CConstaterende datBerkelland
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2 Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie Berkelland

Raadsvergadering 19 september 2023, gemeente BerkellandBij agendapunt: Initiatiefvoorstel Omgevingsvisie39.556 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 5

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Berkelland

projectnummer 0468005.100 definitief 14 juli 2023

www.anteagroup.nl

Omgevingseffectrapport Omgevingsvisie gemeente Berkelland projectnummer 0468005.100 definitief 14 juli 2023

Auteurs Shireen Baars Peter Verhoeven Just Verhoeven

Opdrachtgever gemeente Berkelland Postbus 200 7270 HA BORCULO

datum 14 juli 2023

beschrijving definitief

vrijgave J.J. Verhoeven

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Inhoudsopgave Inhoudsopgave

3

Samenvatting

5

Aanleiding De Berkellandse omgevingsvisie Een OER bij de Omgevingsvisie Doel van het OER M.e.r.-procedure Voorkeursalternatief Het voorkeursalternatief in drie verhaallijnen Eindbeoordeling van het voorkeursalternatief Belangrijkste conclusies voor nadere uitwerking Thematische aandachtspunten

5 6 6 7 7 8 9 10 11 11

1.

Inleiding

13

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7

Aanleiding De Berkellandse omgevingsvisie Een OER bij de Omgevingsvisie Doel van het OER M.e.r.-procedure Bouwstenen van het OER Leeswijzer

13 14 14 15 15 16 17

2.

Aanpak van het OER

18

2.1 2.2 2.3 2.4

Aard en opzet van het OER Beoordelingskader Aanpak leefomgevingsfoto Wijze van beoordeling beleidsopties en voorkeursalternatief

18 18 19 20

3.

De opgaven en alternatieve beleidsopties voor Berkelland

21

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

Opgave 1: Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven Opgave 2: Versterken van de (regionale) bereikbaarheid Opgave 3: De transitie van het buitengebied Opgave 4: Versterken van het regionale vestigingsklimaat Opgave 5: Versterken van de leefbaarheid en kwaliteit in de kernen Opgave 6 Gezonde leefomgeving versterken Integrale beschouwing

21 33 43 54 61 71 89

4.

Beoordeling voorkeursalternatief Omgevingsvisie

96

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

Van opgaven en beleidsopties naar één Voorkeursalternatief Het voorkeursalternatief in drie verhaallijnen Effecten van het voorkeursalternatief Beoordeling per domein Eindbeoordeling van het voorkeursalternatief Belangrijkste conclusies voor nadere uitwerking Thematische aandachtspunten

96 96 99 103 110 110 111

5.

Vervolg na het OER

112

5.1 5.2 5.3

Doorwerking in beleid en programma’s Monitoring en herijking Hoe zou monitoring er in de praktijk uit kunnen zien?

112 112 113

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

blad 4 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Samenvatting Aanleiding Naar verwachting treedt per 1 januari 2024 de Omgevingswet in werking. In de Omgevingswet wordt het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit (met oog voor duurzame ontwikkeling) als belangrijk maatschappelijk doel omschreven. Eén van de instrumenten om hier als gemeente aan te werken is de omgevingsvisie. In een omgevingsvisie komen de hoofdlijnen van het beleid voor de fysieke leefomgeving aan bod. De omgevingsvisie biedt straks een vooruitblik op de leefomgeving tot het jaar 2030 met een doorkijk naar 2040. De visie wordt opgesteld vanuit een integraal perspectief. Dat wil zeggen dat het niet alleen om ruimtelijke vraagstukken gaat, maar ook over sociale en economische vraagstukken en ontwikkelingen. In de omgevingsvisie stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. In de Wet milieubeheer is vastgelegd dat kaderstellende plannen voor (mogelijk) m.e.r.-plichtige activiteiten de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.) 1 doorlopen moet worden. Het doel van de m.e.r. is het omgevingsbelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming mee te nemen. De omgevingsvisie van de gemeente Berkelland is daardoor m.e.r.-plichtig.

De gemeente Berkelland heeft de m.e.r.-procedure vroegtijdig geïntegreerd in het visievormingsproces om goed inhoudelijk afgewogen en onderbouwde keuzes te kunnen maken.

Figuur 0.1 Gemeente Berkelland

Omdat de Omgevingsvisie Berkelland kaders stelt voor toekomstige ontwikkelingen die negatieve gevolgen kunnen hebben voor het milieu, doorloopt de gemeente de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.). Middels de milieueffectrapportage (MER) wordt het milieubelang meegewogen bij de totstandkoming van de Omgevingsvisie: de omgevingseffecten van de beleidsopgaven en mogelijke strategieën voor deze visie worden integraal in beeld gebracht. Voorliggend document is het rapport waarin de uitkomsten van de procedure samen komen.

1

Het is gebruikelijk de afkortingen (de) m.e.r. en (het) MER te gebruiken. De afkorting m.e.r. met kleine letters en puntjes ertussen staat voor de volledige procedure, de milieueffectrapportage. MER met hoofdletters, zonder puntjes staat voor het milieueffectrapport, het rapport dat hierbij opgesteld wordt.

blad 5 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

De Berkellandse omgevingsvisie Het landschap van Berkelland wordt gekenmerkt door de beekdalen, het coulissenlandschap en de landbouw. Met een bevolking van ongeveer 44.000 inwoners biedt de gemeente een prachtig groen landschap en een landelijke woonomgeving. Vanuit de onderlinge verbondenheid, de sfeervolle dorpskernen en een open en rustig buitengebied is de gemeente levendig en tegelijkertijd vredig voor haar inwoners, ondernemers en bezoekers. De agrarische sector vormt een belangrijke economische pijler in de gemeente. De uitdaging ligt in het evenwichtig combineren van alle kwaliteiten en krachten met de vraagstukken en ontwikkelingen waarmee de gemeente wordt geconfronteerd. De omgevingsvisie van Berkelland heeft als doel het behouden van het unieke karakter van het gebied en biedt een kader voor toekomstige ontwikkelingen tot het jaar 2030, met een blik op 2040. De omgevingsvisie van Berkelland heeft een relatief lange periode van totstandkoming gekend. Al in 2019 is, op initiatief van de gemeenteraad het traject gestart. In oktober 2020 is de uitgangspuntennotitie gepubliceerd. In de startnotitie werden integrale opgaven voor de gemeente gedefinieerd, zoals het behouden van de verschillende typen landschappen, het versterken van de leefbaarheid en het verstevigen van het regionale vestiginsklimaat voor (innovatieve) bedrijven.

De uiteindelijke omgevingsvisie is op een aantal punten gewijzigd ten opzichte van de uitgangspuntennotitie. Zo is de omgevingsvisie geen ‘doorklikbare’ website geworden, maar is toch gekozen voor een analoge versie. De inhoud van de ontwerp-omgevingsvisie is als volgt opgebouwd: -

De gemeente heeft al het beleid en trends en ontwikkelingen geanalyseerd en waar relevant voor de koers van de gemeente opgenomen in de omgevingsvisie; Vervolgens heeft de gemeente de huidige waarden en kwaliteiten van de gemeente beschreven; De koers van de gemeente is samengevat weergegeven in vier integrale ‘verhaallijnen voor de toekomst van Berkelland”.

Parallel aan het uitwerken van de omgevingsvisie is het OER-traject uitgevoerd. De inhoud en opzet van het OER-traject is in onderstaande paragrafen nader uitgewerkt.

