Bijlage C. Ondernemingsplan
Tekst van het document
gehad. Daardoor zijn taakverdeling en verantwoordelijkheid niet altijd helder. beperkt netwerk team (sector, verzamelaars) CRM-systeem ontbreekt cijfers en data bezoekers ontbreken marketingstrategie ontbreekt tentoonstellingen worden in eigen huis ontwikkeld en gerealiseerd daardoor is er relatief weinig innovatie beperkte budgetten Markiezenhof loopt achter bij maatschappelijke trends (inclusie, toegankelijkheid en diversiteit)
Threats (bedreigingen, extern) algemeen stijgende kosten Bergen op Zoom voortdurende bezuinigingen ontbreken citymarketingactiviteiten zorg concurrentievervalsing bij (horeca)ondernemers samenwerking WBA en Archeologische Dienst soms lastig omdat collectie verdeeld is over meerdere organisaties en registratiesystemen
opkomst edutainement (mix vermaak en inhoud) meerstemmigheid (creators economy) nadruk op totaalbeleving/concept (belevingseconomie) storytelling als middel om verhalen te presenteren technologische integratie in de museale beleving samenwerking andere musea wordt gemakkelijker (oa M6) prettige samenwerking met SBM
30
Naar een vernieuwd museum Ontwikkelen rode draad Welk verhaal vertelt het Markiezenhof aan zijn bezoekers, via de vaste opstelling, tijdelijke presentaties en online? Het antwoord op deze vraag is leidend voor de richting binnen de museale functies Bewaren, Verzamelen, Onderzoeken, Interpreteren en Tentoonstellen. De museale visie wordt in 2025/2026 ontwikkeld en getoetst bij stakeholders uit de stad en het museale veld. Op basis hiervan wordt een plan van aanpak opgesteld voor het stap voor stap herzien van de vaste presentatie en de programmering (tentoonstellingen, randprogrammering). Inhoudelijke ingrediënten voor deze visie zijn: - Het Markiezenhof - bouw- en bewoningshistorie - Bergen op Zoom en ommelanden – stadsgeschiedenis, vesting, kermis, plantbasedeconomie, Geo-park De blik waarmee naar deze onderwerpen gekeken wordt is: - Een (inter)nationaal perspectief – in plaats van binnen de vesting naar buiten te kijken, wordt het Markiezenhof, het voormalige Markiezaat en Bergen op Zoom geplaatst binnen een grotere (historische) context, bijvoorbeeld als deel van het Hertogdom Brabant en Bourgondische rijk, de sleutel tot Holland, in relatie met Antwerpen; - Onderzoekend en tegen de stroom van de geschiedenis in - ‘against the grain’ –: de geschiedenis wordt geschreven door de overwinnaars.
Dit betekent niet dat er geen andere verhalen of bronnen zijn, maar deze vragen meer en ander onderzoek.63 Een voorbeeld uit Bergen op Zoom zijn het levensverhaal van Freule Lieske of de historie van Tanneke Driesen. De wijze waarop de inhoud gepresenteerd wordt is storytelling; een aansprekende vertelwijze die het verhaal en de beleving centraal zet en daarmee directer tot de bezoekers spreekt en die tegelijk onderbouwd wordt door (historische) feiten. Belangrijk is de wens om mét de gemeenschappen te werken in plaats van te vertellen over, zoals op dit moment het geval is bij de miniatuurkermis/jaarmarkt. Bewaren Met de huidige eigenaren van de verschillende deelcollecties (zie p. 27) worden langjarige afspraken gemaakt over het gebruik van deze stukken. De collectie Bergen op Zoom blijft eigendom van de gemeente Bergen op Zoom. Met de stichting Markiezenhof wordt een behoud- en beheerovereenkomst opgesteld. Dit geldt ook voor collectiestukken die binnen deze deelcollectie vallen en op locaties buiten het Markiezenhof en het depot zijn. Een aandachtspunt hierbij is hoe de samenwerking tussen de collecties van Bergen op Zoom formeel vorm wordt gegeven (archief, kunst in de openbare ruimte). Als norm voor behoud en beheer wordt de norm van het Museumregister gevolgd.64
63 Geïnspireerd door Über den Begriff der Geschichte (1940) een tekst van cultuurfilosoof Walter Benjamin. 64 Museumnorm 2020.pdf (museumregisternederland.nl)
31
De volledige collectieregistratie (inclusief standplaatsregistratie) wordt afgerond in 2028. Vervolgens wordt de collectie online ontsloten en doorzoekbaar. Het collectie hulpverleningsplan wordt jaarlijks geactualiseerd en ieder jaar vinden trainingen plaats van het betrokken team. Verzamelen Het collectiebeleidsplan wordt geactualiseerd voor de verzelfstandiging (medio 2026). In dit plan wordt expliciet aandacht besteed aan het verzamelbeleid van het museum. Afstotingsbeleid volgens de LAMO-richtlijnen vormt hier een onderdeel van.65 Ook wordt in beeld gebracht op welke gebieden actief verzameld gaat worden (‘een verlanglijstje’) en hoe om wordt gegaan met schenkingen, zodat vragen zoals van de Cort Heijligers Stichting over militair erfgoed, sneller beantwoord kunnen worden. Op basis van het ‘verlanglijstje’ kan gerichter en actiever verzameld worden. Naast eigen middelen voor kleine aanwervingen, worden partners als Vereniging Rembrandt, de Vrienden van het Markiezenhof en de Mastboom Brosens Stichting gerichter benaderd voor steun. Met de stichting Vrienden van het Markiezenhof wordt ingezet op het harmoniseren van het aankoopbeleid waarbij het aankoopbeleid van het museum leidend is. Onderzoeken De museale functie Onderzoeken krijgt meer ruimte, zowel in aanloop naar tentoonstellingen als voor de vaste opstelling op basis van de uit te werken visie.
Dit onderzoek kan intern worden uitgevoerd of met externe onderzoekers als promovendi. Als richtlijn geldt dat conservatoren 1520% van hun tijd besteden aan onderzoek. Om richting te geven aan het onderzoek wordt een meerjaren-onderzoeksagenda opgesteld in afstemming met stakeholders uit de stad (archeologische dienst, West-Brabants Archief etc) en museale partners die binnen hetzelfde domein actief zijn (Museum Breda, Noordbrabants Museum, Museum Hof van Busleyden etc). Onderzoek naar de herkomst van de collectie maakt deel uit van deze agenda. De museumbibliotheek wordt geordend en ontsloten. Dit project, dat intern wordt uitgevoerd, is afgerond in 2027. Ook wordt een acquisitiebeleid opgesteld. Interpreteren en tentoonstellen Als eerder aangegeven wordt de vaste opstelling herzien aan de hand van een te ontwikkelen rode draad. In volgorde worden in ieder geval de volgende ruimtes heringericht: 1. Jaarmarkt/anatomisch kabinet/cinematograaf 2. Authentiek Bergs In totaal betreft het 1.000 m2 aan vaste opstelling die wordt herzien, gelegen op de eerste en tweede verdieping van het Markiezenhof. Om de vaste opstelling als totaal up to date te houden, wordt uitgegaan van een vervangingstermijn van 10 jaar. Kleinere ingrepen tijdens de looptijd, als het wisselen van een bruikleen of het toevoegen van een werk, houden de presentatie dynamischer.
65 De reeds in gang gezette afstoting van de deelcollectie spotprenten en de BKR-collectie wordt afgerond voor de verzelfstandiging.
32
Zaal 1747 wordt opnieuw vormgegeven binnen het project Onthaalpoort interreg (Be)Leefbare Schelde en moet medio 2026 opgeleverd worden. Een punt van aandacht is het inpassen van deze presentatie in het grotere verhaal van het Markiezenhof. De wayfinding66 van het complex wordt herzien. Vooruitlopend daarop wordt De Grote Galerij uit het museale parcours gehaald omdat deze buitengewoon onlogisch in de route ligt en er geen noodzaak is deze als presentatieruimte te behouden. Bovendien is deze ruimte niet geklimatiseerd. Per jaar worden twee wisseltentoonstellingen gepresenteerd in de schatkamers. Wat betreft timing vallen zij in de periode feb-jun en sept-jan. Dit zijn de periodes waarop de meeste musea tentoonstellingen organiseren omdat dan de kerndoelgroep Museumkaarthouders en lokale bezoekers het beste te bereiken zijn. In de zomermaanden komt het accent te liggen op programmering voor families met kinderen en toeristen waarbij het erfgoed centraal staat. De onderwerpen van deze presentaties hangen direct samen met de te ontwikkelen rode draad. Het Markiezenhof volgt dus geen kunsthal-principe waarbij de programmering los staat van de plek. Juist de genius loci, de plek zelf, vormt het uitgangspunt. De samenwerking met de M6 musea en het Rijksmuseum wordt de komende jaren voortgezet.
