Bijlage 11 Archeologisch onderzoek Haarloseweg 7
Tekst van het document
Bureau voor Archeologie Rapport 1026 Haarloseweg 7, Borculo, gemeente Berkelland: een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase
2
Colofon titel:
Bureau voor Archeologie Rapport 1026. Haarloseweg 7, Borculo, gemeente Berkelland: een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase
datum:
8 juli 2021 (definitief)
ISSN:
2214-6687
© Bureau voor Archeologie Koningsweg 244 Utrecht T 030 245 18 95 E info@bureauvoorarcheologie.nl I https://www.bureauvoorarcheologie.nl
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
3
Administratieve gegevens Projectnummer
2021010801
Provincie
Gelderland
Gemeente
Berkelland
Plaats
Borculo
Toponiem
Haarloseweg 7
Naam
Campus Wildbaan
Centrum locatie (m RD)
plandeel 1: 233.170; 458.640; plandeel 2: 232.960; 458.720 (x; y)
Omvang plangebied
plandeel 1: 7.450; plandeel 2: 22.460 m2
Omvang onderzoeksgebied booronderzoek Gelijk aan het plangebied Kadastrale gegevens
gemeentecode: 145, sectie: D, nummer(s): 4401, 4404, 4407, 4637, 4638, 4639, 4640, 4642, 4688, sectie: F, nummer(s): 1788, 1789
ARCHIS onderzoeksmeldingsnummer
4991856100 (ABU); 4992528100 (ABO)
Soort onderzoek
een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende fase
Opdrachtgever
SAB
Uitvoerder
Bureau voor Archeologie
Kaartblad
34D
(RO) kader onderzoek
Aanvraag bestemmingsplanwijziging
Periode van uitvoering veldwerk
29 maart 2021
Bevoegde overheid
Gemeente Berkelland
Deskundige namens bevoegde overheid
Omgevingsdienst Achterhoek
Status goedkeuring bevoegde overheid
Goedgekeurd
Beheerder en plaats van documentatie
Digitale documentatie: ARCHIS en E-Depot Vondstdocumentatie: geen vondsten
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
4
Figuur 1: Het onderzoeksgebied (kaartbeeld) met plangebied (rood; www.opentopo.nl).
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
5
Inhoudsopgave 1 2
3
4 5 6
Samenvatting...............................................................................................8 Inleiding.......................................................................................................9 1.1 Doelstelling en vraagstelling.................................................................9 Bureauonderzoek......................................................................................10 2.1 Methode..............................................................................................10 2.2 Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik..........................................10 2.3 Huidige situatie....................................................................................11 2.4 Aardwetenschappelijke waarden.........................................................12 2.5 Historische situatie..............................................................................13 2.6 Mogelijke verstoringen........................................................................14 2.7 Archeologische en bouwhistorische waarden......................................14 2.8 Gespecificeerde verwachting..............................................................18 Booronderzoek..........................................................................................20 3.1
Inleiding..............................................................................................20 3.2 Methode..............................................................................................20 3.3 Resultaten met bodemkundige interpretatie........................................21 3.4 Archeologische interpretatie................................................................22 3.5 Waardestelling en Selectieadvies.......................................................24 Conclusie...................................................................................................25 4.1 Conclusie Bureauonderzoek...............................................................25 4.2 Conclusie Booronderzoek...................................................................27 Advies........................................................................................................29 Literatuur...................................................................................................30 Figuren......................................................................................................32 Bijlage 1: Boorbeschrijvingen.....................................................................59
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
6
Lijst met Figuren Figuur 1: Het onderzoeksgebied (kaartbeeld) met plangebied (rood; www.opentopo.nl)........................................................................................4 Figuur 2: Luchtfoto actueel..................................................................................32 Figuur 3: Topografische kaart..............................................................................33 Figuur 4: Archeologische beleidskaart gemeente Berkelland (Willemse en Keunen 2014)............................................................................................34 Figuur 5: Ontwerptekening van het plangebied...................................................35 Figuur 6: Foto genomen in het oostelijke plandeel..............................................35 Figuur 7: Foto genomen in het westelijke plandeel.............................................36 Figuur 8: Bestemmingsplan Borculo, Woongebieden 2011 (‘Ruimtelijkeplannen.nl’ 2014). Met magenta zijn de grenzen van archeologische dubbelbestemmingen aangegeven............................................................36 Figuur 9: Geologische kaart (De Mulder 2003)...................................................37 Figuur 10: Geomorfologische kaart (Alterra 2004)..............................................38 Figuur 11: Geomorfologische kaart 2017 (Maas e.a.
2017).................................39 Figuur 12: Bodemkaart (Alterra 2014).................................................................40 Figuur 13: Bodems volgens het gedetailleerde bodemonderzoek uit 1975 (Kleijer 1975)......................................................................................................... 41 Figuur 14: Boorpunten uit DINOloket (‘Ondergrondgegevens | DINOloket’ 2020). .................................................................................................................. 42 Figuur 15: Hoogte-reliëfkaart detail. Hoogte waarden zijn in m NAP (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018)...............................................................43 Figuur 16: Prent van het kasteel van Borculo (De Beijer 1745)...........................44 Figuur 17: Nederland in 1575 (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)...............45 Figuur 18: Uitsnede van de 'Caarte van de rivier den Berkel' uit 1763 (Bonnet 1763)......................................................................................................... 46 Figuur 19: Hottinger Atlas 1773-1794, het noorden is links (Versfelt 2011).
Het plangebied ligt ongeveer binnen de rode vlakken......................................46 Figuur 20: Kadastrale minuut 1811-1832 (Kadaster 1811; ‘HISGIS Gelderland’ 2019)......................................................................................................... 47 Figuur 21: Topografisch militaire kaart 1850........................................................48 Figuur 22: 436-1289-BORCULO-1890................................................................49 Figuur 23: 436-1291-BORCULO-1910................................................................49 Figuur 24: 436-1292-BORCULO-1930................................................................50 Figuur 25: 34D-1955-..........................................................................................50 Figuur 26: 34D-1965-..........................................................................................51 Figuur 27: 34D-1977-..........................................................................................51 Figuur 28: 34D-1989-..........................................................................................52 Figuur 29: 34D-1995-..........................................................................................52 Figuur 30: Mogelijke verstoringen binnen het plangebied...................................53 Figuur 31: Archeologische terreinen (rood), vondstlocaties
(geel) en zaken (blauw) uit ARCHIS (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2021)............54 Figuur 32: Boorpuntenkaart met bodemverstoringen (groen)..............................55 Figuur 33: Schematische weergave van de boorprofielen...................................56 Figuur 34: Schematische weergave van de boorprofielen (vervolg)....................57 Figuur 35: Advieskaart. Binnen het groene vlak dient rekening te worden gehouden met archeologische resten........................................................58
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
7
Lijst met Tabellen Tabel 1: Aardkundige waarden............................................................................13 Tabel 2: Archeologische terreinen, zaken en vondstlocaties ca. 500 m van het plangebied.................................................................................................18
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
8
Samenvatting Bureau voor Archeologie heeft een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd voor bouwwerkzaamheden aan de Haarloseweg 7 te Borculo. De vraagstelling van het onderzoek luidt: hoe kan rekening gehouden worden met eventuele archeologische resten bij de voorgenomen ontwikkeling? Het onderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA, protocollen 4002 en 4003. Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om te komen tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied. In het westelijke plandeel worden een school en gymzaal gerealiseerd. Tevens wordt de parkeerplaats uitgebreid. In het oostelijke plandeel wordt een kunstgrasveld aangelegd. Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Noordelijk zandgebied', in de landschapszone dekzandruggen en rivierduinen.1 Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien, is in het plangebied een pakket dekzand afgezet. In het westelijke plandeel liggen enkeerdgronden en in het oostelijke plandeel beekeerdgronden. De bodem is mogelijk diep omgewerkt bij de realisatie van het sportpark in de jaren 80 van de 20e eeuw. Volgens historische kaarten is het westelijke plandeel in de 18e eeuw onderdeel van een wildbaan. In de 19e eeuw wordt het terrein beheert door de Rijksstoeterij. Het landgebruik bestaat uit bos en hooiland.