Een OER bij de Omgevingsvisie In Nederland is het verplicht voor ontwikkelingen met een mogelijk grote impact op de ‘fysieke leefomgeving’ een milieueffectrapportage op te stellen. Dit geldt ook voor de Omgevingsvisie Berkelland. In de Wet milieubeheer is vastgelegd dat voor kaderstellende plannen voor m.e.r.-(beoordelings)plichtige activiteiten de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.) doorlopen moet worden. Het doel van de m.e.r. is het milieubelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming mee te nemen. De omgevingsvisie van de gemeente Berkelland is kaderstellend voor toekomstige ontwikkelingen die m.e.r-beoordelingsplichtig zijn, waaronder in ieder geval kaderstellend voor de activiteit D11.2 “stedelijke ontwikkelingsprojecten”. Waar een MER vroeger alleen milieueffecten behandelde, gaat het tegenwoordig ook over thema’s als mobiliteit, gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, energie en circulair bouwen. In de omgevingsvisie van Berkelland wordt in de brede zin naar de fysieke leefomgeving gekeken. De term milieueffectrapportage dekt de landing daarmee niet helemaal. Daarom is ervoor gekozen om in de brede scope een OmgevingsEffectRapport (OER) 2 op te stellen. In een OER worden de gevolgen van keuzes voor de gehele fysieke leefomgeving onderzocht, in plaats van enkel de gevolgen voor het milieu.

Dit past ook bij de Omgevingswet die binnenkort in werking treedt. Een OER sluit beter aan bij de reikwijdte van de Omgevingsvisie dan een MER. Hierbij geldt vanuit een juridisch oogpunt gewoon de verplichtingen die er zijn voor een m.e.r. qua inhoud en procedure. Dit OER is formeel dan ook een planMER, en volgt dezelfde procedure.

2

Het is gebruikelijk de afkortingen (de) m.e.r. en (het) MER te gebruiken. De afkortingen m.e.r. met kleine letters en puntjes ertussen staat voor de volledige procedure, de milieueffectrapportage. MER met hoofdletters, zonder puntjes staat voor het milieueffectrapport. In dit geval gaat het om een omgevingseffectrapport (OER).

blad 6 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Doel van het OER Het doel van het OER is om de omgevingseffecten van de beleidsopgaven en mogelijke strategieën voor Berkelland in beeld te brengen. Met behulp van het OER wordt uiteindelijk één strategie gekozen die in de omgevingsvisie wordt vastgelegd. Op basis van het OER worden aanbevelingen gedaan in het kader van het omgevingsbelang. Het OER is daarmee ondersteunend aan het besluitvormingsproces rondom de omgevingsvisie. De Omgevingsvisie Berkelland richt zich op de ontwikkeling van de gemeente op de langere termijn. In dit OER wordt met name gekeken naar de gevolgen tot 2030, maar waar dat relevant is, wordt ook de potentiële impact daarna tot 2040 beoordeeld. In veel gevallen zal de onzekerheid over gevolgen op de langer termijn echter te groot zijn om hierover concrete uitspreken te doen.

M.e.r.-procedure De procedure van het MER is vastgelegd in de Wet Milieubeheer. De procedure stappen zijn schematisch weergeven in onderstaand figuur.

Figuur 0.2 Stappenplan m.e.r.-procedure

De m.e.r.-plicht houdt in dat een m.e.r.-procedure moet worden doorlopen, met als resultaat een milieueffectrapport (MER). Dit wordt met de ontwerp omgevingsvisie ter inzage gelegd. De Commissie m.e.r. brengt vervolgens advies uit over de milieueffectrapportage. De eerste stap naar het maken van een plan-MER was het opstellen van een ‘Notitie Reikwijdte en Detailniveau’ (NRD). In deze NRD geeft de gemeente aan hoe zij bij het maken van de omgevingsvisie de milieueffecten wil onderzoeken en welke thema’s daarbij aan de orde komen. De NRD heeft voor de zomer van 2021 ter inzage gelegen. Binnen de termijn van ter inzage legging zijn geen brieven met schriftelijke zienswijzen ingediend over de NRD. Ook van de gelegenheid tot het inbrengen van mondelinge zienswijzen is geen gebruik gemaakt. Buurgemeenten Lochem en Oost Gelre hebben aangegeven dat zij geen opmerkingen of adviezen hebben over de NRD. De NRD is verder voor advies toegezonden aan de instanties die zijn betrokken bij het overleg zoals bedoeld in paragraaf 7.4 van de Wet milieubeheer (m.n. artikel 7.8 van de Wet milieubeheer). Ook is het toegestuurd aan diverse maatschappelijke instanties die betrokken zijn bij de zorg voor de fysieke leefomgeving. Over de NRD zijn inhoudelijke adviezen ingebracht door de GGD Noord- en Oost-Gelderland, Veiligheidsregio Noord- en OostGelderland en Waterschap Rijn en IJssel.

blad 7 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Op basis van de beoordeling van deze adviezen is bij het opstellen van de omgevingsvisie aandacht besteed aan de onderstaande aspecten, en worden deze (waar mogelijk en van toepassing) betrokken bij de afweging van keuzes in het PlanMER: • een integrale benadering van de geformuleerde opgaven zodat het gezondheids-, veiligheids- en wateraspect hierin een plek krijgt; • de dimensies van positieve gezondheid bij de verschillende integrale opgaven; • externe veiligheid en meer algemene veiligheidsaspecten in relatie tot een gezonde leefomgeving; bereikbaarheid in meer algemene zin en vanuit (brand)veiligheidsperspectief; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de transitie van het buitengebied; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de energietransitie; • waterkwaliteit (ook t.a.v. ecologische waterkwaliteit, (fysisch) chemische waterkwaliteit en KRWbeleidsdoelen); • waterveiligheid (stabiliteit en veiligheid van waterkeringen en kades); • het watersysteem als beoordelingscriterium voor nieuwe ontwikkelingen. De volgende formele stap is de terinzagelegging van het MER bij de ontwerp omgevingsvisie. Omdat in die versie van de omgevingsvisie al veel keuzes voorgesteld worden en in samenhang worden uitgewerkt, is het waardevol om het keuzeproces nu al te voeden met milieuinformatie.

Daarom is de strategische impactbeoordeling, die ook een onderdeel van het OER is, in planning naar voren gehaald en als bijlage bij het Overdrachtsdocument gevoegd. De gemeenteraad heeft zich in 2022 gebogen over de te maken keuzes voor de omgevingsvisie. Hieruit volgde een preferente richting of voorkeursalternatief voor omgang met de verschillende opgaven. In dit eindrapport OER is dit voorkeursalternatief integraal beoordeeld op de gevolgen voor de fysieke leefomgeving. De resultaten van deze beoordeling kunnen weer gebruikt worden om de ontwerp omgevingsvisie verder aan te scherpen en om het omgevingsbeleid verder vorm te geven.Bouwstenen van het OER Het OER bestaat uit meerdere onderdelen, met het doel het omgevingsbelang (breder dan het klassieke milieubelang) een volwaardige plek te geven in de besluitvorming. Daartoe is gewerkt met verschillende bouwstenen die tezamen het OER compleet maken. Die bouwstenen zijn gedurende het proces ingezet om, passend bij de dan gevoerde discussies, de benodigde omgevingsinformatie in te brengen. 1.

2.

3.

De eerste bouwsteen is de leefomgevingsfoto. In de leefomgevingsfoto wordt de huidige en toekomstige staat van de leefomgeving in beeld gebracht. De leefomgevingsfoto is in oktober 2021 afgerond en als basis voor te maken keuzes gebruikt. De tweede bouwsteen is de strategische impactbeoordeling. In de gemeente Berkelland is ervoor gekozen om de strategische impactbeoordeling in te zetten om een overdrachtsdocument (een basis voor de te maken keuzes om te komen tot een omgevingsvisie) op te kunnen stellen. Dit overdrachtsdocument (incl. strategische impactbeoordeling) is in februari 2022 vastgesteld. Met de nieuwe raad is gewerkt aan een ontwerp omgevingsvisie. De aanbevelingen vanuit de strategische impactbeoordeling zijn gebruikt om conceptteksten op te stellen. Dit conceptteksten zijn in een iteratief proces beoordeeld om te komen tot aangescherpte versies van de omgevingsvisie. De uiteindelijke beoordeling in het OER is om die reden ook meerdere keren aangescherpt.

