Bijlage 1 Visie op religieus erfgoed Berkelland MET TOEVOEGING
Tekst van het document
VISIE OP RELIGIEUS ERFGOED BERKELLAND
Status Datum
Definitief 30 november 2023
1
INLEIDING
Situatieschets van het religieuze landschap van Berkelland in 2023 en een vooruitblik
2
SITUATIESCHETS RELIGIEUS LANDSCHAP BERKELLAND
Feiten en cijfers
5
3
PERSPECTIEF KERKGEMEENTEN
Hoe gaat het met de kerkgemeenten en hoe kijken zij naar de toekomst
12
4
STERKTEN-ZWAKTENBEDREIGINGEN-KANSEN
Bedreigingen en kansen voor een duurzaam toekomstperspectief van het religieus erfgoed
5
CONCLUSIES
We trekken 4 conclusies
6
TOEKOMSTBLIK OP RELIGIEUS ERFGOED
Een overzicht van wat we willen bereiken
7
AAN DE SLAG
Wat gaan we doen
28
&
BIJLAGE
Kerkenpaspoorten
31
door Adviseur
Gemeente Berkelland Heleen Agterhuis (Kathedraaldenkers)
3
20
24
27
1
2 INLEIDING
De opgave Nederland telt 7110 kerkgebouwen en andere gebedshuizen1 . Ongeveer driekwart hiervan is nu nog in gebruik door de verschillende geloofsgemeenschappen die Nederland rijk is. Kerkgebouwen hebben vele gezichten: ze maken een belangrijk onderdeel uit van wie wij zijn. Ze kleuren het straatbeeld en bepalen het landschap. Kerkgebouwen zijn vol van betekenis, omgeven met emoties. Het zijn gebouwen die de meeste Nederlanders willen koesteren; ook al gaat men zelf niet meer ter kerke. Ontkerkelijking Volgens onderzoek komt meer dan 80% van de Nederlanders zelden of nooit meer in een kerkgebouw; een minderheid in Nederland noemt zich nog gelovig2. Door afname van het aantal leden zijn er steeds minder vrijwilligers die zich inzetten voor het behoud en beheer van het kerkgebouw. Ook is er steeds minder geld om de gebouwen, torens en interieurs te onderhouden. Bovendien voldoen de gebouwen steeds minder aan onze hedendaagse eisen van duurzaamheid, comfort en gebruik. Daardoor zijn ze vaak ook moeilijk inzetbaar voor meervoudig of ander gebruik. De consequentie is, dat volgens Colliers International3, er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen. De snelheid waarmee dit gebeurt verschilt regionaal en per denominatie, de gevolgen, herbestemde of gesloopte kerken, zullen in het hele land merkbaar zijn.
Daarnaast geldt voor veel kerkgebouwen die wel hun religieuze functie behouden, dat de exploitatie moeilijk sluitend te krijgen is, zelfs met nevengebruik als dat al mogelijk is. Als een kerkgebouw niet langer als kerk gebruikt wordt, ontstaan er vaak moeizame discussies over wat er met het gebouw moet gebeuren. Wat mag er wel of niet in het kerkgebouw? Welk nieuw gebruik is mogelijk? Wie bepaalt en wie betaalt? Als wij in Nederland de belangrijkste kerkgebouwen willen behouden en een nieuwe toekomst willen geven, dan zullen alle partijen naar
Visie op religieus erfgoed feiten en inzichten, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, juni 2021 1
3
2
elkaar toe moeten bewegen. Elkaar de hand reiken om oplossingen te vinden voor elkaars problemen. Samen aan de slag. Het gezamenlijk werken aan een integrale visie op religieus erfgoed is daarvoor een geschikt instrument. Wat is een integrale Visie op religieus erfgoed? Een Visie op religieus erfgoed is een strategische visie op de toekomst van kerken en andere gebedshuizen. Bij het opstellen van deze visie worden álle kerkgebouwen in samenhang bezien: van alle tijden, van alle geloven, monumentaal en niet-monumentaal. De inbreng van alle betrokken partijen (eigenaren, gemeenten, burgers en erfgoedorganisaties) wordt daarbij uitgewisseld en belangen afgewogen. Er vindt een inventarisatie plaats van de stand van zaken en het te verwachten toekomstperspectief van de kerken. Betrokken partijen wisselen dromen, ideeën, zorgen en kansen die zij zien uit. In gezamenlijkheid worden vervolgens stappen gezet om te komen tot een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen. Welke gebouwen meenemen in een Visie op religieus erfgoed? Als kerkgebouw wordt benoemd een gebouw dat doelbewust als gebedshuis is gebouwd, ongeacht de geloofsgemeenschap. Ook de Synagoge in Borculo hoort hierbij. In de rest van het document hebben we het steeds over ‘kerken’, voor de leesbaarheid, maar dan bedoelen we ook de Synagoge.
Wat er niet onder valt zijn (kerkelijke) dorpshuizen, pastorieën en begraafplaatsen, enzovoort. Voor Berkelland zijn twee kerkgebouwen op de lijst toegevoegd die oorspronkelijk een andere functie hadden. Het betreft de Boskapel in Ruurlo, oorspronkelijk een school. Dit nu herbestemde gebouw heeft als kapel gefungeerd en is een woonhuis. De Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Neede kerkt tot op heden in een gebouw dat ooit als gymzaal is gebouwd.
Onderzoeken NOS (augustus 2018), CBS (oktober 2018) en SCP (december 2018)
3
Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021
2
Inleiding 2
Berkelland In het gebied van Berkelland speelde geloof eeuwen een belangrijke rol in de leefgemeenschappen. Dat blijkt wel uit het grote aantal religieuze gebouwen en bouwwerken die in de hele gemeente te vinden zijn. Het merendeel van de gebouwen werd in 2020 nog gebruikt waarvoor ze ooit gebouwd zijn: het bijwonen van kerkdiensten en allerlei bijeenkomsten die te maken hebben met een bepaalde geloofsovertuiging. Maar dat aantal is snel afgenomen. Een aantal gebouwen had in 2020 al een andere functie gekregen, bijvoorbeeld als woonhuis of sportschool. In 2023 bleek dat in hoog tempo meerdere kerkgebouwen aan de eredienst worden onttrokken en getransformeerd. Het is aan de lokale dorps- en geloofsgemeenschap om in samenwerking met inwoners, vastgoedeigenaren en met ondersteuning van de gemeente aan de slag te gaan met toekomstige functies van de desbetreffende kerkgebouwen.
Heilige Caecilia Rietmolen, Kerkfotografie
Vervolg op de visie ‘Kijk op Cultuur en Erfgoed Berkelland 2030’ Een door het Rijk beschikbaar gestelde subsidie heeft het mogelijk gemaakt om deze Visie op religieus erfgoed te schrijven voor de gemeente Berkelland en vloeit voort uit overkoepelende visie Kijk op Cultuur- en Erfgoed Berkelland 2030. Deze visie is tot stand gekomen dankzij een bureaustudie en diverse gesprekken die in het voorjaar van 2020, in de coronatijd, zijn gehouden met overkoepelende en lokale kerkbesturen en inwoners. In 2023 is adviesbureau Kathedraaldenkers betrokken en is opnieuw een gespreksronde gehouden met lokale kerkbesturen en een bezoek aan alle kerken gebracht. Ook is een workshop met beleidsmakers van de gemeente Berkelland georganiseerd. Deze ronde is afgesloten met een grote kerkenbijeenkomst.