Eind 19e eeuw wordt het bos gerooid om plaats te maken voor akkers. In de jaren 70 en 80 van de 20e eeuw wordt het plangebied bebouwd en ontwikkeld als sportterrein. In het plangebied zijn zeventien boringen gezet. Uit het booronderzoek blijkt dat de bodemopbouw bestaat uit een A- op C-horizont. De C-horizont bestaat uit dekzand. Er zijn geen intact bodemprofielen meer aanwezig. Het is daarom onwaarschijnlijk dat behoudenswaardige archeologische resten aanwezig zijn, uitgezonderd een zone bij boorprofiel 6. Bij boorprofiel 6 (in het westelijke plandeel) is sprake van geroerde grond tot minimaal 210 cm -mv op een plek waar geen sprake is van een bekende bodemverstoring door gedempte watergangen of gesloopte bebouwing. Dit pakket bevat onderin houtresten. Mogelijk is dit een archeologisch spoor. Bureau voor archeologie adviseert daarom om graafwerkzaamheden bij de locatie van boorpunt 6 met een straal van 44 m eromheen te beperken tot 45 cm -mv. Indien dit niet haalbaar is, wordt geadviseerd om op deze locatie een vervolgonderzoek uit te voeren in de vorm van een proefsleuf om nader te bepalen wat de aard van de bodemverstoring is. Bureau voor Archeologie adviseert de rest van het plangebied vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling. Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd.
Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet uit 2015. In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Berkelland. 1
Rensink e.a. 2015
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
9
1
Inleiding Bureau voor Archeologie heeft een archeologisch bureauonderzoek en een booronderzoek uitgevoerd voor de aanleg van een school, gymzaal, parkeerplaats en kunstgrasveld aan de Haarloseweg 7 te Borculo. Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in het kader van de aanvraag van een bestemmingsplanwijziging. De ligging van het plangebied is weergegeven in fig. 1. Vanwege het gemeentelijke archeologische beleid moet voor de beoogde ontwikkeling een archeologisch onderzoek worden uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd onder certificaat BRL SIKB 4000,2 in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1) en de richtlijnen volgens het afwegingskader “Archeologie met beleid”. Het onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek en een booronderzoek in de verkennende fase. Met de bevindingen wordt aan het einde van het rapport een advies gegeven hoe bij het project rekening kan worden gehouden met archeologische waarden.
1.1
Doelstelling en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting. Het doel van het veldonderzoek is het controleren en verfijnen van de archeologische verwachting zodat een beslissing genomen kan worden over hoe met eventuele archeologische waarden rekening moet worden gehouden bij de voorgenomen werkzaamheden. Het veldonderzoek is uitgevoerd als booronderzoek (IVO – O) en betreft de verkennende fase. Met het verkennende veldonderzoek wordt inzicht verkregen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden. Hiermee worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd. De onderzoeksvragen voor het bureauonderzoek en verkennend booronderzoek die in dit onderzoek worden gebruikt komen uit het afwegingskader ‘Archeologie met Beleid’
2
https://www.kiwa.nl/upload/certificate/00094278.pdf
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
10
2
Bureauonderzoek
2.1
Methode Het bureauonderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA 4.1, protocol 4002.3 Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied te komen. Eerst wordt het plan- en onderzoeksgebied vastgesteld en het onderzoek gemeld bij ARCHIS. Daarna wordt achtereenvolgens de aardkundige, archeologische en historische context van het te onderzoeken gebied bestudeerd. Deze gegevens leiden tot het opstellen van een gespecificeerde verwachting. In de gespecificeerde verwachting worden de mogelijk aanwezige archeologische resten beschreven in termen van onder meer diepteligging, omvang, ouderdom en conservering. De genoemde stappen leiden tot onderhavig rapport en het openbaar maken van de resultaten bij Archis en het e-Depot voor de Nederlandse Archeologie.4 In de hierna volgende hoofdstukken worden de belangrijkste onderzoeksgegevens gepresenteerd. Van alle afgebeelde kaarten is het noorden boven, tenzij anders aangegeven.
2.2
Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik Afbakening plan- en onderzoeksgebied De ligging van het plangebied staat afgebeeld in fig. 1. Het plangebied ligt in de gemeente Berkelland in de plaats Borculo. De locatie ligt aan het adres Haarloseweg 7. Het plangebied bestaat uit twee delen. Het oostelijk deel is ongeveer 100 m lang, 70 m breed en heeft een omvang van 7.450 m2. Het westelijke deel is ongeveer 170 m lang en tussen 100 en 170 m breed en heeft een omvang van 22.460 m2. Het plangebied wordt begrensd door de Haarloseweg in het zuiden en de Rondweg in het oosten (fig. 2 en 3). Het plangebied is onderdeel van een sportcomplex. Langs de de zuid- en westrand van het plangebied staan een aantal gebouwen die behoren tot het sportcomplex. Ten noorden van het plangebied ligt een restant van een gracht. Om voldoende informatie over aardkundige, historische en archeologische gegevens te verzamelen wordt een onderzoeksgebied gebruikt dat groter is dan het plangebied. Het onderzoeksgebied voor het bureauonderzoek is een zone met straal van circa 500 m om de ontwikkeling heen (fig. 1). Overheidsbeleid In het gebied geldt een vastgesteld gemeentelijk archeologisch beleid. Op de gemeentelijke archeologische beleidskaart uit 2014 ligt het westelijke deel van het plangebied in een historische stads- of dorpskern (fig. 4).
Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 50 m2 en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische resten. Het 3 4
SIKB 2018 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Data Archiving and Networking Services
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
11 oostelijke deel van het plangebied heeft, op een hoekje in het westen na, een lage archeologische verwachting. Het beleid in dit deel van het plangebied is dat bij ingrepen van meer dan 5.000 m2 en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische resten. Ontwerp c.q. inrichtingsplan; De beoogde ingreep bestaat uit de bouw van een school en gymzaal in het westelijke deel van het plangebied. De exacte locatie van de school en gymzaal zijn nog onbekend. De huidige parkeerplaats wordt uitgebreid. In het het oostelijk deel van het plangebied wordt een kunstgrasveld aangelegd (fig. 5). Aard en omvang van de toekomstige verstoring Naar verwachting zullen graafwerkzaamheden plaatsvinden tot 80 cm onder maaiveld. Voor de aanleg van het kunstgrasveld (ongeveer 7.500 m2) zal de bodem dieper dan 30 cm -mv geroerd worden. Milieutechnische condities, Volgens de bodemkwaliteitskaart van de regio Achterhoek valt het plangebied in het deelgebied “Wonen 1900 - 1970”. Hierbij is het risico op het overschrijden van de interventiewaarde van één of meer stoffen klein. Grondwaterpeil De actuele grondwaterstand in het plangebied kan worden afgeleid uit de grondwatertrap op de bodemkaart. Het grootste gedeelte van het plangebied valt binnen de bebouwde kom waarvoor geen grondwatertrap gedefinieerd is. In het oosten is de grondwater trap III(*).
Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand ondieper staat dan 25 cm onder maaiveld en dat de gemiddeld laagste grondwaterstand staat tussen 80 en 120 cm onder maaiveld. De grondwaterstand zal door de beoogde ingrepen waarschijnlijk niet veranderen. Consequentie van de ingrepen Door uitvoeren van graafwerkzaamheden kunnen archeologische resten worden vergraven.
2.3
Huidige situatie Bebouwing en functie en bodemgebruik Het plangebied is onbebouwd. In het plangebied liggen voornamelijk sportvelden. Tussen de sportvelden zijn stroken met bomen aangelegd (fig. 6 en 7). Het overige oppervlak wordt gebruikt als parkeerplaats met klinkers. Bestemmingsplan Het plangebied ligt in bestemmingsplan Borculo, Woongebieden 2011. Een verbeelding van het bestemmingsplan is opgenomen in fig. 8. In het plangebied geldt de dubbelbestemming Waarde Archeologische verwachting 1, 2 en 3. Dit betekent dat bij verstoringen groter/dieper dan; •
Archeologische verwachting 1: 100 m2 en 40 cm -mv.
•
Archeologische verwachting 2: 100 m2 en 30 cm -mv.
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
12 •
Archeologische verwachting 3: 2.500 m2 en 30 cm -mv.
een rapport moet worden overlegd waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. Deze criteria uit het bestemmingsplan zijn gebaseerd op de archeologische verwachtingskaart uit 2009 en wijken daarom af van de geactualiseerde verwachtingskaart uit 2014.
2.4
Aardwetenschappelijke waarden De aardkundige gegevens staan samengevat in tabel 1. Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Noordelijk zandgebied', in de landschapszone dekzandruggen en rivierduinen.5 Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien, heerst in Nederland een pool-woestijn klimaat. Door het koude klimaat is weinig vegetatie aanwezig waardoor zand kan verwaaien. Hierdoor ontstaat een golvend pakket van fijn dekzand, het Laagpakket van Wierden (fig. 9). Door de afnemende helling van oost naar west ontstaan kleinschalige riviertjes. De afzettingen van deze riviertjes variëren van klei tot zand tot grind en behoren tot het Laagpakket van Singraven.6 Op de geomorfologische kaart uit 2004 ligt het hele plangebied binnen de bebouwde kom (fig. 10). De geomorfologische kaart uit 2017 heeft de bebouwde kom nader aangeduid. Daarbij is in het plangebied sprake van drie eenheden (fig. 11). In het westen liggen dekzandwelvingen waarop mogelijk een oud bouwlanddek ligt. Centraal in het plangebied liggen verspoelde dekzanden. In het oosten en noorden ligt het plangebied in een beek(dal)overstromingsvlakte van de Leerinkbeek. De meest voorkomende bodems op de dekzandwelvingen, verspoelde dekzanden en overstromingsvlakten zijn respectievelijk enkeerdgronden, beekeerdgronden en poldervaaggronden.
Poldervaaggronden vormen in zavelof kleigronden met periodiek hoge grondwaterstanden. Beekeerdgronden hebben een eerdlaag dunner dan 50 cm en ontstaan in gebieden met langdurig hoge grondwaterstanden, waardoor organisch materiaal moeilijk afbreekt. Als sinds de Middeleeuwen op de dekzandwelving een akker heeft gelegen dan heeft zich waarschijnlijk een dikke eerdlaag gevormd waardoor het beschouwd kan worden als enkeerdgrond. In 1975 is een gedetailleerd bodemonderzoek uitgevoerd ten behoeve van de aanleg van het sportpark. Hieruit blijkt dat in het westelijke plandeel en een deel van het oostelijke plandeel enkeerdgronden liggen (fig. 13). Op de plek van het huidige parkeerterrein in het westen van het plangebied is de bodem sterk opgehoogd. In het oostelijke plandeel liggen voornamelijk beekeerdgronden. Van west naar oost neemt de fractie silt toe en verandert de grondwatertrap van V naar III. Één boorprofiel uit DINOloket ligt binnen het plangebied (fig. 14). Het boorprofiel is beschreven tot 400 cm onder maaiveld. De bovenste 80 cm bestaat uit fijn zand. Deze laag ligt boven een sterk siltige kleilaag van 30 cm dik. Tussen 110 en 400 cm ligt een pakket matig fijn zand. Het maaiveld in het oostelijke plandeel ligt tussen 15,2 en 15,3 m NAP (fig. 15). Hoogte verschillen in het plangebied zijn hoofdzakelijk ontstaan door menselijke ingrepen (egalisatie).
Het maaiveld van het voetbalveld in het westelijke plandeel 5 6
Rensink e.a. 2015 Jongmans 2013
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
13 ligt op ongeveer 15,9 m NAP; de naastliggende parkeerplaats ligt op 16,5 m NAP. Bron
Situatie plangebied, omschrijving
Geologie (fig. 9)
Geologische Overzichtskaart 1 : 250 000:7 • Bx6: Formatie van Boxtel met een dek van het Laagpakket van Wierden; fluvioperiglaciale afzettingen (leem en zand) met een zanddek
Bodemkunde (fig. 12)
Bodemkaart 1 : 50 000: • Bebouwing • Kalkloze poldervaaggronden; zavel en lichte klei, profielverloop 2 (fRn62C-II) • Beekeerdgronden; lemig fijn zand (pZg23-III)
Geomorfologie (fig. 10 en 11)
Geomorfologische kaart 2004: • Bebouwing Geomorfologische kaart 2017: • 2M44: Beek(dal)overstromingsvlakte
AHN (fig. 15)
•
2M53:
Vlakte van ten dele verspoelde dekzanden of löss
•
3L51yc: Dekzandwelvingen (al dan niet bedekt met een oud bouwlanddek)
In beide plandelen is sprake van een geëgaliseerde vlakke ligging. Het oostelijke plandeel ligt op ongeveer 15,3 m NAP. De sportvelden in het westelijke plandeel liggen op ongeveer 15,8 m NAP. De parkeerplaats in het westelijke plandeel ligt op 16,5 m NAP.
Tabel 1: Aardkundige waarden.
2.5
Historische situatie Het plangebied ligt gedeeltelijk in een beekdal en gedeeltelijk op een dekzandrug of welving. Dit maakt het gebied mogelijk geschikt voor bewoning vanaf het Laat Paleolithicum. Ten tijden van de landbouwsamenlevingen zijn de lagere natte delen van het landschap minder aantrekkelijk voor boeren. Nederzettingen kwamen het meest voor in de overgang tussen hoge en lage delen.8 Volgens de gemeentelijke archeologische beleidskaart valt het plangebied gedeeltelijk binnen de historische kern van Borculo. De grenzen van de historische kern zijn gebaseerd op het nederzettingsareaal van de stad. Dit betekent dat naast de stadskern ook de direct omliggende moestuinen worden meegerekend, waar archeologische resten gerelateerd aan de stad verwacht kunnen worden.9 De naam Borculo zou een samentrekking kunnen zijn van ‘Berkel’ en ‘lo’. Lo wordt regelmatig gebruikt in plaatsnamen en verwijst naar een open bos. Het kan hier dus gaan om een bos langs de Berkel. Een andere verklaring is de afleiding van berk van het germaanse woord ‘burgôn’.10 De oudste vermeldingen van Borculo stammen uit de 12e eeuw. Het kasteel ‘Hof te Borculo’ wordt in de 12e eeuw gebouwd op de plek waar de Grolse Slinge uitmondde in de Berkel. In de 14e eeuw wordt Borculo ommuurd en krijgt het stadsrechten.
