CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 4. Regionaal Plan Energiesysteem – West Brabant Energie in Balans, definitieve versie

Raadsvergadering 26 juni 2025, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Het Regionaal Plan Energiesysteem - West-Brabant Energie in Balans vast te stellen, inclusief het document `samengevoegde wensen en bedenkingen RPE-WBWB`28.800 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Provincie

* De provincie biedt met haar Energieperspectief de kaders voor de ontwikkeling van het regionale energiesysteem. Dit hangt sterk samen met de regisserende rol van de provincie voor ruimtelijke ontwikkelingen op bijvoorbeeld het gebied van woningbouw en bedrijventerreinen. - In het provinciale Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat prĩoriteert de provincie energieprojecten die van invloed zijn het regionale energiesysteem. Het RPE-WBEB levert input aan voor haar regio en is actief betrokken bij de opstelling. * Via het RPE-WBEB geeft de regio richting aan het regionale energiesysteem.

Regio

Gemeente

« De regio is het schaalniveau voor vraagstukken die vragen om bovengemeentelijke keuzes en afstemming. * Gemeenten geven richting aan de ontwikkeling van het lokale energiesysteem. Een voorbeeld hiervan zijn de warmteprogramma’s. - Gemeenten zijn voor bewoners, ondernemers en anderen veelal het eerste aanspreekpunt, ook op het gebied van energie.

Project

. In projecten - zoals de ontwikkeling van energiehubs, gebiedsgerichte aanpakken en realisatie van productie en infrastructuur - wordt de energietransitie zichtbaar ingevuld.

Tabel 2: Bestuurlijke schaalniveaus11

9 Moerdijk - Drimmelen - Geertruidenberg 10 Bron: Topsector Energie (2020)

23

4.

Samenhang op gebiedsniveau

In een energiesysteem dat steeds meer duurzame energie gebruikt, wordt het belangrijker wannéér en wáár we energie opwekken. De beste situatie is dat we energie kunnen gebruiken op het moment dat we het opwekken, en de gebruiker dicht bij de energiebron zit. Als we energie dicht bij huis opwekken en gebruiken, heeft dat grote voordelen. We hoeven dan geen dure nieuwe kabels en leidingen aan te leggen om de energie over grote afstanden te vervoeren. Ook hoeven we geen ruimte vrij te maken voor deze infrastructuur in het landschap. Tot slot zijn er ook minder energieverliezen bij het transport. Dit betekent dat we goed moeten kijken naar wat past in elk gebied van onze regio. Daarom kiezen we voor een aanpak die rekening houdt met de kenmerken en mogelijkheden van elk gebied.

4.1

Gebiedsaanpak

Met de gebiedsaanpak zoeken we in elk gebied naar een goede balans tussen hoeveel energie er nodig is en hoeveel er beschikbaar is. Dit is extra belangrijk omdat het elektriciteitsnet tot 2040, en misschien wel langer, overbelast zal zijn. Dit tekort aan ruimte op het elektriciteitsnet is het grootste probleem bij het verduurzamen van ons energiesysteem. Voor het Stedelijk gebied (Etten-Leur, Breda en Oosterhout) blijkt uit de Energiesysteemverkenning dat tussen 2025 en 2035 een verdubbeling van het aandeel elektriciteit in de energiemix (van 23 naar 46%, zie bijlage 1) verwacht wordt. Ook in de andere gebieden zien we een vergelijkbare groei in deze periode. Gemeenten kunnen binnen hun gebied samenwerken om een energiesysteem te ontwikkelen dat past bij hun situatie. Daarbij moeten ze wel goed kijken naar hoe dit aansluit bij de energiesystemen van de hele regio en daarbuiten. Ook moeten ze rekening houden met ruimte, water en bodem. Door in gebieden te werken, kunnen we al deze zaken goed met elkaar verbinden. De stuurgroep van de RES heeft voor het grootste deel deze gebiedsaanpak al goedgekeurd. Maar omdat we ook veel steun nodig hebben van de gemeenteraden, willen we deze aanpak ook laten goedkeuren in het RPE-WBEB. De belangrijkste punten van de gebiedsaanpak zijn: -

We kijken eerst naar hoeveel ruimte er is op het elektriciteitsnet tussen 2025 en 2035. Dit baseren we op de al beschikbare capaciteit en de investeringsplannen van de netbeheerders. Iedereen die energie gebruikt of levert, moet het met deze beschikbare capaciteit doen. We houden daarbij rekening met onze langetermijnvisie voor 2050, die beschreven staat in de Energiesysteemverkenning West-Brabant. In deze visie staan belangrijke uitgangspunten en ontwikkelpaden die we ook in het RPE-WBEB gebruiken.

-

Bij de samenwerking tussen gemeenten en netbeheerders focussen we vooral op elektriciteit. Dit doen we omdat elektriciteit in de toekomst het grootste deel van onze energie zal zijn. Andere vormen van energie, zoals groen gas, warmte en waterstof, kunnen helpen om het elektriciteitsnet minder te belasten. We moeten daarom gericht stimuleren dat deze alternatieven voor elektriciteit beschikbaar komen èn worden gebruikt.

24

Op basis hiervan hebben we de regio verdeeld in vijf gebieden, elk met hun eigen belangrijke kenmerken:

1 Energie-eiland Altena

- Altena

* Veel kleine kernen, open landschap, grote rivieren. * Lage energievraag woningbouw, lage energievraag industrie.

2 Powerport

- Moerdijk « Drimmelen * Geertruidenberg

- Veel kleine woonkernen, twee energiecentrales, veel industrie en logistiek in Moerdijk, open landschappen. * Lage energievraag woningbouw, hoge energievraag Moerdijk, lage energievraag overige industrie.

3 Zuidelijke zandgronden

4 Stede lijk gebied

* Rucphen - Zundert - Alphen-Chaam - Baarle-Nassau

* Veel kleinere woonkernen, lage bebouwingsdichtheid, veel open landschappen.

* Etten-Leur * Breda - Oosterhout

* Meerdere grote(re) steden, dichtbebouwd, veel industrie en logistiek, snelwegen, spoorlijnen, open landschappen zijn vaak buffers en/of natuur.

* Lage energievraag woningbouw, lage energievraag industrie.

* Hoge energievraag woningbouw, hoge energievraag industrie. 5 West-Brabant West

- Bergen op Zoom - Woensdrecht - Steenbergen - Roosendaal - Halderberge

* Grote woongebieden met meerdere kleine kernen, industrieclusters en militaire luchthaven. - Open landschappen. - Gemiddelde energievraag woningbouw, hogere energievraag industrie.

