CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 9 bij toelichting. Toetsing stikstof

Raadsvergadering 4 oktober 2021, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Gewijzigde vaststelling nieuwe 150KV hoogspanningsverbinding Woensdrecht-Bergen op Zoom26.064 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

23 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Hoeveel is 1 mol stikstof per hectare per jaar? Een mol stikstof komt overeen met 14 gram N (of in de vorm van stikstofverbindingen met 62 gram NO 3- of 18 gram NH4+). 14 gram N komt overeen met het gewicht van circa 4 suikerklontjes (of één eetlepel suiker). Als gevolg van deze depositie, wordt deze hoeveelheid gedurende een jaar gelijkmatig in tijd en ruimte verdeeld over een oppervlakte die gelijk is aan ongeveer twee voetbalvelden. Per vierkante meter is dit 0,0014 gr of 1,4 mg. Hoe verhoudt toename zich tot achtergrondbelasting in een bepaald gebied? Op alle Natura 2000-gebieden in Nederland vindt als gevolg van natuurlijke en door mensen beïnvloede oorzaken depositie van stikstof plaats. Deze achtergronddepositie (ADW) varieert tussen ca. 700 en 4.000 mol/ha/jaar, afhankelijk van de locatie. Deze deposities vinden al gedurende decennia permanent plaats, zij het dat ze in de afgelopen decennia aanzienlijk gedaald zijn. De achtergrondwaarden worden vastgesteld met behulp van modelberekeningen, die gebaseerd zijn op metingen van stikstofconcentraties in de lucht en van deposities. Een aantal factoren is van invloed op de nauwkeurigheid van deze informatie. Naast de nauwkeurigheid van het gebruikte model zijn nog enkele andere bronnen van onzekerheid te noemen.

Het detailniveau van de gebruikte informatie over emissiebronnen in binnen- en buitenland kent om praktische redenen zijn beperkingen. Hetzelfde geldt voor meteorologische en omgevingsfactoren die van invloed zijn op de verspreiding van luchtverontreiniging. Binnen een gridcel is bovendien de werkelijke concentratie niet overal gelijk. Een onzekerheidsmarge rond de weergegeven waarden is het gevolg. De onzekerheid bedraagt, afhankelijk van stof en jaar, van 15% tot 30% voor concentraties en van 50% tot 100% voor deposities (RIVM, 2017). Hoewel er sprake is van een langjarige trend waarbij de emissies en achtergronddepositie dalen, variëren de achtergronddeposities op een specifieke locatie van jaar tot jaar. Dit heeft met name te maken met jaarlijkse verschillen in weersomstandigheden (temperatuur, windrichting en hoeveelheid neerslag). Door meteorologische omstandigheden kunnen van jaar tot jaar variaties in de depositie optreden in de orde van grootte van 10% (CLO, 2019). Dit kunnen dus jaarlijkse verschillen zijn in de ordegrootte van 70 tot 400 mol/ha/jaar.

Een eenmalige dosis van maximaal 0,18 mol/ha aan stikstof maar op de meeste locaties aanmerkelijk minder, als gevolg van tijdelijke activiteiten is daarom op zichzelf zeer gering ten aanzien van de jaarlijkse depositie van de afgelopen decennia (0,26-0,045% van de jaarlijkse depositie), maar ook vanuit de natuurlijke fluctuatie in stikstofdepositie en de nauwkeurigheid waarmee de achtergronddeposities zijn vastgesteld. Een bepaalde eenmalige en lage toename van de depositie is derhalve zeer gering ten opzichte van de al lang bestaande en permanente deposities op specifieke habitattypen. Ter vergelijking: de natuurlijke achtergronddepositie (zonder menselijk ingrijpen) ligt naar verwachting tussen de 71 en 357 mol N/hectare/jaar (of 1 tot 5 kg N) (Arcadis, 2011). De eenmalige maximale toename als gevolg van het project (0, 18 mol N/ha op het Natura 2000-gebied Brabantse wal) komt overeen met 0,5% van de gemiddelde natuurlijke jaarlijkse achtergronddepositie. Hoe verhoudt de toename zich tot de kritische depositie van habitattypen en leefgebieden? De kritische depositiewaarde geeft aan beneden welke totale depositie (in mol/ha/jaar) significante effecten als gevolg van stikstofdepositie op een habitattype of leefgebied met zekerheid kunnen worden uitgesloten (zie ook par 5.5).

Bij deze KDW’s gaat het om de gevoeligheid van blootstelling van habitattypen en leefgebieden aan stikstofverbindingen gedurende langere perioden. De kritische depositiewaarden zijn afgerond op hele kg’s stikstof. Deze zijn daarna teruggerekend naar mol. Een meer precieze bepaling van de KDW’s is op grond van beschikbare kennis en modeluitkomsten niet mogelijk. Een verschil van 100 gram (één decimaal) geeft reeds een verschil en daarmee onbetrouwbaarheidsmarge van 7,14 mol/ha/jr. Dit betreft de permanente en dus langdurige jaarlijkse depositieniveaus. De kleine en eenamlige depositietoename als gevolg van het project (maximaal 0,18 mol N/ha), maar meestal minder dan 1 mol/hectare/jaar bevindt zich dus zeer ruim binnen de betrouwbaarheidsmarges waarmee de KDW’s toegepast kunnen worden. De kleine dosis aan stikstof als gevolg van de tijdelijke activiteiten is derhalve zeer gering, zowel ten aanzien van de nauwkeurigheid waarmee de KDW’s zijn vastgesteld en ten aanzien van de hoogte van deze KDW’s als lange termijn grenswaarde. Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

24 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Beoordeling Voor de kleine en eenmalige depositie ten gevolge van de aanleg van het project geldt dat de maximale bijdrage van 0,18 mol/ha: - Wegvalt tegen de jaarlijkse fluctuatie in stikstofdepositie ten gevolge van meteorologische condities door het jaar en over de jaren heen; - Verwaarloosbaar klein is ten opzichte van de jaarlijkse achtergronddepositie; - Binnen de betrouwbaarheidsmarges cq nauwkeurigheid van de KDW’s en de bepaling van de achtergronddeposities valt. Hieruit kan op zichzelf geconcludeerd worden dat een kleine eenmalige depositie van maximaal 0,18 mol N/ha gedurende de aanlegperiode de kwaliteit van habitattypen en leefgebieden niet aantast. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

7.6

Bijdrage kleine en tijdelijke deposities ten opzichte van bestaande aanvoer en afvoer van stikstof uit ecosystemen

Beschrijving Atmosferische depositie is niet de enige bron van stikstof in het leefmilieu van planten. Ook via andere mechanismen en routes komt stikstof beschikbaar. De belangrijkste hiervan zijn: • Toestroming via grond- en oppervlaktewater. Van nature zijn oppervlaktewateren en (met name) grondwater relatief arm aan stikstofverbindingen. Door menselijke invloeden (bemesting, afvalwaterlozing) bevatten grond- en oppervlaktewater in Nederland momenteel echter aanzienlijk meer stikstofverbindingen, zowel nitraat als ammonium. In habitattypen die onder invloed staan van toestromend grondwater (kwel) of overstroming met oppervlaktewater (beek- en rivierbegeleidende habitattypen) kunnen op deze wijze een verhoogde aanvoer van stikstof ondergaan. Bij overstroming kan daarbij ook voedselrijk slib nog een rol spelen. • Mineralisatie (verdroging). In organisch materiaal in de bodem is stikstof geaccumuleerd die niet direct ter beschikking is voor levende planten. Door mineralisatie, waarbij bodemmicroben de immobiele stikstof omzetten naar vrij beschikbare stikstofverbindingen, komt deze geaccumuleerde stikstof weer vrij, in eerste instantie in de vorm van ammoniak. Via nitrificatie moet ammoniak eerst omgezet worden in nitraat, alvorens de stikstof beschikbaar is voor planten.