Voorkeursalternatief Gedurende het proces heeft de gemeente ervoor gekozen om een tussenstap in het proces in te bouwen. Dit had ook te maken met de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2022. Uitgangspunt was dat een nieuwe gemeenteraad keuzes zou maken over de toekomst van de fysieke leefomgeving. Om die reden waren de leefomgevingsfoto en de strategische impactbeoordeling opgenomen in het overdrachtsdocument: de uitwerking van het voorkeursalternatief en de beoordeling van het vka verliep op regie van de nieuwe gemeenteraad. Het proces van keuzes maken over het voorkeursalternatief heeft plaatsgevonden door voor de opgaven een voorkeursrichting te definiëren (op basis van ‘het speelveld’ dat gepresenteerd is in de strategische impactbeoordeling). Alle beleidsopties zijn expliciet voorgeleged aan de gemeenteraad. Na het kiezen van voorkeursrichtingen zijn de voorkeursrichtingen per opgave geaggregeerd tot drie integrale verhaallijnen. Bij die drie verhaallijnen is geen sprake van een optelsom van een aantal beleidsopties, maar is in de geest van de

blad 8 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

voorkeursrichtingen een verhaallijn uitgewerkt. In sommige gevallen is er gekozen om de verhaallijn op een lager detailniveau vast te leggen dan de beleidsopties veronderstelden.

Het voorkeursalternatief in drie verhaallijnen Dit voorkeursalternatief beschrijft de voorgenomen keuzes voor de omgevingsvisie en is tot stand gekomen op basis van: 1. Input van inwoners en overige belanghebbenden 2. Analyse van bestaand beleid 3. Eerste deel van de omgevingseffectrapportage Vanuit de verschillende thema’s (randvoorwaarden en ontwikkelingen) zijn drie verhaallijnen opgesteld voor Berkelland. Deze verhaallijnen geven richting aan de opgaven die op de gemeente afkomen. De kern van de visie is dat, richting de toekomst, de sociale identiteit van Berkelland met het naoberschap, het waardevolle landschap en de landbouwsector bewaard wordt. Er wordt ruimte geboden aan duurzame ontwikkelingen die bijdragen aan de verhaallijnen. De verhaallijnen bestaan naast elkaar, maar kunnen ook met elkaar botsen en staan in verbinding met elkaar om tot een integraal toekomstbeeld te komen. De verhaallijnen zijn hieronder toegelicht met daarin de strategieën passend bij verschillende thema’s. Opzet van de verhaallijnen is om als ‘toetsingskader’ te fungeren voor nieuwe ontwikkelingen. Bij de beoordeling van initiatieven wordt bekeken of een ontwikkeling logisch en consistent past binnen een verhaallijn.

Verhaallijn 1: Een vitale leefomgeving in Berkelland De eerste verhaallijn is gericht op de vitaliteit van de kernen en de toekomstbestendigheid van de kernen. De thema’s wonen, circulair, energie, voorzieningen, mobiliteit, klimaatadaptatie, water en recreatie komen in deze verhaallijn terug. De ambitie binnen deze verhaallijn is erop gericht om de als prettig en rustig ervaren woonomgeving richting de toekomst te behouden. Voor het OER zijn de volgende uitgangspunten uit de verhaallijn relevant: • • • • • • • • •

Woningbouw: inzet op inbreiding en transformatie in alle kernen, maar niet ten koste van alle open (groene) ruimte. Hogere bebouwing op plekken waar dit pas bij de directe omgeving. Na 2030 ook uitbreiding in de kernrandzones aan de randen van kernen, maar een blijvende voorkeur voor transformatie. Gevarieerde woningbouw (uitleg) in Neede, Eibergen en Ruurlo energieneutraal en circulair Behoud van voorzieningen in de grote kernen (supermarkt, zorg, school, sportvoorzieningen) en het naoberschap Inzet (“de gemeente richt zich op”) op een sterke sociale basis en voldoen aan de condities van sociale kwaliteit. Goede verbindingen tussen kernen (openbaar vervoer, wandel en fietspaden) Klimaatadaptieve leefomgeving realiseren (groen in de wijk & goede afwatering) Recreatie in en rondom de kernen versterken in relatie tot vrijkomende agrarische bebouwing en mobiliteitsontwikkeling Inzet op infrastructuur elektrisch vervoer en deelmobiliteit

Verhaallijn 2: Berkellands landschap als toekomstbestendige drager De tweede verhaallijn is gericht op het landschap. De thema’s water, bodem, landschap, droogte, biodiversiteit, cultuurhistorie, erfgoed, landbouw, woningbouw en werken komen in deze verhaallijn terug. De volgende speerpunten komen in de verhaallijn aan de orde: • • • •

Water en bodem sturend Landschappelijke ontwikkeling van de Berkel en gebiedsontwikkeling rondom de beekdalen Landschappelijke structuur doorzetten in de stad en dorpen Aanpak droogte en drinkwatervoorziening

blad 9 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

• • • •

Biodiversiteit in relatie tot ontwikkeling coulisselandschap versterken Behoud cultuurhistorisch erfgoed als onderdeel van de identiteit van Berkelland Landbouwlandschap versterken Mogelijkheden voor woningbouw in het buitengebied (ruimte voor ruimte) en woon-zorg vormen

Verhaallijn 3: Toekomstbestendige economie en landbouw De derde verhaallijn is gericht op de economie en landbouw. De thema’s economie, landbouw, bereikbaarheid, circulariteit en energie komen in deze verhaallijn terug. De belangrijke onderdelen van deze verhaallijn zijn: • • • • •

Bijdrage aan uitbreiding Laarberg en rond N18 in relatie tot bereikbaarheid Toekomstbestendig maken en revitaliseren bedrijventerreinen (tegengaan verpaupering) Inzet op circulaire economie Inzet op vitale landbouwsector in relatie tot een toekomstbestendig landschap in samenhang met het NPLG - multifunctioneel Stimuleren korte ketens en innovatie

Eindbeoordeling van het voorkeursalternatief Op basis van de effectbeschrijving van het voorkeursalternatief op de beoordelingscriteria is onderstaande samenvattende beoordelingstabel opgesteld.

Beoordelingscriteria Mogelijkheden ontwikkeling platteland Mogelijkheden ontwikkeling bedrijven Mogelijkheden ontwikkeling voorzieningen Recreatie Voorzieningenniveau Onderwijsniveau Mobiliteit / bereikbaarheid Wonen Sociale cohesie Geluid Geur Luchtkwaliteit Bodemkwaliteit Waterkwaliteit Elektromagnetische velden Positieve gezondheid Natuur Landschap, cultuurhistorie en archeologie Ruimtelijke kwaliteit en beleving Lokale kernkwaliteiten Droogte Hittestress Wateroverlast Duurzame energieopwekking

Voorkeursalternatief + 0/+ + + 0 0/0/+ + + 0 0 0 0 + 0 + + 0 0/+ 0/+ 0/+ + + +

Het voorkeursalternatief scoort redelijk positief tot positief. De ambitieuze inzet op het ontwikkelen van nieuwe functies (bedrijventerreinen, woningen, bereikbaarheid) in combinatie met de af te dwingen verbeteringen voor wat betreft landschap, natuur, cultuurhistorie en de inzet op het behoud van noaberschap en sociale structuren zijn de primaire dragers van de positieve scores.

blad 10 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Belangrijkste conclusies voor nadere uitwerking De omgevingsvisie beschrijft de hoofdlijnen van de ontwikkeling van de gemeente. De door de gemeente gemaakte keuzes kennen echter ook milieurisico’s. De meest belangrijke redenen voor het bestaan van risico’s zijn de volgende constateringen: De gemeente heeft veel positieve ambities, maar op sommige onderwerpen zijn nadere kaders nodig om risico’s te voorkomen Niet alle ambities lijken tegelijkertijd te realiseren Niet alles kan overal, dus de gemeente kan ook gebiedsgericht keuzes maken, waar ze dat nu nog slechts beperkt gedaan heeft. De gemeente heeft veel positieve ambities, maar op sommige onderwerpen zijn nadere kaders nodig om risico’s te voorkomen De gemeente heeft een abstracte, strategische visie met de uitgangspunten voor de ontwikkeling van de fysieke leefomgeving opgesteld. De vooruitblik op weg naar concretere doelen en besluiten op opgaven van de gemeente op te pakken ontbreekt nog. De huidige visie bevat de principes en procesbesluiten. In het vervolg kunnen nog kaderstellende besluiten genomen worden die via (alternatieven)onderzoeken en milieueffecten onderbouw moeten worden. In zo’n iteratief proces is een goed systeem van continue monitoring essentieel. Het OER heeft door middel van beleidsopties een poging gedaan om concrete (deel)richtingen voor te schrijven voor de omgevingsvisie.