4
2
FEITEN EN CIJFERS FUNCTIES VAN DE KERKGEBOUWEN 2020
DE GEMEENTE BERKELLAND TELT
25
KERKGEBOUWEN
2023
T
in religieus gebruik
T
T
T
in transitie
H
T
T
T
T
T
H
H
H
H
H
H
H
T
T
T
T
H
H
H
H
H
H
H
H
H
H
GM RM
GM
GM
GM
GM
GM
GM
x
x
x
x
x
x
x
herbestemd
MONUMENTALE STATUS 2023
RM
RM
RM
RM
RM
rijksmonument
RM
RM
RM
RM
RM
RM
RM
gemeentelijkmonument
RM
x
zonder status
GELOOFSGEMEENSCHAPPEN PROTESTANTS
KATHOLIEK
Protestantse Gemeenschap De Wijngaard
Protestantse Gemeenschap Eibergen-Rekken Ruurlo-Barchem en Neede
Parochie HH. Twaalf Apostelen (Zutphen)
Parochie HH. Paulus en Ludger (Groenlo)
kerkgebouwen in Borculo, Geesteren, Gelselaar en Haarlo (afgestoten)
kerkgebouwen in Ruurlo, Neede, Eibergen en Rekken
kerkgebouwen in Borculo en Ruurlo
kerkgebouwen in Beltrum, Eibergen, Neede, Rekken en Rietmolen
De Berkellandse kerken zijn ook de raadplegen op deze interactieve kaart van alle 7.110 kerkgebouwen in Nederland. rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=Gebedshuizen_in_NL
5
22
Feiten en cijfers
1 Onze Lieve Vrouw ten
2 Hervormde Joriskerk
3 Onze Lieve Vrouw
4 Joodse kerk/ Synagoge
5 Oude Mattheüskerk
6 H. St. Mattheuskerk
7 Hemstea Kerk
8 Parelkerk
9 Gereformeerde kerk
10 Hervormde kerk ‘Het
11 Hervormde kerk
12 Waterstaatskerk
13 Oude Kerk ‘Kluntjespot’
14 Hervormde kerk ‘Het
15 Grote Kerk
16 Gereformeerde Kerk
Hemelopnemingkerk
Schephuve
Tenhemelopneming
Gebouw’
Lokaal’
GELSELAAR
12
9
16 18
11 10 GEESTEREN
17
H. St. Caeciliakerk
18 Gereformeerde kerk
Vrijgemaakt
19 Antoniuskerk
20 H.H. Martelaren van
Gorcum
2
21 H. St. Caeciliakerk
4 3
BORCULO
17 15
14 HAARLO 13
24
25 23
21 RIETMOLEN NEEDE
6 5 8 7
EIBERGEN
20 19 REKKEN
RUURLO
1
BELTRUM
22
22 Boskapel
23 H. St. Willibrorduskerk
24 Evangelisatiegebouw
25 Dorpskerk
WAAR STAAN ONZE 25 KERKGEBOUWEN 6
Naast de verbondenheid die burgers ervaren met de fysieke kerkgebouwen, zijn de gebouwen bij uitstek verbonden met geloofsgemeenschappen. Dit is immers waarvoor de kerken vaak honderden jaren geleden zijn gebouwd. Mensen hebben jarenlang lief en leed gedeeld in de kerkgebouwen tijdens vieringen, bruiloften en uitvaarten. Veel inwoners hebben daardoor een emotionele band met de gebouwen. Kerken zijn een plek van bezinning en ontmoeting. Dat is waardevol. Ook voor de volgende generaties. Alle reden om hier zorgvuldig mee
Interieur Dorpskerk, Ruurlo
om te gaan.
7
2
Feiten en cijfers
Schematisch overzicht van alle kernen ten tijde van opstellen van deze visie eind 2023 dorpskern
Beltrum
Borculo
naam
functie
monument status
opmerkingen
Onze Lieve Vrouw ten Hemelopnemingkerk
RM
Enige dorpskerk
Hervormde Joriskerk
RM
Onze Lieve Vrouw Tenhemelopneming
T
Joodse kerk/ Synagoge
H
Oude Mattheüskerk
T
H. St. Mattheuskerk
T
Hemstea Kerk
H
Parelkerk
H
Gereformeerde kerk Schephuve
T
Hervormde kerk ‘Het Lokaal’
H
Hervormde kerk
T
Waterstaatskerk
T
Staat te koop
RM
Cultureel centrum
RM
Bestuur zoekt nieuwe invulling, er is een dorpsinitiatief in ontwikkeling
RM
Komt te koop
RM
Sportschool
x
Woning
x
16e eeuw
Kerk waar PG de Wijngaard de reguliere diensten van voorheen 4 kerkgebouwen heeft gecentreerd. Toren eigendom gemeente Berkelland
15e eeuw; 1 v.d. 2 oudste kerken van Berkelland
De toren is eigendom van de gemeente Berkelland sinds de 18e eeuw, toen was het eigendom vanuit strategisch-militair oogpunt.
17e eeuw
Toren eigendom gemeente Berkelland
Eibergen
Geesteren
Gelselaar
x Bedrijfsruimte
x
Sociaal cultureel centrum. Een stichting wordt opgericht voor dit doel
RM
Sociaal cultureel centrum
GM
in religieus gebruik in transitie H herbestemd T
rijksmonument gemeentelijk monument x zonder status
RM
GM
8
2
Feiten en cijfers dorpskern
Haarlo
naam
functie
Oude Kerk ‘Kluntjespot’
T
Hervormde kerk ‘Het Gebouw’
H
monument status
opmerkingen
Cultureel centrum
RM
Hier is een plaatselijke commissie actief, onder de hoede van eigenaar Gelderse Kerken. (voorheen Stichting Oude Gelderse Kerken,) Zij organiseren sociale en culturele evenementen.
Woning
GM
Grote Kerk
RM Deze 3 kerken, zijn de helft van alle kerken in Berkelland die nog in religieus gebruik zijn
Gereformeerde Kerk
Neede
Rietmolen
De Grote Kerk is op zoek naar culturele of maatschappelijk nevenbestemmingen. Alleen de toren is Rijksmonument. Toren eigendom gemeente Berkelland
x x
H. St. Caeciliakerk
Rekken
16e eeuw
Gereformeerde kerk Vrijgemaakt
H
Antoniuskerk
H
H.H. Martelaren van Gorcum
H
H. St. Caeciliakerk
T
Boskapel
H
H. St. Willibrorduskerk
T
Evangelisatiegebouw
H
Woning
x
Sociaal cultureel centrum
RM
Sociaal cultureel centrum met overnachtingsmogelijkheden en andere multifunctionele ruimten
GM
Staat te koop
RM
Woning
GM
Net verkocht
GM
Woning en atelier
GM
De Dorpskerk is op zoek naar culturele of maatschappelijke nevenbestemmingen
RM
De toren van de Antoniuwkerk is eigendom van de gemeente Berkelland sinds de 18e eeuw, toen was het eigendom vanuit strategisch-militair oogpunt. 16e eeuw
Beide kerken zijn overgenomen door lokale stichtingen die de kerken nieuw leven inblazen, onder het plan “Aantrekkelijk Rekken”. Dit plan gaat uit van een vitaal leefbaar dorp door een integrale benadering van alle gemeenschappelijke voorzieningen en het onderbrengen van de exploitatie daarvan in 1 dorpscoöperatie.
Enige dorpskerk
Ruurlo
Dorpskerk
9
15e eeuw; 1 v.d. 2 oudste kerken
We hebben vermeld welke kerken voor 1700 zijn gebouwd. Tussen 1800 en 1900 zijn 8 kerken gebouwd. De meeste kerken, 12, zijn ontstaan tussen 1900 en 2000.
2
Feiten en cijfers
FUNCTIES VAN DE KERKGEBOUWEN
12 T
MONUMENTALE STATUS VAN DE KERKGEBOUWEN
12 GM
GELSELAAR
GELSELAAR
RIETMOLEN T
T
H
16 H
T GEESTEREN
RIETMOLEN
x NEEDE
17 15
RM
4 H T 3
BORCULO
GEESTEREN
RM
H HAARLO T
GM
BORCULO
T 6 5 T
H
24 H
25
11 RM
x
H
x
x
RM
RM NEEDE
HAARLO
RM
GM EIBERGEN
x
6 RM RM 5 7x
20 H 21 H REKKEN
GM
RM
RUURLO
23 T
8x
EIBERGEN
GM
RM
REKKEN
RUURLO GM
BELTRUM
RM
22 H
BELTRUM
22 GM
in religieus gebruik
T
in transitie
H
herbestemd
De meerderheid van de kernen bezit op dit moment geen kerk in reguliere religieuze functie meer, dit zijn: EIBERGEN, GEESTEREN, HAARLO, REKKEN, GELSELAAR, RIETMOLEN
RM RM
rijksmonument
RM
gemeentelijk monument
x
zonder status
In Eibergen en Rietmolen is het onduidelijk of er nog een kerkgebouw als ontmoetingsplek beschikbaar zal blijven voor de huidige en toekomstige generaties. Hier wordt wel over nagedacht door actieve betrokken bewoners. In meerdere kernen is al door stichtingen van betrokken bewoners initiatief getoond om de kerk ‘te behouden voor het dorp’ en worden allerlei evenementen en het onderhoud georganiseerd op vrijwillige basis. De reguliere religieuze functie (met regelmaat vieringen met een geloofsgemeenschap) is wellicht gestopt, soms zijn er wel incidentele religieuze bijeenkomsten, zoals voor uitvaarten van mensen die soms ook in dezelfde kerk gedoopt en/ of getrouwd zijn. Ook Gelderse Kerken zet zich met het eigenaarschap van de Kluntjespot in Haarlo hiervoor in. Dit is een positieve ontwikkeling. De ondernemende kracht en betrokkenheid van bewoners bij de kernen, alsook de sociale cohesie die hiermee ontstaat zijn van zeer grote waarde. Het is echter wel een hele verantwoordelijkheid om de kerkgebouwen als cultureel centrum met vrijwilligers draaiend te houden op de lange termijn.
10
Religieuze gebouwen vormen van oudsher vaak een ijkpunt. Veel mensen ervaren het als ‘thuiskomen’ op het moment dat ze de kerktoren in de verte boven het landschap zien uitsteken. De religieuze kerkgebouwen in Berkelland zijn daarnaast prachtige historische gebouwen die ieder eigen bijzondere en
11
H. St. Caeciliakerk, Rietmolen
Waterstaatskerk, Gelselaar
Oude Mattheüskerk, Eibergen
Hervormde kerk, Geesteren
unieke verhalen vertellen over het verleden van Berkelland.