Mineralisatie en nitrificatie is een natuurlijk proces, maar kan versneld worden in situaties waar veel zuurstof beschikbaar is. Dit gebeurt o.a. in habitattypen waar veel organische stof aanwezig is in de bodem, en waar de beluchting van de bodem toeneemt als gevolg van verdroging (verlaging van de grondwaterstand). Beide vormen van stikstofaanvoer zijn niet of nauwelijks van natuurlijke oorsprong, maar kunnen in bepaalde situaties wel aanleiding geven tot een aanzienlijk aanvoer van voedingsstoffen: • In het Natura 2000-gebied Bunder- en Elsloërbos bijvoorbeeld, is de gemiddelde belasting van het grondwater ca. 75 mg/l nitraat, wat overeenkomt met ca. 17 mg N/l. In het gebied komt dit water via talloze bronnetjes (ca. 150) aan de oppervlakte. De afvoer van een gemiddelde bron in het Bunderbos is ca. 1 m3/uur. Per jaar komt daardoor per bron een vracht van ruim 9.000 mol N in het gebied. Het gebied heeft ruim 150 van deze bronnen. Via de bronnen komt daardoor ruim 8.000 mol N/ha/jaar het gebied binnen. Daarnaast komt er ook grondwater buiten de bronnen aan de oppervlakte. Een aanzienlijk deel van deze stikstof zal ook weer het gebied verlaten via de afvoer van het water door de beken, maar een deel van de stikstof zal opgenomen worden in de bodem en in de vegetatie. • In riviersystemen is met name in de uiterwaarden van de rivier de dynamiek uit de rivier leidend.

Naast dat de overspoeling door erosie voor een deel aanwezige stoffen wegspoelt, voert de rivier ook stoffen aan. Als de Rijn als voorbeeld wordt genomen, dan is het gehalte aan stikstof ongeveer 2,5 mg/l. Deze hoeveelheid is ook ongeveer de streefwaarde voor alle rivieren. Het gemiddelde debiet van de Rijn is ongeveer 2200 m3/s (variatie tussen 600 en 16.000 m3/s)5. Dit betekent dat de Rijn per seconde gemiddeld 5,5 kg stikstof aan- en afvoert, wat neerkomt op ca. 400 mol N per seconde. Daarnaast zal in het slib dat wordt achtergelaten ook een grote hoeveelheid stikstof achterblijven.

5

https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/waterveiligheid/crisismanagement/begrippen/toelichting/afvoer/

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

25 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Naast aanvoer van stikstof, vindt in natuurlijke en half-natuurlijke systemen ook afvoer van stikstofverbindingen plaats. De belangrijkste daarvan zijn: • Uitspoeling van stikstof. Een deel van de stikstof die in het systeem terecht komt wordt direct (na depositie) of indirect (na vrijkomen als gevolg van mineralisatie en nitrificatie) opgelost in het bodemwater, en via infiltratie of uitspoeling naar het oppervlaktewater uit het systeem verwijderd. Met name in drogere habitattypen van zandgronden kan het aandeel van stikstof dat op deze wijze verdwijnt aanzienlijk zijn. • Natuurlijke denitrificatie. Hierbij zetten bacteriën nitraat om in gasvormig stikstof, dat ontsnapt naar de atmosfeer. Dit is een natuurlijk proces, waarmee in de bepaling van de KDW’s van habitattypen en leefgebieden reeds rekening is gehouden. Van de stikstof die als gevolg van een eenmalige kleine depositietoename in het milieu terecht komt, zal een zeer geringe fractie op deze wijze verdwijnen. • Immobilisatie van stikstof in organisch materiaal. Deze stikstof is eerst door planten opgenomen, en daarin omgezet tot organische stikstofverbindingen. Plantenresten worden als organisch materiaal in de bodem opgeslagen. Afhankelijk van het bodemtype blijven ze daar langere of kortere tijd immobiel. Als gevolg van mineralisatie kunnen ze weer omgezet worden in ammonium en (via nitrificatie in) nitraat.

Met name in habitattypen in veengebieden kan aanzienlijke accumulatie van stikstof in organisch materiaal optreden. • Cyclisch beheer. Cyclisch beheer is voor veel habitattypen een basisvoorwaarde voor instandhouding van habitattypen. Dit beheer is gericht op het verwijderen en (meestal ook) afvoeren van organisch materiaal. Voortzetting van dit beheer is een vanzelfsprekendheid en vastgelegd in beheerplannen en is al decennia een pijler onder natuurbeheer en heeft zijn resultaten (wetenschappelijk) ruim bewezen. De meest toegepaste beheermethoden zijn maaien, beweiden/begrazen, plaggen en chopperen (verwijderen zode met organisch materiaal) en snoeien. De stikstof wordt meestal uit het systeem verwijderd doordat het materiaal geoogst en/of afgevoerd wordt. Als gevolg van toegenomen aanvoer van nutriënten en daardoor veroorzaakte verhoogde biomassa productie is de intensiteit van dit beheer in veel gevallen, noodgedwongen, toegenomen. Dit beheer is echter ook resultaatgericht: de biomassa of bovengrond wordt tot een bepaald niveau verwijderd. Een eventuele tijdelijke geringe toename van stikstofdepositie wordt daarmee eveneens weggenomen. Onderstaande tabel geeft enkele voorbeelden van de mate van afvoer weer per type beheer.

Tabel 2 Effect beheermaatregel ten aanzien van afvoer stikstoffen uit de vegetatie. Sommige maatregelen worden jaarlijks genomen zoals maaien en begrazen, andere worden meer incidenteel uitgevoerd zoals plaggen en baggeren (bron: (van den Berg, Loeb, & Bobbink, 2014)) Beheermaatregel

Range van stikstofafvoer (mol/ha)

Plaggen

81.000 – 381.000

Chopperen

14.000 – 169.000

Baggeren

40.000 – 860.000

Maaien

1.000 – 10.000

Begrazen

140 – 1.200

Branden

1.000 – 10.000

Hakhoutbeheer en dunnen

11.000 – 15.000

Opslag verwijderen Ingrijpen in soortensamenstelling boomlaag

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

500 – 15.000 2.200 – 15.000

26 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Beoordeling Ten aanzien van de verwijdering van stikstof uit het systeem blijkt uit het voorgaande dat de eenmalige kleine depositietoename wegvalt tegen de hoeveelheden stikstof die weer uit het systeem verdwijnen. Met name bij (cyclisch) beheer zal de in de planten opgenomen stikstof, die afkomstig is uit de depositietoename, weer grotendeels uit het systeem verwijderd worden door het gevoerde vegetatiebeheer. De tijdelijke beperkte toevoeging heeft geen invloed op het terugbrengen van de depositie tot de KDW of het behouden van de depositie beneden de KDW. Bij beheer van de heischrale graslanden met schapenbegrazing betekent een eenmalige depositie van 1,0 mol/ha stikstof het volgende. Een plant heeft voor de aangroei van 1 gram ongeveer 0,2 gram stikstof nodig (Ter Steege, 1996). De depositie van 14 gram zal dus, ervan uitgaande dat de helft van de stikstof ook daadwerkelijk wordt benut en de andere helft uitspoelt, leiden tot een aanwas van 70 gram vegetatie van het habitattype per hectare. Een schaap heeft een voedselbehoefte van 1,7 kg droge stof per dag (Wageningen UR, 2001). Uitgaande van een drogestofgehalte van de graslandvegetatie van maximaal 50% eet een schaap per dag 3,4 kg vegetatie. Uitgedrukt in schaapdagen (hoeveelheid vegetatie die één schaap op één dag graast) is 3,4 kg dus 1 schaapdag.