Tabel 3: Kenmerken gebieden

Kaart 1: Gebiedsindeling

25

Voor warmte, groen gas en waterstof kunnen gemeenten en netbeheerders flexibel samenwerken, los van de gebiedsindeling. Ze kunnen tijdelijke samenwerkingen vormen waar dat nodig is. -

Om de beschikbare ruimte op het elektriciteitsnet zo goed mogelijk te gebruiken, volgen we de drie hoofdpunten van de Landelijke Aanpak Netcongestie (LAN): o Het sneller uitbreiden van het elektriciteitsnet o Prioriteren van essentiële projecten, alle plannen goed op elkaar afstemmen en ruimtelijk inpassen o Slimme oplossingen bedenken en gebruiken

In het elektriciteitsnet zien we piekmomenten in het gebruik van het elektriciteitsnet en die zijn locatieafhankelijk. Om hier iets aan te doen zijn er verschillende maatregelen mogelijk. Zowel de gebruikers zelf, maar ook Enexis Netbeheer en de gemeenten hebben hierin een rol. Met de gebiedsaanpak faciliteren we de afstemming van de maatregelen.

-

We controleren ook of alle maatregelen passen in het gebied. Als niet alles past, dan moeten we als RES West-Brabant vragen welke maatschappelijke behoeften het eerst aangepakt moeten worden. Deze vraag brengen we zelf actief onder de aandacht bij de overlegtafels van de Stedelijke Regio Breda-Tilburg en de Stedelijke Regio West-Brabant-West.

-

Voor elk gebied starten we een speciaal proces om de voortgang te volgen en bij te sturen waar nodig. Dit noemen we het PeP-proces (Programmeren en Prioriteren).

-

De RES West-Brabant zorgt ervoor dat alle gebieden in de regio goed met elkaar blijven samenwerken.

-

Communicatie en participatie is een belangrijk onderdeel binnen de gebiedsaanpak. Het informeren en betrekken van inwoners is belangrijk voor het begrip en draagvlak vanuit de samenleving. De RES West-Brabant zal binnen de gebieden de trekkersrol vervullen.

-

We vormen gebiedscoalities met bedrijven, Enexis Netbeheer, woningcorporaties, energiecoöperaties en andere partijen om gezamenlijk te werken aan oplossingen die de netcongestie verzachten. Deze partijen werken nauw samen en maken gebruik van elkaars kennis en middelen. Bij oplossingen kan het bijvoorbeeld gaan om de plaatsing en gebruik van batterijopslag en de afstemming tussen maatregelen als congestiemanagement en energiehubs.

4.1.1

Cyclus gebiedsaanpak

Het energiesysteem verandert snel in alle gebieden. Daarom is het belangrijk om de ontwikkelingen goed in de gaten te houden. We gebruiken hiervoor een speciale 'Uitvoeringsmatrix'. In deze matrix volgen we de drie hoofdpunten van de Landelijke Aanpak Netcongestie (LAN). We kijken daarbij vooral naar elektriciteit, maar houden ook rekening met warmte, groen gas en waterstof.

26

1

Realisatie Netuitbreidingen

II Programmeren Energie en Ruimte

III Slimme oplossingen

Altena (Energie-eiland) Moerdijk-Drimmelen-Geertruidenberg (Powerport) Rucphen-Zundert-Alphen Chaam-Baarle Nassau (Zuidelijke zandgronden) Etten-Leur-Breda-Oosterhout (Stedelijk gebied) Bergen op Zoom - Woensdrecht Steenbergen - Roosendaal Halderberge (West-Brabant West) Tabel 4: Uitvoeringsmatrix

Elke zes weken komen we als werkgroepen Gebiedsaanpak bij elkaar. In deze bijeenkomsten gebruiken we de Uitvoeringsmatrix als onderdeel van het proces van Programmeren en Prioriteren (PeP-proces). Dit zie je in figuur 4 hieronder. Als we kijken naar het onderdeel 'Programmeren Energie en Ruimte', dan gebruiken we deze informatie ook voor het provinciale Meerjarenprogramma Infrastructuur en Klimaat (pMIEK). Zo zorgen we ervoor dat onze regionale plannen goed aansluiten bij de plannen van de provincie.

Jaarlijkse monitoring RES: rapportage aan NP RES

Vijf-jaarlijkse Energiesysteemverkenning: energiemix korte, middellange en lange termijn

Zes-wekelijkse PeP-proces: Bewaken voortgang uitvoeringsmatrix en bijsturen

X-jaarlijkse RES: Keuzes energiesysteem/ Twee-jaarlijkse PMIEK: Prioriteiten van infrastructurele projecten Figuur 4: Cyclus Gebiedsaanpak

27

Het PeP-proces, dat elke zes weken plaatsvindt, is onderdeel van een grotere beleidscyclus van de gebiedsaanpak (zie figuur). Deze cyclus bestaat uit vier stappen: 1.

2.

3.

4.

Overzicht: Elk jaar brengen we in kaart hoeveel energie er nodig is en hoeveel we kunnen opwekken (NP RES foto). We kijken ook naar wat dit betekent voor het elektriciteitsnet. De netbeheerders Enexis Netbeheer en TenneT maken elke twee jaar een uitgebreide analyse, die ze jaarlijks bijwerken. Deze analyse nemen we ook mee. Inzicht: Elke vijf jaar vernieuwen we onze energiesysteemverkenning. Hierin onderzoeken we hoe vraag en aanbod van energie zich ontwikkelt, zowel voor de korte, middellange als lange termijn. Dit doen we voor de hele regio én per gebied. Vooruitzicht: Na de energiesysteemverkenning maken we belangrijke keuzes. Deze leggen we vast in de RES. Wijzigingen in de investeringen voor energie-infrastructuur, dragen we aan bij het provinciale Meerjarenprogramma Infrastructuur en Klimaat (pMIEK) dat wordt vastgesteld in Gedeputeerde Staten. Dit doen we voor de hele regio West-Brabant en voor elk gebied apart. Uitvoering: Elke zes weken bespreken we per gebied hoe de uitvoering verloopt. Als het nodig is, kunnen we dan bijsturen. Keuzes hierover worden voorgelegd in de stuurgroep RES West-Brabant.

In het uitvoeringsprogramma werken we de gebiedsaanpak verder uit.

28

4.1.2

Bestuurlijke keuze Gebiedscoalities voor het optimaal benutten van de schaarse capaciteit op het elektriciteitsnet

keuze waarvoor?