2 3
3
PERSPECTIEF VAN KERKGEMEENSCHAPPEN Er zijn diverse ontwikkelingen gaande binnen de verschillende geloofsgemeenschappen die Berkelland kent. Zowel de regionale en overkoepelende geloofsgemeenschappen als de lokale gemeenschappen hebben te maken met een sterke afname van het aantal actieve kerkgangers. Gevolg hiervan is dat veel kerken aan de eredienst worden onttrokken. Als we willen dat deze gebouwen toegankelijk blijven voor inwoners en bezoekers is het belangrijk om op zoek te gaan naar andere functies voor deze beeldbepalende gebouwen. Op het moment van schrijven is het volgende bekend met betrekking tot de aan de eredienst onttrekken van kerkgebouwen.
Protestantse Gemeenschap De Wijngaard
Protestantse Gemeenschap Eibergen-Rekken
De kerkenraad heeft recent bekend gemaakt de kerken in Geesteren en Gelselaar te onttrekken aan de eredienst. In de rijksmonumentale Hervormde Joriskerk in Borculo zal de religieuze functie worden voortgezet. De monumentale kerken in Geesteren en Gelselaar zullen een sociaal culturele functie behouden. Stichtingen van betrokken bewoners zullen hier op vrijwillige basis zorg voor dragen. Vooralsnog blijft De Wijngaard eigenaar. De niet-monumentale Schephuve in Geesteren wordt herbestemd. De kerk (de Kluntjespot) in Haarlo is al in 2015 overgedragen aan de Gelderse Kerken.
In Eibergen en Rekken denkt de Protestantse gemeente al langer actief na over toekomstige functies van de twee kerkgebouwen in Eibergen en Rekken. In Rekken is vanaf 2019 een groep vrijwilligers actief. Zij kregen symbolisch de sleutel van de kerk overhandigd na de laatste dienst op 12 september 2021 en hebben in 2022 de Stichting Vrienden van Antonius opgericht die zich inzet voor het behoud van de Antoniuskerk als cultureel en sociaal centrum voor Rekken. Uitgangspunt van Rekken is het zogenaamde Driedakenplan. Opzet is dat de diverse dorp-activiteiten geconcentreerd worden op 3 locaties: de beide kerken en het
12
Protestantse Gemeenschap Ruurlo-Barchem
Asterloo. Op dit moment is de stichting voortvarend aan de slag met het restaureren, verduurzamen en aanpassen van het hoofdgebouw en de realisatie van een aanbouw voor noodzakelijke facilitaire voorzieningen. Hiervoor zijn allerlei subsidies aangevraagd en ontvangen. Binnenkort vindt de formele overdracht van het eigenaarschap plaats. In Eibergen is de Oude Mattheüs door de jaren heen al niet alleen in gebruik voor reguliere diensten, de kerk vervult een gemeenschappelijke, sociale functie. Ook hier wordt gewerkt aan het herbestemmen naar een liefst bredere maatschappelijke functie.
Op basis van de verwachte ledenaantallen zal de gemeenschap verder krimpen. De grootste kostenposten zijn de kerkgebouwen, de Dorpskerk, de Sprankel en de pastorie en de predikant. De visie van de protestantse gemeente is dat de kostenbeperking gezocht moeten worden in de kerkelijke gebouwen en de landerijen. Vieringen, pastoraat en diaconaat moeten behouden blijven. Het blijft een organisatie waar mensen zich structureel en ad hoc kunnen blijven inzetten. Met een belangrijke rol voor vrijwilligers die onder andere contact houden met de 80-plussers.
2 3
Perspectief 2 van kerkgemeenschappen
Protestantse Gemeenschap Neede
In de wandelgangen wordt er nagedacht over de toekomst. Concrete plannen zijn er op dit moment nog niet. Wel wordt er samengewerkt met de Protestantse gemeente Eibergen-Rekken op het gebied van inspiratie en ontmoeting. Ook is er contact met andere protestantse gemeenten in Berkelland om in gesprek te gaan over de toekomst van de geloofsgemeenschappen en de kerkgebouwen. In het kader van de Visie op religieus erfgoed Berkelland is belangstelling voor een eventuele ‘gebouwenschuif’; op termijn herbestemmen naar een maatschappelijke functie in samenspraak met de gemeente Berkelland wellicht. Zo kan een ontmoetingsfunctie voor het gebouw gewaarborgd blijven. Tegelijkertijd moet er geen concurrentie komen voor de andere ontmoetingsfunctie Kronenkamp.
13
Parochie HH. Paulus en Ludger (Groenlo)
Gelderse Kerken (per 1-1-2022) in Arnhem heeft tot doel de instandhouding van Gelders religieus erfgoed en bezit 17 kerken, een synagoge en 3 kerktorens in de hele provincie. Gezien het grote aantal verzoeken om overname heeft Gelderse Kerken inmiddels een andere koers en wil ze naast een monumentenstichting ook steeds meer een kennis-organisatie zijn.
Ten aanzien van Haarlo zorgt een Plaatselijke Commissie voor de activiteiten. Het fusietraject van de Paulusparochie met de Ludgerparochie (Aalten, Lichtenvoorde en Winterswijk) is afgerond en is per 1 januari 2021 van kracht. In beide parochies zijn trajecten gestart om de komende jaren een aantal kerken aan de eredienst te onttrekken (uiterlijk 1 januari 2026). Voor Berkelland gaat het in ieder geval om de kerken in Eibergen, Rietmolen en Rekken. Beltrum en Neede blijven vooralsnog open. In Rietmolen en Rekken worden sinds 2021 al geen eucharistievieringen meer gehouden. De kerk in Rietmolen staat inmiddels te koop en de kerk in Rekken is inmiddels overgenomen door de Stichting Behoud Kerkgebouw Martelaren van Gorcum. Het idee is dat er overnachtingsmogelijkheden worden geboden in de herbestemde kerk, naast culturele en andere sociale en maatschappelijke
activiteiten. Dit plan is onderdeel van parapluplan ‘Aantrekkelijk Rekken’. Lokale locatieraden krijgen de gelegenheid om op zoek te gaan naar andere invullingen voor de gebouwen. Het parochiebestuur kijkt daarbij vooral naar herbestemming van de kerk en niet zozeer naar een combinatie met de pastorie. Vanuit het parochiebestuur is een initiatief gestart te kijken hoe de lokale geloofsgemeenschap behouden kan blijven als er geen kerkgebouw meer is voor religieuze doeleinden. Het parochiebestuur is zich bewust dat inwoners gebonden zijn aan hun eigen dorp en niet snel naar een andere plaats ter kerke gaan.
2 3
14
Perspectief 2 van kerkgemeenschappen
Parochie HH. Twaalf Apostelen (Zutphen)
Synagoge
Deze parochie heeft 14 locaties waarvan twee in Berkelland: in Ruurlo en Borculo. Beide kerken zijn relatief klein en hebben nog een pastorie. Het parochiebestuur heeft in november 2021 een besluit genomen om nog maar drie locaties in haar hele verzorgingsgebied open te houden en daarbij Ruurlo en Borculo op termijn te sluiten. Daarover zijn met de locatieraden in Ruurlo en Borculo gesprekken gevoerd. De kerk in Borculo staat te koop en wordt met bijbehorende pastorie verkocht. De kerk in Ruurlo is recent verkocht.
De Synagoge staat in het centrum van Borculo en wordt beheerd door Stichting Synagoge Borculo. Aan de Synagoge is geen geloofsgemeenschap meer verbonden en het gebouw wordt sinds de jaren 70 van de vorige eeuw al niet meer gebruikt voor religieuze doeleinden. Er is een zeer actief bestuur, met als motto: herinneren is doorgeven. De Joodse geschiedenis is leidend, maar de activiteiten zijn breed. Er is een belangrijke sponsor uit de Verenigde Staten, het kleinkind van een Joodse familie die in Borculo woonde. Echter, de situatie: vrijwilligers, bestuursleden, financiën, is kwetsbaar. Het bestuur is op zoek naar inbedding in de maatschappelijke voorzieningenstructuur van Borculo en omstreken met de gemeente en anderen.
15 Interieur Hervormde kerk Geesteren
Grote kerk, Neede
Interieur Waterstaatskerkje Gelselaar
3
Perspectief van kerkgemeenschappen
Verwachting kerken in religieuze functie
15
2020
5
2023
2
2033
2038
Deze verwachting is gebaseerd op de gesprekken met alle kerkeigenaren.
3
2028
0 in religieus gebruik
onbekend, in transitie, (onbekende) herbestemming
Samengevat
Over 15 jaar geen enkele kerk in religieus gebruik
16
10 van de 11 rijksmonumentale kerken hebben een nog onbekend toekomstperspectief
2 van de 7 gemeentelijke monumenten hebben een nog onbekend toekomstperspectief
In 5 van de 10 kernen zijn stichtingen voor de monumentale kerken actief
In de andere 5 kernen is het toekomstperspectief voor de monumentale kerken nog onbekend
3 5
Perspectief van kerkgemeenschappen
Over 15 jaar geen enkele kerk in religieus gebruik
Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken in Nederland onbekend. In Berkelland is dat ook het geval. Het afstoten van kerkgebouwen vindt in Berkelland in een relatief hoog tempo plaats in vergelijking tot de rest van Nederland. Van de oorspronkelijk 24 kerken en een synagoge waren er in 2020/2021 nog 15 in religieus gebruik. In 2023 is, in heel korte tijd, dit aantal afgenomen tot nog 6 kerken in regulier religieus gebruik. De verwachting is dat in de komende 15 jaar ook deze laatste kerken hun religieuze functie zullen verliezen. Dit betekent dat nu en in de komende jaren voor 6 tot 15 kerkgebouwen het vinden van een nieuwe bestemming aan de orde is.
