Bijlage 1b Transitieatlas Primair Onderwijs Achterhoek rapport
Tekst van het document
33
Schaalgrootte De gekozen schaalgrootte in dit scenario is eigenlijk iets te hoog voor de Achterhoek. Slechts 11 deelnemers kozen voor een acceptabele opheffingsnorm van tussen de 100 en 225 leerlingen, 2 deelnemers kozen voor 225 of meer. Wel bleek telkens tijdens de discussies aan de hand van de vragen en scenario’s dat een zekere omvang wel wenselijk is, maar dat dit uitgangspunt niet mag prevaleren boven alles.
Consequenties In dit scenario zouden 27 van de 116 scholen tussen 2020 en 2025 moeten samengaan met een andere school. In 2025 zouden dan nog 89 in de Achterhoek open zijn. De meeste resterende scholen staan in de gemeente Doetinchem, dit komt omdat de lokale opheffingsnorm hier hoger ligt dan de 110 leerlingen per school die als minimum is ingesteld. Daardoor staan er in de gemeente al veel relatief grote scholen en is het effect van het scenario minder drastisch dan in andere gemeenten. Ten
34
opzichte van het scenario met 75 leerlingen als ondergrens in 2020 verandert er het meest in Berkelland, Bronckhorst en Oude IJsselstreek. In deze gemeenten zullen respectievelijk nog 6, 5 en 5 scholen samengaan met een andere school in dit scenario. Dit is voor de gemeente Berkelland te verklaren omdat de leerlingendaling daar nog het hardst door lijkt te gaan. In Bronckhorst en Oude IJsselstreek zou het zo kunnen zijn dat na het instellen van de minimumnorm op 75 er nog relatief veel scholen waren die daar net boven zaten. In de volgende stap van de optimalisatie, naar een schaalgrootte van 110, worden deze scholen alsnog samengevoegd met een ander. In de gemeente Winterswijk zijn de minste veranderingen zichtbaar, opvallend is dat in deze gemeente (als enige in de Achterhoek) ook een lichte groei van het aantal leerlingen te zien is ten opzichte van 2020. In het voorkeursscenario waren de gemiddelde afstanden al groter geworden voor ouders en leerlingen, logischerwijs vooral in het landelijke gebied. De gemiddelde afstanden nemen in dit scenario verder toe, waarbij de situatie vooral precair wordt: Aan de grens met Duitsland in vrijwel de gehele regio. Aan de rand van de gemeenten Montferland en Doetinchem In het midden van de regio waar Bronckhorst, Berkelland, Oost Gelre en Oude IJsselstreek aan elkaar grenzen. Voor de kleine kernen in Winterswijk.
Onderstaand zijn de consequenties van het scenario per gemeente weergegeven: Gemeente
Aantal
Aantal
Gemiddeld aantal
Verschil t.o.v. 2020
Extra ll.
scholen
leerlingen
ll. per school
Scholen
Leerlingen
vervoer
Aalten
8
1.890
236
-3
-236
81
Berkelland
14
2.739
196
-6
-408
91
Bronckhorst
10
1.883
188
-5
-202
93
Doetinchem
18
4.369
243
-2
-67
49
Montferland
8
1.737
217
-3
-281
6
Oost Gelre
11
2.025
184
-2
-196
91
9
2.610
290
-5
-228
46
11
2.183
198
-1
67
26
89
19.436
218
-27
-1.551
483
Oude IJsselstreek Winterswijk Totaal Achterhoek
35
SCENARIO 3: ONDERSCHEID STAD EN LANDELIJK GEBIED In een aantal bijeenkomsten vermeldden aanwezigen dat het onmogelijk zou zijn met één norm voor de hele regio te werken. De in de scenario’s gehanteerde normen kunnen voor het buitengebied veel zwaardere consequenties hebben dan voor de grotere kernen. Daarom is een scenario opgenomen waarin voor de scholen in kleinere kernen een lagere norm wordt gehanteerd dan voor scholen in de grotere kernen en steden. Input: normen, waarden en criteria (stemresultaten) Afstand 88 van de 209 stemmende deelnemers Uitgangspunten scenario (42,1%) kozen voor 2 – 4 km als een In kernen van 7.500 inwoners of meer hebben de afstand die nog aanvaardbaar is tot een scholen minimaal 150 leerlingen basisschool. In kleinere kernen minimaal 75 leerlingen 129 van de 209 stemmende deelnemers 76 scholen zijn gevestigd in ‘kleine’ kernen; 86 (61,7%) vinden dat een basisschool niet scholen in de grote kernen per se in het eigen dorp moet blijven; het Afstand: dichtstbijzijnde school + een straal van 10% mag ook in het buurdorp. Denominatie als eerste prioriteit, daarna cito Schaalgrootte 36,4% van de stemmende deelnemers (76 van de 209) vindt een opheffingsnorm van tussen de 50 en 80 leerlingen acceptabel.