We vormen gebiedscoalities met bedrijven, Enexis, woningcorporaties en energiecoöperaties om gezamenlijk te werken aan oplossingen die de netcongestie verzachten. Deze partijen werken nauw samen en gebruik wordt gemaakt van eikaars kennis en middelen. Dit als onderdeel van de gebiedsaanpak.

Maatschappelijke impact Welke actie(s) volgen uit deze keuze?

- De problemen met het volle elektriciteitsnet hebben grote gevolgen voor onze regio. We kunnen niet zomaar nieuwe bedrijventerreinen of woonwijken bouwen, omdat er niet genoeg capaciteit is op het elektriciteitsnet. We moeten daarom belangrijke keuzes maken over wat wel en niet kan. We hanteren de indeling in de vijf gebieden: 1) Energie-eiland (Altena), 2) Powerport (Moerdijk -Drimmelen - Geertruidenberg), 3) Zuidelijke Zandgronden (Rucphen - Zundert Alphen-Chaam-Baarle-Nassau), 4) Stedelijk gebied (Etten-Leur - Breda - Oosterhout) en 5) West-Brabant West (Bergen op Zoom - Woensdrecht - Steenbergen - Roosendaal Halderberge). We focussen vooral op elektriciteit, maar kijken ook naar andere vormen van energie waar dat kansen biedt. Gemeenten kunnen hiervoor samenwerken over de gebiedsgrenzen heen als dat nuttig is. We onderzoeken goed wat alle energieplannen betekenen voor de ruimte en hoe we leven in onze regio. Om de beperkte ruimte op het elektriciteitsnet zo goed mogelijk te gebruiken, werken netbeheerders en overheden samen aan drie dingen: « Het sneller uitbreiden van het elektriciteitsnet * Prioriteren van essentiële projecten, alle plannen goed op elkaar afstemmen en ruimtelijk inpassen - Het bedenken van slimme oplossingen Voor die slimme oplossingen ontwikkelen we een speciale aanpak.

We kijken vooral naar: - Het kiezen van de beste plekken voor flexibele energievoorzieningen, zoals opslag, het omzetten van energie en energiehubs. We vormen gebiedscoalities met bedrijven, Enexis, woningcorporaties en energiecoöperaties om gezamenlijk te werken aan oplossingen die de netcongestie verzachten. Deze partijen werken nauw samen en gebruik wordt gemaakt van eikaars kennis en middelen. We controleren ook of alle maatregelen passen in het gebied. Als niet alles past, dan vragen we als RES West-Brabant welke maatschappelijke behoeften het eerst aangepakt moeten worden. We brengen deze vraag zelf actief onder de aandacht bij de integrale overlegtafels van de stedelijke regio's (SRBT en SRWBW).

4.2

Energiehubs

Definitie energiehubs In een kamerbrief wordt de volgende definitie van energiehubs gegeven: "Vanuit het perspectief van het energiesysteem is er sprake van een energiehub als er in een afgebakend gebied vraag en aanbod van energie op elkaar worden afgestemd. Dit gebeurt door slim te ontwerpen en sturen op publieke infrastructuur. Behalve elektriciteit betreft dit ook andere energiedragers zoals warmte en (duurzame) gassen. In zo'n hub is opslag en omzetting van de ene energievorm in een andere mogelijk en kunnen netwerken van verschillende energiedragers met elkaar in verbinding staan." Rijksoverheid, Kamerbrief over Stimuleringsprogramma energiehubs (2024)

29

Bij een energiehub gaat het dus om: ^

Lokaal opwekken van energie;

^

Ter plekke gebruiken;

^

Opslaan van energie;

^

Omzetten van energie van de ene vorm naar de andere.

In een energiehub wordt intensief samengewerkt door de deelnemende partijen en veelal ook met de netbeheerder en de gemeente. Een belangrijke maatschappelijke meerwaarde van een energiehub is dat door onderlinge levering en afspraken over het gebruik van energie het bovenliggende energiesysteem ontlast kan worden. Bij energiehubs is er een onderscheid tussen hubs bij bedrijventerreinen, grootschalige verbruikers (CES 6 bedrijven), mobiliteit (oplaadpleinen) en de gebouwde omgeving.12 Wij volgen deze indeling. Onze regio wil bij energiehubs inzetten op twee doelen: 1.

2.

We willen energiehubs actief ontwikkelen Energiehubs zijn belangrijke knooppunten in ons toekomstige energiesysteem. Ze helpen onze regio zich te ontwikkelen. Met een gerichte aanpak voor deze hubs (bijvoorbeeld door ruimte te reserveren en investeringen te doen) bereiken we drie belangrijke dingen: ^

We kunnen verschillende soorten energie beschikbaar maken;

^

We weten beter hoe ons regionale energiesysteem zich ontwikkelt;

^

We worden minder afhankelijk van anderen.

Vraag en aanbod samenbrengen in energiehubs Energiehubs dragen bij aan een beter gebruik van duurzame energie. Daarom zijn het ook aantrekkelijke plekken voor bedrijven om zich te vestigen. Het is slim om op deze locaties energiegebruik en energieproductie te combineren. Voor de regio zijn vooral die energiehubs belangrijk die helpen om het elektriciteitsnet minder te belasten. Een energiehub is dus niet alleen waardevol voor de bedrijven die er direct bij betrokken zijn.

Het opzetten van een energiehub is ingewikkeld. Er zijn veel technische installaties nodig die complex zijn om te bouwen en te beheren. Ook moeten er soms grote investeringen worden gedaan voor het opslaan en omzetten van energie. Daarnaast is het een uitdaging om alles goed te organiseren en aan te sturen. De provincie wil helpen, en start daarom in 2025 een speciaal programma om de opzet van energiehubs te stimuleren. Dit programma loopt tot 2030 en heeft verschillende doelen. Het biedt ondersteuning aan lokale initiatieven, zorgt ervoor dat kennis wordt gedeeld tussen verschillende projecten en helpt bij het oplossen van problemen die zich voordoen. We verwachten dat verschillende energiehubs in West-Brabant hulp kunnen krijgen uit dit programma. De RES West-Brabant werkt mee aan dit provinciale programma om ervan te leren en deze kennis te delen in de regio.

12 Royal HaskoningDHV (in opdracht van Topsector Energie en RVO) (2024)

30

De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) heeft een handleiding gemaakt voor deze programma's. Voor het verdelen van subsidies wordt naar drie belangrijke punten gekeken: 1. 2. 3.