Het kasteel wordt meerdere malen uitgebreid en rond 1700 is het 7 De Mulder 2003 8 Willemse en Keunen 2014 9 Willemse en Keunen 2014 10 Van der Sijs 2010 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
14 kasteel waarschijnlijk op zijn grootst (fig. 16). In 1775 wordt het kasteel verbouwd en gedeeltelijk gesloopt en in 1777 wordt er een paardenfokkerij gevestigd. Het nieuwe L-vormige kasteel is kleiner dan het voorgaande. In 1870 is het kasteel bijna volledig afgebroken met uitzondering van de kelders.11 Op de kaart van verstedelijking dat de situatie afbeeld omstreeks 1575 is zichtbaar dat Borculo en het plangebied bij een kruising van wegen liggen (fig. 17). Mogelijk was dit een belangrijke verbinding tussen Doetinchem, Lochem, Goor en Groenlo. Op de kaart 1763 is zichtbaar dat het plangebied in een bos ligt (fig. 18). Dit bos is waarschijnlijk een wildbaan, een afgesloten stuk bos bedoeld voor de jacht. Het terrein hoort zeer waarschijnlijk bij het kasteel. Hetzelfde beeld is zichtbaar op de Hottinger kaart uit 1773 tot 1794 (fig. 19). Duidelijk herkenbaar zijn watergangen ten noorden en de weg ten zuiden van het plangebied. Volgens de kadastrale minuut valt het westelijke deel van het plangebied binnen het terrein van een stoeterij (fig. 20). Het noorden wordt gebruikt als hooiland, terwijl in de rest van het westelijke deel opgaande bomen staan. Het oostelijke deel is ook eigendom van de stoeterij en bestaat voornamelijk uit hooiland. Door het plangebied lopen ook nog een paar waterwegen. De watergangen wijzen mogelijk op natte omstandigheden.
Op de kaart staat het gebied aangegeven als wildbaan. Dit verwijst naar de functie van het gebied. Met het verdwijnen van het kasteel in 1870 verdwijnt ook de wildbaan. Het bos maakt hierbij plaats voor weiland en akkers (fig. 21 en 22). In het westen wordt een weg aangelegd, terwijl de watergangen gedempt worden. Het plangebied blijft nagenoeg onveranderd tot de jaren 70 van de vorige eeuw (fig. 23 tot en met 27). In het westen wordt een sporthal aangelegd, gevolgd door de aanleg van sportvelden en parkeerplaatsen in de jaren 80 (fig. 28). De sporthal wordt gesloopt aan het begin van de 21e eeuw.
2.6
Mogelijke verstoringen In het plangebied hebben enkele watergangen gelopen, die zijn mogelijk gegraven zijn in de 18e eeuw en gedempt in de 19e eeuw (fig. 30). In het noordwesten is in de 19e eeuw een weg aangelegd. De weg is in de tweede helft van de 20e eeuw verwijderd. Tussen 1970 en 2010 staat in het westen van het plangebied een sporthal. Bij de aanleg en sloop van het gebouw kan de bodem verstoord zijn. Voor de aanleg van de sportvelden is het terrein (gedeeltelijk) geëgaliseerd.
2.7
Archeologische en bouwhistorische waarden Archeologische terreinen, vondstlocaties en zaken staan weergegeven in fig. 31 en staan toegelicht in tabel 2. De belangrijkste bevindingen worden in de lopende tekst samengevat. In het plangebied liggen geen archeologische waarnemingen en geen (delen van) archeologische terreinen. Het plangebied is niet eerder archeologisch onderzocht. Op de kaart ligt het plangebied binnen de grenzen van het onderzoeksgebied van twee verwachtingskaarten (fig. 31). 11 Schorn 2018; Plasmeijer en Bergman 2002 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
15 Het plangebied ligt op ongeveer 200 m ten zuiden van de oude stadskern van Borculo (AMK terrein 13.199). Het kasteel/hof van Borculo ligt ongeveer 150 ten noorden van het plangebied. In een booronderzoek dat is uitgevoerd op het terrein van het kasteel (zaak 4.626.764.100, Hofstraat) is de gedempte gracht aangetroffen. De grachtbodem bevindt zich onder 80 cm dik ophogingspakket. Er zijn echter geen archeologische indicatoren aangetroffen die gerelateerd zijn aan het kasteel. Bij een ander booronderzoek uit 2006 op het kasteelterrein (zaak 2.120.833.100) zijn wel een aantal vondsten gedaan, waaronder scherven van een kogelpot uit de 10e tot 14e eeuw en tufsteen uit de Late Middeleeuwen. Niet-archeologische vondsten op het terrein zijn onder andere de fundering van het poortcomplex en een middeleeuwse houtconstructie. De villa uit 1887 dat is gebouwd op de resten van het voormalige Hof van Borculo is een rijksmonument.12 Bij een proefsleuvenonderzoek uit 2006, ongeveer 400 m ten zuidwesten van het plangebied aan de Schollenkamp, is een deels intacte veldpodzol aanwezig. De vondsten op deze locatie bestaan uit vuursteenfragmenten uit de prehistorie en aardewerk uit 10e tot en met 20e eeuw. Vrijwel alle vondsten zijn echter afkomstig uit een plaggendek. Bij een booronderzoek uit 2005 aan de Schollenkamp (1.079.327) is een vindplaats aangetroffen.
Deze vindplaats ligt op een dekzandrug. Hier zijn onder andere prehistorisch aardewerk en vuurstenen werktuigen in een B(C) horizont aangetroffen. In het plangebied zijn geen bekende militaire erfgoedwaarden aanwezig.13 Archeologische terreinen 13.199 - Berkelland - Centrum - Terrein van archeologische waarde Terrein met daarin de oude stadskern van Borculo. Het onder de bescherming van het kasteel gegroeide dorp Borculo kreeg in 1375 stadsrechten, maar bleef in feite een dorp. Ook kerkelijk, want tot 1509 bleef de in 1337 gestichte kapel van de moederkerk van Geesteren afhankelijk. De heren van Borculo waren sinds 1151 gevestigd op het slot Borculo. In 1397 kwam de heerlijkheid door koop in handen van het geslacht Bronkhorst. Zaken (incl. evt. bijbehorende vondsten) 2.045.690.100: Berkelland, Borculo, Pagendijk, boring Op basis van de boringen, de stratigrafie en het ontbreken van vondst materiaal is het terrein te interpreteren als een gebied met lage archeologische verwachting. Uit alle boringen blijkt dat het bodemprofiel binnen het gehele onderzoeksterrein een natuurlijke opbouw heeft. Het bodemprofiel is in de bovengrond sterk verstoord. Door ontbreken van archeologische indicatoren is er geen datering te geven aan de aangetroffen grondlagen.