Om de jaarlijkse extra aanwas van 70 gram vegetatie uit het systeem te halen, is dus (70/3.400 =) 0,024 schaapdag nodig. Uitgaande van een graasduur van 8 uur per dag (gescheperde kudde), komt 0,18 mol overeen met 2 seconden begrazing door kudde van 50 schapen. Een tijdelijke depositie van bijvoorbeeld 0,18 mol/ha komt overeen met 0,18 x 70 gram = 12,6 gram per ha (per 10.000 m2) en valt daarme ruim binnen de beheerinspanning in geval van schapenbegrazing. Ter illustratie, kan worden gekeken naar maaibeheer. Bij beheer van graslanden door maaien wordt tussen de 24 en 63 kg stikstof per ha verwijderd 6. Op basis van het gegeven (ter Steege, 1996) dat een plant voor de aangroei van 1 gram ongeveer 0,2 gram stikstof nodig heeft, geldt een extra aanwas per 10.000 m2 van 70 gram ten gevolge van 1 mol (/ha). De hoeveelheid stikstofdepositie ten gevolge van het project valt weg tegen de hoeveelheid stikstof die wordt verwijderd met maaien. Op grond hiervan volgt dat een eenmalige zeer beperkte stikstofdepositie geen invloed heeft op habitattypen in geval van een situatie met cyclisch beheer welke stikstof uit het systeem verwijderd, aangezien de eventuele bijdrage wegvalt tegen de hoeveelheden stikstof die periodiek door beheer worden verwijderd. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

7.7

Invloed kleine en tijdelijke deposities op overbelaste systemen

Beschrijving In sommige situaties is in Natura 2000-gebieden bij specifieke habitattypen sprake van een hoge mate van overbelasting. De achtergronddepositie (ADW) is dan aanzienlijk hoger dan de kritische depositiewaarde (KDW). In de PAS-gebiedsanalyses wordt gesproken van een sterke overbelasting wanneer de ADW twee keer zo hoog is als de KDW. Bij grote overschrijdingen kunnen zich twee situaties voordoen: • De kwaliteit van het habitattype is goed, ondanks de hoge overschrijding van de KDW. In dergelijke gevallen zijn andere factoren dan stikstof sturend en/of beperkend voor de ontwikkeling van het habitattype, bijvoorbeeld omdat fosfaat beperkend is, of omdat er sprake is van een goede buffercapaciteit door toestroming van kwelwater. • De kwaliteit van het habitattype is slecht, (mede) als gevolg van de veel te hoge aanvoer van stikstof. In dergelijke situaties zijn maatregelen opgenomen in het beheerplan om de kwaliteit van de habitattypen te herstellen. Dit kunnen zowel systeemgerichte maatregelen zijn (bijvoorbeeld herstel van de waterhuishouding) als maatregelen die de geaccumuleerde stikstof uit het gebied verwijderen. Door de tijdelijke en kleine depositietoename zal de situatie in dergelijke gebieden niet wijzigen. De depositietoename zal ook geen gevolgen hebben voor de aard, omvang en succes van de maatregelen die genomen moeten worden.

6 Dit betrof graslanden in Californië (VS) in een mediterraan klimaat met voornamelijk Lolium multiflorum en Bromus diandrus met

Lupine albifrons, waar verspreid nog kleine oppervlaktes liggen met de originele vegetatie zonder lupine: Maron, John L. and Jefferies, Robert L., "Restoring Enriched Grasslands: Effects of Mowing on Species Richness, Productivity, and Nitrogen Retention" (2001). Biological Sciences Faculty Publications. Paper 344.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

27 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Beoordeling In geval van habitattypes met een overbelasting geldt dat eenmalige kleine deposities op grond van voorgaande nooit de oorzaak zijn, die tot gevolg heeft dat een habitattype niet meer aan het instandhoudingsdoel voldoet of dat het instandhoudingsdoel niet meer kan worden behaald.

7.8

Bijdragen van kleine en tijdelijke deposities ten opzichte van de achtergronddepositie

Beschrijving Zoals in het begin van dit hoofdstuk aangegeven is de achtergronddepositie in een groot aantal gebieden sinds een groot aantal jaren ruim hoger dan de kritische depositiewaardes die optreden. Dit is één van de oorzaken voor het niet bereiken van instandhoudingsdoelstellingen voor stikstofgevoelige habitattypen. Sinds 1980 zijn emissies hoog, zij het dat ze langzaam aan het afnemen zijn onder invloed van bijvoorbeeld strenge emissie-eisen. De tijdelijke deposities van het project vinden plaats tussen de emissies van voornamelijk landbouw, wegverkeer en industrie. Deze activiteiten vinden verspreid over het plangebied plaats. Uit de gegevens van het CBS ten aanzien van de uitstoot in 2018 blijkt dat wegverkeer een uitstoot kenden van circa 40 miljoen kg N en de landbouw circa 110 miljoen kg N (RIVM, 2020). Gezien de omvang van deze emissies, zonder de andere genoemde activiteiten, is het aannemelijk dat een tijdelijke kleine bijdrage wegvalt in het heersende beeld van emissies en als toevoeging verwaarloosbaar is. Beoordeling De emissies voor de aanleg van de verbinding Woensdrecht - Bergen op Zoom veroorzaakt een uitstoot van 279,61 kg stikstof in totaal (Aerius-berekening, Bijlage A).

Ten opzichte van de jaarlijkse emissies van activiteiten die bekend zijn van landbouw en wegverkeer (150 miljoen kg stikstof in 20187) betekent dit (worstcase) een bijdrage van minder dan 0,00002% op jaarbasis. De emissie van het project kan derhalve, als het als toevoeging wordt beschouwd, niet tot een negatief effect leiden op habitattypen. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

7.9

Relevantie stikstofdepositie voor het (kunnen) behalen of behouden van gewenste kwaliteit en omvang

Beschrijving Stikstofdepositie leidt tot verzuring of vermesting zoals bij de algemene beschrijving van effecten opgenomen. Niet alle habitattypen zijn gevoelig voor stikstof. Daarnaast zijn er habitattypen, eventueel in specifieke omstandigheden /locaties waarvoor geldt dat andere drukfactoren bepalend zijn voor het kunnen behalen en/of behouden van de gewenste kwaliteit en omvang van het habitattype. Beoordeling In het geval dat stikstofdepositie niet de voornaamste drukfactor is voor het behalen en/of behouden van een instandhoudingsdoelstelling voor een habitattype, zal een kleine tijdelijke depositie niet tot significant negatieve effecten leiden.

7.10

Conclusie

Samenvattend wordt op basis van de hierboven beschreven acht aspecten gesteld dat een tijdelijke en lage stikstofdepositie in de praktijk niet leidt tot een significant negatieve aantasting van een vegetatie of ecosysteem. De primaire, veel terugkomende reden is dat de hoeveelheid stikstof die neerkomt in het systeem als gevolg van de realisatie van het project te gering is om een (meetbare) verandering teweeg te brengen. In veel gevallen is tevens sprake van dat meer dan één aspect aan de orde is waarom de kwaliteit wel of niet gehaald wordt, waardoor de zekerheid dat geen effecten optreden als gevolg van de projectdepositie in de vegetaties of het systeem vergroot wordt.

7 CBS Statline

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

28 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

8

EFFECTBEOORDELING HABITATTYPEN

8.1

Wijze van beoordelen

Aanvullend op de algemene effectbeoordeling van tijdelijke lage stikstofdeposities, is een nadere uitwerking gemaakt van de effecten van de depositietoename op de Natura 2000-gebieden Brabantse Wal en Oosterschelde waar sprake is van depositietoename. In deze beoordeling is per habitattype of leefgebied een analyse gemaakt van het voorkomen en de kwaliteit van het habitattype zoals beoordeeld in beheerplannen en gebiedsanalyses. Dit is de situatie in het gebied zoals die was voordat eventuele aanvullende instandhoudingsmaatregelen waren genomen. Ook is beschreven wat de huidige situatie is ten aanzien van stikstofdepositie, of en zo ja in welke mate, nog sprake is van overschrijding van de KDW. Tot slot zijn andere knelpunten voor het realiseren van de instandhoudingsdoelen beschreven. In de beoordeling van het effect van de toename van de stikstofdepositie door de aanleg van de hoogspanningsverbinding is uitgegaan van het reguliere beheer dat in de gebieden plaatsvindt. Dit beheer wordt al vele jaren tot decennia in natuurgebieden uitgevoerd door professionele instanties in opdracht van de overheid. De resultaten van het reguliere terreinbeheer, ten aanzien van de aard en kwaliteit van de aanwezige natuurwaarden is evident en staat wetenschappelijk niet ter discussie.