Wat levert het op voor de samenleving? De energiehub moet helpen bij het verduurzamen van bedrijven, woningen en/of vervoer. Past het in het energiesysteem? De energiehub moet het elektriciteitsnet ontlasten en goed passen in het energienetwerk en de beschikbare ruimte. Is de organisatie goed? Er moet een sterke wil zijn om samen te werken en een goede organisatie om dit te leiden.

Figuur 5: Energiehubs

4.2.1

Bestuurlijke keuze

Prioriteit voor stimulering energiehubs Keuze waarvoor?

We ontwikkelen een gerichte aanpak voor energiehubs. Hierbij sturen we op energiehubs die een onderbouwde bijdrage leveren aan een betere benutting van de beschikbare netcapaciteit in een verzorgingsgebied van Enexis Netbeheer. We ontwikkelen samen met Enexis Netbeheer en de provincie een kansenkaart waarvan flexibele assets (zoals opslag en conversie) een onderdeel zijn.

Maatschappelijke impact

Energiehubs leveren een bijdrage aan het verminderen van de piekbelasting en daarmee aan het ontlasten van het electriciteitsnet.

Welke actie(s) volgen uit deze keuze?

* Voor procesondersteuning sluiten we onder meer aan bij het provinciale Stimuleringsprogramma Energiehubs. - Kennis delen over energiehubs in ontwikkeling en in uitvoering via de gebiedsaanpak. Hiervoor een regionale aanpak ontwikkelen.

4.3

Water en bodem sturend

In ons toekomstige energiesysteem houden we rekening met wat gezond is voor het water en de bodem. Het streven is om zo veel mogelijk aan te sluiten bij een natuurlijk functionerend watersysteem. Hoe meer technische ingrepen er nodig zijn om het watersysteem te laten functioneren, hoe kwetsbaarder het wordt. Nieuwe ontwikkelingen passen niet goed op locaties die essentieel zijn voor waterberging of op laaggelegen, kwetsbare gronden. Ook willen we voorkomen dat ingrepen in het watersysteem in onze regio, buiten onze regio leiden tot problemen.

31

Het RPE-WBEB richt zich op een toekomstbestendig energiesysteem. De uitwerking van water en bodem sturend wordt verder uitgewerkt in de gebiedsgerichte aanpak. De koers en beleidsvoornemens in het Addendum van het Regionaal Water en Bodem Programma, opgesteld door de provincie, zijn hierin leidend. Het eigen Handelingsperspectief Water en Bodem Sturend van het waterschap Brabantse Delta is hier ook mee in lijn. We houden daarbij rekening met drie typen water- en bodemsystemen: 1.

Veerkrachtige/ robuuste gebieden: Deze gebieden zijn vanuit het water- en bodemsysteem geschikt voor uitbreiding en aanpassing van het energiesysteem. Hier kunnen energieprojecten verantwoord worden ontwikkeld met minimale impact op het water- en bodemsysteem.

2.

Adaptieve gebieden: Dit zijn locaties waar de maatschappelijke en economische baten van energieontwikkeling opwegen tegen de kosten van klimaatbeschermings- en adaptatiemaatregelen. Hier is enige aanpassing mogelijk, mits de voordelen zwaarder wegen dan de kosten.

3.

Kwetsbare gebieden: De kwetsbaarheid van het water- en bodemsysteem maakt het risicovol om hier energieinfrastructuur te ontwikkelen of aan te passen.

Aandachtspunten bij deze typen water- en bodemsystemen zijn: -

Gebieden kunnen zich ontwikkelen van kwetsbaar naar adaptief of van adaptief naar veerkrachtig, afhankelijk van de mate waarin de water- en bodemgesteldheid zich verbetert of waarin er beschermingsmaatregelen worden genomen.

-

Bij nationale infrastructuurprojecten wordt vermeden om kwetsbare gebieden te belasten, hoewel lokale infrastructuur in sommige gevallen wel haalbaar kan zijn.

-

Het is belangrijk breder te kijken dan alleen naar de locatie van het project. Het is goed om ook de bredere regionale effecten en mogelijkheden mee te nemen.

-

'Water en bodem sturend' kan worden gehanteerd als één van de principes om projecten te prioriteren. Hoe beter iets past, hoe kansrijker het is om vlot en 'goedkoop' te realiseren.

4.4

Omgevingskwaliteit en gezonde leefomgeving

Als we zoeken naar locaties voor onderdelen van het energiesysteem, zoals infrastructuur of energieopslag, letten we goed op de kwaliteit van de omgeving en een gezonde leefomgeving. Met kwaliteit van de omgeving bedoelen we verschillende dingen: hoe goed mensen het kunnen gebruiken, of het klaar is voor de toekomst, hoe mensen het ervaren, en of het de omgeving mooier maakt. We kijken hierbij goed naar wat er al in de buurt is en houden rekening met de mensen die er wonen. Ook is het belangrijk dat nieuwe projecten passen bij het landschap. Met een gezonde leefomgeving bedoelen we dat mensen er veilig en gezond kunnen wonen. We kijken ook of we meerdere doelen tegelijk kunnen bereiken. Zo kunnen we bijvoorbeeld zorgen dat er niet alleen ruimte is voor energie, maar ook voor biodiversiteit met verschillende soorten natuur, planten en dieren. Zo faciliteert de RES West-Brabant dat gemeenten gebruik kunnen maken van het door het Rijk ingestelde kwaliteitsbudget om ecologie en biodiversiteit bij duurzame

32

energieprojecten te versterken.13 Het is wel belangrijk dat de voordelen van nieuwe energieprojecten opwegen tegen wat het kost om ze te bouwen en wat de invloed is op de omgeving.

4.5

Solidariteit met Powerport

Een rechtvaardig energiesysteem houdt rekening met de omgevingskwaliteit en een gezonde leefomgeving. In onze regio zien we in de Powerport een stapeling van landelijke en regionale energieprojecten, die een grote impact heeft op de gemeenten Moerdijk, Drimmelen en Geertruidenberg. In de Ontwerptafel Moerdijk is inmiddels duidelijk geworden dat er te weinig ruimte is voor alle geplande energieprojecten.14 De gemeenten in de Powerport stellen de hulpvraag: Hoe kunnen wij in ieder geval voor een deel van de ruimtelijke vraag ontlast worden door de andere gemeenten in de regio? Om op deze vraag in te spelen onderzoekt de RES West-Brabant de mogelijkheden om in de regio een deel van de ruimtelijke vraag in de Powerport op te vangen. Dit in afstemming met de Ontwerptafel Moerdijk, de stedelijke regio's West-Brabant en Breda-Tilburgen Provincie Noord-Brabant. Wij realiseren ons dat de Powerport en de regio een sterke verwevenheid kennen. De realisatie van de Powerport in West-Brabant creëert, met regionale steun, economische en maatschappelijke (o.a. nabijheid energiebron) ontwikkelkansen voor de gehele regio. Solidariteit met de Powerport gemeenten kan alleen in regionaal en integraal verband ingevuld worden. In RES verband willen we dit in samenhang zien.Ook landelijke solidariteit is essentieel bij de ruimtelijke inpassing van energieprojecten van nationaal belang.