Sporen van een cultuurlaag zijn in de boringen niet aangetroffen.14 2.069.189.100: Berkelland, Borculo, Hoek Steenstraat / Pagendijk, boring Uit het booronderzoek Is naar voren gekomen dat er onder de puinhoudende en verstoorde toplaag nog een intact profiel aanwezig is. In twee van de acht boringen bevindt zich een laagje in het boorprofiel waarvan de oorsprong niet geheel duidelijk is. Het zouden natuurlijke afzettingen kunnen zijn maar er mag niet bij voorbaat uitgesloten worden dat het antropogene sporen betreffen daarom is een aantal aanvullende karterende boringen gezet waarin echter geen natuurlijk profiel meer is aangetroffen.15 2.069.197.100: Berkelland, Borculo, Hoek Steenstraat / Pagendijk, boring 12 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2017 13 Stichting RAAP 2017; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2016 14 Plasmeijer en Bergman 2002 15 Krist 2005 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
16 Zie vorige zaak. Bij deze zaak is vondstlocatie 1.081.440 geregistreerd. Op deze locatie is geglazuurd aardewerk uit de Late Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd aangetroffen. Andere vondsten zijn wit industrieel aardewerk en 3 metaal slakken uit de periode Bronstijd tot en met de Nieuwe tijd. 16 2.092.240.100: Berkelland, Borculo, verwachtingskaart Melding van een archeologische verwachtingskaart.17 2.116.784.100: Berkelland, Borculo, Steenstraat 30, boring Tijdens het karterend booronderzoek zijn op het terrein van circa 760 m² 5 boringen uitgevoerd. Bij 2 boringen werd een bodemprofiel aangetroffen met een esdek en daaronder een profiel dat gevormd wordt onder invloed van water. Bij de andere 3 boringen is een A/C profiel waargenomen. Vermoedelijk is in het verleden in ieder geval een deel van het terrein nat geweest. Tijdens het onderzoek zijn geen archeologische vondsten of sporen aangetroffen. Door verschillende werkzaamheden is de bodem binnen het plangebied in dien mate verstoord dat de kans op het aantreffen van in situ liggende vondsten en onverstoorde archeologische sporen gering is. 18 2.120.833.100: Berkelland, Borculo, Hof Borculo, boring In 2006 is een IVO uitgevoerd naar de resten van het Kasteel Borculo.
Het archeologisch inventariserend (veld)onderzoek bestond uit een booronderzoek, bouwhistorisch onderzoek, historisch geografisch onderzoek, archeologische inspectie, sonderingen en geofysisch onderzoek. Door middel van het onderzoek is de globale bouwgeschiedenis in kaart gebracht. 19 Het rapport is niet beschikbaar. Bij deze zaak is vondstlocatie 1.082.526 geregistreerd. Tijdens het booronderzoek is een ophogingspakket aangetroffen met bouwpuin en enkele scherven kogelpot aardewerk (10e-14e eeuw). Verder is een groot aantal stuks keramiek aangetroffen uit de periodes Late Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd. 2.133.226.100: Berkelland, Borculo, Schollenkamp, proefputten\proefsleuven De vondsten bestaan voor het grootste deel uit vuursteenfragmenten uit de prehistorie en aardewerk uit de 10e /12e eeuw tot de 20e eeuw. Het aardewerk is over het algemeen slecht geconserveerd en afkomstig uit de opgebrachte akkerlaag. Op basis van de resultaten van het Inventariserend Veldonderzoek wordt geconcludeerd dat door het ontbreken van grondsporen en het feit dat vrijwel alle vondsten afkomstig zijn uit het opgebrachte plaggendek, er binnen het plangebied geen sprake is van behoudenswaardige vindplaatsen. 20 Bij deze zaak is vondstlocatie 1.083.354 geregistreerd.
Op deze locatie zijn 2 stuks pijp uit de Nieuwe tijd aangetroffen, evenals 50 stuks Pingsdorf geelwitbakkend keramiek uit de Vroege Middeleeuwen D tot en met de Late Middeleeuwen A. Uit de Nieuwe tijd zijn 50 stuks industrieel wit aardewerk aangetroffen. 2.194.399.100: Berkelland, Borculo, Gemeente Berkelland, verwachtingskaart Melding van een archeologische verwachtingskaart. 2.208.581.100: Berkelland, Borculo, Marktstraat 1, bureauonderzoek Vanwege de ligging van het plangebied, aangrenzend aan de oude rivierloop van de Berkel, kunnen archeologische resten van tijdelijke nederzettingen, jacht- en visattributen, dumpzones, voorden, bruggen, wegen en depositieplaatsen voorkomen. Tijdens het Laat Paleolithicum, het Mesolithicum en het Vroeg Neolithicum had dit rivierdal waarschijnlijk een grote aantrekkingskracht op mensen die in het gebied rondtrokken. De beek bood mogelijkheden tot visvangst en het bejagen van dieren die naar de beek trokken. Daarnaast was er in het beekdal een rijke vegetatie voorhanden als voedselbron. Indien er archeologische resten voorkomen dan worden deze in het plangebied verwacht in het overstromingsmateriaal. Het plangebied bevindt zich binnen deze geomorfologisch gekarteerde eenheid.
De kans om attributen aan te treffen die voor de jacht of visvangst werden gebruikt, zoals boomstam-kano’s, fuiken, visweren, strikken, netten pijlen en harpoenen is het grootst in het lager gelegen deel van het beekdal. Hier kunnen ook deposities, al dan niet van rituele aard, en resten van infrastructurele werken voorkomen. Deposities kunnen bestaan uit stenen en metalen voorwerpen, potten en menselijke of dierlijk resten. Bij infrastructurele werken moet vooral gedacht worden aan voorden, bruggen, knuppelpaden, sluizen, stuwen, dammen en wegen. Buiten de bestaande bebouwing en de gedempte watergangen is de verwachting dan ook hoog dat het bodemprofiel onder de bouwvoor ongestoord is.21 16 Krist 2005 17 Scholte Lubberink 1999 18 Hesseling en Fijma, P. 2006 19 Van Kempen, Bekius, en Boer 2007 20 Smole 2007 21 Ten Broeke, Van Rooij, en Huizer 2008 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
17 2.210.054.100: Berkelland, Borculo, Marktstraat 1, boring In het booronderzoek is aangetoond dat in het westen van het plangebied de bodem is verstoord tot tenminste 170 cm -mv. Op de aangetroffen natuurlijke beddingafzettingen worden geen archeologische waarden verwacht, evenmin als in de gedempte watergangen. Het oostelijk gedeelte van het plangebied is afgegraven, waardoor de top van de oever- en komafzettingen verloren is gegaan.22 2.226.530.100: Berkelland, Borculo, Muraltplein, boring Het onderzoek is aangemeld in 2008 en afgemeld in 2015. Het rapport is niet beschikbaar. 2.267.825.100: Berkelland, Borculo, Voorstad 3-11, boring Op basis van het bureauonderzoek was een hoge trefkans voor het plangebied verwacht aangezien het plangebied in de historische kern van Borculo gelegen is. Uit het booronderzoek is gebleken dat het terrein waarschijnlijk in een beekdal is gesitueerd. Het beekdal is sterk vergraven en opgehoogd. Het ophogingspakket is vrij uniform en humeus van samenstelling en heeft een dikte van 180 tot 230 cm. Onderin het ophogingspakket zijn nog relatief jonge indicatoren aangetroffen, zoals een dakpanfragment (boring 3op 230 cm –mv). Het is daarom zeer waarschijnlijk dat het terrein in de 18e eeuw nog vergraven en opgehoogd is. De reden hiervan is niet bekend. 23 Bij deze zaak is vondstlocatie 1.091.661 geregistreerd.
Op deze locatie zijn bot- en vuursteenfragmenten aangetroffen die gedateerd worden uit de periode Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Overige vondsten dateren uit de Nieuwe tijd. 2.359.890.100: Berkelland, Borculo, Voorstad 6, bureauonderzoek Het onderzoek is aangemeld in 2012 en afgemeld in 2015. Het rapport is niet beschikbaar. 2.453.339.100: Berkelland, Borculo, Kooweide kavel 11, boring Op grond van de onderzoeksresultaten kan geconcludeerd worden dat sprake is van een hoge zwarte enkeerdgrond op een dekzandwelving. De eerdlaag (plaggendek) is gevormd vanaf de Nieuwe Tijd. Er zijn echter geen relevante archeologische cultuurlagen of indicatoren aangetroffen die een aanwijzing vormen voor de aanwezigheid van een archeologische vindplaats. 24 3.980.570.100: Berkelland, Ruurlo, Glasvezelkabel Vorden - Borculo, bureauonderzoek Uit de resultaten van het bureauonderzoek blijkt dat er in de directe omgeving van het tracé geen archeologische monumenten aanwezig zijn en evenmin zijn er in ARCHIS vindplaatsen geregistreerd die betrekking hebben op het tracé. Verreweg het grootste deel van het glasvezeltracé valt binnen de bestaande kabel- en leidingensleuven. In deze zone heeft in het verleden al grondverzet plaatsgevonden. Archeologische resten in deze zones, indien aanwezig, zullen dermate verstoord dan wel niet meer aanwezig zijn.