De maatregelen die in het kader van het PAS zijn geformuleerd in de gebiedsanalyses en zijn opgenomen in de beheerplannen voor de Natura 2000-gebieden worden onverkort doorgezet, ondanks het wegvallen van het PAS als instrument voor vergunningverlening. Rijk en provincies, als verantwoordelijke overheden voor Natura 2000, zien de realisatie van deze maatregelen als een belangrijke pijler voor het oplossen van de stikstofcrisis. In aanvulling op de al eerder gereserveerde middelen voor de uitvoering van de PASmaatregelen (€ 500 miljoen), zijn aanzienlijke extra budgetten gereserveerd voor verdere versterking van de Natura 2000-gebieden (€ 300 miljoen per jaar gedurende 10 jaar). In deze ecologische beoordeling zijn alleen de aanvullende instandhoudingsmaatregelen in beschouwing genomen die zijn uitgevoerd. Maatregelen die momenteel nog niet zijn uitgevoerd, zijn niet in de effectbeoordeling betrokken, omdat de uitvoering daarvan nog niet vaststaat, ondanks het zeer aannemelijk is dat deze maatregelen uitgevoerd worden gezien het omvangrijke beschikbaar gestelde budget en het belang van de maatregelen als bijdrage aan de oplossing van de stikstofcrisis. Veel van de aanvullende maatregelen zijn recent getroffen, het resultaat daarvan is nog niet gemonitord of gedocumenteerd.

Bovendien zal een deel van de maatregelen pas op enige termijn tot meetbaar resultaat leiden, vanwege de ontwikkelingstijd van de betrokken ecosystemen. Maatregelen die zich richten op systeemherstel, zoals herstel van grondwater of natuurlijke successiedynamiek, leiden tot een directe verbetering in de robuustheid van de betrokken systemen, ook ten aanzien van de effecten van nog optredende te hoge stikstofdeposities. Vormen van regulier beheer als begrazing, maaien, periodiek plaggen en chopperen en opslag van struweel en bomen verwijderen, leiden tot een permanente verwijdering van stikstof uit het systeem en hebben daarmee ook onmiddellijk resultaat ten aanzien van effecten van te hoge stikstofdeposities doordat ook veel stikstof direct wordt afgevoerd. Daar waar resultaten van maatregelen niet bekend zijn, is aangesloten op de wetenschappelijke beoordeling van de effectiviteit van beheermaatregelen ten aanzien van het voorkomen of beperken van effecten van stikstof.

Bij de ecologische beoordeling van de effecten is gebruik gemaakt van de volgende bronnen: • Beheerplannen van de betrokken Natura 2000-gebieden; • PAS-gebiedsanalyses van de betrokken Natura 2000-gebieden; • Profielendocumenten van de betrokken habitattypen en soorten; • Herstelstrategieën PAS voor de betrokken habitattypen; • Actuele gegevens over uitvoering van generiek beheer en aanvullende instandhoudingsmaatregelen, verzameld in opdracht van TenneT • Natuurkennis.nl.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

29 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

8.2

Gebiedspecifieke effectbeoordeling Natura 2000-gebied Brabantse Wal

8.2.1

Korte karakteristiek

Onderstaande informatie is afkomstig uit het beheerplan van de Brabantse Wal (Provincie Noord Brabant, 2018). De Brabantse Wal ligt in de gemeenten Woensdrecht, Bergen op Zoom en Roosendaal. Het gebied beslaat een oppervlakte van ruim 4.790 ha. Er komen gevarieerde landschappen voor waarvan kenmerkend de landgoederen op de flank van de Brabantse Wal, de uitgestrekte naaldbossen, heidevelden, vennen, graslanden en zandverstuivingen. Door bebossing en het stichten van landgoederen bestaat het gebied overwegend uit gesloten boslandschap. De Brabantse Wal is aangewezen voor verschillende instandhoudingsdoelstellingen, waarvan zes habitattypen, twee habitatsoorten en zes vogelrichtlijnsoorten. Niet het gehele gebied is overal aangewezen voor deze doelen. Regionaal gezien is de Brabantse Wal een inzijggebied. Aan de voet van de Brabantse Wal kwelt het grondwater naar boven en wordt via greppels en sloten afgevoerd. In zowel het noorden als het zuiden komen diverse vennen voor. Door bemesting en bekalking van omliggende landbouwgronden zijn het lokale grondwater en het water in de sloten nutriënten- en basenrijker geworden. Door de grote variatie in het landschap komt er een diversiteit van flora en fauna soorten voor binnen het gebied.

Algemene beheermaatregelen zoals plaggen, maaien of begrazen en het verwijderen van boomopslag zijn noodzakelijk voor het instandhouden van de open habitattypen. De lokale vennen worden incidenteel gebaggerd. In onderstaande paragrafen wordt het beheer per leefgebied nader toegelicht. Tabel 3 Maximale projectdepositie per leefgebied in mol N/ha

Overschrijding KDW Ja

Nee

L4030

0,018

0

Lg04

0,006

0,018

Lg09

0,0018

0

Lg13

0,18

0

Lg14

0,18

0

In de Brabantse Wal is alleen sprake van stikstofdepositie als gevolg van het project op leefgebieden van vogels. Leefgebieden zijn opgesteld door Sovon in 2016 (Sovon, 2016) en fungeren als hulpmiddel voor het uit te voeren beheer en vergunningverlening. Daarnaast zijn de leefgebieden opgesteld voor het Programma Aanpak Stikstof (PAS) om leefgebied van stikstofgevoelige soorten in kaart te brengen. De leefgebieden geven alle soorten weer waarvoor voor het betreffende Natura 2000-gebied instandhoudingsdoelen gelden conform het aanwijzingsbesluit, binnen de grenzen van het Natura 2000-gebied. De leefgebieden van Brabantse Wal zijn alleen beschreven in de PAS-gebiedsanalyse. Hierin staan de PAS-leefgebieden. Dit zijn leefgebieden van soorten die gevoelig zijn voor stikstofdepositie. Voor de Brabantse Wal gaat het om de volgende instandhoudingsdoelsoorten die gevoelig zijn voor stikstofdepositie en waarvoor een leefgebied is aangewezen: • H1166 – Kamsalamander • H1831 – Drijvende waterweegbree • A004 – Dodaars • A008 – Geoorde fuut • A072 – Wespendief Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

30 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

• • •

A224 – Nachtzwaluw A236 – Zwarte specht A246 – Boomleeuwerik

Informatie in onderstaande paragrafen is afkomstig uit de PAS-gebiedsanalyse (Provincie Noord-Brabant, 2017), tenzij anders aangegeven. Tijdens een veldbezoek in het voorjaar van 2019 ten behoeve van de beoordeling van de kwaliteit van het Natura 2000-gebied voor enkele aangewezen vogelsoorten, is de indruk ontstaan dat het Natura 2000gebied leidt onder vermesting, verzuring en verdroging, waarbij deze processen elkaar verder versterken. Tevens is sprake van een hoge recreatieve druk (fijnmazig netwerk van paden), waarbij delen van het gebied zeer intensief betreden worden. Op korte afstand tot het Natura 2000-gebied liggen enkele intensieve landbouwbedrijven, waarvan de aanwezigheid tot in het gebied nadrukkelijk aanwezig zijn.

Figuur 9. Begrenzing Natura 2000-gebied Brabantse Wal.

In de volgende paragrafen wordt specifiek per habitattype ingegaan op de effecten van de stikstofdepositie van de realisatie van de verbinding Woensdrecht – Bergen op Zoom (zie Figuur 10). Per relevant instandhoudingsdoel is uitgewerkt wat de doelen zijn, of deze doelen gehaald worden en zo niet, waarom de doelen niet gehaald worden (welke knelpunten er zijn). Hieruit kan opgemaakt worden of de stikstofdepositie op dit moment een sturende factor is en zo ja, of aanvullende maatregelen nodig zijn. Op basis hiervan kan vervolgens ook bepaald worden wat de effecten zijn van de tijdelijke kleine toename van stikstof als gevolg van het project.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

31 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Figuur 10 Projectdepositie op de Brabantse Wal

Figuur 11 Achtergronddepositie de Brabantse Wal Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

32 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

8.2.2

Beoordeling habitattypen en leefgebieden

8.2.2.1

L4030 – Weinig vergraste heide en stuifzand

Kritische depositiewaarde8: 1.071 mol N/ha/jr Hoogste projectbijdrage: 0,02 mol N/ha

Figuur 12 Projectdepositie op L4030

Figuur 13. Overschrijding van de KDW in de huidige situatie (alleen achtergronddepositie) voor leefgebied L4030