10 van de 11 rijksmonumentale kerken hebben een nog onbekend toekomstperspectief
17
Op korte tot middellange termijn hebben de volgende rijksmonumenten een nog onbekend toekomstperspectief: de Onze Lieve Vrouw ten Hemelopnemingkerk in Beltrum, de Oude Mattheüskerk in Eibergen, H. Mattheuskerk in Eibergen, de Grote Kerk Neede en de H. Caeciliakerk in Rietmolen. Op iets langere termijn hebben de Hervormde Joriskerk in Borculo, de reeds herbestemde Synagoge Borculo, de Hervormde kerk in Geesteren, de Antoniuskerk in Rekken en de Dorpskerk in Ruurlo, een onbekend toekomstperspectief. Voor de kerken in Geesteren en Rekken geldt dat er stichtingen van betrokken inwoners zijn opgericht die de kerken voor het dorp als ontmoetingsplek willen behouden. Echter, op termijn kan dit kwetsbaar zijn. Wat als de oorspronkelijke vrijwilligersgroep een te hoge leeftijd bereikt, zijn er dan voldoende opvolgers? Ook voor de reeds herbestemde Synagoge speelt mogelijk dit perspectief. Het proactief nadenken over het versterken en structureel maken van instandhouding van deze initiatieven is noodzakelijk om de rijksmonumenten te behouden. De Kluntjespot is in de toekomst in goede handen, stichting Gelderse Kerken is sinds 2015 eigenaar van dit bijzondere kerkje.
3 5
18
Perspectief van kerkgemeenschappen
2 van de 7 gemeentelijke monumenten hebben een nog onbekend toekomstperspectief
De volgende kerken die als gemeentelijk monument zijn aangewezen hebben nog geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief: de Waterstaatskerk in Gelselaar en de H.H. Martelaren van Gorcum in Rekken. Voor de Waterstaatskerk krijgt een stichting uit het dorp de mogelijkheid en tijd om de kerk voor het dorp te behouden met sociale en culturele activiteiten. De gemeente juicht dit soort initiatieven uit de samenleving toe. Voor de kerk in Rekken speelt dit ook. De Sint-Willibrorduskerk in Ruurlo is net verkocht.
In 5 van de 10 kernen zijn stichtingen voor de monumentale kerken actief
In de kernen Borculo, Rekken, Geesteren, Gelselaar en Haarlo blijven de rijksmonumentale kerken en de gemeentelijke monumenten voor de huidige en toekomstige generaties als ontmoetingsruimte beschikbaar en beleefbaar. Mits de stichtingen die hiervoor zijn opgericht het ook redden met vrijwilligers en middelen om deze ambitieuze ondernemingen vol te houden.
In de andere 5 kernen is het toekomstperspectief voor de monumentale kerken nog onbekend
Dit betreft de kernen: Beltrum (daar zal over enige tijd de enige rijksmonumentale katholieke kerk worden afgestoten), Eibergen (waar de toekomst van 2 rijksmonumentale kerken onduidelijk is en de andere kerken zijn herbestemd), Neede (waar 1 kerk rijksmonumentaal is en waarvan de toekomst nog onbekend is), Rietmolen (daar staat de enige en rijksmonumentale kerk nu te koop) en ten slotte Ruurlo (waar de 2 gemeentelijke monumenten, ‘De Boskapel’ en ‘Het Evangelisatiegebouw’ tot woningen zijn herbestemd, 1 gemeentelijk monument net verkocht is en de rijksmonumentale kerk een nog onbekend toekomstperspectief op de middellange termijn heeft).
3 5
Perspectief van kerkgemeenschappen
Het belang van actie De toekomst van een kerk, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruikers. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het religieuze gebruik, als voor een ombuiging naar een combinatie- of nevengebruik en herbestemming. Niet alle geloofsgemeenschappen hebben een heldere toekomstverwachting. Soms is er de hoop en verwachting dat het aantal leden weer zal toenemen, dat is af en toe eerder gebeurd. Nadenken over de toekomst van kerken en andere gebedshuizen verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen de mensen na aan het hart. Dit komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & gebed, als plaats van samenkomst, als baken in het dorp, als plek van ‘zijn’, vanuit cultuurhistorische en maatschappelijke waarden, als economisch/vastgoed object en als kristallisatiepunt van cultuur.1.
Op dit moment zijn veel (monumentale) kerkgebouwen in transitie, herbestemming hoeft niet altijd te betekenen dat een monumentaal kerkgebouw een duurzaam toekomstperspectief heeft gevonden. Een kerk die bijvoorbeeld is herbestemd tot sociaal cultureel centrum met een bestuur van vrijwilligers, kan na tien jaar een tekort aan vrijwilligers gaan ervaren. Sommige initiatieven in herbestemde kerken houden het dan alsnog niet vol en er moet dan opnieuw gezocht worden naar een duurzaam toekomstperspectief.
19
(Kerkenvisies: feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed, RCE.
1
Interieur H. St. Caeciliakerk, Rietmolen
Hoe urgent het is om actie te ondernemen hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. Cultuurhistorische waarden zijn deels te bepalen aan de hand van de monumentale status. De maatschappelijke waardebepaling is maatwerk, dat aan de orde komt zodra daar noodzaak toe is of vraag naar is.
2 4
2 STERKTEN-ZWAKTEN-BEDREIGINGENKANSEN In het voorjaar van 2020 heeft de gemeente Berkelland gesprekken gevoerd op kernniveau met vertegenwoordigers van bijna alle religieuze gebouwen binnen de gemeente die daar behoefte aan hadden. In 2023 is met alle kerkeigenaren een-op-een een gesprek gevoerd in combinatie met een locatiebezoek. Onderstaande Sterkten-Zwakten-Bedreigingen-Kansen-analyse is een overzicht
sterkten
zwakten
bedreigingen
kansen
van de opbrengst van de gesprekken, naast het hiervoor beschreven verwachte toekomstperspectief. Ook is in de zomer van 2023 een workshop met beleidsmakers van de gemeente Berkelland gehouden, de uitkomsten hiervan zijn in deze analyse verwerkt. Ten slotte zijn algemene belangwekkende punten toegevoegd.
sterkten Berkelland kent een rijke religieuze geschiedenis, die een belangrijke bijdrage aan de identiteit en aantrekkelijkheid van de kernen levert. In ieder dorp staan 1 of meerdere monumentale kerken.
In Rekken is een overkoepelende integrale visie ‘Aantrekkelijk Rekken’ ontwikkeld onder de paraplu van een dorpscoöperatie gedachte.
20
Kerkgemeenschappen en opgerichte stichtingen draaien op grote en inzet van vrijwilligers.
In 5 kernen zijn stichtingen van vrijwilligers opgericht om de kerk voor het dorp te behouden.
De kerkgebouwen bevinden zich in het algemeen in een redelijke tot goede bouwkundige staat.
Voor rijksmonumenten wordt meestal gebruik gemaakt van de subsidieregeling van het rijk, waarbij de subsidie 60%, van de onderhoudskosten, bedraagt.
4 5
Sterkten-Zwakten-Bedreigingen-Kansen
zwakten Krimpende vergrijzende kerkgemeenschappen, geen jonge aanwas en daardoor afnemende financiën.
Vrijwilligers voor met name bestuurlijke functies zijn lastig te vinden.
Vrijwilligers in de kerkgemeenschappen zitten voor een groot deel in de leeftijdscategorie 65+.
Vrijwilligers hebben niet alle gewenste (met name technische) kennis over de instandhouding van kerkgebouwen.
Verwarmingskosten zijn voor kleine geloofsgemeenschappen in een groot kerkgebouw onbetaalbaar.
Het eigen aandeel van 40% (100% onderhoudskosten-60% subsidie) wordt steeds lastiger op te brengen voor krimpende gemeenschappen.
bedreigingen Het aantal predikanten neemt af. Het is niet altijd eenvoudig om hier vervanging voor te vinden.
Niet alle kerken staan er financieel goed voor. Inkomsten nemen af doordat het aantal kerkgangers terugloopt, terwijl onderhoud nodig blijft.
Vergrijzende kerkgemeenschappen, geen jonge aanwas en hierdoor ook krimp van de financiën.
De felixibiliteit van lokale geloofsgemeenschappen wordt soms verkeerd ingeschat door de overkoepelende kerkbesturen. Er wordt al snel gedacht dat kerkgangers bereid zijn om naar andere plaatsen te reizen voor het bijwonen van diensten. Dat lijkt toch een te hoge drempel te zijn voor kerkbezoekers.
Er bestaat angst dat als kerkgebouwen worden gesloopt voor bijvoorbeeld nieuwbouw van woningen, dat een gezichtsbepalend element van een kern verdwijnt.
