheid

de Needse Berg, hier uitermate aantrekkelijk voor.

Onze

ons

gebied van gezondheid, tussen schaalvergroting in de

In het gebied ten zuiden en oosten van Borculo, waar

naoberschap, onze eigen cultuur, onze gastvrijheid

landbouw en andere functies (waaronder wonen). De

de Hambroekplassen onderdeel van uitmaken, wordt

en onze gemoedelijkheid. De sociale cohesie is

geur van veehouderijen en zoönosen leiden soms tot

recreatie gestimuleerd.

hoog dankzij het naoberschap. Wel verandert onze

onrust of weerstand onder bewoners.

gemeente

kenmerkt

er in het buitengebied een spanningsveld, op het zich

door

bevolkingssamenstelling en kennen we een sterkere

Leefbaarheid en kwaliteit

trend van veroudering van de bevolking dan de rest

Er is in Berkelland een gezoneerd industrieterrein,

De leefbaarheid in onze gemeente is goed en we

van het land. Onze gemeente kan gekenmerkt worden

namelijk in Borculo waar onder andere Friesland-

hebben een hoge woonkwaliteit. Onze gemeente

als een gezonde leefomgeving. De landelijke ligging,

Campina gevestigd is. Verder ligt een deel van

bestaat uit vier grote kernen: Ruurlo, Borculo, Neede

grote hoeveelheid beschikbare ruimte en aanwezigheid

de

vastgelegde

geluidscontour

rondom

het

29 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

30 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Energietransitie

in onze gemeente een belangrijke rol in de regio en

Laarberg over onbebouwd Berkellands grondgebied.

Wij dragen als gemeente al bij aan de energietransitie.

vindt er samenwerking plaats op dit vlak. Concrete

Daarnaast

en

Onze gemeente heeft een voortvarende aanpak, met de

voorbeelden hiervan zijn Regionaal Bedrijventerrein De

schietinrichtingen, naast kansen voor sport en vrije tijd,

focus op energiebesparing in de gebouwde omgeving.

Laarberg en het Regionale Programma Werklocaties.

mogelijke hinder voor de gezondheid veroorzaken. De

En we zetten maximaal in op zon op dak, maar we hebben

Daarnaast hebben het speciaal onderwijs en de zorg

spoorweg en de N18 veroorzaken eveneens mogelijke

een van oudsher niet een zwaar gedimensioneerd

ook een regionale functie, maar ook op het gebied van

hinder voor de gezondheid.

middenspanningsnetwerk. Het landelijke gebied biedt

onder andere recreatie en landschapskwaliteit heeft

ruimte voor grootschalige zonne- en windparken.

Berkelland veel te bieden.

geluidgezoneerde

Regionale

kunnen

Bedrijventerrein

motorcrossterreinen

De

Klimaatadaptatie

Die kunnen rechtstreeks aangesloten worden op de

Klimaatadaptatie is een belangrijk onderwerp in onze

twee in onze gemeente aanwezige onderstations van

3.5

gemeente. Zo komen extreme buien vaker voor wat

Liander. Het is de verantwoordelijkheid van Liander

Zoals hiervoor beschreven bestaat onze gemeente uit

weer tot wateroverlast kan leiden. In vrijwel de gehele

om het netwerk te verzwaren om de energietransitie

vier grote kernen en zeven kleinere kernen. Daarnaast

gemeente kunnen extreme buien tot wateroverlast

te faciliteren. In de Regionale Energie Strategie voor de

kennen we een groot buitengebied en meerdere

leiden. Op sommige plaatsen kan hierdoor schade

Achterhoek en de uitwerking voor Berkelland (RODE)

kleinere buurtschappen. Hieronder worden de kernen

ontstaan, maar nergens leidt dit tot onveilige situaties.

wordt het beleid met betrekking tot de energietransitie

genoemd en wordt kort beschreven wat de kenmerken

Daarnaast heeft de droogte van de zomers van 2018,

uitgewerkt. Hier wordt voor meer informatie dan

zijn.