8 Voor leefgebied LG4030 is geen KDW opgenomen in van Dobben (2012), in de Aerius calculator wordt de KDW gehanteerd voor

habitattype H4030 droge heide. H4030 is vrijwel gelijk aan structuur en vegetatiesamenstelling als LG4030. Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

33 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Aspect

Uitwerking

Aangewezen voor soort

A224 Nachtzwaluw en A246 Boomleeuwerik

Instandhoudingsdoelstelling soorten

Nachtzwaluw: Behoud oppervlakte en kwaliteit leefgebied, populatie 80 broedparen Boomleeuwerik: Behoud oppervlakte en kwaliteit leefgebied, populatie 100 broedparen

Ecologische randvoorwaarden Uit het beheerplan (Provincie Noord Brabant, 2018): leefgebied voor soorten Nachtzwaluw: • Overgang open zand of heide naar bos • Overgang kapvlakte naar bos • Kapvlakte 2-6 jaar; open oud naaldbos > 50 jaar • Rust • Territoriumgrootte: minimaal 2-4 ha open habitat nodig per paar • Foerageerterritorium – vliegen vele honderden meters van broedterritorium • Aanwezigheid vliegende nachtinsecten (nachtvlinders, kevers) Boomleeuwerik: • Vaste, stabiele verhouding tussen de verschillende vegetatietypen waarbij 40-50% uit kaal zand of vegetatie lager dan 5 cm bestaat • Habitat moet gedurende enkele jaren stabiel zijn • Voldoende openheid (open plakken van ca 25-100 ha) • In ruigere vegetaties kan deze soort niet uit de voeten • Rust Huidige omvang en kwaliteit

Het leefgebied komt nu met een oppervlakte van ongeveer 250 ha voor. De kwaliteit van het leefgebied is gunstig. De trend voor kwaliteit leefgebied is positief en de trend voor oppervlakte neutraal. Nachtzwaluw: De landelijke staat van instandhouding is gunstig. Lokale trend is positief. De toename van de soort is direct verbonden met jonge aanplanten op de kapvlakte (Provincie Noord Brabant, 2018). Boomleeuwerik: De landelijke staat van instandhouding is gunstig. Lokale trend is positief. Het aantal van nachtzwaluw en boomleeuwerik gaat geleidelijk omhoog. Door autonome ontwikkelingen en uitvoering van beheer. Het huidige areaal open heideterreinen is voldoende voor het boud van het aantal broedparen van de nachtzwaluw en boomleeuwerik (Provincie Noord Brabant, 2018).

Huidig beheer

Regulier • Kappen • Plaggen • Schapen begrazing • Extensief maaien • Loswoelen zand ter bevordering van verstuiving

Knelpunten

•

Achtergrond depositie

De achtergronddepositie op LG4030 ligt tussen 1.302 en 2.883 mol N/ha/jr en over het hele gebied is er sprake van overschrijding van de KDW.

Overschrijding KDW

In het gehele leefgebied vindt overschrijding van de KDW plaats.

Stikstofdepositie door het project

Het leefgebied komt met 250 ha voor. Er is op 72,4 ha van het leefgebied sprake van projectdepositie, dat is 29% van het totale leefgebied binnen Brabantse Wal. Als gevolg van het project vindt er een maximale depositie van 0,018411 mol N/ha/jr plaats op het habitattype binnen het Natura 2000-gebied.

Successie (dichtgroeien bos en heide)

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

34 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Beoordeling De eenmalige depositie op het leefgebied bedraagt 0,02 (0,018) mol/ha dat is 0,000064% tot 0,0014% van de huidige achtergronddepositie op dit leefgebied. Door het project val op 24% van het leefgebied projectdepositie waar er sprake is van overschrijding van de KDW. LG4030 droge heide is leefgebied voor de nachtzwaluw en boomleeuwerik. Beide soorten zijn gebaat bij open structuren. Ondanks een overschrijding van de KDW van dit leefgebied is de staat van instandhouding van zowel de nachtzwaluw als boomleeuwerik gunstig en de trend positief. Het uitvoeren van het regulier beheer is in dit leefgebied voldoende om de effecten van stikstofdepositie tegen te gaan. Stikstofdepositie door het project zal geen invloed hebben op het bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen behoud kwaliteit en oppervlakte leefgebied. Stikstofdepositie op Lg4030 heeft geen invloed op de staat van instandhouding van de nachtzwaluw en boomleeuwerik in Brabantse Wal. De zeer geringe eenmalige depositie van 0,02 mol N/ha zal hier geen verandering in brengen. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

8.2.2.2

Lg04 – Zuur ven

Kritische depositiewaarde: 1.214 mol N/ha/jr Hoogste project bijdrage: 0,02 mol N/ha

Figuur 14 Projectdepositie op Lg04

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

35 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Figuur 15. Overschrijding van de KDW in de huidige situatie (alleen achtergronddepositie) voor leefgebied Lg04 in de Brabantse Wal.

Aspect

Uitwerking

Aangewezen voor soort

A004 Dodaars

Instandhoudingsdoelstelling soorten

A004 Dodaars: Behoud oppervlakte en verbetering kwaliteit, 40 broedparen

Ecologische randvoorwaarden Uit het beheerplan (Provincie Noord Brabant, 2018): leefgebied voor soort • Het territorium beslaat 2-5 ha • Halfopen landschap (open plekken van 5-100 ha); • De soort is gebonden aan ondiep open water; • De zuurgraad van het water ligt binnen de range pH 4,5-7; • Het water is bij voorkeur matig voedselrijk, maar ook voedselarme en voedselrijke wateren worden gebruikt; • De soort is gebonden aan zoete wateren wat betreft broedbiotoop; • Stilstaande wateren genieten de voorkeur; langzaam stromende wateren worden minder gebruikt. Enige mate van eutrofiëring wordt verdragen, maar te voedselrijk water is ongeschikt (planten, vissoorten en vertroebeling). Een strenge winter gevolgd door een droog voorjaar kan de populatie van de dodaars halveren. Huidige omvang en kwaliteit

Huidige kwaliteit van het leefgebied is matig. Het leefgebied beslaat 37 ha binnen Brabantse Wal. De huidige staat van instandhouding van de dodaars is gunstig. Lokale trend is wel negatief. Dit komt voornamelijk door het droogvallen van de belangrijkste bloedplaats Groote Meer. Het is onduidelijk of en op welke manier stikstofdepositie heeft bijgedragen aan de achteruitgang van de dodaars-populatie. Een aantal vennen zijn dichtgegroeid. Herstel van deze voormalige vennen mitigeert het negatieve effect dat stikstof (mogelijk) heeft veroorzaakt (Provincie Noord Brabant, 2018).

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

36 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Huidig beheer

Aanvullend: • Hydrologisch herstel

Knelpunten

• Verdroging • Verruiging oevervegetatie door stikstof

Achtergronddepositie

De achtergronddepositie op leefgebied Lg04 ligt tussen 1.076 – 2.664 mol N/ha/jr

Overschrijding KDW

Op 9 ha van het leefgebied is sprake van overschrijding van de KDW. Vooral in het noordelijk deel is niet altijd sprake van overschrijding van de KDW.

Stikstofdepositie door het project

Er valt op 13 ha van het leefgebied stikstofdepositie waarvan er op 9 ha sprake is van overschrijding van de KDW. De 9 ha Lg04 waar er sprake is van overschrijding is van de KDW is 24% van het totale oppervlakte Lg04 in Brabantse Wal. Als gevolg van het project vindt er een maximale depositie van 0,017843 mol N/ha/jr plaats op het habitattype binnen het Natura 2000-gebied.