Bij bovenregionale of landelijke projecten moet worden beoordeeld of deze daadwerkelijk een regionaal belang dienen of inpassing elders beter is. Wij zien als regio de contacten, die het Rijk zoekt met de Powerport-gemeenten om daar energieinfrastructuur te laten landen, ook als te benutten kans zien om wensen vanuit de regio bij het Rijk onder de aandacht te brengen. We volgen nauwgezet de besluitvorming in het Bestuurlijke Overleg van de Powerport gemeenten met de provincie en het Rijk. Dit is een belangrijk overleg om solidariteit te agenderen in de regio en om gaandeweg de opgave te concretiseren. Bij iedere locatiekeuze voor de Powerport stellen wij onszelf de vraag of een deel van de ruimtevraag elders in de regio overgenomen kan worden.

13 Zie voor meer info link 14 De Ontwerptafel Moerdijk is een samenwerkingsinitiatief tussen het Rijk, provincie Noord-Brabant en de gemeenten Moerdijk, Drimmelen en Geertruidenberg.

33

4.5.1

Bestuurlijke keuze

Solidair met de Powerport Keuze waarvoor?

Wij zijn als regio solidair met de Powerport, een gebied waar veel energieprojecten bij elkaar komen die van groot maatschappelijk en economische belang voor de gehele regio zijn. Bij iedere locatiekeuze voor de Powerport stellen wij onszelfde vraag of en deel van de ruimtevraag elders in de regio overgenomen kan worden.

Maatschappelijke impact

Stapeling van energieprojecten heeft grote impact op omgevingskwaliteit en gezondheid leefomgeving Powerport gemeenten Moerdijk, Drimmelen en Geertruidenberg.

Welke actie(s) volgen uit deze keuze?

- Bijdragen aan de visievorming op de maatschappelijke en economische toekomst van de stedelijke regio’s West-Brabant en Breda-Tilburg. Hierbij focust de RES West-Brabant op de rol van het energiesysteem. * Onderzoek naar de mogelijkheden om elders in de regio een deel van de ruimtelijke vraag in de Powerport op te vangen. - Uitkomsten onderdeel laten zijn van opstelling Uitvoeringsprogramma RPE-WBEB.

34

5

Energiedragers

Voor een toekomstbestendig energiesysteem is het nodig om het elektriciteitsnet waar mogelijk te ontlasten. Waar we in de RES 1.0 volop aandacht gaven aan de duurzame opwek van elektriciteit, kijken we in het RPE-WBEB ook naar de inzet van drie andere soorten energiedragers: warmte, groen gas en waterstof. Daarnaast blijft energiebesparing van belang.

5.1

Elektriciteit

5.1.1

Bijdrage aan opgave

De vraag naar elektriciteit neemt toe. We bouwen het gebruik van fossiele energie af en daarvoor in de plaats maken we vooral gebruik van (duurzaam opgewekte) elektriciteit. Als we de komende jaren niets zouden doen (geen keuzes zouden maken en de autonome ontwikkeling volgen) is het aandeel elektriciteit in de West-Brabantse energiemix in 2050 maar liefst 9^. Dit zou grote gevolgen hebben voor ons landschap. We zouden dan heel veel nieuwe infrastructuur moeten aanleggen, zoals plekken om energie op te wekken, elektriciteitskabels, transformatorstations en batterijen. Om dit te voorkomen, moeten we twee dingen doen: naast elektriciteit ook andere vormen van energie gebruiken én slimme keuzes maken over het elektriciteitsnetwerk.

5.1.2

Opwek

In de toekomst zal elektriciteit de belangrijkste vorm van energie worden in onze regio. We proberen vraag en aanbod van elektriciteit zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen om het elektriciteitsnet minder te belasten. Uit ons onderzoek naar het energiesysteem blijkt dat we in 2050 meer dan twee keer zoveel elektriciteit nodig hebben als nu. We kunnen niet al deze elektriciteit zelf opwekken in onze regio, dus moeten we ook energie van buiten de regio halen. Hoe snel we kunnen verduurzamen, hangt af van hoe snel we het elektriciteitsnet kunnen aanpassen. Dit gaat om het opwekken en opslaan van energie, maar ook om nieuwe kabels en installaties.

Repowering windmolens In de RES 1.0 hebben we een bijzonder onderdeel opgenomen: repowering windmolens. Hierbij vervangen we oude, kleine windmolens door nieuwe, grotere exemplaren. Deze nieuwe windmolens kunnen meer duurzame elektriciteit opwekken dan de oude. Windmolens gaan ongeveer 20 jaar

35

mee. Daarna moeten ze vervangen worden. We hebben vijf plekken aangewezen waar we dit willen doen. Maar omdat we nog niet zijn begonnen met deze projecten, zullen we pas na 2030 meer energie kunnen opwekken op deze plekken. Er zijn wel twee uitdagingen: ten eerste weten we niet zeker of nieuwe wetten nog wel toestaan dat we grotere windmolens plaatsen. Ten tweede heeft het ministerie van Defensie extra ruimte nodig voor vliegtuigen. Deze vliegroutes gaan deels over plekken waar nu windmolens staan of waar we nieuwe willen plaatsen.

Wind na 2030 In de RES 1.0 staan ook plannen voor windmolens die we pas na 2030 willen bouwen. Zoekgebied voor deze windmolens is onder andere het gebied van de Zuidelijke Zandgronden. Plannen voor de bouw van deze windmolens moeten nog worden opgestart. Bovendien moeten die eerst nog door de gemeenteraden worden goedgekeurd, voordat windmolens kunnen worden gerealiseerd. Het gebied van de Zuidelijke Zandgronden heeft bijzondere kenmerken: er wordt weinig energie gebruikt, maar er staan ook weinig installaties die duurzame energie opwekken. We willen een goede balans in het energiesysteem. Daarom moeten we goed nadenken over waar we nieuwe windmolenparken plaatsen en hoe groot ze worden. Ook hier speelt dezelfde uitdaging als bij andere windmolenparken: het ministerie van Defensie wil mogelijk meer ruimte voor vliegtuigen, en dat kan invloed hebben op waar we windmolens mogen plaatsen.