21
Katholieke kerkgemeenschappen hebben moeite met de gang van zaken bij het vinden van een nieuwe herbesteming door de huidige organisatiestructuur van de katholieke kerk en de rol van het aartsbisdom Utrecht daarin.
Diverse kerken willen dicht bij de oorspronkelijke bestemming blijven; een plek waar mensen graag samen naartoe gaan, voor bijvoorbeeld een muzikaal optreden. Kernen werken zoveel mogelijk richting een ‘ééndak-principe’ waarin sport, bewegen, cultuur, religie en andere vormen van samenkomst, één multifunctionele ontmoetingsplek delen.
Wat moet er gebeuren met de inventaris van een kerkgebouw en kunst, als de religieuze functie stopt? Ook het immateriële erfgoed dat verloren gaat verdient aandacht.
Er worden nog lang niet altijd gesprekken gevoerd met lokale partijen als het gaat om samenwerken met betrekking tot herbestemming. Een actieve benadering van kerkbetrokkenen, inwoners en andere relevante lokale partijen is belangrijk.
Prachtige katholieke kerken staan te koop, maar kosten veel geld. Gelderse Kerken koopt alleen kerken voor een symbolisch bedrag.
4 5
Sterkten-Zwakten-Bedreigingen-Kansen
kansen (rijp en groen) Er zijn, ook in de kernen waar nog geen stichtingen zijn opgericht, wel ideeën van inwoners ‘om kerken te redden’.
Veel kerken geven aan zich meer naar ‘buiten’, naar het dorp te willen richten en hun gebouw ter beschikking te willen stellen voor nevenactiviteiten of gehele herbestemming. Bijvoorbeeld een gemeenschappelijk ‘maatschappelijk cluster’.
In de (omgeving) van Berkelland zijn verschillende bevlogen bewoners en ondernemers met fondsen die de kerken een warm hart toedragen of interessante ideeën hebben voor her- of nevenbestemmingen van kerkgebouwen.
bijvoorbeeld met partijen als een bibliotheek, Taalmaatjes, zorgpartijen, culturele organisaties etc.
Doelgroepen voor toerisme en recreatie in Berkelland zijn Duitsers, Nederlanders en eigen inwoners. Interessante activiteiten die mogelijk te combineren zijn met kerkgebouwen zijn Virtual reality, abseilen, proeflokaal, evenementen, escaperoom of dorpshuis/ontmoetingsruimte.
Er ligt een kans om aan te sluiten bij de identiteiten van de dorpen, bijvoorbeeld: ‘ganzen Gelselaar’, brandweer- en stormrampmuseum Borculo, Kasteel Museum MORE, kerkepaden, fietsroutes, Darwin komt uit Beltrum, Bloemencorso Rekken/Beltrum.
Maak de koppeling van de Visie op religieus erfgoed met de Omgevingswet. In de Omgevingsvisie worden alle plannen en ambities voor een dorp of de gemeente integraal afgestemd en opgenomen.
Gelderse Kerken wil zich ook inzetten om waardevolle katholieke kerken te behouden en beraadt zich op nieuw beleid hiervoor. Ze hopen dat de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en de Provincie Gelderland ook deze verantwoordelijkheid.
De projectmanagers van kernen denken graag mee en kunnen alle beleidsvelden samenbrengen. Maatschappelijke voorzieningen kunnen een belangrijke rol vervullen voor een sterke sociale basis in een dorp.
Er speelt een analyse van de dorpshuizen in de kernen en hoe die (kunnen) werken. Het is goed om ons bewust te zijn van leegstaande kerken die maatschappelijke invulling zoeken.Wees hierbij wel realistisch: er is geen tot weinig budget. De verwachting is dat maatschappelijke voorzieningen minder bezet worden op termijn. Idealiter brengen we ze onder 1 dak per (kleine) kern, er is een overcapaciteit in de dorpshuizen en maatschappelijk vastgoed in het algemeen. Betrek ook sport hierbij.
Gemeenschappen in verschillende kernen werken aan een dorpendeal. Dit is een onderzoek naar de behoefte aan maatschappelijke voorzieningen en de woonbehoefte, samen met partners, organisaties, inwoners. kerken, Kulturhuus, scholen, alles wordt meegenomen. De Dorpendeal is een regeling van de provincie.
22
4 5
Sterkten-Zwakten-Bedreigingen-Kansen
kansen De Joriskerk Borculo kan een spannende plek zijn voor het Stormrampmuseum.
De gemeente Berkelland wil graag in het voortraject van planvorming voor kerkgebouwen worden betrokken. Nu is dat vaak pas laat en dan is meedenken lastiger.
23
In Ruurlo is er nauwelijks een dorpshuis, er is een tafel in de bibliotheek, maar er is geregeld behoefte aan meer.
Er is een zoektocht naar geschikte locaties voor de functie ouderen en zorg(woningen). Het moet wel betaalbaar zijn, zwaar monumentale kerken zijn hier minder geschikt voor.
Arbeidsmigranten zoeken kerken om hun geloof te belijden (bijv. Beltrum).
Vroeger waren er spanningen tussen kerkgemeenschappen, maar nu is de scherpte daar vanaf. Kerken groeien naar meer eenheid toe. Doe iets met het naoberschap.
In het kader van gemeentelijk beleid ‘Samen Denken Samen Doen’ kan de gemeente ondersteunen om vrijwilligerswerk binnen de kerkgemeenschappen ook voor jongeren aantrekkelijk te maken.
5
CONCLUSIES
2
1 Religieus erfgoed Berkelland: uitdagend toekomstperspectief
3
Dorpen en kerken zijn zelf initiatiefrijk en ‘geven invulling aan’ kerken in helft van de kernen
De helft van de kernen loopt het risico dat de laatste kerken als ontmoetingsruimten verloren gaan
4 Kerkeigenaren en stichtingen van getransformeerde kerken blijven graag samenwerken met de gemeente Berkelland
Over 15 jaar geen enkele kerk nog in religieus gebruik Het afstoten van kerkgebouwen ten gevolge van de ontkerkelijkingstrend vindt in Berkelland in een relatief hoog tempo plaats in vergelijking tot de rest van Nederland. Van de oorspronkelijk 24 kerken en een synagoge waren er in 2020/2021 nog 15 (60%) in religieus gebruik. In 2023 is, in hele korte tijd, dit aantal afgenomen tot nog 6 kerken (24%) in regulier religieus gebruik. De verwachting is dat in de komende 15 jaar ook deze laatste kerken hun religieuze functie zullen verliezen. Dit betekent dat nu en in de komende jaren voor 6 tot 15 kerkgebouwen het vinden van een nieuwe bestemming aan de orde is.
1
Religieus erfgoed Berkelland: uitdagend toekomstperspectief
10 van de 11 rijks-monumentale kerken hebben een nog onbekend toekomstperspectief Op korte tot middellange rijksmonumenten met een nog onbekend toekomstperspectief zijn: de Onze Lieve Vrouw ten Hemelopnemingkerk in Beltrum, de Oude Mattheüskerk in Eibergen, H. Mattheuskerk in Eibergen, de Grote Kerk Neede en de H. Caeciliakerk in Rietmolen. Op de langere termijn (variërend) hebben de Hervormde Joriskerk in Borculo, de reeds herbestemde Synagoge Borculo, de Hervormde kerk in Geesteren, de Antoniuskerk in Rekken en de Dorpskerk in Ruurlo een onbekend toekomstperspectief. 2 van de 7 gemeentelijke monumenten hebben een onbekend toekomstperspectief De volgende kerken die als gemeentelijk monument zijn aangewezen hebben nog geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief: de Waterstaatskerk in Gelselaar en de H.H. Martelaren van Gorcum in Rekken.
24
2 5
2 Conclusies
2
3
Dorpen en kerken zijn zelf initiatiefrijk en ‘geven invulling aan’ kerken in helft van de kernen
In 5 van de 10 kernen zijn voor de monumentale kerken stichtingen actief of een kerkgemeenschap met de ambitie om de kerken ‘voor het dorp te behouden’. In de kernen Borculo, Rekken, Geesteren, Gelselaar en Haarlo blijven de belangrijkste rijksmonumentale kerken en gemeentelijke monumenten voor de huidige en toekomstige generaties als ontmoetingsruimte beschikbaar en beleefbaar. Hiervoor zijn stichtingen opgericht door betrokken bewoners en kerkleden die, op vrijwillige basis, de schouders eronder zetten. Dit is een zeer positieve ontwikkeling, waar de gehele gemeente Berkelland en alle bewoners veel baat bij hebben.
De helft van de kernen loopt het risico dat de laatste kerken als ontmoetingsruimten verloren gaan
In de andere 5 kernen is het onduidelijk wat er met monumentale kerken gaat gebeuren. Dit betreft de kernen: Beltrum (daar zal over enige tijd de enige rijksmonumentale katholieke kerk worden afgestoten), Eibergen (waar de toekomst van 2 rijksmonumentale kerken onduidelijk is en de andere kerken zijn herbestemd), Neede (waar van de 4 kerken er 1 rijksmonumentaal is en op de middellange termijn), Rietmolen (daar staat de enige en rijksmonumentale kerk nu te koop) en tenslotte Ruurlo (waar al 2 gemeentelijke monumenten tot woningen zijn herbestemd, 1 gemeentelijk monument net is verkocht en de rijksmonumentale kerk zoekt naar een manier om voor de kerk een duurzaam toekomstperspectief te vinden, waarbij de maatschappelijke functie behouden blijft. In al deze kernen zijn groepjes betrokken inwoners die zich willen inzetten voor het behoud van de monumentale kerken voor de dorpen. Zij hebben veel energie, maar zijn op zoek naar expertise en inzicht in wat er mogelijk is aan functies, gezien de gewenste vitaliteit van de dorpen op de langere termijn.