Geconstateerd moet worden dat het voorkeursalternatief op een wat hoger abstractieniveau vormgegeven is dan de alternatieve beleidsopties aanleiding toe gaven. Niet alle ambities lijken tegelijkertijd te realiseren De gemeente heeft hoge ambities. Het belang van de leefomgeving heeft een zeer centrale rol in de omgevingsvisie. De omgevingsvisie is daarmee, zoals verondersteld wordt in de Omgevingswet, integraal van opzet. Tegelijkertijd kan geconstateerd worden dat de ruimtedruk in de gemeente groot is, waardoor niet alle ambities tegelijkertijd gelijkwaardig gediend kunnen worden en soms scherpere keuzes nodig zijn. De onderbouwing van deze keuzes en het inzichtelijk maken van de gewenste rol van de gemeente vraagt nog aandacht in de omgevingsvisie Niet alles kan overal, dus de gemeente kan ook gebiedsgericht keuzes maken, waar ze dat nu nog slechts beperkt gedaan heeft De gemeente werkt met een visiekaart, maar heeft vooral generieke uitgangspunten voor de fysieke leefomgeving vastgelegd. De kaart biedt juist gelegenheid tot het maken van gebiedsgerichte keuzes (zoals bijvoorbeeld in de beleidsopties voorgesteld wordt). Deze aanbeveling grenst nauw aan de vorige: scherpe keuzes kunnen ook per gewaardeerd gebied opgesteld worden. Zo kan aan zoekgebied K voor windenergie een afwegingskader rondom beschermde natuur gekoppeld worden.

De omgevingsvisie is het geijkte instrument voor deze keuzes.

Thematische aandachtspunten Aansluitend bij de generieke, belangrijkste conclusies, kan dit per thema nader uitgewerkt worden. Deze zaken kunnen gezien worden als aandachtpunten voor het vervolg: -

-

-

Effecten van woningbouw en bedrijventerreinen zijn zeer afhankelijk van de locatie en de wijze waarop ze uitgevoerd worden. Als uitwerking van de omgevingsvisie kan inzicht gegeven worden in de locaties waar dit gaat gebeuren. Gezondheidsthema’s zijn randvoorwaardelijk voor ontwikkelingen, maar hebben geen zeer expliciete positie in de omgevingsvisie. Vanuit de beleidsopties werd aanbevolen om de knelpunten inzichtelijk te maken en daar specifiek beleid op af te stemmen. Gelet op de uitdagingen rondom geur en geluid kan dit relevant zijn. Duurzame energieopwekking heeft risico’s voor de milieukwaliteit. De locatiekeuze is hiervoor zeer relevant. Vanuit het OER kan nu slechts beoordeeld worden wat de aandachtspunten zijn (zie paragraaf 4.2.1), maar dit dient gemonitord te worden.

blad 11 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

-

Sociale aspecten worden belangrijk gewaardeerd in de omgevingsvisie, maar de visie kadert vaak niet in op welke wijze de gemeente sturing geeft aan het verbeteren van de sociale aspecten (waaronder voorzieningenniveau en het noaberschap). Dit kan gebiedsgericht (per kern) nader uitgewerkt worden in dorpsplannen.

blad 12 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding Naar verwachting treedt per 1 januari 2024 de Omgevingswet in werking. In de Omgevingswet wordt het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit (met oog voor duurzame ontwikkeling) als belangrijk maatschappelijk doel omschreven. Eén van de instrumenten om hier als gemeente aan te werken is de omgevingsvisie. In een omgevingsvisie komen de hoofdlijnen van het beleid voor de fysieke leefomgeving aan bod. De omgevingsvisie biedt straks een vooruitblik op de leefomgeving tot het jaar 2030 met een doorkijk naar 2040. De visie wordt opgesteld vanuit een integraal perspectief. Dat wil zeggen dat het niet alleen om ruimtelijke vraagstukken gaat, maar ook over sociale en economische vraagstukken en ontwikkelingen. In de omgevingsvisie stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. In de Wet milieubeheer is vastgelegd dat kaderstellende plannen voor (mogelijk) m.e.r.-plichtige activiteiten de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.) 3 doorlopen moet worden. Het doel van de m.e.r. is het omgevingsbelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming mee te nemen. De omgevingsvisie van de gemeente Berkelland is daardoor m.e.r.-plichtig.

De gemeente Berkelland heeft de m.e.r.-procedure vroegtijdig geïntegreerd in het visievormingsproces om goed inhoudelijk afgewogen en onderbouwde keuzes te kunnen maken.

Figuur 1.1 Gemeente Berkelland

Omdat de Omgevingsvisie Berkelland kaders stelt voor toekomstige ontwikkelingen die negatieve gevolgen kunnen hebben voor het milieu, doorloopt de gemeente de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.). Middels de milieueffectrapportage (MER) wordt het milieubelang meegewogen bij de totstandkoming van de Omgevingsvisie: de omgevingseffecten van de beleidsopgaven en mogelijke strategieën voor deze visie worden integraal in beeld gebracht. Voorliggend document is het rapport waarin de uitkomsten van de procedure samen komen.

3

Het is gebruikelijk de afkortingen (de) m.e.r. en (het) MER te gebruiken. De afkorting m.e.r. met kleine letters en puntjes ertussen staat voor de volledige procedure, de milieueffectrapportage. MER met hoofdletters, zonder puntjes staat voor het milieueffectrapport, het rapport dat hierbij opgesteld wordt.

blad 13 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

1.2

De Berkellandse omgevingsvisie Het landschap van Berkelland wordt gekenmerkt door de beekdalen, het coulissenlandschap en de landbouw. Met een bevolking van ongeveer 44.000 inwoners biedt de gemeente een prachtig groen landschap en een landelijke woonomgeving. Vanuit de onderlinge verbondenheid, de sfeervolle dorpskernen en een open en rustig buitengebied is de gemeente levendig en tegelijkertijd vredig voor haar inwoners, ondernemers en bezoekers. De agrarische sector vormt een belangrijke economische pijler in de gemeente. De uitdaging ligt in het evenwichtig combineren van alle kwaliteiten en krachten met de vraagstukken en ontwikkelingen waarmee de gemeente wordt geconfronteerd. De omgevingsvisie van Berkelland heeft als doel het behouden van het unieke karakter van het gebied en biedt een kader voor toekomstige ontwikkelingen tot het jaar 2030, met een blik op 2040. De omgevingsvisie van Berkelland heeft een relatief lange periode van totstandkoming gekend. Al in 2019 is, op initiatief van de gemeenteraad het traject gestart. In oktober 2020 is de uitgangspuntennotitie gepubliceerd. In de startnotitie werden integrale opgaven voor de gemeente gedefinieerd, zoals het behouden van de verschillende typen landschappen, het versterken van de leefbaarheid en het verstevigen van het regionale vestiginsklimaat voor (innovatieve) bedrijven.

De uiteindelijke omgevingsvisie is op een aantal punten gewijzigd ten opzichte van de uitgangspuntennotitie. Zo is de omgevingsvisie geen ‘doorklikbare’ website geworden, maar is toch gekozen voor een analoge versie. De inhoud van de ontwerp-omgevingsvisie is als volgt opgebouwd: -

De gemeente heeft al het beleid en trends en ontwikkelingen geanalyseerd en waar relevant voor de koers van de gemeente opgenomen in de omgevingsvisie; Vervolgens heeft de gemeente de huidige waarden en kwaliteiten van de gemeente beschreven; De koers van de gemeente is samengevat weergegeven in vier integrale ‘verhaallijnen voor de toekomst van Berkelland”.

Parallel aan het uitwerken van de omgevingsvisie is het OER-traject uitgevoerd. De inhoud en opzet van het OER-traject is in onderstaande paragrafen nader uitgewerkt.