Beoordeling In Brabantse Wal is het grootste knelpunt voor de kwaliteit van het leefgebied voor dodaars verdroging. Vermesting en verzuring heeft mogelijk een verstorend effect wanneer het leefgebied droog komt te liggen en er vervolgens verruiging optreedt van de vegetatie. Door het project val op 24% van het leefgebied projectdepositie waar er sprake is van overschrijding van de KDW. De eenmalige projectdepositie van 0,02 mol N/ha/jr (0,018) is 0,000067 – 0,0017% van de achtergrond depositie binnen het leefgebied. Hoewel atmosferische stikstofdepositie een negatief effect kan hebben op het leefgebied is het meest knellende probleem verdroging. Door verdroging neemt het leefgebied niet alleen in kwaliteit, maar ook in oppervlakte af. De geringe en eenmalige depositie door het project zal geen effect veroorzaken in de huidige situatie van het leefgebied en ook geen verslechtering veroorzaken. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

8.2.2.3

Lg09 – Droog struisgrasland

Kritische depositiewaarde: 1.000 mol N/ha/jr Hoogste project bijdrage: 0,02 mol N/ha

Figuur 16 Projectdepositie op Lg09 Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

37 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Figuur 17. Overschrijding van de KDW in de huidige situatie (alleen achtergronddepositie) voor leefgebied Lg09 in de Brabantse Wal.

Aspect

Uitwerking

Aangewezen voor soort

A224 Nachtzwaluw en A246 Boomleeuwerik

Instandhoudingsdoelstelling soorten

Nachtzwaluw: Behoud oppervlakte en kwaliteit leefgebied, populatie 80 broedparen Boomleeuwerik: Behoud oppervlakte en kwaliteit leefgebied,

Ecologische randvoorwaarden Uit het beheerplan (Provincie Noord Brabant, 2018): leefgebied voor soorten Nachtzwaluw: • Overgang open zand of heide naar bos • Overgang kapvlakte naar bos • Kapvlakte 2-6 jaar; open oud naaldbos > 50 jaar • Rust • Territoriumgrootte: minimaal 2-4 ha open habitat nodig per paar • Foerageerterritorium – vliegen vele honderden meters van broedterritorium • Aanwezigheid vliegende nachtinsecten (nachtvlinders, kevers) Boomleeuwerik: • Vaste, stabiele verhouding tussen de verschillende vegetatietypen waarbij 40-50% uit kaal zand of vegetatie lager dan 5 cm bestaat • Habitat moet gedurende enkele jaren stabiel zijn • Voldoende openheid (open plakken van ca 25-100 ha) • In ruigere vegetaties kan deze soort niet uit de voeten • Rust Huidige omvang en kwaliteit

Het leefgebied komt nu met een oppervlakte van ongeveer 77 ha voor. De kwaliteit van het leefgebied is gunstig. De trend voor kwaliteit leefgebied is positief en de trend voor oppervlakte neutraal. Nachtzwaluw: De landelijke staat van instandhouding is gunstig. Lokale trend is positief. De toename van de soort is direct verbonden met jonge aanplanten op de kapvlakte (Provincie Noord Brabant, 2018).

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

38 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Boomleeuwerik: De gebiedsdoelen lijken gehaald te worden mar recente tellingen ontbreken. De negatieve effecten van het dichtgroeien van het leefgebied ten gevolge van stikstofdepositie lijken vooralsnog gemitigeerd te worden. Het aantal van de nachtzwaluw en boomleeuwerik gaat geleidelijk omhoog. Door autonome ontwikkelingen en uitvoering beheer. Het huidige areaal open heideterreinen is voldoende voor het boud van het aantal broedparen van de nachtzwaluw en boomleeuwerik (Provincie Noord Brabant, 2018). Huidig beheer

Regulier • Kappen • Plaggen • Schapen begrazing • Extensief maaien • Loswoelen zand ter bevordering van verstuiving Aanvullend: • (extra) maaien • (extra) begrazen • Plaggen of chopperen • Branden • Bekalken

Achtergrond depositie

De achtergrond depositie 1.317 – 3.192 mol N/ha/jr

Knelpunten

•

Overschrijding KDW

De KDW is in het gehele plangebied overschreden.

Stikstofdepositie door het project

Er is sprake van projectdepositie op 26 ha Lg09 dat is op 34% van het totale leefgebied binnen de Brabantse Wal. Als gevolg van het project vindt er een maximale depositie van 0,017542 mol N/ha/jr plaats op het habitattype binnen het Natura 2000-gebied.

Successie (dichtgroeien bos en heide)

Beoordeling De eenmalige depositie binnen het gebied bedraag 0,02 mol/ha (0,018) dat is 0,000055 – 0,0013% van de huidige achtergrond depositie op dit leefgebied. Er komt door het project alleen op 34% van het totale leefgebied binnen Brabantse Wal stikstofdepositie neer. De stikstofdepositie door project valt daarmee in het niet bij de huidige achtergrond depositie. Stikstofdepositie door het project zal geen invloed hebben op het bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen behoud kwaliteit en oppervlakte leefgebied. LG9 droog struisgras is leefgebied voor de nachtzwaluw en boomleeuwerik. Beide soorten zijn gebaat bij open structuren. Ondanks een overschrijding van de KDW van dit leefgebied is de staat van instandhouding van zowel de nachtzwaluw als boomleeuwerik gunstig en de trend positief. Het uitvoeren van het regulier beheer is in dit leefgebied voldoende om de effecten van stikstofdepositie tegen te gaan. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

39 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

8.2.2.4

Lg13 – Bos van arme zandgronden

Kritische depositiewaarde: 1.071 mol N/ha/jr Maximale projectbijdrage: 0,18 mol N/ha

Figuur 18 Projectdepositie op Lg13

Figuur 19. Overschrijding van de KDW in de huidige situatie (alleen achtergronddepositie) voor leefgebied Lg13 in de Brabantse Wal.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

40 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Aspect

Uitwerking

Aangewezen voor soort

A224 Nachtzwaluw en A236 Zwarte specht

Instandhoudingsdoelstelling soorten

Nachtzwaluw: behoud oppervlakte en kwaliteit leefgebied, 80 broedparen Zwarte specht: behoud oppervlakte en kwaliteit leefgebied, 40 broedparen

Ecologische randvoorwaarden Uit het beheerplan (Provincie Noord Brabant, 2018): leefgebied voor soorten Nachtzwaluw: • Overgang open zand of heide naar bos • Overgang kapvlakte naar bos • Kapvlakte 2-6 jaar; open oud naaldbos > 50 jaar • Rust • Territoriumgrootte: minimaal 2-4 ha open habitat nodig per paar • Foerageerterritorium – vliegen vele honderden meters van broedterritorium • Aanwezigheid vliegende nachtinsecten (nachtvlinders, kevers) Zwarte specht: • Bos met voldoende dood hout en dikke bomen • Aanwezigheid van houtmieren • Rust • Territoriumgrootte: 25 – 100ha geschikt biotoop • Gesloten landschap: open plekken circa 2-25 ha groot Huidige omvang en kwaliteit

Nachtzwaluw: De landelijke staat van instandhouding is gunstig. Lokale trend is positief. De toename van de soort is direct verbonden met jonge aanplanten op de kapvlakte (Provincie Noord Brabant, 2018). Het leefgebied komt nu met een oppervlakte van ongeveer ha voor. De kwaliteit van het leefgebied is gunstig. De trend voor kwaliteit leefgebied is positief en de trend voor oppervlakte neutraal. Zwarte specht: De zwarte specht komt verspreid door de Brabantse Wal voor. Op landgoed Mattemburg is het aantal broedparen vrij hoog door de aanwezigheid van dood hout. De soort komt minder voor in het bosgebied nabij de volksabdij ter Duinen, dit komt waarschijnlijk door verstoring. De soort neemt in aantal af na een toename in de vorige eeuw. De toename komt door dood hout door brand en stormen in de jaren 70 en 80 (Provincie Noord Brabant, 2018). Het is mogelijk dat in het verleden sprake was van een lokale causale relatie tussen stikstofdepositie en de populatieontwikkeling van de soort, maar via beheer lijken de eventuele negatieve gevolgen gemitigeerd. Het leefgebied komt met een oppervlakte van circa 3.131 ha voor binnen de Brabantse Wal.