2019 en 2020 tot grote problemen geleid. We hadden

ook naar verwezen. Circulaire economie en Biobased

te maken met een droogvallend watersysteem, lage

economy zijn belangrijke pijlers voor de toekomst en

grondwaterstanden, boomsterfte en verminderde

kunnen helpen bij het omgaan met schaarser wordende

De vier grootste kernen Eibergen

opbrengsten van de landbouw. Daar komt nog eens

grondstoffen. Het gebruik van hernieuwbare energie is

Eibergen is de grootste kern van Berkelland en heeft

bovenop dat aanvoer van water van elders hier lastig is.

binnen de circulaire economie dan ook een belangrijk

een aantrekkelijk centrum met diverse voorzieningen.

Grote delen van Berkelland zijn droogtegevoelig in de

onderwerp.

Net als Borculo is Eibergen gelegen aan de Berkel.

De kernen van Berkelland

Net als Neede was Eibergen een arbeidersdorp, maar

huidige situatie. Ook moeten we rekening houden met hittestress. Er

Rol in de regio

door de komst van kamp Holterhoek en de Rekkense

zijn vaker hittegolven door een veranderend klimaat en

Berkelland speelt op meerdere vlakken een belangrijke

Inrichtingen heeft het zich wat anders ontwikkeld. De

dit is gevaarlijk voor kwetsbare mensen zoals ouderen

rol in de regio en als onderdeel van de Achterhoek.

sterke groei na WOII en de liging aan de N18 droegen

en zieken.

Zo speelt de maakindustrie en andere bedrijvigheid

daaraan bij. Het dorp ligt binnen de invloedssfeer van de

31 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

Analysekaart Eibergen

Analysekaart Borculo

Analysekaart Neede

Analysekaart Ruurlo

32 Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Berkelland

N18 en heeft directe verbindingen met het buitengebied.

Neede

Eibergen kent voornamelijk economische functies en

Het dorp Neede grenst aan de Needse Berg. De Needse

kent een grote concentratie culturele voorzieningen,

Berg is een bijzonder landschapsfenomeen dat al

een streekmuseum, twee theaters en kunst in de

eeuwen wordt gebruikt voor landbouw, bosbouw, klei-

openbare ruimte. Verder wordt Eibergen gekenmerkt

en zandwinning, natuurbeleving en ontspanning. De

door en door de aanwezigheid van de Berkel.

recreatieve ontwikkelpotenties van dit gebied worden komende tijd opnieuw verkent. De grote textielindustrie

Borculo

heeft van Neede een echt arbeidsdorp gemaakt. Er is

Borculo is de enige stad in onze gemeente en is de kern

een sterk saamhorigheidsgevoel binnen de wijken,

waar het gemeentehuis van de gemeente Berkelland

maar helaas ontbreekt het aan een gezamenlijk ‘hart’.

staat. Van oudsher was dit de zetel van de heerlijkheid

Door de ligging in het noordoosten van onze gemeente

Borculo, een gebied dat net zo groot was als de huidige

grenst Neede aan Twente. Het dorp is sterk op Twente

gemeenten Berkelland en Oost Gelre. De stad ontstond

georiënteerd. De focus ligt in Neede naast wonen

dan ook als nederzetting bij het kasteel van de Heren van

op economie. Er is een groot onderwijs aanbod en

Borculo. Deze stad grenst aan het Nationaal Landschap

de winkelvoorzieningen bieden voldoende aanbod.

De Graafschap. Toerisme, recreatie en bestuur zijn de

De nabijheid van de N18 komt de bereikbaarheid ten

belangrijkste oriëntatie van Borculo. Deze stad ligt aan

goede. Neede heeft een eigen identiteit en de inwoners

de Berkel en heeft een sfeervol historisch centrum.

worden eveneens gekenmerkt door het naoberschap.

Hierdoor is Borculo van oudsher al aantrekkelijk voor

Er kan gesproken worden van een rustige en natuurlijke

toeristen en recreanten. De geschiedenis van de stad

woonomgeving.

als bestuurscentrum vormt een belangrijk deel van de identiteit. Er is een busstation en een gedifferentieerd

Ruurlo

voorzieningen aanbod. Hierdoor is Borculo toeristisch

Het dorp Ruurlo is nog steeds sterk verbonden met

aantrekkelijk.

het kasteel en haar voormalige bewoners. Dat is nog steeds merkbaar in het straatbeeld. Het kasteel, waar tevens een museum gevestigd is, maakt Ruurlo uniek binnen onze gemeente. Ruurlo is de enige kern met

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=386881d4-1278-4cb8-a920-591e2aeabd26