1.3

Een OER bij de Omgevingsvisie In Nederland is het verplicht voor ontwikkelingen met een mogelijk grote impact op de ‘fysieke leefomgeving’ een milieueffectrapportage op te stellen. Dit geldt ook voor de Omgevingsvisie Berkelland. In de Wet milieubeheer is vastgelegd dat voor kaderstellende plannen voor m.e.r.-(beoordelings)plichtige activiteiten de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.) doorlopen moet worden. Het doel van de m.e.r. is het milieubelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming mee te nemen. De omgevingsvisie van de gemeente Berkelland is kaderstellend voor toekomstige ontwikkelingen die m.e.r-beoordelingsplichtig zijn, waaronder in ieder geval kaderstellend voor de activiteit D11.2 “stedelijke ontwikkelingsprojecten”. Waar een MER vroeger alleen milieueffecten behandelde, gaat het tegenwoordig ook over thema’s als mobiliteit, gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, energie en circulair bouwen. In de omgevingsvisie van Berkelland wordt in de brede zin naar de fysieke leefomgeving gekeken. De term milieueffectrapportage dekt de landing daarmee niet helemaal. Daarom is ervoor gekozen om in de brede scope een OmgevingsEffectRapport (OER)4 op te stellen. In een OER worden de gevolgen van keuzes voor de gehele fysieke leefomgeving onderzocht, in plaats van enkel de gevolgen voor het milieu.

Dit past ook bij de Omgevingswet die binnenkort in werking treedt. Een OER sluit beter aan bij de reikwijdte van de Omgevingsvisie dan een MER. Hierbij geldt vanuit een juridisch oogpunt gewoon de verplichtingen die er zijn voor een m.e.r. qua inhoud en procedure. Dit OER is formeel dan ook een planMER, en volgt dezelfde procedure.

4

Het is gebruikelijk de afkortingen (de) m.e.r. en (het) MER te gebruiken. De afkortingen m.e.r. met kleine letters en puntjes ertussen staat voor de volledige procedure, de milieueffectrapportage. MER met hoofdletters, zonder puntjes staat voor het milieueffectrapport. In dit geval gaat het om een omgevingseffectrapport (OER).

blad 14 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

1.4

Doel van het OER Het doel van het OER is om de omgevingseffecten van de beleidsopgaven en mogelijke strategieën voor Berkelland in beeld te brengen. Met behulp van het OER wordt uiteindelijk één strategie gekozen die in de omgevingsvisie wordt vastgelegd. Op basis van het OER worden aanbevelingen gedaan in het kader van het omgevingsbelang. Het OER is daarmee ondersteunend aan het besluitvormingsproces rondom de omgevingsvisie. De Omgevingsvisie Berkelland richt zich op de ontwikkeling van de gemeente op de langere termijn. In dit OER wordt met name gekeken naar de gevolgen tot 2030, maar waar dat relevant is, wordt ook de potentiële impact daarna tot 2040 beoordeeld. In veel gevallen zal de onzekerheid over gevolgen op de langer termijn echter te groot zijn om hierover concrete uitspreken te doen.

1.5

M.e.r.-procedure De procedure van het MER is vastgelegd in de Wet Milieubeheer. De procedure stappen zijn schematisch weergeven in onderstaand figuur.

Figuur 1.2 Stappenplan m.e.r.-procedure

De m.e.r.-plicht houdt in dat een m.e.r.-procedure moet worden doorlopen, met als resultaat een milieueffectrapport (MER). Dit wordt met de ontwerp omgevingsvisie ter inzage gelegd. De Commissie m.e.r. brengt vervolgens advies uit over de milieueffectrapportage. De eerste stap naar het maken van een plan-MER was het opstellen van een ‘Notitie Reikwijdte en Detailniveau’ (NRD). In deze NRD geeft de gemeente aan hoe zij bij het maken van de omgevingsvisie de milieueffecten wil onderzoeken en welke thema’s daarbij aan de orde komen. De NRD heeft voor de zomer van 2021 ter inzage gelegen. Binnen de termijn van ter inzage legging zijn geen brieven met schriftelijke zienswijzen ingediend over de NRD. Ook van de gelegenheid tot het inbrengen van mondelinge zienswijzen is geen gebruik gemaakt. Buurgemeenten Lochem en Oost Gelre hebben aangegeven dat zij geen opmerkingen of adviezen hebben over de NRD. De NRD is verder voor advies toegezonden aan de instanties die zijn betrokken bij het overleg zoals bedoeld in paragraaf 7.4 van de Wet milieubeheer (m.n. artikel 7.8 van de Wet milieubeheer). Ook is het toegestuurd aan diverse maatschappelijke instanties die betrokken zijn bij de zorg voor de fysieke leefomgeving. Over de NRD zijn inhoudelijke adviezen ingebracht door de GGD Noord- en Oost-Gelderland, Veiligheidsregio Noord- en OostGelderland en Waterschap Rijn en IJssel.

blad 15 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Op basis van de beoordeling van deze adviezen is bij het opstellen van de omgevingsvisie aandacht besteed aan de onderstaande aspecten, en worden deze (waar mogelijk en van toepassing) betrokken bij de afweging van keuzes in het PlanMER: • een integrale benadering van de geformuleerde opgaven zodat het gezondheids-, veiligheids- en wateraspect hierin een plek krijgt; • de dimensies van positieve gezondheid bij de verschillende integrale opgaven; • externe veiligheid en meer algemene veiligheidsaspecten in relatie tot een gezonde leefomgeving; bereikbaarheid in meer algemene zin en vanuit (brand)veiligheidsperspectief; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de transitie van het buitengebied; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de energietransitie; • waterkwaliteit (ook t.a.v. ecologische waterkwaliteit, (fysisch) chemische waterkwaliteit en KRWbeleidsdoelen); • waterveiligheid (stabiliteit en veiligheid van waterkeringen en kades); • het watersysteem als beoordelingscriterium voor nieuwe ontwikkelingen. De volgende formele stap is de terinzagelegging van het MER bij de ontwerp omgevingsvisie. Omdat in die versie van de omgevingsvisie al veel keuzes voorgesteld worden en in samenhang worden uitgewerkt, is het waardevol om het keuzeproces eerder al te voeden met milieuinformatie.

Daarom is de strategische impactbeoordeling, die ook een onderdeel van het OER is, in planning naar voren gehaald en als bijlage bij het Overdrachtsdocument gevoegd. De gemeenteraad heeft zich in 2022 gebogen over de te maken keuzes voor de omgevingsvisie. Hieruit volgde een preferente richting of voorkeursalternatief voor omgang met de verschillende opgaven. In dit eindrapport OER is dit voorkeursalternatief integraal beoordeeld op de gevolgen voor de fysieke leefomgeving. De resultaten van deze beoordeling kunnen weer gebruikt worden om de ontwerp omgevingsvisie verder aan te scherpen en om het omgevingsbeleid verder vorm te geven.

1.6

Bouwstenen van het OER Het OER bestaat uit meerdere onderdelen, met het doel het omgevingsbelang (breder dan het klassieke milieubelang) een volwaardige plek te geven in de besluitvorming. Daartoe is gewerkt met verschillende bouwstenen die tezamen het OER compleet maken. Die bouwstenen zijn gedurende het proces ingezet om, passend bij de dan gevoerde discussies, de benodigde omgevingsinformatie in te brengen. 4.

5.

6.