OER projecten Rijkswaterstaat is begonnen met het project: Opwek Energie op Rijksgronden (OER). Het doel is om zonnepanelen te plaatsen op grond die van de overheid is, bijvoorbeeld langs snelwegen. RES WestBrabant heeft in 2024 twee plekken voorgesteld voor dit project: langs de snelweg A27 en rond de vliegbasis Woensdrecht. Rijkswaterstaat begint in 2025 met het uitwerken van deze plannen. Uit onderzoek blijkt dat er nog meer kansrijke plekken zijn langs snelwegen in West-Brabant. We verwachten daarom dat er nog meer plekken aan de lijst met OER-projecten worden toegevoegd.

Legend ^

Hoogspanningstations RWB Windturbinen Bestaand Windturbinen Niet onherroepelijk

yļ" Windturbinen Onherroepelijk Windturbinen Repowering ^

Zon op veld Gerealiseerd

^

Zon op veld Niet gerealiseerd

--------- Hoogspanning kabel (ondergronds) --------- Hoogspanning leiding (bovengronds) Bedrijventerreinen ļ

nn

Zoekgebieden Wind Na 2030 Zoekgebieden Wind Volkeraksluizen Sabinadijk

___Į Zoekgebieden Wind Voor 2030

Kaart 2: Overzicht opweklocaties wind- en zon op veld energie. Bron: âFlux (2024)

36

5.1.3

Elektriciteitsnet

De netbeheerders TenneT en Enexis Netbeheer maken plannen voor de uitbreiding van het elektriciteitsnet voor de komende tien jaar. Ze bepalen welke investeringen nodig zijn en wanneer deze gedaan worden. Voor de periode na deze tien jaar is het belangrijk dat we twee dingen goed op elkaar afstemmen: onze plannen voor de ruimte in de regio én de ontwikkeling van het elektriciteitsnet. Dit betekent dat we het energiebeleid van de landelijke overheid moeten combineren met het ruimtelijke beleid van gemeenten en regio's. Soms moeten we hiervoor ook nieuwe regels en werkwijzen ontwikkelen. Het versterken van ons regionale elektriciteitsnet hangt af van verschillende factoren15: -

-

-

-

Kernenergie is een vorm van opwekking van elektriciteit. Landelijk beleid stimuleert de inzet van kernenergie. Het geringe ruimtebeslag en de CO2 vrije productie zijn voordelen. Nadelen zijn het ernafval, stralingsgevaar, behoefte aan koelwater en de ruimtelijke inpassing. De introductie van de Small Modular Reactor (SMR lijkt een regionale toepassing van kernenergie mogelijk te maken. De lange ontwikkeltijd (ontwerp, MER, vergunning, bouw) van een kerncentrale zorgt ervoor dat kernenergie pas ver na 2035 zal bijdragen aan ons energiesysteem. RES West-Brabant volgt de landelijke ontwikkelingen nauwgezet

Allereerst is het belangrijk hoeveel elektriciteit er van buiten onze regio komt, bijvoorbeeld van windmolens op zee of van kerncentrales. Als we meer elektriciteit van buiten krijgen, hoeven we minder zelf op te wekken. Wel hebben we dan meer grote elektriciteitskabels nodig. Ook de snelheid waarmee het landelijke elektriciteitsnet wordt aangepast is belangrijk. Daarnaast moeten we in West-Brabant genoeg ruimte hebben voor nieuwe elektriciteitskabels en plekken om energie op te wekken. De regels en wetten voor zonne- en windparken spelen ook een grote rol. Net als wat mensen in de buurt ervan vinden. Als we nieuwe windparken ontwikkelen, moeten we goed rekening houden met de omgeving. Het helpt als mensen uit de buurt mede-eigenaar kunnen worden van deze projecten. Verder is het belangrijk dat particulieren en bedrijven zonnepanelen op hun dak willen leggen. Hierbij speelt mee hoe snel ze hun investering kunnen terugverdienen. Ten slotte moeten we vraag en aanbod van elektriciteit goed op elkaar afstemmen. Dit doen we door energie op te slaan in batterijen of om te zetten in waterstof.

Als maatschappelijke instellingen of bedrijven een aansluiting op het elektriciteitsnet willen, of meer stroom nodig hebben, moeten ze rekening houden met nieuwe regels (codebesluit maatschappelijk prioriteren). Deze regels bepalen wie het eerst aan de beurt komt. De volgorde is als volgt: eerst krijgen projecten voorrang die helpen om het elektriciteitsnet minder vol te maken. Daarna komen belangrijke voorzieningen voor onze veiligheid, zoals de brandweer en ziekenhuizen. De derde groep bestaat uit basisvoorzieningen, zoals drinkwater en woningen. Alle andere aanvragen komen in de laatste groep 'overige'. Voor elke groep maken de netbeheerders een wachtlijst. Binnen deze groepen

15 Naast deze technische factoren zijn er vele anderen factoren van belang, zoals regelgeving, overheidsbeleid, beschikbaarheid arbeidskrachten, financiering, etc.

37

geldt: wie het eerst komt, die het eerst maalt. Zodra er ruimte is op het elektriciteitsnet, kunnen de aanvragen in deze volgorde worden uitgevoerd.

Hoogspanning, middenspanning en laagspanning Het Nederlandse elektriciteitsnet werkt als een wegennetwerk. TenneT beheert het hoogspanningsnet, dat werkt als een snelweg voor elektriciteit. TenneT is als landelijke netbeheerder bezig haar hoogspanningsnet op te knippen in zogeheten deelnetten (voorheen 'pockets' genoemd). Voor onze regio wordt gewerkt aan de uitbreiding van het 380 kV-station Geertruidenberg en de nieuwbouw van vergelijkbare stations in Halsteren en Moerdijk. De afslagen op de snelweg worden gevormd door de HS/MS-stations of 150-20/10 kV-stations. Daar wordt hoogspanning (HS) omgezet naar middenspanning (MS). Dat zijn ook de stations waar Enexis Netbeheer verbinding maakt met TenneT. Enexis Netbeheer maakt plannen voor uitbreiding op basis van wat provincie, gemeenten en de regio verwachten nodig te hebben. Via twaalf stations gaat de elektriciteit naar kleinere verdeelstations in industriegebieden en woonwijken. Om de overstap naar duurzame energie mogelijk te maken, moet ook dit deel van het net worden versterkt.