Binnen het glasvezeltracé zijn enkele locaties aanwezig waar de bodem mogelijk nog niet recentelijk is verstoord. Een aantal van deze locaties heeft een middelhoge of hoge archeologische verwachting op de verwachtingskaart van de gemeente Berkelland en/of liggen ter hoogte van historische bebouwing. De onverstoorde delen van het tracé zijn echter (zeer) gering van omvang.25 4.626.764.100: Berkelland, Borculo, Hofstraat 34 Borculo, boring Uit het booronderzoek is gebleken dat het plangebied ligt binnen een beek(dal)overstromingsvlakte en dat er geen sprake is van terrestrische bodemvorming vanwege de ligging van het plangebied vanaf de 12e eeuw binnen de gracht van het Hof te Borculo. De gracht is aan het einde van de 18e eeuw gedempt, waardoor het plangebied onderdeel ging uitmaken van de tuin van de voorburcht totdat het kasteel met voorburcht in 1870 werd gesloopt. Op basis hiervan is de lage verwachting voor vuursteenvindplaatsen uit het Laat-Paleolithicum tot en met het Neolithicum alsmede voor nederzettingen vanaf het neolithicum tot en met de Volle middeleeuwen (tot in de 12e eeuw) gehandhaafd.
De middelhoge verwachting om resten van de gracht van de hoofdburcht aan te treffen vanaf de Volle Middeleeuwen (vanaf de 12e eeuw) tot en met de Nieuwe tijd (1870) is bijgesteld naar hoog en de middelhoge verwachting om resten van de tuin van de voorburcht aan te treffen blijft gehandhaafd, maar de periode is bijgesteld van Nieuwe tijd midden (vanaf het einde van de 18e eeuw) tot en met de Nieuwe tijd laat (sloop in 1870). 26 Vondstlocaties los 1.034.547: Berkelland, Borculo, Voormalig Hof Te Borculo, Niet-archeologisch: graafwerk Op deze locatie is de fundering van een poortcomplex van het voormalige kasteel van Borculo aangetroffen. 22 Van Rooij en Huizer 2008, 1 23 Helmich 2009 24 Van der Kuijl 2014 25 Porreij-Lyklema 2015 26 Schorn 2018 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
18 1.035.080: Berkelland, Borculo, Niet-archeologisch Op deze locatie is de vondst van een dierlijk bot geregistreerd. Het bot wordt gedateerd uit het Paleolithicum. 1.027.942: Berkelland, Borculo, Niet-archeologisch Op deze locatie is houtskool van een houtconstructie uit de Late Middeleeuwen aangetroffen. 1.111.107: Berkelland, Borculo, Onbekend Op deze locatie zijn keramiek, houtskool en glas uit de Nieuwe tijd aangetroffen. 1.075.262: Berkelland, Borculo, Ruurlose weg, boring Doel van dit onderzoek was eventueel aanwezige archeologische resten op te sporen. - Tijdens het onderzoek is door middel van 9 boringen in een grid van 25 bij 25 m een archeologische vindplaats aangetroffen. Hier zijn in 7 boringen archeologische indicatoren waargenomen. De vindplaats heeft een omvang van circa 0,27 ha. Mogelijk betreft het een stortplaats van afval uit de stad en/of het nabijgelegen voormalige kasteel van Borculo. Echter, vanwege de verscheidenheid aan vondsten en de verstoorde bodemcontext is de datering van de vindplaats onbekend. Het is niet duidelijk wanneer deze vondsten in het plangebied terecht zijn gekomen. Het keramiek dat is aangetroffen dateert uit de Late Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd. Één stuk handgevormd aardewerk dateert uit de Vroege Middeleeuwen.
1.079.327: Berkelland, Borculo, Schollenkamp, boring Tijdens een karterend onderzoek in september 2005 werd in het plangebied Schollenkamp een vindplaats aangetroffen. deze ligt op een duidelijke verhoging in het landschap (dekzandrug)/ Hier zijn onder andere prehistorisch aardewerk en vuurstenen werktuigen aangetroffen. Mogelijk strekt zich de vindplaats nog verder naar het oosten uit. Verder zijn er in het plangebied in de bouwvoor en het esdek vondsten uit de Nieuwe tijd aangetroffen. Vondsten die zijn aangetroffen bij dit onderzoek dateren met name uit het Mesolithicum. Uit het Neolithicum tot en met de Romeinse tijd is een handgevormd aardewerk in een oude akkerlaag aangetroffen. 1.072.802: Berkelland, Borculo, Borculose Watermolens, Indirect: literatuur De oudste vermelding van de nog bestaande dubbele koren- en oliemolen in de stad Borculo is 28 november 1552. De molen werd vermoedelijk gebouwd in opdracht van graaf Joost van Bronkhorst, heer van Borculo, die tevens mede ten behoeve van deze watermolen de Berkel tussen Haarlo en Borculo liet graven. Bij deze vondstlocatie zijn geen vondsten geregistreerd.
Tabel 2: Archeologische terreinen, zaken en vondstlocaties ca. 500 m van het plangebied. In het plangebied staan geen bekende (ondergrondse) bouwhistorische waarden geregistreerd.27
2.8
Gespecificeerde verwachting Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Noordelijk zandgebied', in de landschapszone dekzandruggen en rivierduinen. Tijdens de laatste ijstijd is in het onderzoeksgebied een pakket dekzand afgezet. In het oosten is een beekdal ontstaan. Door de verschillende sedimenten en het reliëf dat hierdoor ontstaat, zijn verschillende bodems in het plangebied te vinden. In het westelijk plandeel en in het westen van het oostelijke plandeel liggen enkeerdgronden. In de rest van het oostelijke plandeel liggen beekeerdgronden. Omdat geschikte locaties (landschappelijke gradiënten) voor de vestiging van jager-verzamelaars waarschijnlijk ontbreken, is de kans op complextypen uit deze periode vooralsnog laag. De verwachting wordt als volgt gespecificeerd: 1.
Datering
In het plangebied kunnen archeologische resten uit de perioden Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd aanwezig zijn.
27 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2017 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
19 2.
Complextype
Archeologische resten uit de periode van landbouwsamenlevingen en staatssamenlevingen gerelateerd aan bewoning, economie, infrastructuur, rituelen en begravingen. 3.
Omvang
Archeologische resten gerelateerd aan bewoning uit de periode van de landbouwsamenlevingen kunnen worden beschouwd als vlakelementen met variabele omvang (klein tot groot). Sommige complextypen kunnen zich ook als puntelementen manifesteren (begravingen, depots) of als lijnelementen (wegen, watergangen, percelering). In het oosten van het plangebied, waar het door natte omstandigheden minder geschikt is voor bewoning worden archeologische resten verwacht gerelateerd aan de voedselvoorziening (jacht, visvangst) en betreffen toevalsvondsten. 4.
Diepteligging
Het archeologische niveau betreft de top van de natuurlijke bodem, de top van het dekzand. Afhankelijk van de dikte van de eerdlaag ligt de top van het dekzand op ongeveer 50 cm -mv. In het oosten, in de beekeerdgronden, ligt de top van het dekzand ondieper. 5.