36
Consequenties In dit scenario zouden 67 van de 162 scholen tussen nu en 2020 moeten samengaan met een andere school. Het betekent dat er in dit scenario 95 scholen zullen blijven bestaan. 52 daarvan staan in kernen > 7.500 inwoners (-40%) en 43 daarvan in kernen met minder dan 7.500 inwoners (-43%). Van de 67 scholen die zullen moeten samengaan met een andere school staan er 14 in Berkelland (waarvan 11 in grote kernen), 11 in de gemeente Bronckhorst en elk 8 in de gemeenten Oude IJsselstreek, Oost Gelre en Montferland. Afstanden zullen vooral groot worden voor leerlingen: In het gebied tussen kernen Baak, Wichmond, Toldijk en Bekveld in Bronckhorst. In de kleinere kernen in de gemeente Winterswijk In het gebied tussen Zelhem (Bronckhorst) en Ruurlo (Berkelland) Tussen Ulft, Varsseveld en Dinxperlo (Oude IJsselstreek en Aalten)
37
Onderstaand zijn de consequenties per gemeente weergegeven voor dit scenario (2020): Gemeente
Aantal
Aantal
Gemiddeld
Verschil t.o.v. 2013
Extra ll.
scholen
leerlingen
aantal ll. per
Scholen
Leerlingen
vervoer
school Aalten
8
2.099
262
-7
-506
41
Berkelland
15
3.147
210
-14
-737
16
Bronckhorst
15
2.085
139
-11
-1.227
84
Doetinchem
18
4.450
247
-4
-481
33
Montferland
8
1.999
250
-8
-907
34
Oost Gelre
9
2.221
247
-8
-576
104
Oude IJsselstreek
13
2.870
221
-8
-626
54
Winterswijk
9
2.116
235
-7
-547
44
Totaal Achterhoek
95
20.987
221
-67
-5.607
410
38
6. BEDRIJFSVOERING Uiteraard hebben de scenario’s niet alleen consequenties voor het spreidingsbeeld van de scholen in de regio Achterhoek, maar ook voor de bedrijfsvoering van schoolbesturen en de regiogemeenten. Onderstaand zal eerst kort iets worden geschreven over de verantwoordelijkheden en financiering van schoolbesturen en gemeenten. Vervolgens zullen de resultaten per scenario worden samengevat. Wet- en regelgeving Schoolbesturen en gemeenten hebben beiden een rol in de spreiding en huisvesting van het onderwijs. Schoolbesturen zijn inhoudelijk verantwoordelijk voor het verzorgen van het onderwijs en borgen de kwaliteit. De besturen betalen het personeel op de scholen, evenals het lesmateriaal en het binnenonderhoud van de schoolgebouwen. Momenteel is het nog zo dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor het buitenonderhoud van de gebouwen, maar dat zal per 1 januari 2015 veranderen. Gemeenten blijven, zoals ze nu ook zijn, verantwoordelijk voor nieuwbouw en verbouw van schoolgebouwen. De rol van de gemeente zit dus met name aan de vastgoedkant. Zowel gemeenten als schoolbesturen zijn in belangrijke mate voor hun financiering afhankelijk van het Rijk. Gemeenten ontvangen geld voor de schoolgebouwen als onderdeel van de algemene uitkering uit het gemeentefonds. Dit betekent in principe dat gemeenten zelf mogen bepalen waar ze dit geld aan uitgeven.