Als vervolg op de cyclus Schatten uit het Rijks wordt vanaf 2026 de trilogie Geloof, hoop en liefde gepresenteerd, ook in het Markiezenhof (vanaf 2028). De voortzetting van Match67 wordt momenteel onderzocht maar zal in deze of gewijzigde vorm doorgang vinden. Bergen op Zoom is de meest noordelijke Bourgondische stad. Geïnspireerd door het succesvolle partnerschap met M6 en het Rijksmuseum wordt daar ook de blik voor samenwerking gericht naar het Bourgondische Zuiden: Een grensoverschrijdend samenwerkingsverband met Museum Hof van Busleyden (Mechelen), Museum Breda, het Noordbrabants Museum en het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen ligt op historische vlak en wat betreft de collectie voor de hand. Ook samenwerking met privécollecties als de Phoebus Foundation wordt nader onderzocht. Tentoonstellingen worden, meer dan voorheen, behandeld als projecten. Door een groter beroep te doen op externe expertise bij bijvoorbeeld (concept)ontwikkeling, bouw en marketing, krijgt de organisatie meer inspiratie van buitenaf, in plaats van alles binnen de eigen gelederen te ontwikkelen en uit te voeren. Dit wordt ook zichtbaar in de begroting waar tentoonstellingen een eigen onderdeel vormen. De tuinzalen op de begane grond worden ingezet als ‘stadszalen’; lokale initiatieven kunnen in deze drie ruimtes kunst exposeren.
Deze presentaties hebben bij voorkeur een link met de tentoonstelling die op dat moment in het Markiezenhof te zien is. Omdat deze ruimtes niet geklimatiseerd zijn en vooral gebruikt worden voor commerciële doeleinden moeten de getoonde werken ‘tegen een stootje’ kunnen. Om kwaliteit te garanderen worden voorstellen getoetst bij partners als Arsis.
66 Met wayfinding wordt de manier van navigeren door een gebouw bedoeld. Bewegwijzering (‘de bordjes’) zijn hier een onderdeel van. 67 De presentatie waarbij 1 topstuk uit de Rijksmuseum-collectie wordt geconfronteerd met 1 werk uit de collectie van het betreffende
museum.
33
Educatie en publieksbemiddeling In 2027 wordt een visie op educatie opgesteld. In dit document wordt beschreven hoe de educatieve werking en publieksbemiddeling in het museum vorm krijgt voor de vaste opstelling en wisselende tentoonstellingen. Kerndoelgroepen voor het aanbod zijn museumbezoekers en kinderen in familieen schoolverband. In de visie is ook aandacht voor mensen met een handicap en de manier waarop omgegaan wordt met inhoudelijke en sociale toegankelijkheid.68 Omdat het onmogelijk is om in een keer toegankelijk te worden voor alle doelgroepen, wordt gekozen voor een stapsgewijze aanpak. Naast het reguliere aanbod in het museum wordt, in het verlengde van de pijlervisie Sociaal en Veilig, onderzocht hoe kwetsbare doelgroepen die het museum niet zelf kunnen bezoeken, in hun eigen omgeving met de collectie in contact gebracht kunnen worden (outreach). Een voorbeeld is de ‘Museumtafel’ die langs woonzorginstellingen gaat.69 Omdat er langjarig geen educatiefunctie is geweest is de veel van het materiaal verouderd en moet er een inhaalslag gemaakt worden. Hier is in 2025 al een bescheiden start mee gemaakt. Insteek voor het totale educatie- en bemiddelingsprogramma is dat het breed toegankelijk is, ook financieel en binnen de begroting van het Markiezenhof dit kostenneutraal is.
Wat betreft de samenwerking met de Stadsgidsen Bergen op Zoom (SBM) wordt onderzocht op welke manier deze geïntensiveerd kan worden, zowel inhoudelijk als organisatorisch (planning rondleidingen). Bezoekers Het totaal aantal museumbezoekers moet groeien van 23.936 in 2024 naar bijna 36.000 in 2030.70
Aantal bezoekers Omzet ex BTW
2024 23.936
2025 25.612
2026 27.404
2027 29.323
2028 31.375
2029 33.571
2030 35.921
€ 143.882
€ 173.655
€ 171.445
€ 195.685
€ 221.671
€ 242.745
€ 259.737
Bij het berekenen van deze bezoekcijfers is uitgegaan van een jaarlijkse groei met 7% in de periode 2025-2030. Om een groei van het aantal bezoekers te bereiken moet geïnvesteerd worden in de marketing van het museum als merk en de individuele tentoonstellingen. Dit start met het vergroten van de kennis van bezoekers (data en kwantitatief onderzoek als bezoektevredenheid) en deze vervolgens om te zetten in een (online) marketingstrategie. Als segmentatiemodel is gekozen voor het Culturele Doelgroepenmodel, dat al jaren een stevige positie heeft in het culturele veld.71 Zowel het CKB als Theater De Maagd werken met dit model wat onderlinge vergelijking mogelijk maakt.
68
Onbeperkt Toegankelijk, Rijksmuseum, 2023, p. 55.
69 Onvergetelijk Limburgs Museumtafel - Limburgs Museum 70 Bijlage VI, projectie recette. 71 Zie https://www.rotterdamfestivals.nl/publieksbereik/culturele-doelgroepenmodel.
34
Als kernpubliek wordt gericht op publiek dat zich binnen een straal van 49 KM van het museum bevindt. Incidenteel, bij grotere tentoonstellingen, wordt de rode cirkel gezien als verzorgingsgebied (zie p. 23).
De analyse van het Culturele Doelgroepenmodel brengt op het niveau van huishoudens de doelgroepen in kaart. Het sterkste oververtegenwoordigd ten opzichte van het landelijk gemiddelde zijn de doelgroepen Klassieke Cultuurliefhebbers (‘Bewonderaars van traditionelere kunsten die verfijning en kwaliteit zoeken’), Kindrijke Cultuurvreters (‘Blakende jonge gezinnen die prat gaan op culturele uitjes), Culturele Alleseters (‘Jonge stedelingen met volle (online) agenda die allerlei cultuur bezoeken’) en Weelderige Cultuurminnaars (‘Willen het goede leven leiden en zoeken het kersje op de taart’). Voor een exacte omschrijving van de doelgroepen zie wordt verwezen naar de website van Rotterdam Festivals.72
72 Zie https://www.rotterdamfestivals.nl/publieksbereik/culturele-doelgroepenmodel.
35
2025 Vol tarief Kinderen 6 t/m 17 jaar Kinderen < 6 jaar CJP Mensen met een handicap Groepen >15 personen Resellers (hotels zoals De Draak) Museumkaart (kickback)
€14,50 €6,50 gratis €11,50 €6,50 wisselend €13,50 € 6,22
2026 2027 €14,50 gratis gratis €11,50 gratis €13,50 €12,50 € 5,70
Vriendenloterij (kickback) Gratis
€ 8,70
€ 8,70
2028 ev.73 €16,00 gratis gratis €14,00 gratis €15,00 €14,00 € 6,66 € 9,60
Begeleiders mensen met een handicap, Vrienden van het Markiezenhof, leden Vereniging Rembrandt, ICOM, divers entree
Om beter toegankelijk te worden voor mensen met een handicap, gezinnen en schoolklassen vanuit een financieel perspectief, krijgen mensen met een handicap en kinderen tot 18 jaar vanaf 2026 vrij toegang. De derving – op basis van de cijfers van 2023 – is iets meer dan 7.000 EUR74 en wordt opgevangen door een verhoging van de reguliere entreeprijs van €13,50 naar €14,50 in 2025. Het netto resultaat op basis van de bezoekcijfers van 2023 is netto 651 EURO.