Kerkeigenaren en stichtingen van getransformeerde kerken blijven graag samenwerken met de gemeente Berkelland
4
25
Heldere vervolgafspraken Kerkbesturen en stichtingen gaven aan het erg fijn te vinden om samen met de gemeente op te trekken tijdens het Visie op religieus erfgoed traject. Zij staan voor veel uitdagingen en zoeken naar kansen, waarbij een integrale benadering in een dorp onontbeerlijk is. De gemeente is daarin een belangrijke partij. Uit de workshop met beleidsmakers en andere professionals van de gemeente Berkelland bleek dat er kansen worden gezien en dat er knowhow is die zeer behulpzaam is voor kerkbesturen en stichtingen en die de dorpen ten goede kan komen. Duidelijk werd dat verschillende beleidsterreinen hierbij op elkaar af moeten stemmen bij de integrale benadering die kerktransformaties vragen. Er komen allerlei disciplines bij kijken: ruimtelijke ordening, sociaal domein, erfgoed, vergunningen, toerisme, duurzaamheid etc.
Oude Mattheüskerk, Eibergen
Bankjes in de Hervormde kerk Geesteren
Schilderingen in Oude Mattheüskerk, Eibergen
26
6
TOEKOMSTBLIK OP RELIGIEUS ERFGOED Nadenken over de toekomst van kerken verdient zorgvuldigheid. De gebouwen liggen de mensen na aan het hart. DE KERN VAN DE TOEKOMSTBLIK OP RELIGIEUS ERFGOED BERKELLAND:
Alle religieuze gebouwen afzonderlijk maar ook tezamen zijn waardevol vanuit verschillende perspectieven: als huis van het Woord & gebed, als plaats van samenkomst, als bakens in de kernen en in het landschap, als plek van
Kerken en stichtingen in herbestemde kerken en de Synagoge spelen een belangrijke maatschappelijk rol binnen de verschillende kernen.
Religieuze gebouwen zijn doorgegeven van generatie op generatie als ontmoetingsruimten van grote maatschappelijke betekenis.
Door ontkerkelijking is de verwachting dat de reguliere religieuze functie in alle kerken zal verdwijnen De vanzelfsprekendheid dat vrijwilligers zich voor
‘zijn’, vanuit cultuurhistorisch besef, als economisch/
het behoud van het gebouw en de maatschappelijke
vastgoed object en als kristallisatiepunt van cultuur*.
functie inzetten, vervalt hiermee.
De gemeente Berkelland wil vanuit haar rol, kerkbesturen, stichtingen en andere initiatiefnemers ondersteunen bij het vinden van een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor de religieuze gebouwen. Het heeft hierbij de voorkeur voor zoveel mogelijk (monumentale) religieuze gebouwen de maatschappelijke bestemming en functie te behouden. In sommige gevallen kan een woon/zorgbestemming of commerciële functie, ook een goede invulling zijn. Door de belangrijkste kerken en de Synagoge als ontmoetingsruimten te koesteren, zetten alle betrokken partijen in op het doorgeven van het religieus erfgoed aan volgende generaties. 27
7
AAN DE SLAG
WAT WILLEN WE BEREIKEN Kerken die niet meer in regulier religieus gebruik kunnen blijven, vinden een nieuw duurzaam toekomstperspectief. De maatschappelijke ontmoetingsfunctie van monumentale gebouwen blijft bij voorkeur behouden. Sloop wordt voorkomen. ZO GAAN WE AAN DE SLAG We maken de koppeling van de Visie op religieus erfgoed en de inzichten daaruit met lopende beleidstrajecten en onderzoeken in het kader van de Sociale Basis en de Omgevingsvisie. Kerkgebouwen die vrij komen kunnen doorgaan als maatschappelijk vastgoed of herbestemd, mits de eigenaar en gemeente daarvoor tot overeenstemming komen. Wanneer een kerk leegkomt, heeft een functie waarbij de kerk
openbaar toegankelijk blijft, de voorkeur. We denken mee als er een kans is om een maatschappelijke functie hier naartoe te verplaatsen. Andere mogelijkheden, zoals woningbouw, sluiten we niet uit. De gemeente heeft niet de ambitie of de middelen om eigenaar te worden. We stimuleren en faciliteren kerkbesturen, stichtingen en andere dorps- of bewonersgroepen om initiatieven te ontplooien, zoals dat in 5 van de 10 dorpen al gebeurt: om ‘de kerk voor het dorp te behouden’. We steunen de nieuw gevormde stichtingen en/of coöperaties, die in veel gevallen kwetsbaar zijn, omdat ze op de schouders rusten van vrijwilligers, in alle dorpen.
HOE GAAN WE DAT DOEN
Minimaal 1 x per jaar vindt er een gesprek plaats tussen wethouders, de ambtelijke organisatie en alle kerkbesturen en stichtingen om te bespreken hoe het gaat met de ambities van de Visie op religieus erfgoed, om onderzoeken op elkaar af te stemmen en om in de proactieve modus te blijven (naar de toekomst te kijken en tijdig te handelen).
28
Wij wijzen de dorpen en eigenaren van religieuze gebouwen op subsidies en andere mogelijkheden om expertise in te schakelen. Hiermee kan ondersteuning plaatsvinden bij het ontwikkeling van toekomstvisies voor kernen en kerken. Wij zitten aan tafel om mee te denken en haken de benodigde gemeentelijke functies aan: van meedenken in bestemmingsplannen tot cultureel of maatschappelijk aanbod.
We nemen in de ontwikkeling van ons ruimtelijke en sociale beleid, de ambities van de Visie op religieus erfgoed mee en kijken wat er mogelijk is als er goede initiatieven uit de samenleving onze kant op komen.
7
Aan de slag
We wenden onze netwerken aan om kerkbesturen en andere initiatiefnemers te ondersteunen. zoals de provincie Gelderland, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Gelders Genootschap, Stichting Gelderse Kerken e.a.
We denken, samen met de betrokken partijen ‘in kansen’.
We nodigen kerkbesturen en andere initiatiefnemers uit om nieuwe ontwikkelingen op het gebied van vrijwilligerswerk te delen, om kwetsbaarheid te verminderen.
ROLLEN Kerkbesturen en stichtingen die eigenaar zijn van het religieus erfgoed zijn verantwoordelijk voor het nemen van initiatief om te komen tot een duurzaam toekomstperspectief voor dit erfgoed, als de reguliere religieuze functie uitdooft. Kerkbesturen en stichtingen dienen zichzelf hiertoe te organiseren en organisatiekracht en planvorming te realiseren. Waarbij het genereren van voldoende middelen een belangrijke voorwaarde is. Ze inspireren elkaar en de gemeente daarbij en organiseren ontmoetingen door bijvoorbeeld activiteiten. De diaconale rol blijft veelal van betekenis. Wij denken als gemeente mee en faciliteren vanuit verschillende rollen: als inspirator, erfgoeddeskundige, beleidsmaker op cultureel en maatschappelijk gebied, huisvester van maatschappelijke functies, visiemakers ten aanzien van de vitaliteit van kernen, als netwerker, RO-autoriteit (bestemmingsplan en vergunningen) en subsidieverstrekker, eigenaar van kerktorens en belastinginner.
29
Alle kernen in de gemeente Berkelland hebben een eigen gebiedscontactpersoon. Ook voor kerken, stichtingen en andere initiatiefnemers zijn zij het eerste aanspreekpunt voor samenwerking met de gemeente.
We denken in het algemeen mee over erfgoed gerelateerde vraagstukken, zoals: hoe om te gaan met orgels, kunst-werken, immaterieel erfgoed.
AFSLUITEND De kerkbesturen en stichtingen (in oprichting) en de gemeente slaan de handen ineen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor het waardevolle religieuze erfgoed van Berkelland dat door ontkerkelijking de reguliere religieuze functie verliest. We hebben samen een belangrijke verantwoordelijkheid om de samenwerking met elkaar vorm te geven. De kerkbesturen en stichtingen (in oprichting) nemen de verantwoordelijkheid om initiatieven te ontplooien en de gemeente kan faciliteren met kennis, netwerk en op andere beschreven manieren.
Berkellandse dorpen zonder kerken. Als we er over na denken kunnen we het ons haast niet voorstellen als deze opvallende en beeldbepalende gebouwen er niet meer zouden zijn. Geen karakteristieke contour van de kerk die in ons vizier opdoemt zodra we het dorp of de stad naderen. En vergeet niet de straten in het centrum van de dorpen die uitkomen op een lege plek in het dorp als deze gebouwen er niet meer zouden zijn. Kortom: zonder dit religieuze
Dorpskerk in Ruurlo
erfgoed zou Berkelland niet hetzelfde zijn.