Dit deel uit het gemeentefonds zal worden overgeheveld naar de schoolbesturen als onderdeel van de lumpsumbekostiging die schoolbesturen nu ontvangen. Deze bestaat uit personele bekostiging en materiële instandhouding en is gebaseerd op normkosten die passen bij het aantal leerlingen dat een school heeft.4 De personele bekostiging wordt per schooljaar uitgekeerd, de materiële instandhouding per kalenderjaar. Financiële gevolgen scenario’s Uit normberekeningen blijkt dat momenteel ca. € 127 mln. wordt uitgegeven aan het primair onderwijs in de Achterhoek (€ 4.780 per leerling). Wanneer er niets wordt gedaan, en daarbij de lokale opheffingsnorm wordt gehanteerd in de transitieatlas, zullen de totale kosten voor het primair onderwijs dalen tot ruim € 99 mln. (€ 4.750 per leerling). In het voorkeursscenario voor 2020 zou dit bedrag nog verder afnemen naar € 97,5 mln. (€ 4.650 per leerling). Dankzij de kleinescholentoeslag worden de hogere gemiddelde lasten per leerling op kleine scholen gecompenseerd, dus de besparing die het voorkeursscenario oplevert ten opzichte van niets doen, vloeit terug naar het ministerie van OCW.
Echter, dankzij de recente maatregel die door staatssecretaris Dekker genomen is om samenwerking te belonen (scholen die per 1 augustus 2014 zijn gefuseerd behouden zes jaar lang de kleinescholentoeslag als zij die ontvingen), profiteren ook de schoolbesturen van de optimalisering van de voorzieningenstructuur. Ten opzichte van niets doen, kan dit de schoolbesturen cumulatief tot en met 2020 € 5,5 mln. opleveren. Daarmee zou het gezamenlijke normtekort van de schoolbesturen met 4
Naast het leerlingenaantal speelt ook nog de verdeling tussen onder- en bovenbouwleerlingen en de hoeveelheid gewichtenleerlingen een rol in de bekostiging.
39
ongeveer 50% afnemen ten opzichte van niets doen. In scenario 2, de optimalisering van 75 in 2020 naar 110 in 2025, zou additioneel nog € 4 mln. bespaard kunnen worden tussen 2020 en 2025. Cumulatief gaat het tussen 2013 en 2025 dus om een bedrag van ca. € 9,5 mln. In scenario 3, waarbij een gedifferentieerde norm is gehanteerd voor stedelijk en landelijk gebied, zou de afname van het normtekort ca. 60% zijn. Om gevoel te krijgen voor de bandbreedte van de afname van het normtekort bij optimalisering zijn nog twee scenario’s weergegeven: een scenario met 23 leerlingen en een scenario met 150 leerlingen als ondergrens. Hiervoor is gekozen omdat dit respectievelijk de absolute ondergrens voor het ministerie is en omdat er bij scholen met minimaal 150 leerlingen geen scholen meer zouden zijn die in aanmerking komen voor kleinescholentoeslag. Bij het hanteren van de absolute ondergrens zou het normtekort toenemen, cumulatief met ca. € 9 mln. volgens de normberekening. In het scenario met minimaal 150 leerlingen zou het normtekort van de schoolbesturen met meer dan 100% af kunnen nemen. Bij alle scenario’s dient in acht genomen te worden dat de berekeningen puur gebaseerd zijn op de normkosten en –uitgaven en dat deze in werkelijkheid anders kunnen liggen voor de schoolbesturen.