Development Het begrip development omvat alle activiteiten die gericht zijn op het aangaan en onderhouden van relaties met (potentiële) partners om huidige en toekomstige steun te faciliteren. In deze definitie is ‘fondsenwerving’ de uitkomst van dit proces. De focus bij development ligt op de relatie, terwijl fondsenwerving transactie-gericht is. Het begrip development staat voor alle activiteiten op basis van filantropie (algemeen nut) en sponsoring (tegenprestatie) die het Markiezenhof kan ondernemen om de benodigde middelen te verkrijgen voor realisatie van de visie, missie en organisatiedoelstellingen. Hoewel development vaak wordt geassocieerd met geld is dit slechts een van de middelen om de gestelde doelen te bereiken. Andere vormen van steun zijn goederen/diensten in natura, expertise en contacten. In het (recente) verleden is geen actief beleid geweest op het vlak van development. Incidenteel werden fondsen aangevraagd, bijvoorbeeld voor een publicatie, aanwinst of tentoonstelling. De Vrienden van het Markiezenhof, die een cruciale rol hebben gespeeld in de vorming van het museum zoals dit vandaag is door het ondersteunen van de restauratie en het inrichten van de museale ruimtes, zijn van een actieve geefkring met een duidelijk doel gegroeid naar een club van
73
Inclusief 9% BTW, benchmark zie bijlage .
74 Berekend op basis van de cijfers van 2023: 1.230 kinderen die €5,50 (€6,50 min 1 euro voor een consumptie) per entree betalen: 6.765
EUR. Mensen met een handicap: 38 mensen die €5,50 (€6,50 min 1 euro voor een consumptie) per entree betalen: 247 EUR, opgeteld is dit 7.012 EUR.
36
zeer betrokken insiders die, bij gebrek aan sturing vanuit het museum, een eigen koers ontwikkelen, bijvoorbeeld met aankopen. Omdat development van groot belang is voor het draagvlak voor het Markiezenhof, wordt een medewerker development aangesteld. Samen met de directeur krijgt deze de opdracht de development-strategie vorm te geven op basis van onderstaande pijlers: 1. Institutionele gevers - fondsen, overheden, sociaal-maatschappelijke organisaties etc. 2. Bedrijven – sponsoring. 3. Particulieren – o.a. Vrienden van het Markiezenhof, legaten en (micro)donaties. Naast deze drie pijlers onderscheiden we nog special projects; eenmalige werfacties voor een concreet, ambitieus werfdoel, vaak met een mix van partners uit bovenstaande pijlers. Een voorbeeld is de herinrichting van de vaste opstelling. Actief worden op het vlak van development vraagt investeringen (personele bezetting en middelen) Deels betreft dit kosten voor werving, deels betreft dit tegenprestaties in de vorm van bijvoorbeeld ter beschikking stellen van ruimtes. In de genoemde strategie wordt dit menu van tegenprestaties verder uitgewerkt. Uitgangspunt zijn onderstaande percentages:
Overheden (subsidies) Fondsen Bedrijven Particulieren
Percentage tegenprestatie 0% 0% 20-25% 50-60%
Op basis van benchmarking en ervaringsgegevens zijn onderstaande bedragen opgenomen in de meerjarenbegroting. 2026 Overheden (subsidies) €34.000 Fondsen €5.000 Bedrijven €5.000 Particulieren Totaal €44.000
2027 €5.000 €25.000 €10.000 €5.000 €45.000
2028 €30.000 €35.000 €15.000 €10.000 €90.000
2029 €30.000 €45.000 €20.000 €12.500 €107.500
2030 €30.000 €55.000 €20.000 €15.000 €120.000
37
Museumcafé In 2024 is door horeca adviesbureau Vijverborgh onderzoek gedaan naar de toekomstscenario’s voor het Museumcafé van het Markiezenhof om de huidige verlieslatende exploitatie om te zetten in een positieve businesscase.75 Er zijn drie scenario’s uitgewerkt: A. de exploitatie in eigen beheer voortzetten B. het Museumcafé volledig uitbesteden C. een samenwerkingsverband met een nader te selecteren exploitant. Het voorkeurscenario is het samenwerkingsverband tussen het museum en een externe (lokale) partij. De operationele organisatie wordt hierbij volledig uitbesteed aan de externe cateraar/exploitant maar de regie over inrichting en assortiment blijft bij het museum. Door middel van een exploitatieovereenkomst met een bijbehorende service level agreement (SLA) wordt dit geborgd. De motivatie is het optimaal gebruik maken van externe expertise, continuïteit, het delen van risico en de focus op kernactiviteiten van het museum. Uitgaande van 45.000 bezoekers aan het Museumcafé (museumbezoekers en bezoekers van buiten), is bij het in eigen beheer houden van de exploitatie sprake van een negatief resultaat van ruim €13.000,-. Bij het uitbesteden van de exploitatie laat de begroting een resultaat zien van €32.328,- voor de ondernemer, als gerekend wordt met een afdracht voor huur en huisvestingskosten aan het Markiezenhof.
Scenario A – in eigen beheer Omzet obv 45.000 bezoekers €208.800 Ingrediënt kosten €58.464 Personeelskosten €130.13876 Algemene kosten €12.528 Huisvestingskosten €20.880 Investeringen/afschrijvingen Ntb Afdracht aan het Markiezenhof Nvt Resultaat -€ 13.210 Resultaat Markiezenhof
Scenario C - samenwerking €258.300 €51.660 €112.320 €10.332 €25.830 Ntb €25.830 €32.328
-€ 13.210
€51.660
In scenario C wordt uitgegaan van een ondernemer met meerdere vestigingen waardoor scherper kan worden ingekocht en inkoop- en algemene kosten lager zijn. Ook wordt gewerkt met lagere loonkosten doordat de horeca CAO toegepast wordt.
75 Museum het Markiezenhof, Adviesrapport horeca en evenementen, Vijverborgh, 2024. 76 Op basis van de huidige formatie en inschaling: het team blijft in dit scenario verbonden aan de organisatie.
38
Omdat het uitwerken van het concept, de werving van de partner en de daaruit voortvloeiende afspraken (ook op het gebied van kostenverdeling) nog in gang gezet moeten worden na het besluit tot verzelfstandiging is voorzichtigheidshalve gekozen om de inkomsten (huur en afdracht) niet voor de volledige €51.660 op te nemen in de begroting maar een stelpost van €20.000.
Museumshop De Museumshop wordt gezien als een service aan de bezoekers. De museumwinkel is geen bestemming op zich maar een mogelijkheid om een aandenken mee te nemen van het museum zoals een catalogus of ansichtkaart. Met een lokale ondernemer wordt in 2025 onderzocht op welke manier invulling gegeven kan worden aan deze ondersteunende functie (assortiment). Uitgangspunt is dat de Museumshop jaarlijks een bescheiden positief resultaat levert. Vooralsnog is een online shop niet voorzien.
39
5. Commerciële functie Het Markiezenhof heeft naast een museale functie een belangrijke functie als locatie. De representatieve ruimtes van de heren van Bergen zijn nog steeds geliefde zalen om samen te komen. Niet alleen is het Markiezenhof huiskamer van de stad – zoals tijdens Jeugdmonumentendag en de Koningsdagborrel, ook is het veelvuldig decor van filmopnames of fotoshoots. Veel Bergenaren gaven hun ja-woord in de Hofzaal en bedrijven huren de ruimtes graag voor feestelijke bijeenkomsten. Interne analyse De commerciële functie omvat alle activiteiten voor een in- of externe opdrachtgever die plaatsvinden in een specifieke, vaak exclusief voor het gezelschap gebruikte, ruimte. Het Markiezenhof is een complex gebouw. Dit betekent dat de museale en verhuurfunctie continu door elkaar heen lopen: museumbezoekers komen bruidsparen tegen en tijdens de opbouw van een evenement is het museumcafé vaak gewoon geopend. Deze manier van werken draagt bij aan de levendigheid van het complex maar veroorzaakt soms overlast tussen de functies. De aard van het gebouw maakt bovendien dat niet alle faciliteiten die voor verhuur gewenst zijn, aanwezig zijn, zoals een keuken of een handige bergruimte voor materiaal.