30
2 &
Bijlage2 Behoeften en wensen vanuit kerkbesturen en stichtingen De kerkbesturen en stichtingen zijn door de gemeente Berkelland uitgenodigd voor een bijeenkomst, waarbij de resultaten van het participatieve onderzoek, ten behoeve van de Visie op religieus erfgoed, op interactieve wijze zijn gepresenteerd en daarna bediscussieerd.’ KERKEN EN STICHTINGEN GEVEN AAN:
Wij waarderen het proces om te komen tot een Visie op religieus erfgoed tot nu toe. De aandacht, het meedenken en de inspiratie die we van de gemeente de afgelopen maanden hebben ervaren helpt ons echt. We ervaren de samenwerking als prettig, met energieke, fijne contactpersonen.
Wij willen onze verantwoordelijkheid in het vinden van duurzame oplossingen nemen. Waarbij in een aantal kernen de mate van zelforganisatie al vergevorderd is en in sommige kernen nog wordt gezocht naar een manier om dit op te pakken.
Het kunnen raadplegen van een deskundige op het gebied van religieus erfgoed en herbestemming hiervoor zou wenselijk zijn.
Onze wens bij het zoeken naar duurzame oplossingen voor de kerken en de synagoge is om per dorp integraal te kijken naar wat er nodig is voor een aantrekkelijk en vitaal toekomstperspectief van het dorp (of de stad) en hoe de kerkgebouwen daarin passen. Het denken in maatschappelijke clusters spreekt aan. Ook het betrekken van meer partijen, zoals het bedrijfsleven.
Het zou mooi zijn als kerken een bijdrage kunnen (blijven) leveren aan doelen van de gemeente: Een leven lang leren, een solide sociale basis, iedereen kan meedoen, leefbaarheid.
Een vast overleg met de gemeente over kennisdeling, uitwisseling over ontwikkelingen en inspiratie, daarnaast heldere lijnen waarlangs het contact loopt, zou wenselijk zijn.
De toren van de Grote Kerk in Neede is een rijksmonument.
Kerken geven aan dat ze subsidies van de gemeente en de provincie goed kunnen gebruiken, zoals bijvoorbeeld een tegemoetkoming in OZB lasten wanneer er geen erediensten meer in de kerk worden gehouden.
Tenslotte: overschat niet de kracht van stichtingen en dorpscoöperaties etc. Het blijft kwetsbaar als vrijwilligers, vaak al op hogere leeftijd, voor de lange termijn een maatschappelijke functie voor een monumentaal kerkgebouw overeind moeten houden.
Het wordt als frustrerend ervaren dat de katholieke kerken, die “betaald zijn door iedereen” voor de hoogste opbrengst worden verkocht.
Op gebouwniveau is het prettig om vroegtijdig met de gemeente van gedachten te wisselen over bestemmingsplannen vergunnings(on)mogelijkheden.
31
KERKENPASPOORT
ONZE LIEVE VROUW TER HEMELOPENING
BELTRUM
Objectnummer 01
Wijk-kern Beltrum
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1846-1894-1931
Oorspr. functie RK-kerk
Latere functie -
Huidige functie RK-kerk
Eigenaar
Parochie Paulus en Ludger
Oppervlakte
465m² (bron: BAG)
Adres
Mariaplein 4, Beltrum
Nagelvaste (wand)kunst
Kruiswegstaties, beelden, glas in lood, kerkbanken, celbratiealtaar en zijaltaren, muurschilderingen
Wijzigingen
Nieuwe toren in 1894 en vergroting en verbouw schip 1921-1931
Kunstenaars
Bach, Wenzel
Aanbouwen
Pastorie aan de rechterzijde (gemeentelijk monument)
Inventaris
Doopvont, overige roerende invetaris niet geïnventariseerd maar wel aanwezig
Architect
H.J. Wennekers (1846), V.W.A. Tepe (1894), G.A.P. de Kort (1921-1931)
Terrein enafscheiding
X
Bouwstijl
Neogotiek
Bronnen
Status
Rijksmonument (509423)
Link
https://reliwiki.nl/index.php/Beltrum,_Mariaplein_4_-_O.L._Vrouw_ ten_Hemelopneming
KERKENPASPOORT
HERVORMDE JORISKERK
BORCULO
Objectnummer 02
Wijk-kern Borculo
Bouwtype Zaalkerk met beuk
KENMERKEN
Bouwjaar/ periode XVd-XVIa/ 1926-1928
Oorspr. functie Katholieke kerk
Latere functie
Huidige functie Protestantse kerk
Eigenaar
PKN De Wijngaard Toren eigendom gemeente Berkelland
Oppervlakte
320 m2 (bron: BAG)
Adres
Muraltplein 51, Borculo
Nagelvaste (wand)kunst
glas-in-lood, orgel, banken
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Inventaris
-
Aanbouwen
Architect
H. Onnes (wederopbouw 1926)
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Late gotiek
Bronnen
Status
Rijksmonument (9881)
Link
https://nl.wikipedia.org/wiki/Joriskerk_(Borculo)
KERKENPASPOORT
ONZE LIEVE VROUWE TEN HEMELOPNEMING
BORCULO
Objectnummer 03
Wijk-kern Borculo
KENMERKEN
Bouwtype
Bouwjaar/ periode 1883
Oorspr. functie Katholieke kerk
Latere functie
Huidige functie Staat te koop
Eigenaar
Parochie HH 12 apostelen
Oppervlakte
316 m2 (bron: BAG)
Adres
Steenstraat 26, Borculo
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
Hersteld na stormramp 1925
Kunstenaars
X
Aanbouwen
Pastorie 1883
Inventaris
-
Architect
W.V.A. (Alfred) Tepe (1840-1920)
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
neogotiek
Bronnen
Status
Gemeentelijk monument
Link
KERKENPASPOORT
JOODSE KERK/ SYNAGOGE BORCULO Objectnummer 04
Wijk-kern Borculo
KENMERKEN
Bouwtype
Bouwjaar/ periode 1877
Oorspr. functie Joodse kerk
Latere functie Bedrijfsruimte (rokerij)
Huidige functie Cultureel centrum
Eigenaar
Stichting Synagoge Borculo
Oppervlakte
Adres
Weverstraat 4, Borculo
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Aanbouwen
Badhuis (mikwe)
Inventaris
-
Architect
J. te Veldhuis
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Status
121 m2 (bron: BAG)
Bronnen
Rijksmonument (51641)
Link
https://reliwiki.nl/index.php/Borculo,_Weverstraat_4_-_Synagoge
KERKENPASPOORT
OUDE MATTHEÜSKERK EIBERGEN Objectnummer 05
Wijk-kern Eibergen
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode XIVd-XVa
Oorspr. functie Katholieke kerk
Latere functie Ned. Herv. kerk
Huidige functie Ned. Herv. kerk
Eigenaar
Protestantse Gemeente Ei-bergen-Rekken Gemeente Berkelland (toren)
Oppervlakte
467 m2 (bron: BAG)
Adres
Grotestraat 50, Eibergen
Nagelvaste (wand)kunst
Secco’s, apostel galerij, doopvont uit Baumberger zandsteen, preekstoel, antieke eikenhouten orgelkas
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Aanbouwen
-
Inventaris
Architect
onbekend
Doopvont, overige roerende inventaris niet geïnventari-seerd maar wel aanwezig
Terrein enafscheiding
X
Bouwstijl
Late gotiek
Status
Rijksmonument (monument-nummer xxxxx)
Bronnen
Link
https://reliwiki.nl/index.php/Eibergen,_Grotestraat_50_-_De_Oude_ Matthe%C3%BCs
KERKENPASPOORT
H. ST. MATTHEUSKERK EIBERGEN Objectnummer 06
Wijk-kern Eibergen
KENMERKEN
Bouwtype pseudobasiliek
Bouwjaar/ periode 1934-1935
Oorspr. functie Katholieke kerk
Latere functie -
Huidige functie Komt te koop
Eigenaar
Parochie Paulus en Ludger
Oppervlakte
820 m2 (bron: BAG)
Adres
Grotestraat 88, Eibergen
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
-
Kruiswegstaties, beelden, glas- in lood, kerkbanken, celbratiealtaar en zijaltaren, koperen kunstwerk achter koor
Kunstenaars
X
Aanbouwen
1934-1935 pastorie Grote-straat 90
Inventaris
Architect
Johan H. Sluijmer (1894-1979)
Doopvont, overige roerende inventaris niet geïnventariseerd maar wel aanwezig
Terrein enafscheiding
Gemetselde voetmuur aan straatzijden
Bouwstijl
Delftse School
Status
Rijksmonument (monumentnummer 509414)
Bronnen
Link
https://reliwiki.nl/index.php/ Eibergen,_Grotestraat_88_-_Matthe%C3%BCs
KERKENPASPOORT
HEMSTEA-KERK
EIBERGEN
Objectnummer 07
Wijk-kern Eibergen
KENMERKEN
Bouwtype pseudobasiliek
Bouwjaar/ periode 1930
Oorspr. functie Gereformeerde kerk (tot 2007)
Latere functie Spiritueel centrum
Huidige functie Sportschool
Eigenaar
AvB Sports
Oppervlakte
Adres
Hemstea 3, Eibergen
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
-
Kunstenaars
Aanbouwen
Pastorie 19xx, zaal 1984
Inventaris
Architect
J.B. Radstake (1872-1973)
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Delftse School
Bronnen
Status
Niet beschermd
Link
340 m2 (bron: BAG)
X
https://reliwiki.nl/index.php/Eibergen,_Hemstea_3_-_Gereformeerde_ Kerk
KERKENPASPOORT
PARELKERK
EIBERGEN
Objectnummer 08
Wijk-kern Eibergen
KENMERKEN
Bouwtype Zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1906-1927
Oorspr. functie Protestantse kerk
Latere functie Parelkerk (2018)
Huidige functie Woning
Eigenaar
particulier
Oppervlakte
158 m2 (bron: BAG)
Adres
Kerkstraat 45, Eibergen
Nagelvaste (wand)kunst
-
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Aanbouwen
Uitbreiding in 1927
Inventaris
-
Architect
-
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
-
Bronnen
Status
Niet beschermd
Link
http://reliwiki.nl/index.php/Eibergen,_Kerkstraat_45_-_Nederlandse_ Protestanten_Bond
KERKENPASPOORT
GEREFORMEERDE KERK SCHEPHUVE
GEESTEREN
Objectnummer 09
Wijk-kern Geesteren
KENMERKEN
Bouwtype Post 65
Bouwjaar/ periode 1972
Oorspr. functie gereformeerde kerk
Latere functie
Huidige functie In transitie
Eigenaar
PKN De Wijngaard
Oppervlakte
135 m2 (bron: BAG)
Adres
Dorpsstraat 9, Geesteren
Nagelvaste (wand)kunst
orgel
Wijzigingen
-
Kunstenaars
x
Aanbouwen
Zaal 19XX
Inventaris
-
Architect
?