De eerste bouwsteen is de leefomgevingsfoto. In de leefomgevingsfoto wordt de huidige en toekomstige staat van de leefomgeving in beeld gebracht. De leefomgevingsfoto is in oktober 2021 afgerond en als basis voor te maken keuzes gebruikt. De tweede bouwsteen is de strategische impactbeoordeling. In de gemeente Berkelland is ervoor gekozen om de strategische impactbeoordeling in te zetten om een overdrachtsdocument (een basis voor de te maken keuzes om te komen tot een omgevingsvisie) op te kunnen stellen. Dit overdrachtsdocument (incl. strategische impactbeoordeling) is in februari 2022 vastgesteld. Met de nieuwe raad is gewerkt aan een ontwerp omgevingsvisie. De aanbevelingen vanuit de strategische impactbeoordeling zijn gebruikt om conceptteksten op te stellen. Dit conceptteksten zijn in een iteratief proces beoordeeld om te komen tot aangescherpte versies van de omgevingsvisie. De uiteindelijke beoordeling in het OER is om die reden ook meerdere keren aangescherpt.

blad 16 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Figuur 1.3: Overzicht van de bouwstenen van het OER (planMER). De verschillende bouwstenen (blauwe blokken) zijn gedurende het proces ingebracht. De leefomgevingsfoto in oktober 2021, de strategische impactbeoordeling februari 2022 en de overige onderdelen van het OER in de periode tot mei 2023.

1.7

Leeswijzer Het OER is opgebouwd uit drie ‘blokken’. Blok 1 betreft de algemene en inleidende informatie over de omgevingsvisie en OER en bevat uitleg over de aanpak van het OER. Blok 2 betreft de foto van de leefomgeving en de strategische impactbeoordeling. Deze zijn geïntegreerd per opgave in hoofdstuk 4 weergegeven. Ten slotte is de beoordeling van de ontwerp-omgevingsvisie opgenomen in hoofdstuk 5.

blad 17 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

2.

Aanpak van het OER

2.1

Aard en opzet van het OER Er is veel ruimte in het proces gemaakt voor een goede wisselwerking tussen OER en omgevingsvisie. Het proces om te komen tot een OER bestaat uit drie fases: een voorbereidingsfase, een onderzoeksfase en een keuzefase. Deze aanpak volgt het stramien van divergeren en convergeren dat in het visievormingsproces voor de Omgevingsvisie centraal staat: in de voorbereiding worden mogelijkheden verkend, die vervolgens worden onderzocht om te convergeren naar een voorkeursalternatief in de keuzefase. De voorbereidingsfase heeft reeds plaatsgevonden. In de NRD zijn de onderzoeksaanpak van het OER en het beoordelingskader gepresenteerd. In dit OER komen zowel de onderzoeksfase en de keuzefase samen. Het OER is gelijktijdig met het afronden van de ontwerp omgevingsvisie afgerond en gepubliceerd. De inhoud van het OER is tussentijds wel in het visievormingsproces ingebracht. Het OER is zo opgesteld dat de chronologie van dit proces te volgen is. Onderzoeksfase: beoordelen van de referentiesituatie en de strategische impactbeoordeling In de onderzoeksfase is de benodigde beslisinformatie voor de omgevingsvisie verzameld. Dit start met het beoordelen van de huidige en referentiesituatie van de fysieke leefomgeving van Berkelland, aangeduid als de Leefomgevingsfoto van Berkelland.

Aan de hand van het beoordelingskader (zie paragraaf 3.2) worden per hoofdthema uitspraken gedaan over de huidige kwaliteit en de te verwachten kwaliteit en autonome trends in de referentiesituatie met een analyse van kansen en risico’s voor dit hoofdthema. De volledige leefomgevingsfoto is als bijlage bij het OER opgenomen. Vervolgens zijn verschillende alternatieven en richtinggevende keuzes beoordeeld door middel van de Strategische Impactbeoordeling. Hier is een analyse uitgevoerd en uitspraak gedaan over de impact van de alternatieven op de fysieke leefomgeving en vergeleken met de referentiesituatie. Ook zijn hier de verschillende hoeken van het speelveld verkend die een plek moeten krijgen in de Omgevingsvisie. Ook dit gebeurt met behulp van het beoordelingskader. Er wordt gebruik gemaakt van reeds beschikbare informatie, expert judgement en (waar nodig) nadere analyses. De uitkomsten hiervan zijn in beeld gebracht in hoofdstuk 4. Keuzefase: naar een voorkeursalternatief Het visievormingsproces is doorlopen met interne en externe stakeholders, zoals de gemeenteraad en bewoners. De resultaten van het de onderzoeksfase (effecten van de alternatieven op de fysieke leefomgeving) zijn daarin ingebracht om inzicht te bieden in de gevolgen van de strategische keuzes. Met de gemeente is toegewerkt naar een voorkeursalternatief (VKA) voor de ontwerp omgevingsvisie.

Dit VKA bestaat uit drie verhaallijnen die de integraliteit van de keuzes in de omgevingsvisie borgen. Dit voorkeursalternatief is met de gemeenteraad en de bewoners besproken en vervolgens in het OER nog eens onderzocht en beoordeeld op de impact op de fysieke leefomgeving. Vanuit het OER wordt geadviseerd over kansen en risico’s voor de leefomgeving¸ welke optimalisaties nog mogelijk zijn en de leemten in kennis en onzekerheden die vragen om monitoring. Ook wordt inzicht gegeven in de wijze waarop het omgevingsbelang kan worden meegewogen bij de uitwerking en actualisatie van de omgevingsvisie in de toekomst. Deze informatie kan vervolgens worden betrokken bij het afronden van de ontwerp omgevingsvisie. Het voorkeursalternatief en de effecten ervan zijn beschreven in hoofdstuk 5.

2.2

Beoordelingskader Voor het beoordelen van de Omgevingsvisie is een beoordelingskader benodigd waarbij ook de trends en onzekerheden, doelbereik en ondergrenzen kunnen worden meegewogen. Daarnaast dient het beoordelingskader de gehele fysieke leefomgeving te beslaan, zonder dat de overzichtelijkheid uit het oog wordt verloren.

blad 18 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Uit de gekozen leidraad voor de omgevingsvisie (de drie verhaallijnen) en de kaders uit bestaand lokaal, regionaal, provinciaal en nationaal beleid zijn de kernwaarden van de fysieke leefomgeving gedestilleerd, die voor de Omgevingsvisie Berkelland van belang zijn. Deze kernwaarden vertegenwoordigen het omgevingsbelang en vormen daarom het beoordelingskader voor het OER. Met deze opzet biedt een beoordeling aan de hand van deze kernwaarden inzicht in zowel de impact op de fysieke leefomgeving, als het doelbereik van de omgevingsvisie. De kernwaarden zijn gebundeld tot vijf domeinen om te komen tot het beoordelingskader. De huidige en referentiesituatie en het voorkeursalternatief worden beoordeeld aan de hand van deze beoordelingsthema’s. In Tabel 3.1 is het beoordelingskader weergegeven. Tabel 2.1 Beoordelingskader OER Omgevingsvisie Berkelland Domein Beoordelingscriteria Vitaal platteland & economische potentie Mogelijkheden voor ontwikkelen van het platteland Mogelijkheden voor ontwikkelen van bedrijventerreinen Mogelijkheden voor ontwikkelen van (centrum)functies en voorzieningen Recreatie Sociaal domein & leefbaarheid

Voorzieningenniveau Onderwijsniveau Mobiliteit/bereikbaarheid Wonen Sociale cohesie (o.a. levendigheid en naoberschap)

Gezondheid & veiligheid

Geluid Geur Luchtkwaliteit Externe veiligheid Bodemkwaliteit Waterkwaliteit Elektromagnetische velden Positieve gezondheid

Ruimtelijke kwaliteit & identiteit

Natuur (o.a. natuurgebieden en biodiversiteit) Landschap, cultuurhistorie en archeologie Ruimtelijke kwaliteit en beleving Lokale kernkwaliteiten

Klimaatadaptatie& energieopwekking

Droogte Hittestress Wateroverlast Waterveiligheid Duurzame energieopwekking

2.3

Aanpak leefomgevingsfoto In de leefomgevingsfoto worden voor alle beoordelingscriteria van het beoordelingskader de volgende zaken behandeld: Beschrijving van de huidige situatie / toestand van de leefomgeving; Beschrijving van de situatie / toestand van de leefomgeving bij voortzetting van het huidige beleid; Beschrijving van de gevolgen voor de leefomgeving door verwachte toekomstige ontwikkelingen die buiten de invloed van de gemeentevallen, zoals klimaatverandering en sociaal economische ontwikkelingen

blad 19 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Deze beschrijvingen zijn telkens samengevat in een overkoepelende paragraaf. Vervolgens is op kwalitatieve wijze aangegeven wat de belangrijkste aandachtspunten van het onderwerp (voor de omgevingsvisie) zijn. De leefomgevingsfoto in het OER In het OER is ervoor gekozen om niet de leefomgevingsfoto integraal over te nemen. In plaats daarvan is per opgave de relevante informatie vanuit de leefomgevingsfoto opgenomen.