Huidig beheer

Regulier beheer: • Niets doen Aanvullend: • Recreatiezonering en toegangspoorten (Provincie Noord Brabant, 2018). • Invulling hondelosloopterrein bij recreatieve poorten (Provincie Noord Brabant, 2018). • Chopperen/plaggen met eventueel bekalken. Bosbodem vrijmaken • Exoten verwijderen. Voedselbeschikbaarheid vergroten • Bomen ringen en verwijderen. Voor meer dood hout en open plekken

Achtergronddepositie

De achtergrond depositie op Lg13 in de Brabantse Wal ligt tussen de 1.199 en 3.930 mol N/ha/jr

Knelpunten

• •

Vergrassing (mogelijk onder invloed van stikstofdepositie), leidt tot afname mieren populaties. Mieren zijn een belangrijke voedselbron voor de zwarte specht. Successie (dichtgroeien bos en heide)

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

41 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Overschrijding KDW

Lg13 komt voor met een oppervlakte van 3.131 ha in Brabantse Wal op het hele oppervlakte hiervan is sprake van overschrijding van de KWD met de achtergrond depositie.

Stikstofdepositie door het project

Door het project valt op 1.055 ha stikstofdepositie, dat is 34% van het totale oppervlakte Lg13 binnen Brabantse Wal. Als gevolg van het project vindt er een maximale depositie van 0,018 mol N/ha/jr plaats op het habitattype binnen het Natura 2000-gebied.

Beoordeling Lg13 is in Brabantse Wal aangewezen voor de nachtzwaluw en de zwarte specht. Met name de zwarte specht maakt gebruik van bos van arme zandgronden. De nachtzwaluw is sterker gebonden aan open locaties zoals droge heide en droog struisgrasland. Het instandhoudingsdoel voor het leefgebied van beide soorten is behoud oppervlakte en kwaliteit. De populatiegrootte van zwarte specht is voornamelijk gebonden aan de aanwezigheid van dood hout in het gebied en in mindere mate aan de vergrassing. Vergrassing is mogelijk stikstof gerelateerd. De beheermaatregelen die worden getroffen in het leefgebied blijken voldoende te zijn op de effecten van stikstofdepositie te mitigeren. Stikstofdepositie is daarmee momenteel niet de leidende factor die de kwaliteit en het oppervlakte van het leefgebied beïnvloeden. Recreatie en onvoldoende aanwezigheid van dood hout lijken de sturende factoren te zijn voor het aantal broedparen van de zwarte specht. Naast het geringe ecologische effect is de hoeveelheid stikstofdepositie die op het leefgebied terecht komt ten gevolge van de werkzaamheden erg klein (0,18 mol N/ha). Dit komt overeen met 0,0046 – 0,015% van de achtergronddepositie. Deze geringe hoeveelheid valt daarmee in het niet met de jaarlijks neerkomende achtergronddepositie. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

8.2.2.5

Lg14 – Eiken- en beukenbos van lemige zandgronden

Kritische depositiewaarde: 1.429 mol N/ha/jr Maximale projectbijdrage: 0,18 mol N/ha

Figuur 20 Projectdepositie op Lg14

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

42 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Figuur 21. Overschrijding van de KDW in de huidige situatie (alleen achtergronddepositie) voor leefgebied Lg14 in de Brabantse Wal.

Aspect

Uitwerking

Aangewezen voor soort

A236 Zwarte specht

Instandhoudingsdoelstelling soorten

Zwarte specht: behoud oppervlakte en kwaliteit leefgebied, 40 broedparen

Ecologische randvoorwaarden Uit het beheerplan (Provincie Noord Brabant, 2018): leefgebied voor soorten Zwarte specht: • Bos met voldoende dood hout en dikke bomen • Aanwezigheid van houtmieren • Rust • Territoriumgrootte: 25 – 100ha geschikt biotoop • Gesloten landschap: open plekken circa 2-25ha groot Huidige omvang en kwaliteit

Zwarte specht: De zwarte specht komt verspreid door de Brabantse Wal voor. Op landgoed Mattemburg is het aantal broedparen vrij hoog door de aanwezigheid van dood hout. De soort komt minder voor in het bosgebied nabij de volksabdij ter Duinen, dit komt waarschijnlijk door verstoring. De soort neemt af door sinds een toename in de vorige eeuw. De toename komt door dood hout door brand en stormen in de jaren 70 en 80 (Provincie Noord Brabant, 2018). Het is mogelijk dat in het verleden sprake was van een lokale causale relatie tussen stikstofdepositie en de populatieontwikkeling van de soort, maar via beheer lijken de eventuele negatieve gevolgen gemitigeerd. Het leefgebied komt met een oppervlakte van circa 393 ha voor in de Brabantse Wal.

Huidig beheer

Regulier beheer: • Niets doen Aanvullend: • Recreatiezonering en toegangspoorten (Provincie Noord Brabant, 2018).

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

43 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

• • • •

Invulling hondenlosloopterrein bij recreatieve poorten (Provincie Noord Brabant, 2018). Chopperen/ plaggen met eventueel bekalken. Bosbodem vrijmaken Exoten verwijderen. Voedselbeschikbaarheid vergroten Bomen ringen en verwijderen. Voor meer dood hout en open plekken

Achtergronddepositie

De achtergronddepositie op Lg14 op de Brabantse Wal ligt tussen 1.486 en 3.332 mol N/ha/jr.

Knelpunten

• •

Vergrassing (mogelijk onder invloed van stikstofdepositie), leidt tot afname mieren populaties. Mieren zijn een belangrijke voedselbron voor de zwarte specht. Successie (dichtgroeien bos en heide)

Overschrijding KDW

Op het gehele leefgebied is de KDW overschreden.

Stikstofdepositie door het project

Het leefgebied komt voor met 393,3 ha in de Brabantse Wal. Op 69 ha hiervan valt projectdepositie. Dit is op circa 18% van het hele leefgebied. Als gevolg van het project vindt er een maximale depositie van 0,0178964 mol N/ha/jr plaats op het habitattype binnen het Natura 2000-gebied.

Beoordeling: Lg14 is in Brabantse Wal aangewezen voor de zwarte specht. Het instandhoudingsdoel voor het leefgebied van is behoud oppervlakte en kwaliteit. De populatiegrootte van de zwarte specht is voornamelijk gebonden aan de aanwezigheid van dood hout in het gebied en in mindere mate aan de vergrassing. Vergrassing is mogelijk stikstof gerelateerd. De beheermaatregelen die worden getroffen in het leefgebied blijken voldoende te zijn op de effecten van stikstofdepositie te mitigeren. Stikstofdepositie is daarmee momenteel niet de leidende factor die de kwaliteit en de oppervlakte van het leefgebied beïnvloeden. Recreatie en onvoldoende aanwezigheid van dood hout lijken de sturende factoren te zijn voor het aantal broedparen van de zwarte specht. Naast het geringe ecologische effect is de hoeveelheid stikstofdepositie die op het leefgebied terecht komt ten gevolge van de werkzaamheden erg klein (0,18 mol N/ha) en bedraagt 0,005 - 0,012% van de achtergronddepositie. Deze geringe hoeveelheid valt daarmee in het niet met de achtergronddepositie. Significant negatieve effecten zijn daarmee uitgesloten.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

44 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

8.3

Gebiedspecifieke effectbeoordeling Natura 2000-gebied Oosterschelde

8.3.1

Korte karakteristiek

Onderstaande informatie is afkomstig uit het beheerplan van de Oosterschelde (Rijkswaterstaat, 2016). Natura 2000-gebied Oosterschelde is gelegen in provincie Zeeland en de gemeenten Goes, Kapelle, NoordBeverland, Reimerswaal, Schouwen-Duiveland, Tholen en Veere. Het gebied is onderdeel van het vroegere Schelde estuarium en heeft een oppervlakte van circa 35.100 hectare. Omdat het gebied gedeeltelijk in open verbinding met de Noordzee staat, is er sprake van een zoute invloed en getijdenwerking. De invloed van de getijdenstromen vertalen zich door erosie- en sedimentatieprocessen in buitendijks aanwezige droogvallende slikken en platen, schorren met zilte begroeiingen en ondieptes en (diepe) geulen aanwezig zijn. Binnendijks bevinden zich zilte graslanden en zelfs veenmosrietland. De dynamiek van het gebied is sterk afgenomen als gevolg van de afdamming van de oostzijde van de Oosterschelde. Omdat het gebied niet onder invloed staat van een rivier wordt het gezien als een baai. Het gebied biedt belangrijk leefgebied voor verschillende soorten kustbroedvogels zoals de kluut, bontbekplevier, visdief en dwergstern, moerasbroedvogels en (doortrekkende en overwinterende) watervogels. Ook is het gebied van belang voor verschillende habitattypen en habitatrichtlijnsoorten. Natura 2000-gebied de Oosterschelde staat onder invloed van beroepsscheepsvaart en natuur.