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
-
Bronnen
Status
Niet beschermd
Link
https://reliwiki.nl/index.php/Geesteren,_ Dorpsstraat_9_-_Gereformeerde_Kerk
KERKENPASPOORT
HERVORMDE KERK HET LOKAAL
GEESTEREN
Objectnummer 10
Wijk-kern Geesteren
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1912
Oorspr. functie Hervormde kerk
Latere functie
Huidige functie Bedrijfsruimte
Eigenaar
Particulier
Oppervlakte
Adres
Molenweg 9, Geesteren
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Inventaris
-
Aanbouwen
Architect
Clemens Hardeman (1893-1961)
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Neoromaans
Bronnen
Status
Niet beschermd
Link
92 m2 (bron: BAG)
https://reliwiki.nl/index.php/Geesteren,_Molenweg_9_-_Het_Lokaal
KERKENPASPOORT
HERVORMDE KERK
GEESTEREN
Objectnummer 11
Wijk-kern Geesteren
KENMERKEN
Bouwtype Axiaal- en centraalbouw
Bouwjaar/ periode 1628
Oorspr. functie Katholieke kerk
Latere functie
Huidige functie Sociaal cultureel centrum in i.o.
Eigenaar
PKN De Wijngaard Toren eigendom gemeente Berkelland
Oppervlakte
Adres
Kerkplein 1, Geesteren
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Inventaris
-
Aanbouwen
Architect
Onbekend
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Late gotiek
Bronnen
Status
Rijksmonument (9883)
Link
470 m2 (bron: BAG)
https://reliwiki.nl/index.php/Geesteren,_Kerkplein_1_-_Hervormde_Kerk
KERKENPASPOORT
WATERSTAATKERK
GELSELAAR
Objectnummer 12
Wijk-kern Gelselaar
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1841
Oorspr. functie Protestantse kerk
Latere functie
Huidige functie Sociaal cultureel centrum in i.o.
Eigenaar
PKN De Wijngaard
Oppervlakte
Adres
Driessenweg 10, Gelselaar
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Inventaris
-
Aanbouwen
Architect
Min. Van Waterstaat / verm. B. Bartel Berkhout (1820-1886)
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Waterstaatstijl
Bronnen
Status
Gemeentelijk monument
Link
724 m2 (bron: BAG)
https://www.erfgoedberkelland.nl/ gemeentelijke-monumenten/gelselaar/driessenweg-10-gelselaar-hervormde-kerk/pointofinterest/detail
KERKENPASPOORT
OUDE KERK ‘KLUNTJESPOT’
HAARLO
Objectnummer 13
Wijk-kern Haarlo
KENMERKEN
Bouwtype centraalbouw
Bouwjaar/ periode 1857-1858
Oorspr. functie Hervormde kerk
Latere functie
Huidige functie Sociaal cultureel centrum
Eigenaar
Gelderse Kerken Arnhem
Oppervlakte
124 m2 (bron: BAG)
Adres
Wolinkweg 19, Haarlo
Nagelvaste (wand)kunst
Preekstoel, kabinetorgel, bankenplan
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Inventaris
-
Aanbouwen
Architect
Onbekend
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Invl. Neoclassicisme en neo-gotiek
Bronnen
Status
Rijksmonument (516436)
Link
http://reliwiki.nl/index.php/Haarlo,_Wolinkweg_19_-_Oude_Kerk
KERKENPASPOORT
HERVORMDE KERK ‘HET GEBOUW’
HAARLO
Objectnummer 14
Wijk-kern Haarlo
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1928
Oorspr. functie veren.gebouw
Latere functie
Huidige functie Woonhuis
Eigenaar
Particulier
Oppervlakte
Adres
Borculoseweg 17, Haarlo
Nagelvaste (wand)kunst
Wijzigingen
Herbestemming naar woon-werkloft 2010
Kunstenaars
Aanbouwen
Bijgebouw 2010
Inventaris
Architect
Onbekend, herbestemming: Ronald Olthof, LKSVDD Hengelo
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Interbellum
Bronnen
Status
Gemeentelijk monument
Link
143 m2 (bron: BAG)
https://www.erfgoedberkelland.nl/gemeentelijke-monumenten/haarlo/borculoseweg-17-haarlo-gereformeerde-kerk-het-lokaal/pointofinterest/detail
KERKENPASPOORT
GROTE KERK NEEDE Objectnummer 15
Wijk-kern Neede
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1506-1949
Oorspr. functie Protestantse kerk
Latere functie
Huidige functie Protestantse kerk
Eigenaar
Protestantse gemeente Neede Toren eigendom gemeente Berkelland
Oppervlakte
567 m2 (bron: BAG)
Adres
Kerkplein 1, Neede
Nagelvaste (wand)kunst
-
Wijzigingen
Zaalkerk herbouwd na brand in 1948
Kunstenaars
X
Aanbouwen
-
Inventaris
-
Architect
G. Feenstra (1949)
Terrein enafscheiding
Gemetselde voetmuur aan straatzijden
Bouwstijl
Invloeden Delftse School
Bronnen
Status
Toren rijksmonument (30322), schip niet beschermd
Link
KERKENPASPOORT
GEREFORMEERDE KERK
NEEDE
Objectnummer 16
Wijk-kern Neede
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1956
Oorspr. functie Gereformeerde kerk
Latere functie
Huidige functie Woongebouw (2003)
Eigenaar
Stichting Prowonen
Oppervlakte
230 m2 (bron: BAG)
Adres
Mr. J.R. Thorbeckestraat 2, Neede
Nagelvaste (wand)kunst
-
Wijzigingen
Herbestemming tot 4 woningen
Kunstenaars
X
Aanbouwen
Woongebouw 2003
Inventaris
-
Architect
Buro Rotshuizen & Dekker
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
‘Shake Hands’-wederopbouw
Bronnen
Status
Niet beschermd
Link
https://reliwiki.nl/index.php/Neede,_ Meester_J.R._Thorbeckestraat_2_-_ Gereformeerde_Kerk_(1956_-_2006)
KERKENPASPOORT
H. ST. CAECILIAKERK
NEEDE
Objectnummer 17
Wijk-kern Neede
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1949
Oorspr. functie Katholieke kerk
Latere functie
Huidige functie Katholieke kerk (tot 2026)
Eigenaar
Parochie Paulus en Ludger
Oppervlakte
600 m2 (bron: BAG)
Adres
Borculoseweg 43, Neede
Nagelvaste (wand)kunst
-
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Aanbouwen
Pastorie 1949
Inventaris
Architect
Joh. H. Sluijmer (1894-1979)
Terrein enafscheiding
Bouwstijl
Delftse School
Bronnen
Status
Niet beschermd
Link
KERKENPASPOORT
DE HOEKSTEEN NEEDE Objectnummer 18
Wijk-kern Neede
KENMERKEN
Bouwtype zaalkerk
Bouwjaar/ periode 1930
Oorspr. functie Gereformeerde kerk (vrijgemaakt)
Latere functie
Huidige functie Gereformeerde kerk (vrijgemaakt)
Eigenaar
Parochie Paulus en Ludger
Oppervlakte
-
Adres
Meijersweg 2, Neede
Nagelvaste (wand)kunst
Orgel
Wijzigingen
-
Kunstenaars
X
Aanbouwen