In onderstaande tabel is per scenario opgenomen wat de cumulatieve “opbrengst” (over de periode 2013-2020) zou zijn ten opzichte van niets doen (hiervoor is het scenario lokale opheffingsnorm gehanteerd): Scenario
“opbrengst” t.o.v. niets doen (2013-2020)
Scenario 1: Voorkeursscenario
€ 5.500.000
Scenario 2: Optimalisering van 75 (2020) naar 110 (2025)5
€ 9.500.000
Scenario 3: Onderscheid stad en landelijk gebied
€ 7.300.000
Absolute ondergrens (minimaal 23 leerlingen)
- € 9.100.000
Minimaal 150 leerlingen
€ 14.100.000
Het gaat dus om aanzienlijke bedragen die ten goede kunnen komen aan de kwaliteit van het onderwijs. Tevens wordt uit bovenstaand overzicht duidelijk dat het voor schoolbesturen financieel aantrekkelijk is om te werken met een hoge minimumnorm als het gaat om het aantal leerlingen, maar het moge duidelijk zijn dat dit nooit het leidende motief is voor een schoolbestuur om scholen te sluiten. Wanneer we kijken naar de bedrijfsvoering aan de kant van de gemeenten zien we eigenlijk het tegenovergestelde. Naarmate de ondergrens hoger wordt gelegd, wordt dit financieel minder aantrekkelijk voor de gemeenten in de regio. Dit komt doordat het samenvoegen van scholen leidt tot 5
Voor dit scenario cumulatief tot en met 2025, tot en met 2020 is gelijk aan het voorkeursscenario omdat het een optimalisering van dit scenario betreft.
40
een grotere huisvestingsbehoefte op locaties waar een concentratie van leerlingen ontstaat. Om al die leerlingen op te vangen is het nodig scholen nieuw te bouwen of (al dan niet tijdelijk) uit te breiden. Daarnaast zijn er nog sloopkosten voor de oude schoolgebouwen (wanneer een schoolgebouw verkocht kan worden, leidt dit uiteraard tot een gunstiger resultaat) en zal de behoefte aan leerlingenvervoer6 toenemen omdat de te overbruggen afstanden groter worden. Aan de andere kant bespaart de gemeente uiteindelijk wel op onderhoudslasten wanneer er minder schoolgebouwen zijn. Zoals te zien is in onderstaande tabel gaan de kosten wel voor de baat uit, gegeven de benodigde initiële investeringen. Dat leidt er toe dat er in de periode tot en met 2020 nog geen sprake is van een positief saldo voor de verschillende scenario’s. Door de structurele inverdieneffecten zou er in 2030 wel sprake zijn van een positief saldo in de scenario’s. Scenario Scenario 1: Voorkeursscenario Scenario 2: Optimalisering van 75 (2020) naar 110 (2025) Scenario 3: Onderscheid stad en landelijk gebied7
Cumulatief saldo t/m 2020
Cumulatief saldo t/m 2030
- 8,6 mln.
€ 5,5 mln.
(Omdat dit een getrapt scenario betreft, is het niet mogelijk de vergelijking met de andere scenario’s te maken op deze onderdelen.) Min: - € 21,6 mln. Min: € 4,6 mln. Max: - € 20,8 mln. Max: € 4,7 mln.
Absolute ondergrens (minimaal 23 leerlingen)
- € 0,2 mln.
€ - mln.
Minimaal 150 leerlingen
- € 33,2 mln.
€ 3,9 mln.
(bron: PAS b.v. in opdracht van het ministerie van BZK in samenwerking met de regio)
Belangrijk om te vermelden is dat bij deze aantallen geen rekening is gehouden met de overheveling van het buitenonderhoud naar de schoolbesturen, omdat op moment van schrijven nog onvoldoende bekend is over de precieze financiële uitwerking van de maatregel. De mogelijke besparing zou dus voor een groot deel niet bij de gemeenten terechtkomen. Vooralsnog is daar in deze berekening geen rekening mee gehouden. Gevolgen voor benodigd personeel en vierkante meters vastgoed Leerlingendaling en de optimalisering van de onderwijsvoorzieningen in de regio hebben naast financiële consequenties ook gevolgen voor de benodigde hoeveelheid leraren en vloeroppervlak. De behoefte hieraan neemt sowieso af doordat het aantal leerlingen minder wordt, maar door een ondergrens voor het aantal leerlingen in te stellen verandert de normbehoefte ook. Een school van
6
In de kostenberekening wordt uitgegaan van leerlingenvervoer over afstanden van 6 km of meer. Gemeenten zijn niet verplicht het leerlingenvervoer boven deze afstand te bekostigen, maar dit wordt wel aangeraden door de VNG. De meeste gemeenten doen dit dan ook. 7 Wegens het hanteren van een gedifferentieerde norm is in dit scenario sprake van een bandbreedte.