Gaafheid en conservering (fysieke kwaliteit)
Bij een eventueel antropogeen dek kunnen archeologische resten beter bewaard zijn gebleven. In het oosten van het oostelijke plandeel is de grondwatertrap III. Dit betekent dat vanaf 80 cm -mv organische resten goed geconserveerd kunnen zijn. Over de gaafheid en conservering van eventuele sporen en artefacten zijn geen nadere gegevens bekend. 6.
Locatie
Het hele plangebied. 7.
Uiterlijke kenmerken (prospectie kenmerken):
Archeologische resten in zandgebieden kenmerken zich over het algemeen door de aanwezigheid van een sporen niveau. 8.
Mogelijke verstoringen
Bij het graven van watergangen, rooien van bomen en door bouw- en sloopactiviteiten kunnen archeologische resten zijn vergraven.
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
20
3
Booronderzoek
3.1
Inleiding De ligging van het plangebied staat afgebeeld in fig. 1. In het plangebied is een ontwikkeling met grondwerkzaamheden voorzien. Daardoor worden mogelijk archeologische resten verstoord. Voor de beoogde ontwikkeling is een bureauonderzoek uitgevoerd (zie hoofdstuk 2 van dit rapport) waarbij een gespecificeerde archeologische verwachting is opgesteld. Op basis daarvan is een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd. Het veldonderzoek is uitgevoerd zoals voorgeschreven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1,28 in het bijzonder het hoofdstuk ”protocol 4003 inventariserend veldonderzoek overig”. Het veldonderzoek is uitgevoerd volgens specificatie “VS03 Uitvoeren booronderzoek”. Het onderzoek is gerapporteerd volgens specificatie “VS05 Opstellen standaardrapport IVO - O/P”. Het onderzoeksgebied voor het booronderzoek is hetzelfde als het plangebied. De boringen zijn gezet met het doel de bodemopbouw te verkennen. Met de verkenning wordt inzicht verkregen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden. Hiermee kunnen kansarme zones worden uitgesloten en kansrijke zones worden geselecteerd. Deze methode is toegepast omdat nog onvoldoende informatie over de bodemopbouw beschikbaar is om te kunnen beslissen of en welk type karterend onderzoek eventueel uitgevoerd kan worden.
3.2
Methode De werkwijze in het veld was als volgt: Boortype:
7 cm Edelmanboor (onverzadigde bovengrond tot ca. 1 m-mv) en 4 cm zuigerboor (verzadigde ondergrond).
Aantal boringen:
Zeventien.
Boordiepte:
De boringen zijn gezet tot in de C-horizont, met einddieptes tussen 100 en 290 cm -mv.
Grid:
De boringen zijn geplaatst in een regelmatig verspringend 44 m x 38 m grid. Drie boorpunten zijn uit het grid verplaatst om boringen in bekende verstoringen (sporthal, gedempte sloten) te vermijden.
Waarnemingswijze: Het sediment is met de hand bemonsterd en met het blote oog onderzocht door het te versnijden en te verbrokkelen. De opgeboorde grond is systematisch uitgelegd op een plastic zeil. Representatieve uitgelegde boorprofielen zijn gefotografeerd. Classificatie bodemtextuur en archeologische indicatoren: De opgeboorde grond is beschreven op basis van de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1 (ASB 1.1), dit omvat 28 SIKB 2018 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
21 NEN 5104.29 Locatie bepaling X en Y: De X en Y coördinaten van de boringen zijn bepaald door middel van een GPS met een nauwkeurigheid van 2 m. Hoogte bepaling: De Z coördinaat is na afloop van het veldwerk bepaald aan de hand het AHN.30 De gegevens zijn digitaal in het veld geregistreerd. Het veldwerk is uitgevoerd op 29 maart 2021. Voorgaand aan het veldwerk is een plan van aanpak opgesteld. Het Plan van Aanpak is geregistreerd in ARCHIS3.
3.3
Resultaten met bodemkundige interpretatie De locaties van de boringen zijn in fig. 32 weergegeven. De boorgegevens staan in Bijlage 1. Met de gegevens zijn een schematische doorsnedes gemaakt. Deze zijn onderverdeeld in het noordelijke oefenveld, het oostelijk korfbalveld en het zuidwestelijke oefenveld met parkeerplaats. De doorsnedes zijn weergegeven in fig. 33 en 34. Er zijn archeologische indicatoren aangetroffen, voornamelijk rode baksteenfragmenten en modern aardewerk. Er zijn geen vondsten verzameld. Het grondwater stond, voor zover aangetroffen, tijdens het onderzoek tussen 90 en 210 cm -mv. Al het bodemmateriaal bestaat uit zand. Op basis van de textuur, kleur en bijmengingen kunnen de volgende pakketten worden onderscheiden, van boven naar onder: Pakket 1: omgewerkt Het pakket bestaat uit matig fijn tot zeer grof zand en heeft een gele tot grijze kleur. Het pakket is 30 tot 130 cm dik. In het pakket bevinden zich lagen met roest (een spoor). In boorprofiel 3 bevinden zich in het pakket houtskoolspikkels (een spoor). Het pakket is aanwezig in boorprofielen 1, 3, 14, 15, 16 en 17. De top van het pakket ligt aan het maaiveld of onder een verhard oppervlak (tegels) tussen 1521 en 1642 cm NAP. Pakket 3: A-horizont Dit pakket bestaat uit sterk humeus zand. Over het algemeen is dit pakket te herkennen aan de donker-(grijs)bruine kleur.
In boorprofielen 1 en 3 bevindt zich een zwarte sterk humeuze laag van 10 tot 60 cm dik. Deze zwarte laag ligt in boorprofiel 3 onder de donkerbruine laag en onderscheidt zich onder andere door de aanwezigheid van moderne aardewerkfragmenten en het gehalte organische stof. Het totale pakket humusrijk grond is 10 tot 150 cm dik. In acht profielen bevinden zich fragmenten van rood baksteen. In twee profielen bevindt zich kachelgrit. De overgang met de onderliggende lagen is over het algemeen scherp. Op boorprofiel 17 na is dit pakket aanwezig in alle boorprofielen. De top van het pakket ligt tussen 0 en 130 cm -mv (1444 en 1593 cm NAP).
29 Bosch 2008; Nederlands Normalisatie Instituut 1989 30 Kadaster en PDOK 2014 Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
22 Pakket 4: AC-horizont Het pakket is herkenbaar aan een menging van geel met bruin/grijs humeus zwak siltig zand. Het pakket is 10 tot 20 cm dik. In het pakket bevinden zich lagen met fragmenten baksteen (een spoor). De overgang met de C-horizont is in de meeste gevallen scherp. Het pakket is aanwezig in boorprofielen 2, 4, 9, 11 en 12. De top van het pakket ligt tussen 30 en 50 cm -mv (1527 en 1543 cm NAP). Op basis van de samenstelling, heterogeniteit en kleur is dit pakket geïnterpreteerd als een gemengde AC-horizont. Pakket 5: C-horizont Dit pakket bestaat uit matig tot zeer fijn zand en is zwak tot matig siltig. Het pakket is 40 tot 90 cm dik en de top ligt tussen 40 en 210 cm -mv (1368 en 1548 cm NAP). In het pakket bevinden zich lagen met roest. Het pakket is in alle boorprofielen aanwezig. Op basis van textuur, sortering en kleur is het pakket geïnterpreteerd als C-horizont bestaande uit dekzand. Pakket 6: mogelijk spoor In boorprofiel 6 is de bodem onder A-horizont tot 210 cm geroerd. De geroerde laag bestaat uit een gevlekte zandlaag op een zwarte humeuze laag met baksteenresten tot 95cm-mv. Vanaf 95 tot 210 cm is de laag humeus. Tussen 160 en 210 cm -mv zijn veel houtresten aanwezig. De top van het schone bodemmateriaal ligt in dit profiel op 210 cm -mv. Tussen 210 en 240 bestaat het bodemmateriaal uit zeer grof (schoon) zand.