Binnen de context van verhuur worden de volgende doelgroepen onderscheiden: Bedrijven – externe (commerciële) organisaties Particulieren – individuen voor vieringen van bijzondere momenten als huwelijken Sociaal maatschappelijke organisaties – bijvoorbeeld de Stichting Vastenavond Intern – interne activiteiten zoals een opening In het Markiezenhof zijn momenteel de volgende ruimtes in gebruik voor (commerciële) verhuur: Hofzaal – het hart van het Markiezenhof met de monumentale Christoffelschouw. Deze ruimte meet 165 m2 en biedt plaats tot 300 gasten.77 Tuinzalen – op de begane grond, direct aan de Franse tuin, liggen de twee tuinzalen en het museumcafé. Deze lichte ruimtes meten ongeveer 65m2 per ruimte. Voor een staande receptie bieden deze ruimtes plaats aan ongeveer 100 personen per ruimte. Domeinkamer – de Domeinkamer ligt in een andere vleugel van het Markiezenhof en heeft een eigen opgang. Deze ruimte is 41m2 en biedt zitplaats aan 15 deelnemers.
77 Voor een volledig overzicht van de beschikbare ruimtes en capaciteit, zie bijlage VII.
40
Educatie atelier – het Educatie atelier is gelegen op de eerste verdieping in dezelfde vleugel als de Domeinkamer. In eerste instantie is de plek bedoeld voor creatieve activiteiten maar hij wordt ook verhuurd. De oppervlakte is 51m2. Naast locaties binnen exploiteert het Markiezenhof ook enkele buitenruimtes van het stadspaleis: De grote binnenplaats, de kleine binnenplaats en de Franse tuin. De Beeldentuin en de Achterplaats vallen op dit moment niet onder regie van het Markiezenhof. Het Markiezenhof heeft op dit moment niet de benodigde vergunningen voor de commerciële verhuur. Prioritair wordt onderzocht op welke manier binnen de bestaande bestemmingsplannen dit wel gerealiseerd kan worden. De commerciële werking wordt deels binnen de organisatie van het Markiezenhof opgevolgd: de coördinator balie- en servicemedewerkers besteedt 10 uur van haar tijd aan verhuur en planning. De sales- en eventmanagementfunctie wordt momenteel uitbesteed aan Pion Organisatie en Evenementen (20 uur per week). Voorheen was dit een functie in gemeentelijke dienst. Doordat veel wisseling geweest is op deze functie, zijn netwerk en kennis verloren gegaan. Ook zijn er weinig vaste processen en procedures. In 2025 is begonnen met het uitwerken van vaste protocollen en is een salesbrochure ontwikkeld. De catering wordt uitbesteed aan geselecteerde cateraars.
De technische ondersteuning voor eenvoudige bijeenkomsten wordt door het Markiezenhof-team gedaan, bij complexere technische wensen wordt ook dit uitbesteed aan een van de vaste leverancier. Dit geldt ook voor inhuur van materialen, meubilair, decoratie etc. Deze kosten worden doorbelast aan de opdrachtgever met een commissieopslag tussen de 10 en 20%. Deze opslag is wisselend omdat de commissie wordt gebruikt als onderhandelingsruimte. Gelet op de markt zijn de tarieven voor de verhuur van de zalen aan de lage kant, terwijl door externe inhuur en commissies de offertes hoog worden gehouden wat de conversie voor het Markiezenhof negatief beïnvloedt. De marketing van de verhuur-functie wordt opgepakt door het communicatieteam van het Markiezenhof, al is dit zeer beperkt gebeurd. Zo ontbreekt goed communicatiemateriaal (foto’s, brochures) en wordt er geen actieve (online) marketing bedreven. Veel van de zichtbare communicatie is gedateerd en de website voorziet niet in de informatiebehoefte van potentiële opdrachtgevers. Door de inzet van Pion Evenementen is het aantal events, en de daarmee samenhangende omzet positief gestegen ten opzichte van 2022.
De manier van werken is echter reactief ipv pro-actief: er wordt geen actieve sales bedreven: Aanvragen die binnenkomen worden behandeld maar er ontbreekt een heldere visie/manier van werken in de vorm van een saleshandboek, er wordt geen deelgenomen aan locatie-evenementen of salesbezoeken. Het planningssysteem Yesplan is nog geïmplementeerd ten tijde van het Cultuurbedrijf met daarbij Theater De Maagd. Het is onvoldoende ingericht om ondersteunend te werken voor het team 41
waardoor veel processen, zoals offertes, nog handmatig gaan. Daarom is in 2025 gestart met een volledige herinrichting van deze software. Daarnaast is de check op uitgaande facturen door het team te beperkt. Het is vooral de waan van de dag die regeert.78 Rapportage of sturing op cijfers van commerciële verhuur als marge of conversie is niet aan de orde geweest bij het Markiezenhof. De ‘horeca-functie’ – commerciële verhuur en museumcafé – werd als één geheel beschouwd waardoor specifieke cijfers of inzicht per functie ontbreken. Het is daardoor alleen mogelijk op hoofdlijnen de resultaten weer te geven: 2024 70 3.986
Aantal evenementen Aantal gasten Omzet (ex BTW) Kosten (ex BTW)
€316.000 inkoop catering €211.64079 personeelskosten €72.672 Resultaat Markiezenhof
€31.688
De commerciële functie van het Markiezenhof draaide in 2024 ruim 30.000 EUR positief. In dit resultaat is geen rekening gehouden met extra inzet personeel Markiezenhof (schoonmaak, technische ondersteuning), afschrijving van materialen of verbruik van de locatie (energie, water, warmte).
Externe analyse Het Markiezenhof opereert niet in een vacuüm. Externe trends en factoren beïnvloeden de organisatie en vormen kansen of bedreigingen. De belangrijkste DESTEP80-trends zijn: Algemeen Stabiele huwelijksmarkt – het aantal huwelijken in Nederland blijft stabiel rond de 65.000 huwelijken per jaar, na een inhaalpiek door Corona in 202281. Belangstelling huwelijken – trouwen kan zich, mede door programma’s als Married at first sight, verheugen op een grote publieke belangstelling. Krappe arbeidsmarkt - de arbeidsmarkt blijft, zeker in Brabant, krap tot zeer krap.82 Dit is ook de verwachting voor Bergen op Zoom.83 78 Museum het Markiezenhof, Adviesrapport horeca en evenementen, Vijverborgh, 2024. 79 In 2024 bedroeg de totale inkoop voor de catering 230.000 EUR, inclusief de kosten voor de inkoop van het museumcafé. Omdat in die
berekening (zie p. 24) al 18.360 EUR is mee-gecalculeerd op basis van benchmarkgegevens, wordt hier gerekend met €211.640. 80 DESTEP-analyse: trends op het gebied van Demografie, Economie, Sociaal-maatschappelijk vlak, Technologie, Ecologie en Politiekjuridisch vlak. 81 Trouwen | CBS. 82 Spanningsindicator: arbeidsmarkt niet langer zeer krap (werk.nl). 83 Duurzame economische groei en brede werkgelegenheid in de regio - Bergen op Zoom (nieuws.nl).
42
Stijgende kosten – bedrijven kunnen gestegen kosten voor grondstoffen en energie niet of nauwelijks doorberekenen.84 Deze gestegen kosten betreffen dus ook het Markiezenhof als organisatie als de mogelijk opdrachtgevers die scherper zullen letten op uitgaven.
Bergen op Zoom Werkgelegenheid De meeste werkgelegenheid is te vinden in de zorg (23%), groot/detailhandel (17%), industrie (15%) en zakelijke dienstverlening (10%). Motor achter de Bergse economie zijn de bedrijventerreinen: Theodorushaven/Noordland nemen 5.500 banen voor hun rekening.85 La Pucelle – Het voormalige bak- en washuis van het Markiezenhof wordt sinds 35 jaar geëxploiteerd als restaurant met enkele ruimtes voor commerciële verhuur. Interbrew Nederland huurt de locatie van de Gemeente Bergen op Zoom en verhuurt deze sinds december 2025 aan een nieuwe horeca ondernemer. De Graankelder, bedoeld voor feesten en partijen, maakt onderdeel uit van deze huurovereenkomst.86 Bibliotheek West-Brabant – is gevestigd in een uitbreiding van het Markiezenhof die eind jaren ’70 bij de restauratie is gerealiseerd. Hoewel het volume en de mogelijkheden interessant zijn en de bibliotheek herhuisvesting onderzoekt, is er op dit moment te weinig concreet om dit onderdeel te laten zijn van het ondernemingsplan.