41
gemiddelde omvang heeft minder FTE onderwijsgevend personeel per leerling nodig en ook het aantal m2 kan efficiënter benut worden. De personeelskant wordt niet alleen beïnvloed door de leerlingendaling, maar ook door de vergrijzing. Het onderwijs is, in vergelijking met andere sectoren, een vergrijsde sector en de verwachting is dat de komende jaren veel personeel uitstroomt. Een lerarentekort ligt dus op de loer. In een regio als de Achterhoek is het dus de vraag of leerlingendaling en vergrijzing elkaar uitbalanceren of dat er sprake zal zijn van een overschot of een tekort. Momenteel hebben de scholen in de Achterhoek gezamenlijk ca. 1.400 FTE onderwijsgevend personeel in dienst. Daarmee ligt het aantal ongeveer op het landelijk gemiddelde wanneer gekeken wordt naar het aantal leerlingen per FTE, dat is momenteel ca. 19. Als we dit gemiddelde als norm aanhouden ten opzichte van de ontwikkeling van het aantal leerlingen dan betekent dat, dat in 2025 nog ca. 1.000 FTE onderwijsgevend personeel nodig is in de regio. De rode lijn in de grafiek hiernaast geeft het natuurlijk verloop weer. Op dit moment is ca. 25% van de leraren 55 jaar of ouder. Voor de berekening van het natuurlijk verloop is uitgegaan van een geleidelijke uitstroom van deze groep over een periode van 12 jaar, dit is dus gebaseerd op een pensioengerechtigde leeftijd van 67 jaar.
Uit de grafiek wordt duidelijk dat leerlingendaling en vergrijzing elkaar dus pas in 2025 opheffen. Uiteraard spelen onderwijsbesturen reeds op deze ontwikkelingen in met hun personeelsbeleid en worden beleidsmaatregelen getroffen door het Rijk waardoor er alsnog mogelijkheden blijven, zij het beperkt, om jonge leerkrachten aan te nemen. Kijken we naar de verschillende FTE onderwijsgevend personeel scenario’s dan is het zo 1600 dat bij het hanteren van 1400 de 23 leerlingen als ondergrens voor een 1200 school dat er in 2020 1000 een behoefte is aan 1.156 FTE 800 onderwijsgevend 600 personeel. In het voorkeursscenario is 400 dat 1.115 FTE en in het 200 scenario waarbij een gedifferentieerde norm 0 is aangehouden voor 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 grotere kernen en Normatief benodigd Natuurlijk verloop platteland is dat 1.100 FTE.
42
Voor het onderwijsvastgoed geldt dat er veelal reeds sprake is van een overschot aan vierkante meters ten opzichte van wat er normatief benodigd is. Er is dus sprake van leegstaande lokalen. Deze leegstand kan in sommige gevallen worden opgevuld met medegebruik door andere partijen of door het combineren van voorzieningen. Echter is het door wet- en regelgeving niet altijd eenvoudig om hier oplossingen voor te vinden. De 162 basisscholen in de Achterhoek zijn samen goed voor ongeveer 190.000 m2 onderwijsvastgoed. Volgens de normberekening hebben zij echter maar ca. 160.000 m2 nodig op dit moment. Naarmate er meer opgeschaald wordt in een scenario, neemt de normatief benodigde hoeveelheid m2 verder af in de regio, zoals te zien is onderstaande grafiek. Bij een scenario van minimaal 110 leerlingen als ondergrens in 2025 zou dit neerkomen op zo’n 100.000 m2, dat is bijna de helft van de nu aanwezige vierkante meters.
Werkelijk aantal m2 – normatief benodigd aantal m2 200.000 180.000 160.000 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 0
Aalten
Berkelland
Bronckhorst
Doetinchem
Montferland
Oost Gelre
Oude IJsselstreek
Winterswijk
43