Werking elektriciteitsnet Van hoogspanning via midden -spanning naar laagspanning

Figuur 6: Werking elektriciteitsnet

Vanuit de middenspanningstations gaat de elektriciteit naar wijktransformatoren. Deze werken als kleine verdeelstations in de buurt. Van daaruit gaat de stroom via het laagspanningsnet naar huizen en andere gebruikers. Als we dit vergelijken met wegen, dan zijn dit de gewone straten in wijken en buurten. Omdat we steeds meer elektriciteit gebruiken, hebben we veel meer wijktransformatoren nodig. We moeten er drie tot vier keer zoveel plaatsen als er nu zijn. Enexis Netbeheer praat hierover met alle gemeenten in West-Brabant om dit goed voor te bereiden. Dit noemen we de buurtaanpak.

38

5.1.4

Opslag

Zonnepanelen en windmolens wekken soms meer elektriciteit op dan we op dat moment nodig hebben. Deze extra elektriciteit kunnen we opslaan in batterijen. Deze batterijen hebben meerdere voordelen: ze kunnen stroom leveren wanneer dat nodig is, en helpen om vraag en aanbod van energie in balans te houden. Zo maken ze ons energiesysteem betrouwbaarder. We moeten vanuit het belang van de samenleving goed bepalen waar we batterijen plaatsen en wanneer we ze gebruiken. Als we dit niet goed regelen, kunnen ze juist voor meer problemen zorgen op het toch al overvolle elektriciteitsnet. Batterijen leveren een bijdrage aan het verminderen van netbelasting wanneer deze op de juiste momenten worden geladen en ontladen. Om die reden sluiten netbeheerders batterijen alleen met voorrang aan wanneer deze bijdragen aan vermindering van de netcongestie. Grote batterijen kunnen geplaatst worden op belangrijke punten in het elektriciteitsnetwerk. Dit kan bij de grote hoogspanningsstations van 380 kV in Geertruidenberg, Halsteren en Moerdijk, en bij de tien kleinere stations van 150 kV. Ook industriegebieden, waar veel stroom wordt gebruikt, zijn geschikte plekken voor batterijen. Bedrijven kunnen zelf een batterij plaatsen voor eigen gebruik, of ze kunnen samenwerken en een gezamenlijke batterij delen in een energiehub.

In het RPE-WBEB kijken we naar systeembatterijen ^70 MW, directe aansluiting op het Tennet netwerk) batterijen die tussen de 20 en 70 MW groot zijn (aansluiting op het netwerk van Enexis Netbeheer). Deze hebben een oppervlakte nodig van een halve tot drie hectare. Volgens TenneT is er in West-Brabant behoefte aan twee tot drie grote ^70 MW) systeembatterijen. Enexis Netbeheer is voorzichtig met het aanmoedigen van thuisbatterijen. Deze kunnen namelijk voor extra problemen zorgen in het elektriciteitsnet van buurten en wijken. Kleinere buurtbatterijen, die minder dan 20 MW opslaan, kunnen wel nuttig zijn om het lokale energiesysteem in balans te houden. Deze kunnen in wijken of op industrieterreinen worden geplaatst. We hebben voor West-Brabant onderzocht waar we grote batterijen kunnen plaatsen. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) heeft gemeenten al geholpen met een handreiking voor het afgeven van vergunningen voor batterijen. Voor onze regio werken we ook aan een speciaal afwegingskader. In Q1-2025 zal dit afwegingskader ambtelijk en bestuurlijk worden behandeld. Met dit afwegingskader kunnen gemeenten beter beslissen of ze een grote batterij op hun grondgebied willen toestaan. RES West-Brabant is één van de eerste regio's die zo'n afwegingskader maakt. We hopen dat andere regio's ons voorbeeld zullen volgen.

5.1.5

Conversie

Er zijn naast batterijen nog andere manieren om elektriciteit op te slaan. We kunnen hiervoor elektrolysers en e-boilers gebruiken. Een elektrolyser kan overtollige elektriciteit omzetten in waterstof. Later kunnen we deze waterstof weer terug omzetten naar elektriciteit. Wel gaat bij elke omzetting ongeveer 30% van de energie verloren. Dit energieverlies komt vrij als warmte, die we kunnen gebruiken in warmtenetten. We kunnen overtollige elektriciteit ook gebruiken om water op te warmen in e-boilers. Deze verwarmde e-boilers kunnen dan weer worden gebruikt voor warmtenetten. Het omzetten van de ene energievorm naar de andere noemen we conversie. De elektrolysers kunnen we plaatsen bij plekken waar windenergie van zee aan land komt (zoals bij de projecten Nederwiek 3 en VAWOZ (Verkenning Aanlanding Wind op Zee)). Ook kunnen ze komen bij grote windmolen- en zonnepark-locaties.

39

5.1.6

Flexibiliteit

Nu we steeds meer elektriciteit opwekken, hebben we meer flexibiliteit nodig in hoe we deze energie gebruiken en opslaan. Dit geldt voor korte periodes, maar ook voor verschillen tussen seizoenen. We kunnen dit op verschillende manieren aanpakken: met batterijen en elektrolysers voor opslag, maar ook door slimme afspraken te maken. Zo kunnen fabrieken hun productie aanpassen en transportbedrijven hun laadtijden. Ook gewone huishoudens kunnen hun energiegebruik afstemmen op momenten dat er veel zon en wind is. Een belangrijke rol is weggelegd voor energiehubs, waar we deze flexibiliteit kunnen organiseren (zie 4.2). Batterijen zijn hierin belangrijk: ze kunnen zorgen voor back-up stroom en helpen het netwerk stabiel te houden. Het verzwaren van het elektriciteitsnet is meestal wel goedkoper dan batterijopslag, maar dat is niet altijd snel genoeg te realiseren of niet altijd mogelijk. Bijvoorbeeld doordat vergunningen niet te krijgen zijn in kwetsbare gebieden of er geen uitbreidingsruimte is rondom bestaande infrastructuur en trafo's). Tot 2040 blijft er een tekort aan capaciteit op het elektriciteitsnet. Daarom is het belangrijk dat we goed nadenken over waar we wat willen bouwen en hoe dit past bij de mogelijkheden van het elektriciteitsnet. Dit betekent dat we energiebeleid en ruimtelijke plannen beter op elkaar moeten afstemmen. Soms moeten we hiervoor nieuwe regels maken.

In paragraaf 4.5.2 staat meer over hoe we de flexibiliteit willen vergroten, niet alleen voor elektriciteit maar ook voor andere vormen van energie.