Evenementen/verhuur Groei markt zakelijke verhuur – Het aantal evenementen, georganiseerd door bedrijven is na Covid19 toegenomen met 26,5%.87 Flexibiliteit in ruimtegebruik - Evenementenplanners zoeken naar locaties die flexibel kunnen worden aangepast aan verschillende soorten evenementen en groepsgroottes. Belevingseconomie – Zie p. 24. Storytelling – Het Markiezenhof heeft een rijk verhaal te vertellen. Evenementenplanners kunnen storytelling integreren in de evenementenervaring door middel van rondleidingen, historische reenactments, multimedia presentaties en interactieve. Technologische integratie - Het gebruik van technologie in evenementen wordt steeds belangrijker en beperkt zich niet alleen tot het evenement zelf. Het omvat ook zaken als digitale uitnodigingen, event management software, interactieve apps voor bezoekers en technologische oplossingen voor registratie en betaling. Technologie is van een toevoeging verworden tot een basiselement met dito verwachtingen bij opdrachtgevers en deelnemers. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor snelheid en beschikbaarheid van informatie, bijvoorbeeld in de vorm van een offerte. Hybride evenementen - De populariteit van hybride evenementen, waarbij zowel fysieke als virtuele deelnemers worden betrokken, blijft groeien sinds Corona.
Dit vraagt wel een specifieke infrastructuur (livestreaming van presentaties, interactieve online sessies etc.).
84 Meer ondernemers verwachten stijging verkoopprijzen | CBS. 85
Idem.
86 Omdat het Markiezenhof geen partij is in deze huur, valt het buiten het bestek van dit ondernemingsplan. 87 https://www.eventbranche.nl/nieuws/de-staat-van-de-eventbranche-minder-omzet-zelfde-aantal-collegas-meer-events-23584.html
43
Duurzaamheid – net als technologie is duurzaamheid voor evenementen de norm geworden. Dit geldt voor afval en bijvoorbeeld de keuze voor minder milieubelastende menusamenstelling en seizoensgebonden producten van lokale ondernemers (maatschappelijk verantwoord ondernemen).
SWOT- analyse De SWOT-matrix confronteert de hierboven beschreven interne factoren met de uitkomst van de externe analyse. Uitgangspunt is dat de interne Strengths (sterkten) en Weaknesses (zwakten) beïnvloedbaar zijn door het Markiezenhof, waarbij externe Opportunities (kansen) en Threats (bedreigingen) niet door de organisatie beïnvloed kunnen worden.
+
-
Strengths (sterkten, intern) locatie
-
Weaknesses (zwakten, intern) locatie
-
USP: oudste en mooiste stadspaleis van de Lage Landen ligging in het stadscentrum Bergen op Zoom goed bereikbaar met auto en OV
-
veel onbenutte ruimten, met name in de kantoorvleugel zowel binnen- als buitenruimten
-
akoestiek
faciliteiten
-
mooie, representatieve ruimtes
-
flexibel en gemotiveerd team
verwevenheid gebouw met restaurant La Pucelle, oa dubbelgebruik toiletten gebouw niet duurzaam (temperatuur) niet alle zalen zijn bereikbaar voor mensen met een fysieke beperking monumentaal gebouw met collectie (niet alles kan/ruimtes zijn niet flexibel inzetbaar)
faciliteiten
-
team
gedateerd meubilair technische voorzieningen beperkt/gedateerd
team
organisatie
-
verwevenheid met museaal gebruik (ook: geluid)
koppeling met inhoud collectie mogelijk
-
afhankelijk van externe ondersteuning op sales/evenementen veel wisselingen binnen het team
organisatie
-
planningsysteem Yesplan beperkt ingezet CRM-systeem ontbreekt (contacten zitten bij personen) beperkte ondersteuning door communicatie-team geen targets of zicht op financiën geen kostprijsberekening focus organisatie ligt op de museale functie besluitvorming traag
overig
-
beperkte bekendheid als locatie actieve sales ontbreekt kwaliteit gebodene past niet altijd bij de status die de omgeving oproept
44
Opportunities (kansen, extern)
Threats (bedreigingen, extern)
Algemeen
-
Algemeen
-
stabiele huwelijksmarkt belangstelling voor trouwen
Bergen op Zoom
-
stijgende kosten
Overig
-
La Pucelle wordt herontwikkeld Bibliotheek West-Brabant (mogelijk op termijn)
-
Evenementen/verhuur
-
krappe arbeidsmarkt
-
groei zakelijke markt
benodigde vergunningen commerciële verhuur komen niet op orde verwachtingen vanuit gemeenschap Bergen op Zoom (‘gebruik was altijd gratis’) toenemende concurrentie
belevenis economie storytelling
Aanpak In 2024 is door horeca-adviesbureau Vijverborgh een basale businesscase voor de commerciële functie van het Markiezenhof opgesteld op basis van benchmarkgegevens.88 Het doel van deze verkenning is een duidelijker beeld te krijgen van de potentie van de omzet van deze functie. Het uitgangspunt van een commerciële functie is immers om een positief financieel resultaat te genereren om het fundament onder de organisatie te versterken. Als doelmarkten worden onderstaande segmenten onderscheiden, elk met een eigen focus en tariefstelling. Voor ieder segment heeft Vijverborgh een laag, medium en hoog scenario berekend. Benchmarkgegevens zijn gebruikt om tot een gemiddelde besteding per evenement over alle segmenten gemiddeld te komen: Gemiddelde besteding per gast Zaalhuur Eten en drinken Overig (decoratie, inhuur technische materialen etc) Totaal
€18,90 €35,00 €16,10
27% 50% 23%
€70,00
88 Museum het Markiezenhof, Adviesrapport horeca en evenementen, Vijverborgh, 2024.
45
Bedrijven Externe (commerciële) organisaties die een evenement willen organiseren met het Markiezenhof als locatie. De potentie, in de verkorte analyse van Vijverborgh, is ongeveer 135 bijeenkomsten per jaar, met een gemiddelde groepsgrootte van 68 personen. Bij een gemiddelde besteding van 70 euro per deelnemer vertegenwoordigt dit marktsegment een potentie van maximaal €642.60089. In dit maximale scenario bedraagt de omzet op de zaalhuur ruim 173.000 EUR. focus: congres (1 dag, op di/wo/do) diner/feestavond (do/vr/za) vergaderen (di/wo/do) leadtime: 3-5 maanden (vergadering), 6-12 maanden (congres) tarief: commercieel
Particulieren Dit segment betreft individuen die een speciaal moment willen vieren in het Markiezenhof, bijvoorbeeld een huwelijk of uitvaart/gedenkmoment. In tegenstelling tot huwelijken kennen gedenkmomenten geen seizoen en is de lead-tijd (moment tussen plannen en uitvoeren van een evenement) veel korter. Door deze markten te combineren is een optimalere bezetting van de zaalcapaciteit mogelijk. De potentie voor de huwelijksmarkt wordt in het hoogste scenario gezet op €171.360, gedenken vertegenwoordigt in het meest optimistische scenario een omzet van €57.120. Aan inkomsten op zaalhuur binnen het totale segment is, met dit maximale scenario, €61.000 haalbaar. focus: huwelijkssluiting en huwelijksfeest (vr/za in mei/jun/sept/okt) gedenkmomenten leadtime: 12-18 maanden (huwelijk), 1-2 weken (gedenkmomenten) tarief: commercieel
Sociaal maatschappelijke organisaties Ook culturele en sociaal maatschappelijke organisaties moeten een plek kunnen blijven vinden in het Markiezenhof. Dit kan, zoals tot voor kort gebeurde, niet om niet. Het Markiezenhof maakt als zelfstandige stichting immers kosten als schoonmaak, inzet personeel om het evenement voor te bereiden en te begeleiden en verbruikskosten als gas, water en licht. Daarom is er een kostprijsberekening opgesteld die, afgerond, het culturele tarief vormt voor sociaal maatschappelijke organisaties uit Bergen op Zoom. Ook de commerciële tarieven vinden hun basis in deze kostprijsberekening.90 focus: beschikbaar voor sociaal maatschappelijke en culturele initiatieven in Bergen op Zoom leadtime: 6-12 maanden tarief: cultureel
89 In de meerjarenbegroting wordt voor alle marktsegmenten gerekend met het mediumscenario. Bij het uitbesteden van Eten en drinken
en Overig aan externen komt alleen het deel zaalhuur (18,90 EUR/per gast) ten bate van het Markiezenhof. 90 Bijlage VII: tarieven commerciële functie Markiezenhof.