Hieronder ligt matig fijn dekzand met een grijze gereduceerde kleur.
3.4
Archeologische interpretatie Het grondwaterniveau ligt in het plangebied ongeveer tussen 14 en 15 m NAP. Het maaiveld neemt af van west naar oost. In het oostelijke plandeel ligt het grondwater dus relatief dicht aan het oppervlak vergeleken met het westelijke plandeel. Dit blijkt uit de aanwezig roestvlekken vanaf 50 cm -mv in het oostelijke plandeel. De roestvlekken komen over het algemeen voor direct onder de Ahorizont. Waarschijnlijk is de A-horizont hier natuurlijk gevormd en is hier sprake van beekeerdgronden, wat overeenkomt met de bodem- en geomorfologische kaart. In de boorprofielen 1, 3, 14, 15, 16 en 17 bestaat het bovenste pakket uit opgebrachte grond. Dit pakket is overal aanwezig in het oostelijke plandeel. In het bodemonderzoek dat in 1975 is uitgevoerd, wordt geadviseerd om de grond te bewerken en de grond te bezanden met grover zand. Dit is vermoedelijk gebeurt bij de aanleg van de sportvelden. Het opgebrachte pakket in boorprofiel 3 is voor 1975 aangebracht, waarschijnlijk voor de aanleg van de sporthal. Het pakket in boorprofiel 1 is recentelijk aangebracht, sinds dit niet is geconstateerd in 1975. In dit pakket worden geen archeologische resten verwacht. Op één profiel na, waar het opgebrachte pakket direct op de C-horizont ligt, is in alle boorprofielen een A-horizont aanwezig.
De A-horizont ligt direct op de Chorizont, soms met tussenliggende menglaag (AC) horizont. Natuurlijk gevormde bodemhorizonten zijn niet (meer) aanwezig zijn zullen zijn opgenomen in het akkerdek of zijn vergraven bijvoorbeeld tijdens het rooien van het bos in de 18e en 19e eeuw. De kans dat archeologische resten daarom nog aanwezig zullen zijn, is klein, uitgezonderd bij boorprofiel 6.
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
23 In boorprofiel 6 ligt de top van het schone dekzand bijna een meter lager dan de nabije boorprofielen. De bodem is hier verstoord tot zeker 210 cm -mv, tot onder de laagste grondwaterstand. Mogelijk hoort de onderliggende grove zandlaag ook bij dit pakket. Dit pakket kan de demping zijn van een onbekende watergang, maar het kan ook een archeologisch spoor zijn, wellicht de vulling van een waterput. Op historische kaarten staan op of in de nabije omgeving geen bebouwing, watergangen of andere constructies aangegeven. Het boorprofiel ligt op ongeveer 40 m afstand van de gracht zoals aangegeven op de kadastrale minuut (fig. 20 en 32). Met de nu beschikbare informatie is het niet mogelijk om de aard, omvang en leeftijd van dit pakket goed vast te stellen.
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
24
3.5
Waardestelling en Selectieadvies Conform KNA 4.1 vormen een waardestelling (VS06) en selectieadvies (VS07) van vindplaatsen onderdeel van een standaardrapport (VS05). Op basis van de resultaten van het bureau- en booronderzoek valt niet uit te sluiten dat hier sprake van een vindplaats is. Er zijn echter nog onvoldoende gegevens voor een waardestelling en er is geen inhoudelijk selectieadvies opgesteld.
Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
25
4
Conclusie
4.1
Conclusie Bureauonderzoek 1.
Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) diepteligging en c) ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen in het omringende gebied en in de ondiepe ondergrond? d) Hoe dik is de holocene deklaag?
Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Noordelijk zandgebied', in de landschapszone dekzandruggen en rivierduinen. De natuurlijke ondergrond in het westelijke plandeel bestaat uit dekzand. Dit dekzand pakket is afgezet in het Laat Weichselien. De top van het dekzand ligt naar verwachting onder een eerdlaag op ongeveer 50 cm -mv of ondieper. In het oostelijke plandeel liggen Holocene fluviatiele afzettingen. Deze afzettingen zijn afkomstig van kleine rivieren/beken met een oorsprong uit het oosten (o.a. de Leerinkbeek). Dit pakket bestaat uit voornamelijk klei en leemlagen, maar kan ook grover materiaal bevatten. Bij een ander archeologische onderzoek is dit pakket aanwezig tot 290 cm -mv. 2.
Wat is a) de aard (ontstaanswijze en classificatie) b) diepteligging, c) genese en d) gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten in het omringende gebied?
Door inspoeling van humus kan een B-horizont in de top van het dekzand gevormd zijn. In de gebieden met een hoge grondwaterstand kan een eerdlaag vormen doordat organisch materiaal moeilijk kan afbreken. De eerdlaag vormt zich in (de top van) het dekzand. 3.
Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) diepteligging, c) genese en d) gaafheid van eventueel aanwezige antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d) in het omringende gebied?
Uit een bodemonderzoek uit 1975 blijkt dat in het westelijke plandeel een enkeerdgrond ligt. Soms bestaat de onderkant van de eerdlaag uit een oude akkerlaag die is ontstaan tijdens de eerste periodes dat in het gebied landbouw is bedreven. Hierover zijn echter nog geen veldgegevens bekend. 4.
Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) dikte, en c) omvang van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)?
Het grootste deel van de dikke eerdlaag is ontstaan door bemesting en ophoging met potstalmest (plaggendek). Deze eerdlaag ligt aan het maaiveld en kan verstoord zijn geraakt tijdens het rooien van het bos in de 19e eeuw of tijdens de aanleg van de sportvelden in de jaren 80 van de vorige eeuw. 5.
Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest, uitgaande van a) kaarten van de Man, b) de Hottinger kaart, c) het Kadastraal minuutplan, d) de Topografisch Militaire Kaart 1850 en e) het Bonneblad?
Het plangebied ligt niet op de kaart van De Man. Op de Hottinger kaart en de kadastrale minuut bestaat het plangebied uit weiland en bos dat beheerd wordt Bureau voor Archeologie Rapport 1026
Borculo Haarloseweg 7
26 door de Stoeterij van het Rijk. De situatie is hetzelfde op de Topografisch Militaire Kaart uit 1850. Volgens de Bonnenbladen wordt het plangebied gebruikt als weiland en bouwland. Uit latere topografische kaarten blijkt dat in de jaren 70 van de vorige eeuw een sporthal in het westen van het plangebied wordt aangelegd, gevolgd door sportvelden in de jaren 80. 6.
Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek uit 5) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend?
Zie hoofdstuk 2.7. 7.
Gegeven 1 tot en met 4; met welke (primaire) natuurlijke formatieprocessen (fasen van sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.) heb je te maken in het onderzoeksgebied?
Tijdens de laatste ijstijd kan door de bevroren ondergrond het sneeuwsmeltwater moeilijk in de bodem wegzakken waardoor het oppervlakkig afstroomt. Hierdoor ontstaan erosiedalen. Door een gebrek aan vegetatie kan tijdens de laatste ijstijd sprake zijn geweest van winderosie en is een pakket dekzand afgezet. In het dekzand kan bodemvorming plaatsvinden. Tijdens het Holoceen worden in het oosten en noorden van het onderzoeksgebied door een riviertje (mogelijk de Leerinkbeek) sedimenten afgezet. 8.