2.4

Wijze van beoordeling beleidsopties en voorkeursalternatief Vanwege het abstracte karakter van de omgevingsvisie is het niet zinvol om voor ieder beoordelingscriterium een aparte effectscore op te nemen. In de besluitvorming over de omgevingsvisie gaat het namelijk vooral over het maken van keuzes op het wat abstractere niveau van het ‘domein’ (zie voorgaande tabel). Door de indeling in vijf domeinen kan een overzichtelijke beoordeling worden gegeven van de verschillende opgaven en keuzes. Onderstaande figuur geeft illustratief weer hoe een beoordeling eruit kan komen te zien.

De beoordelingen zijn kwalitatief van aard (expert judgement). Dit sluit aan bij het detailniveau van de omgevingsvisie. Om tot deze beoordelingen te komen wordt telkens een schets gegeven van de verwachte impact ervan op de ontwikkeling van de gemeente. Aan de hand van deze schets worden de effecten op de onderwerpen uit het bovenstaande beoordelingskader beschreven. Strategische Impactbeoordeling In het eerste gedeelte van het OER wordt de impact van de alternatieven onderzocht aan de hand van de vijf beoordelingsthema’s, daarna is dit gedaan voor het voorkeursalternatief. Het effectenonderzoek gebeurt op een hoog abstractieniveau, om aan te sluiten bij het abstractieniveau van de te maken keuzes. Per beoordelingsthema worden van alle kernwaarden de volgende uitspraken gedaan om de alternatieven te beoordelen: 1. Wat is de verwachte impact van het alternatief per domein? 2. Hoe verhoudt de verwachte impact zich tot de referentiesituatie, komt deze overeen met de kernwaarden per beoordelingsthema? Voorkeursalternatief De beoordeling van het voorkeursalternatief in de OER gebeurt vervolgens op een vergelijkbare wijze. Het VKA bestaat uit strategieën op hoofdlijnen. Vanwege het abstractieniveau van deze strategieën is het onzeker hoe het voorgenomen beleid precies uit zal pakken en ook factoren waarop de gemeente geen invloed heeft leiden tot onzekerheid.

Bij de beoordeling van het voorkeursalternatief worden ook aanbevelingen gedaan voor het borgen van de ondergrenzen en het bereiken van de gewenste beweging op de kernwaarde.

blad 20 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

3.

De opgaven en alternatieve beleidsopties voor Berkelland In de omgevingsvisie staat de samenhang tussen de verschillende onderdelen en aspecten van de fysieke leefomgeving centraal. Hiervoor zijn zes (voorlopige) integrale opgaven gedefinieerd en vastgelegd in de uitgangspuntennotitie 5 . Voor deze opgaven zijn opties onderscheiden waarvan de gevolgen in deze impactbeoordeling worden onderzocht. Deze opgaven en opties zijn hieronder toegelicht. In de hoofdstukken per opgave zijn ook de kaartbeelden die de beleidsinzet per optie beschrijven opgenomen. Werken met opties als hoeken van het speelveld Het integrale beleid voor de fysieke leefomgeving wordt in de omgevingsvisie uitgewerkt in uiteenlopende ambities - van natuur, duurzaamheid en leefomgeving tot economie. Doel van het milieueffectrapport is om het besluitvormingsproces daarbij te ondersteunen. Om de mogelijkheden te verkennen wordt gebruik gemaakt van beleidsopties. Beleidsopties geven per opgave de uiterste richtingen weer die de gemeente in kan gaan. Doel van deze “extremen” is het weergeven van de hoeken van het speelveld. Op basis van die hoeken van het speelveld kan de gemeenteraad een keuze maken voor de te kiezen richting. Deze kan (maar hoeft niet) een hybride beleidsoptie zijn. Met andere woorden kunnen beleidsopties gecombineerd worden.

Op basis van de individuele beleidsopties kan de gemeente een integraal voorkeursalternatief uitwerken.

3.1

Opgave 1: Behoud van landschapskwaliteit met ruimte voor nieuwe initiatieven Opgave 1 richt zich op deze landschapskwaliteit en met name op het vraagstuk hoe deze kan worden behouden en tegelijkertijd ruimte voor nieuwe initiatieven kan worden geboden. Door concurrerende ruimteclaims in het buitengebied bestaat het risico dat de natuur- en landschapskwaliteit onder druk komt te staan en afneemt. Het behoud en waar het kan versterken van deze kwaliteit is daarom een belangrijke opgave voor de toekomst. Hiertoe zijn twee opties onderscheiden:

3.1.1

Foto van de leefomgeving opgave 1 Om de kwaliteit van het landschap te bepalen is het belangrijk te weten hoe het landschap is opgebouwd. Het landschap van de gemeente Berkelland is grofweg onder te verdelen in drie zones: in het oosten een glooiend landschap op het Oost-Nederlandse plateau, in het westen het zogenaamde 'plat' en daartussen een gebied met grote en kleine eilanden 'in het nat' (Figuur 3.1). De drie zones zijn verder onder te verdelen in zogenaamde landschapsensembles. De belangrijkste ensembles zijn te zien op Figuur 3.2. Zo is het essenlandschap veelvoorkomend in Berkelland. Dit zijn landschappen die zijn gecentreerd rond de stuwwallen. Op de grens tussen de stuwwal en de lagere nattere gronden liggen akkercomplexen (de essen). Door jarenlange grondverbetering met mest en plaggen hebben de akkers veelal een bolle vorm gekregen. Ook zijn er veel kampontginningslandschappen, individuele akkers op een kleine zandopduiking met een of enkele boerderijen omringd door houtwallen en houtsingels. Vanuit deze kampontginningen werden de tussen gelegen broeken (laaggelegen, natte, regelmatig overstroomde gronden) stukje bij beetje ontgonnen. Hieruit is een onregelmatig patroon aan percelen rondom de kampontginningen ontstaan. Dit in tegenstelling tot de latere systematische heideontginningen waaruit een rechtlijnig patroon aan percelen en wegen is ontstaan.

In het zuiden ligt een speciaal landschapsensemble dat wordt gevormd door een grote moderne ontginning van het grote moerassige broekgebied in het lage midden van de Achterhoek. In gebieden die niet zijn ontgonnen, of waar ontginningen zijn verlaten zijn nog oude bossen, broeken en jonge heide te vinden. Door het gebied heen zijn verder nog een aantal oude landgoederen en buitenplaatsen te vinden. De rivier de Berkel loopt van oost naar west door het buitengebied en raakt ook direct de kernen Eibergen en Borculo. De rivier heeft samen met andere rivieren en beken beekdalen uitgesneden in het landschap. 5

Gemeente Berkelland: Uitgangspuntennotitie: Op weg naar de omgevingsvisie! (Oktober, 2020)

blad 21 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Figuur 3.1. Landschapszones in Berkelland

Figuur 3.2: Landschapsensembles in Berkelland

Op dit moment loopt het project Basiskwaliteit Natuur en Landschap waarbij de basiskwaliteit van het landschap en de natuur in Berkelland beschreven worden. De uitkomsten van deze analyse kunnen nuttig zijn voor het aanduiden van gebieden van kwalitatief hoge waarde die behouden moeten worden en gebieden waarin maatregelen nodig zijn voor het op peil houden of brengen van het landschap en de natuur.

blad 22 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Binnen Berkelland zijn nog veel historische gebouwen als (woon)boerderijen, schuren en wagenloodsen en landschapselementen als houtwallen, houtsingels en steilranden te vinden. Helaas staat het voortbestaan van deze landschapselementen veelal onder druk. Naar schatting is er in de afgelopen twintig jaar zo’n 100 tot 150 km aan landschapselementen (bijvoorbeeld houtwallen, houtsingels, steilranden) aangetast of verdwenen. Wel is er vierjaarlijks zo’n 5 a 8 km aan landschapselementen aangelegd met behulp van subsidieregelingen. Ruim 40 km aan berm en 10 km aan landschapselementen zijn hersteld in het buitengebied. Daarnaast is er ook veel aandacht voor groene handhaving. Dit is zo effectief dat andere gemeenten interesse tonen in het in Berkelland gevoerde beleid. Ook bij historische gebouwen bestaat er druk om te slopen. De nieuwe Rood-voor-Rood regeling biedt mogelijkheden om het historische erf te behouden voor de toekomst. Berkelland heeft dus een divers landschap waarin de sporen van het historisch landgebruik nog duidelijk te zien zijn aan de bebouwing, infrastructuur en ondergrond. In Figuur 3.3 is de waardering van de historische cultuurlandschappen binnen Berkelland weergegeven. Hieruit wordt duidelijk dat een groot deel van de cultuurhistorische landschappen binnen Berkeland hoog tot zeer hoog beoordeeld worden.