46
Intern Naast activiteiten met een externe opdrachtgever zijn er ook interne evenementen als openingen. De organisatie van deze activiteiten worden uitgevoerd door het team van de commerciële functie, al staan hier geen inkomsten tegenover. De organisatie van educatieve activiteiten als lezingen of rondleidingen vallen onder de verantwoordelijkheid van de educatie-functie. Wel moet er een continue afstemming zijn tussen de commerciële verhuur en educatie over het gebruik van ruimtes. Een gezamenlijke manier van plannen en werken is dus essentieel. Dit geldt ook voor de organisatie van publieksevenementen als roofvogelshows.
Team Om bovenstaande ambities te realiseren wordt een sales coördinator aangenomen. Deze persoon heeft als taak de verkoop (sales) van het Markiezenhof uit te voeren en de evenementen volledig voor te bereiden tot de uitvoerfase. (offerte, planning, interne afstemming etc). De uitvoer van het evenement is in handen van een externe cateraar, samen met een evenementenmanager van het Markiezenhof. Op deze manier kan de sales coördinator proactief de locatie in de markt zetten en netwerk opbouwen. Het marketingteam speelt een belangrijke, ondersteunende rol bij het in de markt zetten van het Markiezenhof als evenementenlocatie. Daarom worden tijd en middelen vrijgemaakt. In bovenstaande opzet wordt gewerkt met een externe cateraar. Dit betekent dat de inkomsten voor eten en drinken (volledig) en overige inkomsten als inhuur materiaal (deels) naar een derde partij vloeien. Daar staat tegenover dat er geen directe kosten gemaakt worden door het Markiezenhof, anders dan personeelskosten voor de sales coördinator en marketingpromotie kosten. In de meerjarenbegroting is daarom gerekend met 27% (inkomsten zaalhuur) van de omzet in het maximale scenario. Naar verwachting is de periode tot eind 2025 nodig om interne processen uit te werken, de marketing uit te rollen en de sales coördinator te werven.
Omdat er rekening gehouden moet worden met de leadtime van de verschillende evenementen, zal de omzet een ingroeitijd kennen.
47
6. Erfgoed functie Het Markiezenhof-complex zelf is met stip het topstuk van de collectie: het stadspaleis uit 1485 is opgenomen op de lijst van 100 belangrijkste monumenten van de Rijksdienst voor Monumentenzorg91 en een van de vier topmonumenten van Brabant92. Het Markiezenhof eindigde in 2023 op de tweede plaats bij de verkiezing Meest romantische kasteel van Nederland. Bovendien ontving het museum in 2024 en 2025 een Michelinster! Er is geen vergelijkbare site van deze ouderdom en omvang in de Lage Landen. Hoewel de erfgoedfunctie niet eerder expliciet benoemd is, worden al activiteiten ondernomen die binnen dat kader passen. Door deze functie verder te versterken wordt van het icoon van Bergen op Zoom een levendig huis gemaakt. Interne analyse De bouwgeschiedenis en architectuur van het Markiezenhof, die meer dan 5 eeuwen omvat, is een rijke bron van verhalen: Erasmus bezocht het Markiezenhof, Koning Philips II en Keizer Karel V dineerden in de Hofzaal en muziek van Jacob Obrecht klonk waarschijnlijk in de Hofkapel. Tegelijk is veel nog onbekend over de bouw- en bewoningsgeschiedenis. In 2023 is de rol van stadshistoricus, die ook de opdracht had het complex en de rol in de geschiedenis van Bergen op Zoom te onderzoeken, uit de formatie wegbezuinigd.
Momenteel bereidt een van de conservatoren, in eigen tijd, een proefschrift voor over de bouw- en bewoningsgeschiedenis van het Markiezenhof. Het inzetten van het erfgoed gebeurt momenteel vooral tijdens grote (landelijke) publieksevenementen zoals Open Monumentendag, Dag van het Kasteel etc. Ook bij lokale events als Popmonument, Jeugdmonumentendag en de Krabbefoor staat het monument in de schijnwerpers. Daarnaast organiseert het Markiezenhof eigen activiteiten die geïnspireerd zijn op het historische decor van het Markiezenhof: de populaire roofvogelshows in de zomer en sinds 2023 het sfeervolle Magisch Markiezenhof samen met ondernemersvereniging Sterck, in aanloop naar de kerstperiode.93 Dat deze evenementen populair zijn, bewijzen de bezoekersaantallen: Proefmei telde 16.000 bezoekers in 2024, de Jeugdmonumentendag 620 en de Open Monumentendag was in 2023 goed voor 2.279 bezoekers. Op het gebied van programmering worden incidenteel lezingen in de Hofzaal georganiseerd, in samenwerking met partners als de Geschiedkundige Kring Bergen op Zoom. Ook was de Hofzaal meermaals het decor van sfeervolle concerten.
91 Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg - Wikipedia. 92 Topmonumenten Brabant | Bekende monumenten. 93 Bijlage VIII: overzicht publieksevenementen.
48
De publieksbegeleiding over het erfgoed is summier: verspreid over het gebouw, bijvoorbeeld in de stijlkamers, wordt toelichting gegeven door middel van tekstbordjes. Ook aan de buitenzijde van het gebouw is de duiding beperkt. De Grote Binnenplaats is een geliefd startpunt voor (stads)rondleidingen. De bronzen maquette is een dankbaar hulpmiddel om het Markiezenhof te duiden. Van 2018 tot 2023 was de volledige begane grond van het Markiezenhof vrij toegankelijk. Hierdoor konden monumentenliefhebbers of groepen een kijkje nemen in het monument (oa Hofzaal) zonder direct te betalen. In jaar 2022 maakten 6.688 bezoekers van deze mogelijkheid gebruik. Dit waren dus extra – niet betalende – bezoekers. Met de 5 andere partners in het complex94 wordt nauwelijks inhoudelijk samengewerkt rondom de locatie.
Externe analyse Belevingseconomie - Mensen zijn op zoek naar unieke ervaringen bij evenementen. Historische locaties als het Markiezenhof, kunnen hier goed op inspelen door de rijke geschiedenis en het karakter van de locatie te benadrukken en interactieve elementen toe te voegen die bezoekers een gedenkwaardige ervaring bieden. Storytelling – De methode storytelling doet al jaren opgang: niet het presenteren van droge (historische) feiten als jaartallen maar het verbinden van feit aan verhaal. Sterke voorbeelden zijn het project The Lost Palace in Londen (over een afgebrand stadspaleis) en de interactieve stadswandeling rond monumenten die najaar 2025 in Mechelen wordt gelanceerd. Groei toerisme – Het toerisme in Brabant blijft groeien: in totaal werden in 2024 4,99 miljoen bezoekers ontvangen, waarvan bijna 1,5 miljoen afkomstig uit het buitenland. Ruim 9% van alle bezoekers komt uit België, 7,7% is Duitser.95 Op wereldschaal wordt weliswaar een volledig herstel naar het niveau van voor Corona van de bezoekersaantallen verwacht, maar de toeristische sector kampt nog wel met ‘tegenwind’ (inflatie, hoge kosten en consumentenvertrouwen).
Voor de Nederlandse markt wordt richting 2035 een groei van het toerisme van 11% verwacht, voor de buitenlandse bezoekers, met als belangrijkste landen van herkomst België en Duitsland, is de groeiverwachting 37%.96 Belangstelling historie – Bergenaren hebben van oudsher een enorme belangstelling voor historie: er zijn meer dan 25 stichtingen en verenigingen die zich bezighouden met geschiedenis. Een groot aantal daarvan is verenigd in het overlegorgaan Historische Verenigingen.97 De groeiende belangstelling voor historie is ook zichtbaar bij het grote publiek met publicaties als de Canon van Nederland (en Vlaanderen) en tv-series als het Verhaal van Nederland – Oranje Nassau waar ook het Markiezenhof een rolletje in speelde. In dit rijtje horen zeker ook de boeken, podcasts en theatershows van de Vlaamse auteur Bart Van Loo die het verhaal van de Bourgondiërs, waar de familie van Glymes bij hoorde, weer terug in het collectief geheugen brengt.
94
Bibliotheek West-Brabant, restaurant La Pucelle, VVV Brabantse Wal, West-Brabants Archief en de Maria kapel.
95 https://brabantpartners.com/kennis 96 Toerisme in Brabant blijft groeien: ook in 2024 forse stijging buitenlandse bezoekers - De MooiRooiKrant 97 Bijlage IX – overzicht leden Cultuur-historisch overleg Bergen op Zoom.