Verder vinden er ook andere activiteiten in het gebied plaats zoals waterafvoer, oeverrecreatie, sport/beroepsvisserij, winning van oppervlaktedelfstoffen en verschillende onderzoeken en monitoringsactiviteiten. Tabel 4 Maximale projectdepositie per habitattype in mol N/ha

Overschrijding KDW Habitattype

Ja

Nee

H1320

0,005

0

H1310A

0,005

0

H1330A

0,005

0

Als gevolg van de aanleg van de nieuwe ondergrondse 150 kV verbinding vindt stikstofdepositie plaats op verschillende habitattypen: H1320 Slijkgrasvelden, H1310A Zilte pionierbegroeiingen (zeekraal) en H1330A Schorren en zilte graslanden (buitendijks). Als gevolg van de stikstofdepositie kan de kwaliteit van sommige habitattypen onder druk komen te staan. De dynamiek van het water, waaronder wordt verstaan het zoutgehalte, getij, peil, erosie en sedimentatie, is echter de dominante factor die de kwaliteit van de meeste habitattype binnen het Natura 2000-gebied bepaalt. Informatie in onderstaande paragrafen is afkomstig uit de PAS-gebiedsanalyse van Oosterschelde (Ministerie van LNV, 2017), tenzij anders aangegeven.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

45 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Figuur 22. Begrenzing Natura 2000-gebied Oosterschelde.

In de volgende paragrafen wordt specifiek per habitattype ingegaan op de effecten van de stikstofdepositie van de realisatie van de verbinding Woensdrecht – Bergen op Zoom (zie Figuur 10). Per relevant instandhoudingsdoel is uitgewerkt wat de doelen zijn, of deze doelen gehaald worden en zo niet, waarom de doelen niet gehaald worden (welke knelpunten er zijn). Hieruit kan opgemaakt worden of de stikstofdepositie op dit moment een sturende factor is en zo ja, of aanvullende maatregelen nodig zijn. Op basis hiervan kan vervolgens ook bepaald worden wat de effecten zijn van de tijdelijke kleine toename van stikstof als gevolg van het project. Op het Natura 2000-gebied Oosterschelde is sprake van stikstofdepositie op de habitattypen H1310A Zilte pionierbegroeiingen (zeekraal), H1320 slijkgrasvelden en H1330 Schorren en zilte graslanden. De achtergronddepositie op de habitattypen waar projectdepositie neervalt is 1.002 tot 1.610 mol N/ha/jr. De KDW van de bovengenoemde habitattypen is 1.571 tot 1.643 mol N/ha/jr. De depositie op deze habitattypes is erg laag (zie Tabel 5) en er is, ook met projectdepositie, geen sprake van overschrijding van de KDW. De hoogste van e achtergronddepositie is hier grotendeels ook te relateren aan de ligging tegen de doorgaande wegen, binnen honderd meter neemt de achtergronddepositie al snel af naar veel lagere waarden.

Negatieve effecten ten gevolge van stikstofdepositie door het project op de habitattypen van de Oosterschelde zijn daarmee uitgesloten. Omdat de achtergronddepositie de KDW wel benaderd (soms <10 mol N), is volledigheidshalve wel een beoordeling opgenomen.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

46 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Figuur 23 Projectdepositie op de Oosterschelde

Figuur 24 Achtergronddepositie op de Oosterschelde

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

47 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Tabel 5 Projectdepositie mol N/ha op de Oosterschelde

Habitattype

KDW [mol N/ha/jaar]

Achtergronddepositie Projectdepositie [mol N/ha/jaar] [mol N/ha/jaar]

Oppervlak [ha]

H1310A

1.643

1.610

0,01

0,04

H1320

1.643

1.001 - 1.609

0,01

0,13

H1330A

1.571

1.563

0,01

0,04

8.3.2

Beoordeling habitattypen en leefgebieden

8.3.2.1

H1320 Slijkgrasvelden

Kritische depositiewaarde: 1.643 mol N/ha/jr Hoogste projectbijdrage: 0,005 mol N/ha

Figuur 25 Projectdepositie op H1320

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

48 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Figuur 26. Overschrijding van de KDW in de huidige situatie (alleen achtergronddepositie) voor habitattype H1320

Aspect

Uitwerking

Instandhoudingsdoelstelling

Behoud oppervlakte en kwaliteit (Ministerie van Infrastructuur en Milieu | Rijkswaterstaat, 2016)

Landelijke staat van instandhouding

Zeer ongunstig

Huidige omvang en kwaliteit

Het habitattype komt nu met een oppervlakte van ongeveer 401 ha voor. Binnen de Oosterschelde komt dit habitattype voor in de schorren. Omdat zeer waarschijnlijk alleen Engels slijkgras voorkomt binnen het habitattype is het niet van belang voor biodiversiteit. Wel is het van belang voor bescherming van H1330A tegen erosie en bij de opbouw van schorren. De kwaliteit van het habitattype hangt samen met opslibbing en vegetatiesuccessie. In de Oosterschelde treedt veel erosie op o.a. door bedijking, verkleining van getijdeslag en verminder van sedimentaanvoer (Ministerie van LNV, 2017).

Huidig beheer

In de herstelstrategie is aangegeven dat regulier beheer van dit type niet van toepassing is omdat het voor een groot deel van de tijd onder water staat (Ministerie van LNV, 2017).

Knelpunten

Zandhonger: het areaal buitendijks wordt kleine als gevolg van erosie Er is ook sprake van kwaliteitsverlies als gevolg van stikstofdepositie. Kwaliteitsverlies is echter minder belangrijk dat oppervlakteverlies.

Achtergrond depositie

De achtergronddepositie op H1320 ligt tussen 1.001 en 1.609 mol N/ha/jr

Overschrijding KDW

Er is sprake van projectdepositie op het hele gebied van H1320 binnen de Oosterschelde. Nergens in het gebied wordt de KDW overschreden.

Stikstofdepositie door het project

Het habitattype komt voor met 401 ha in de Oosterschelde. Op 0,13 ha hiervan valt projectdepositie, dit is circa 0,03% van het gehele habitattype. Als gevolg van het project vindt er een maximale depositie van 0,005320 mol N/ha/jr plaats op het habitattype binnen het Natura 2000-gebied. Het gaat hier maar om een klein deel van hele Natura 2000-gebied.

Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

49 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Beoordeling De eenmalige depositie op het leefgebied bedraagt 0,005 mol/ha dat is 0,000033 tot 0,000053 % van de huidige achtergrond depositie op dit habitattype. Ook al komt er door het project op het gehele gebied van het habitattype binnen de Oosterschelde stikstofdepositie neer, de stikstofdepositie door het project valt in het niet bij de huidige achtergronddepositie.

8.3.2.2

H1310A Zilte pionierbegroeiingen (zeekraal)

Kritische depositiewaarde: 1.643 mol N/ha/jr Hoogste projectbijdrage: 0,005 mol N/ha

Figuur 27 Projectdepositie op H1310A

Figuur 28. Overschrijding van de KDW in de huidige situatie (alleen achtergronddepositie) voor habitattype H1310A Onze referentie: D10006836:63 - Datum: 2 maart 2021

50 van 58

ECOLOGISCHE BEOORDELING STIKSTOFDEPOSITIE NATURA 2000

Aspect

Uitwerking

Instandhoudingsdoelstelling

Uitbreiding oppervlakte en behoud kwaliteit

Landelijke staat van instandhouding

Matig ongunstig

Huidige omvang en kwaliteit

Het habitattype komt met circa 241 ha voor binnen de Oosterschelde. Voor dit habitattype in de Oosterschelde is geen sprake van overschrijding van de KDW. In de herstelstrategie wordt geconcludeerd dat zich voor H1310A geen stikstofprobleem voordoet en deze niet wordt meegenomen in de verdere gebiedsanalyse (Ministerie van LNV, 2017)

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=b8c927dc-8528-4124-80dd-896a7cd519e7