Er bevinden zich een reeks historische dorpen en buurtschappen in Berkelland, ieder met een eigen identiteit, historie en landschappelijke karakteristiek van dorp en omliggend buitengebied. Bij een aantal dorpen zijn nog de oude dorpsmarken te herkennen. In die marken was er een functionele samenhang tussen het dorp, de akkers op de essen, de weides in beekdalvlaktes en heidevelden. Het dorp Geselaar en de omliggende landerijen zijn door het Rijk aangewezen als beschermd dorpsgezicht vanwege de gaafheid van het historische landschap, indeling en aangezicht6. In Berkelland zijn in totaal 210 gemeentelijke monumenten, 121 rijksmonumenten, 2 rijksbeschermde dorpsgezichten en 1 rijksbeschermde historische buitenplaats te vinden. Deze worden beschermd via de Erfgoedwet, de Erfgoedverordening van de gemeente Berkelland. Deze verlangen ook dat bestemmingsplannen voldoende bescherming bieden voor de dorpsgezichten en de buitenplaats. Naast de beschermde monumenten kennen we ook nog 210 karakteristieke panden (zgn. MIP-panden, geactualiseerd 2019). Onder de monumenten vallen ook 7 wind- en watermolens. Omdat de windmolens voldoende windvang moeten houden kennen de zones rond de vier windmolens een maximale bebouwings- en beplantingshoogte.

De Omgevingsverordening Gelderland verlangt dat bestemmingsplannen geen nieuwe bebouwing of beplanting toestaan die strijdig is met de bescherming van het molenbiotoop. Qua archeologie bevinden zich binnen de gemeente 36 archeologische monumenten, waarvan 4 als rijksmonument zijn beschermd. Dit is een deel van de verdedigingslinie rond Groenlo uit 1627 en 3 grafheuvels in de omgeving van Eibergen. Binnen de dorpskernen van Berkelland is historisch groen een belangrijk onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit. Vanuit de door de gemeente vastgestelde groenbeleidsplan en bomenbeleidsplan moeten groenstructuren binnen de kernen behouden en versterkt worden.

6

Besluit van de gemeenteraad van de gemeente Berkelland houdende regels omtrent Rijksbeschermd dorpsgezicht Gelselaar; Welstandbeleid Energieopwekking 2019 (overheid.nl)

blad 23 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Figuur 3.3. Waardering historische cultuurlandschappen Berkelland

Het landschap van Berkelland bevat naast de dorpskernen en het landbouw areaal ook een aantal (beschermde) natuurgebieden. Zo vallen delen van het Gelders Natuurnetwerk (GNN) binnen Berkelland. Het GNN omvat een samenhangend netwerk van bestaande en te ontwikkelen natuur van internationaal, nationaal en provinciaal belang in Gelderland. Ter versterking van de ecologische samenhang tussen aangrenzende natuurgebieden binnen de GNN is de Groene Ontwikkelingszone (GO) aangewezen voor de aanleg van zogeheten ecologische verbindingszones. De GO bestaat uit alle gebieden met een andere bestemming dan natuur binnen de voormalige Gelderse Ecologische Hoofdstructuur (EHS). In Figuur 3.4 is het GNN en GO weergegeven. Buiten het GNN en GO zijn ook de andere onbeschermde groene en blauwe aders door het gebied heen erg belangrijk. Ook dit zijn stukken natuur die ruimte bieden voor allerlei soorten en daarmee bijdragen aan de biodiversiteit.

blad 24 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Figuur 3.4. GNN (donkergroen) en GO (lichtgroen) gebieden in Berkelland.

De biodiversiteit van gemeente Berkelland staat onder druk door schaalvergroting in de landbouw, intensief agrarisch beheer, verstening van tuinen, het gebruik van insecticiden, versnippering, verdroging en de aantasting/verwijdering van landschapselementen. Hierdoor neemt de biomassa van onder andere insecten steeds verder af. Diergroepen als vogels, zoogdieren en reptielen hebben hierdoor steeds minder voedselaanbod. Zelfs algemene soorten als de huismus en de kleine vos worden steeds zeldzamer. Soortgroepen afhankelijk van stromend water zoals bijvoorbeeld otter, beekrombout, libellen en vissen doen het wel goed. De soorten van de natuurontwikkelingsterreinen doen het redelijk tot goed doordat hun habitat, het areaal van de schraallanden en droge tot vochtige heide, weer toeneemt. Deze soorten ondervinden wel nog negatieve effecten van de stikstofdepositie. De soorten van het agrarisch cultuurlandschap doen het erg slecht (waaronder akkervogels, weidevogels, graslandvlinders, kleine marterachtigen en egels). Ook vele amfibieën en reptielen hebben weinig habitat meer in het agrarisch cultuurlandschap. In Figuur 3.5 is een natuurwaardenkaart van Berkelland weergegeven waarop de biodiversiteit in de gemeente is afgebeeld. Afgelopen jaar is er door Staring Advies gewerkt aan een biodiversiteitsplan voor de gemeente Berkelland.

Hierin wordt onder andere uiteengezet wat de belangrijkste knelpunten voor de speciale soorten in Berkelland zijn en waar kansen liggen om de biodiversiteit weer op peil te brengen. En welke maatregelen in de gemeente mogelijk zijn om biodiversiteit te verbeteren.

blad 25 van 114

datum 14 juli 2023 projectnummer 0468005.100 betreft Omgevingseffectrapport

Figuur 3.5. Biodiversiteit in Berkelland. Loopt van lage biodiversiteit in het blauw tot een hoge biodiversiteit in het rood. Bron: Biodiversiteitsplan Gemeente Berkelland.

Toekomstige situatie De afgelopen jaren zijn zowel de natuur- en landschapswaarden als de cultuur-historische identiteit binnen Berkelland afgenomen. In de toekomst kunnen natuur en het (cultuurhistorisch) landschap verder onder druk komen te staan. Mogelijke bedreigingen zijn onder andere het beslag dat nieuwe ontwikkelingen op de beschikbare ruimte leggen, schade door klimaatverandering en het verbouwen van historische panden. Maatschappelijke opgaven als de energietransitie, mobiliteit en woningbouw leggen allemaal beslag op de beschikbare ruimte in de gemeente. Voor het ontwikkelen van nieuwe locaties voor deze opgaven zal huidig landgebruik moet wijken. Hiermee kunnen bijzondere landschappen en aangezichten verloren gaan. Ook verdergaande schaalvergroting in de landbouw en vergroting van bedrijventerreinen zijn een bedreiging voor de natuur en cultuurhistorische akkers in Berkelland. Klimaatverandering zorgt voor drogere zomers en nattere winters. Deze veranderende weersomstandigheden kunnen negatieve invloeden hebben op de kwaliteit van het landschap en de natuur in Berkelland. Plantensoorten kunnen sterven door zowel droogte als te natte condities. Dit kan het gehele ecosysteem uit balans brengen. Agrarische activiteiten worden ook bemoeilijkt door de veranderende weersomstandigheden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Berkelland&id=d8d05bfc-794e-4766-93ae-14030114f605