49
Meerstemmigheid – Monumenten dragen een veelheid aan verhalen in zich, terwijl in de ontsluiting vaak de focus ligt op een enkelvoudig verhaal – vaak dat van de machthebbers. De aandacht voor andere geschiedenissen van naamloze velen neemt toe.98 Visie Binnenstad – in 2023 is het Toekomstbeeld Binnenstad in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant gepresenteerd.99 Om te komen tot een aantrekkelijke en fijne binnenstad zijn er vijf ontwikkelpunten genoemd. Met name het speerpunt historische identiteit als fundament sluit naadloos aan bij het Markiezenhof. De groene looplijn die het Ravelijn met de Gevangenpoort met de – openbare- ruimtes van het Markiezenhof verbindt is een van ‘dwaalgebieden’. Ook wordt het Markiezenhof genoemd als ontwikkelplek voor een intieme horecalocatie. Daarnaast is het voornemen de binnenstad beter bereikbaar te maken, met het Mineurplein als verbeterlocatie voor parkeren. Tot slot wordt ook het belang van city- en regiomarketing benoemd. Productaanbod historie Bergen op Zoom – in de afgelopen jaren is de rijke historie van Bergen op Zoom inspiratiebron geweest tot het ontwikkelen van een aantal bezoekersbelevingen: De Gevangenpoort, met escaperoom (2015), De Grebbe (2017) en Het Ravelijn (2020).
In 2024is in de torenkamer van de Sint Gertrudis een bezoekplek ingericht onder andere rond het werk van Willebrord Snellius, die de kromming van de aarde gemeten heeft aan de hand van de toren van de Peperbus en het Markiezenhof. Ook de toren van het Markiezenhof wordt door dit project bezoekbaar (op aanvraag) Provinciaal cultuurbeleid – het provinciale beleid focust op vier thema’s, de Verhalen van Brabant: Bevochten Brabant, Religieus Brabant, Innovatief Brabant en Bestuurlijk Brabant. Binnen dit laatste thema ontvangt het Markiezenhof steun voor het behoud van het monument.
98 Zie oa https://www.cultureelerfgoed.nl/actueel/weblogs/adviseurs/2024/monumental-matters-reflectie 99 Toekomstbeeld Binnenstad, Gemeente Bergen op Zoom, 2023.
50
SWOT- analyse De SWOT-matrix confronteert de hierboven beschreven interne factoren met de uitkomst van de externe analyse. Uitgangspunt is dat de interne Strengths (sterkten) en Weaknesses (zwakten) beïnvloedbaar zijn door het Markiezenhof, waarbij externe Opportunities (kansen) en Threats (bedreigingen) niet door de organisatie beïnvloed kunnen worden.
+
-
Strengths (sterkten, intern) aanbod
-
Weaknesses (zwakten, intern) aanbod
USP: oudste en mooiste (en grootste) stadspaleis van de Lage Landen ligging in het stadscentrum Bergen op Zoom goed bereikbaar met auto en OV veel onbenutte ruimten, met name in de kantoorvleugel
-
nauwelijks publieksbegeleiding niet alle ruimtes zijn bereikbaar voor mensen met een fysieke beperking
zowel binnen- als buitenruimten deelname landelijke en lokale erfgoed evenementen organisatie eigen erfgoed events
overig
-
Opportunities (kansen, extern) Bergen op Zoom
-
beperkte kennis over bouw- en bewoningsgeschiedenis (door bezuiniging formatie stadshistoricus)
grote belangstelling voor historie veel beleefbaar erfgoed
beperkte bekendheid als locatie nauwelijks inhoudelijke samenwerking binnen het complex weinig aangesloten op de mogelijkheden van (inter)nationale, provinciale en lokale beleidsprogramma’s
Threats (bedreigingen, extern) Overig
-
verwachtingen vanuit gemeenschap Bergen op Zoom (‘gebruik was altijd gratis’)
kansen uit Toekomstbeeld binnenstad (horeca, groenverbindingen, citymarketing en parkeren)
Trends
-
belevenis economie storytelling blijvende groei toerisme, met name uit nabijmarkten België en Duitsland. meerstemmigheid
51
Erfgoed centraal Onderzoeken en ontsluiten Net als bij de museale functie is het doen van onderzoek naar het complex en de bewoningsgeschiedenis essentieel als basis voor het uitbouwen van de erfgoedfunctie. Door middel van een aanvraag van een conservatorestipendium100 wordt geprobeerd een van de conservatoren in staat te stellen zijn promotie op dit onderwerp af te ronden en om te zetten in een publieksvriendelijke publicatie. De huidige publieksbemiddeling over het gebouw wordt herzien en uitgebreid, bijvoorbeeld in de vorm van een audiotour. HOFmeesters De activatie van de erfgoedfunctie van het Markiezenhof vindt plaats op verschillende ritmes: permanent, tijdens evenementen en tijdens een jaarlijkse ‘interventie’ van een hedendaagse kunstenaar in de historische ruimtes van het Markiezenhof. Deze serie HOFmeesters (werktitel) verbindt het de monumentale binnen- én buitenruimtes met hedendaagse kunst waardoor bezoekers op een andere manier het erfgoed gaan beleven. HOFmeesters is geïnspireerd door de programmering van de Oude Kerk in Amsterdam, de Grote Kerk in Veere en projecten als de interventie RE-BELLE van Maria Roosen in het kader van Nieuwe Perspectieven in de Grote Kerk van Breda.101 Eind 2026 wordt het projectplan uitgewerkt zodat begin 2028 de eerste presentatie plaats kan vinden.
Uitbreiden bestaande programmering Het jaar rond worden evenementen geprogrammeerd of aangehaakt bij bestaande evenementen op het vlak van erfgoed. Dit gaat om het voortzetten/versterken van bestaande programmering102, het toevoegen van erfgoed-inhoud aan bestaande momenten als Proefmei en Sinterklaas en om nieuwe initiatieven als bijvoorbeeld prinsen- en prinsessendag, de Canondagen of deelname aan het Openluchthotel. Families met kinderen en toeristen vormen een belangrijke doelgroep voor deze programmering die, naast de landelijke momenten, vooral in de vakanties gepland wordt. Ook wordt onderzocht of het Markiezenhof weer jaarlijks het huis van Sinterklaas kan huisvesten. Ondersteuning vanuit Marketing is essentieel om deze evenementen meer bekendheid te geven en het merk Markiezenhof te laden als erfgoedbestemming. Met de huidige huisgenoten in het Markiezenhof willen we de inhoudelijke samenwerking uitbreiden, bijvoorbeeld met een gezamenlijk ‘open Hof’.
100 Dit initiatief van het Mondriaanfonds maakt het mogelijk conservatoren tijdelijk vrij te stellen van werkzaamheden en een junior
conservator aan te nemen om deze werkzaamheden op te volgen. 101 RE-BELLE | Grote Kerk Breda. 102 Magisch Markiezenhof, roofvogelshows, Jeugdmonumentendag, Dag van het Kasteel waar in 2025 de opening plaatsvindt in het Markiezenhof etc.
52
Productontwikkeling Om het gebouw verder te ontsluiten willen we in de periode tot 2030 een aantal nieuwe producten ontwikkelen, zoals een escaperoom in de kelder van het Markiezenhof en concertprogrammering van klassieke muziek in de Hofzaal. De insteek van deze nieuwe producten is dat zij na een proefeditie minimaal break-even kunnen draaien.
53
DEEL III – Het ‘hoe’ 7. Organisatie Huidige situatie De huidige formatie van het Markiezenhof telt 18,81 FTE, excl uitzendkrachten en externe ondersteuning, vrijwilligers en stagiairs. Deze formatie is in de afgelopen jaren stevig ingekrompen als gevolg van bezuinigingen en de ontvlechting van het Cultuurbedrijf. Zo waren directie en educatie gedeelde functies die niet meer ingevuld zijn voor het Markiezenhof. Het Markiezenhof-team is in te delen in onderstaande functiegroepen:
Management, secretariaat en administratie Conservator en collectiebeheer Marketing Balie en receptie Suppoosten, servicemedewerkers Horeca - museumcafé Verhuur Technische dienst Schoonmaak
Situatie 2025103 3,29 FTE104 2,53 FTE 2,56 FTE 0,74 FTE 3,34 FTE 2,36 FTE 0,27 FTE 2 FTE 1,72 FTE 18,81 FTE
Naast deze vaste formatie is er een flexibele invulling van een aantal functies:
Suppoosten, servicemedewerkers Verhuur Schoonmaak
Situatie 2025 1,07 FTE 0,55 FTE 0,20 FTE 1,82 FTE
103 Situatie voor voorgenomen reductie formatie. In het kader van de opgelegde taakstelling verdwijnen per 2026 de volgende functies:
marketing (1 FTE), museumcafé (2,36 FTE). 104 Inclusief aansturing balie en vrijwilligers voor 0,62 fte, combinatiefunctie met Verhuur.
54
Medewerkers van de technische dienst en schoonmaak verrichten ook werkzaamheden voor andere ‘bewoners’ van het Markiezenhof. Dit wordt nu niet volledig gekapitaliseerd en slechts deels doorberekend.
Technische dienst
Schoonmaak
VVV TBD
5,5 uur/week (wordt niet doorberekend)
West-Brabants Archief Depot 50 uur/jaar (wordt niet doorberekend) WBA 25 uur per jaar (wordt niet doorberekend) Depot doorberekend (€2.913/jaar ex btw)
kapel TBD
-
In aanloop naar de verzelfstandiging worden afspraken gemaakt met betrokken partijen over gewenste diensten en kosten. Er is geen formeel organigram sinds het vertrek van de laatste directeur in oktober 2021. De dagelijkse leiding is in handen van het hoofd Museum en Programma, die deze rol ad interim op zich heeft genomen. Het hoofd M&P rapporteert aan de directeur Ruimte en Economie van de gemeente Bergen op Zoom. De gemeente Bergen op Zoom voorziet in ondersteunende diensten als ICT, P&O en financiële administratie.
Situatie na verzelfstandiging Organisatie waarden Met het team van het Markiezenhof zijn drie organisatiewaarden geformuleerd. Deze begrippen geven richting aan de manier waarop de organisatie in- en extern functioneert. Om de waarden levend te houden komen ze geregeld terug bij interne overleggen of momenten in de P&O-cyclus. Ambitie We leren van het verleden. Vanuit gisteren werken we aan de wereld van morgen. We proberen nieuwe dingen uit en vieren successen. Betrokkenheid We zijn betrokken bij elkaar en onze omgeving. We communiceren op een open manier en helpen elkaar als dat nodig is. Plezier met elkaar en vertrouwen in elkaar is wat ons bindt. Professionaliteit We verstaan ons vak en werken op een deskundige manier. We zetten onze mensen en middelen op een efficiënte manier in. 55
Formatie De formatie na verzelfstandiging wordt gedreven door de visie ‘vast waar nodig, flexibel waar mogelijk.’ Dit betekent dat kerntaken als behoud en beheer van de collectie en essentiële functies deel uitmaken van de vaste formatie. Daaromheen wordt een meer flexibele schil gebouwd. Extra taken die op projectbasis kunnen worden uitgevoerd worden uitbesteed, net als de ondersteunende diensten als ICT en P&O die momenteel door de gemeente worden uitgevoerd. Schematisch ziet dit model er als volgt uit:
INCIDENTELE ONDERSTEUNING capaciteit en kennis (tijdelijk, wisselende plek in organisatie)
STRUCTUREEL UITBESTEED capaciteit en kennis (doorlopend, vaste plek in organisatie)
KERN kernorganisatie
De kernorganisatie telt drie teams, ieder met een meewerkend voorman/vrouw. Deze drie personen vormen samen met de directeur-bestuurder het managementteam van de organisatie. In het gekozen stichtingsmodel loopt het toezicht op de organisatie via de raad van toezicht die tevens de formeel leidinggevende is van de directeur-bestuurder. Iedere afdeling heeft een specifieke opdracht: Collectie & Presentatie Het team Collectie & Presentatie draagt zorg voor de uitvoering van de museale kerntaken Bewaren, Verzamelen, Onderzoeken en Interpreteren en Tentoonstellen. Vanuit die logica vallen ook de toegevoegde functies educatieve werking (0,5 FTE) en projectmanagement (o.a. voor tentoonstellingen maar ook voor projecten buiten dit team, 0,5 FTE) binnen deze afdeling. Daarnaast is coördinatie van dit team voorzien (0,3 FTE). Marketing & Sales Dit team is verantwoordelijk voor alle relaties en transacties met partijen buiten het museum: marketing van de drie functies, invulling geven aan de commerciële functie (verhuur/sales) en het werven van fondsen. Binnen Marketing & Sales zijn de functies voor commerciële activiteiten uitgebreid en is een fondsenwerver (development, 0,5 FTE) toegevoegd. Omdat delen van de marketingfunctie worden uitbesteed (vormgeving), kan de formatie op die functie worden beperkt.
De verhuurfunctie (sales) wordt ingevuld met vaste formatie (0,99 FTE) in plaats van externe inhuur.
56
Bedrijfsvoering Onder Bedrijfsvoering vallen alle ondersteunende activiteiten voor de organisatie: ontvangst van bezoekers (Service en balie), beheer en onderhoud van het gebouw (technische dienst en Schoonmaak), beveiliging en administratie. Vanuit Bedrijfsvoering worden structureel uitbestede diensten als ICT, P&O, financiële administratie en museumcafé aangestuurd. Om flexibeler te kunnen werken wordt het verschil tussen balie- en servicemedewerkers opgeheven zodat 1 team ontstaat. Naast een aansturende functie (0,8 FTE) wordt het team Bedrijfsvoering uitgebreid met administratieve ondersteuning (0,5 FTE) die een soepele samenwerking met uitbestede diensten ondersteunt. Bovenstaande omschrijving vertaalt zich naar onderstaand organigram:
raad van toezicht
directeur-bestuurder (0,8 FTE)
Collectie & Presentatie - conservator en aansturing (1,8 FTE) - collectiebeheer (1,02 FTE) - educatie (0,5 FTE) - projecten (0,5 FTE) - vrijwilligers kermis/collectiebeheer/educatie
Incidentele ondersteuning projecten
Marketing & Sales - marketing en aansturing (1,69 FTE) - sales (verhuur, 0,99 FTE) - planning (0,67 FTE) - development (0,5 FTE)
Incidentele ondersteuning catering vormgeving
Bedrijfsvoering - bedrijfsvoering (0,8 FTE) - administratie (0,5 FTE) - schoonmaak (1,92 FTE) - technische dienst (1,8 FTE) - teamleider Service en balie (0,7 FTE)
- Service & balie (3,33 FTE) - vrijwilligers supoosten
Structureel uitbesteed IT financien P&O Museum café
In een aantal functies wordt op dit moment niet voorzien binnen de huidige formatie, zoals een directeur of fondsenwerver. Andere rollen die wel belangrijk zijn voor de museale- en erfgoedfunctie – zoals educatie – zijn bezuinigd in eerdere formatiewijzigingen. In onderstaand overzicht wordt de nieuwe formatie vergeleken met de situatie in 2024.
57
Management, secretariaat en administratie Conservator en collectiebeheer Marketing Balie en receptie Suppoosten, servicemedewerkers Horeca - museumcafé Verhuur Technische dienst Schoonmaak Totale formatie in dienst Totale formatie
Situatie 2025 3,29 FTE105
Situatie 2026 e.v. 2,77 FTE
incl. directeur
2,53 FTE 2,56 FTE 0,74 FTE 3,34 FTE 2,36 FTE 0,27 FTE 2 FTE 1,72 FTE 18,81 FTE 20,7 FTE
3,82 FTE 2,19 FTE 4,03 FTE
incl. educatie en projectleider incl. development incl. coördinatie
0,99 FTE 1,8 FTE 1,92 FTE 17,52 FTE 17,52 FTE
Overleg De raad van toezicht komt minimaal vier jaar bijeen, telkens in aanwezigheid van de directeurbestuurder die de vergaderingen voorbereidt. Op de agenda staan strategische plannen, (jaar) verantwoording en goedkeuring van de jaarbegroting. Ook staat reflectie op het eigen functioneren jaarlijks op de planning. Het MT bestaat uit de directeur en de drie coördinatoren. Tijdens dit (twee)wekelijkse voortgangsoverleg worden organisatiebrede besluiten genomen. Per (deel) team wordt een eigen overlegstructuur opgezet die zo licht als mogelijk wordt gehouden. Er zijn geregeld gezamenlijke personeelsmomenten, ook voor de vrijwilligers is met regelmaat een afstemmoment zodat zij betrokken blijven.