5.1.7

Innovatie

Het elektriciteitssysteem kan op verschillende manieren vernieuwen: bij het opwekken, opslaan en gebruiken van energie. Er zijn al veel interessante voorbeelden: ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^

Zonnepanelen die op water drijven; Transparante zonnepanelen; Het combineren van landbouw met zonnepanelen, agri PV; Zonnepanelen die in gevels van gebouwen worden verwerkt; Buigzame zonnepanelen; Kleine windmolens bij boerenbedrijven; Batterijen die werken op basis van zout.

Voor het RPE-WBEB zijn vooral innovaties relevant die in de praktijk zijn getest. Het kan dan zowel gaan om innovaties die nog beperkte aanpassingen nodig hebben, dan wel innovaties die al op grote schaal kunnen worden toegepast.

40

5.1.8

Bestuurlijke keuze

Regievoering op ruimtelijke verdeling batterijparken Keuze waarvoor?

We voeren regie op de ruimtelijke verdeling van batterijparken. Voorde balancering van het energiesysteem is het noodzakelijk batterijparken aan te leggen. Deze batterijparken worden direct aangesloten op de systemen van TenneT of Enexis Netbeheer. Daarvoor is ruimte nodig in de nabijheid van 380 of 150 kV stations.

Maatschappelijke impact Overige aspecten

Batterijparken hebben een ruimtebeslag van 0,5 tot 3 hectare. Ze bestaan veelal uit containers, zodat de hoogte orde 3-4 meter is. Inpassing in het landschap is belangrijk voor het draagvlak. Batterijparken zijn vergunningplichtig, bevoegd gezag is de gemeente. Door RVO is een handreiking vergunningverlening energieopslagsystemen opgesteld. Door RES West-Brabant is onderzocht waar batterijparken het beste gesitueerd kunnen worden, resulterend in zoekgebieden. Door RES West-Brabant wordt in samenwerking met NP RES en RVO gewerkt aan een afwegingskader batterijparken.

Welke actie(s) volgen uit deze keuze?

Ontwikkelen van een afwegingskader met partners. Zoekgebieden op basis van potentiekaart selecteren voor batterijparken.

5.2

Warmte

5.2.1

Bijdrage aan opgave

De regio West-Brabant wil graag gebruikmaken van (boven)lokale warmtesystemen waar dit gunstig is. Waar het gunstig is, wordt bepaald op basis van publieke belangen en leidende principes. Zo kunnen we de beschikbare warmtebronnen in onze regio optimaal benutten. We hebben al globaal in kaart gebracht waar we deze collectieve warmte kunnen gebruiken. Het gaat dan om restwarmte van bedrijven, warmte uit de diepe aarde (geothermie) en warmte uit water (aquathermie). We kijken hierbij naar de warmtebehoefte van wijken, industriegebieden en glastuinbouw. De komende twee jaar maken gemeenten nog preciezere plannen voor hun lokale warmtebronnen en leggen deze plannen vast in een gemeentelijk warmteprogramma als verplicht programma onder de Omgevingswet. Door klimaatverandering hebben we in Nederland niet alleen warmte nodig, maar ook steeds meer koeling in de zomer. We kunnen naast warmte, ook koude leveren. Dit doen we door gebruik te maken van zeer lage temperatuur-warmtenetten, warmte-koude opslag in de bodem, en opslag van

41

koude uit de lucht voor gebruik in de zomer. De mogelijkheid om naast warmte ook koude te kunnen leveren in de zomer is een aspect dat kan meewegen in de keuze tussen warmtestrategieën. Door samen warmtesystemen te gebruiken, belasten we het elektriciteitsnet minder dan wanneer iedereen een eigen warmtepomp zou hebben. Dit neemt niet weg dat ook voor warmtenetten goed moet worden gekeken naar de elektriciteitsvraag. Op plekken waar gezamenlijke warmtesystemen niet mogelijk zijn, worden huizen in de toekomst wel elektrisch verwarmd, soms aangevuld met groen gas. Warmte zal in 2050 ongeveer 1^ van onze totale energie uitmaken. We streven naar een flexibel energiesysteem dat zich kan aanpassen naar wisselende vraag en aanbod. We kunnen ons energiesysteem flexibeler maken door warmte op te slaan voor gebruik in een ander seizoen. Ook kunnen we overtollige elektriciteit omzetten in warmte. Er moet nog veel ontwikkeld worden op het gebied van techniek, financiering en regels voordat we dit breed kunnen toepassen. Toch ziet het ernaar uit dat warmteopslag in combinatie met het omzetten van elektriciteit naar warmte veel mogelijkheden biedt. Dit kan warmtenetten ook rendabeler maken. De RES West-Brabant blijft deze ontwikkelingen en kansen voor onze regio nauwlettend volgen.

5.2.2

Publieke regie in de warmtetransitie

De Wet gemeentelijk instrumentarium warmtetransitie (Wgiw) Gemeenten hebben de regie bij de overstap naar duurzame warmte. Alle zestien gemeenten in WestBrabant hebben in 2021 een eerste plan vastgesteld voor deze overgang: de Transitievisie Warmte. Naar verwachting treedt in juli 2025 de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) in werking. Deze wet geeft gemeenten nieuwe taken om hun plannen uit de Transitievisies Warmte verder uit te werken in warmteprogramma's. Deze programma's moeten eind 2026 klaar zijn. Met deze nieuwe wet kunnen gemeenten ook gebieden aanwijzen die in de toekomst van het aardgas af gaan en overstappen op een duurzame manier van verwarmen. In de warmteprogramma's beschrijven gemeenten per wijk verschillende zaken: ^ ^ ^ ^

Hoe gebouwen geïsoleerd gaan worden; Hoeveel warmte er in de toekomst nodig is; Welke warmtebronnen beschikbaar zijn, waar ze liggen en hoeveel warmte ze kunnen leveren; Hoeveel elektriciteit er nodig is.

De programma's moeten voor elke wijk duidelijk maken hoe de overgang naar duurzame warmte gaat verlopen en welke warmteoptie daarbij in beeld is: ^ ^ ^

Aansluiten op een gezamenlijk warmtenet; Overstappen op volledig elektrische verwarming; Het gebouw eerst geschikt maken voor een aardgasvrije toekomst, mogelijk met een hybride warmtepomp.

Gemeenten moeten bij het maken van deze plannen nauw samenwerken met verschillende partijen. Ze moeten gebouweigenaren, inwoners en bedrijven actief betrekken bij de plannen. Ook moeten ze overleggen met Enexis Netbeheer: wat betekenen de warmtekeuzes voor het elektriciteitsnet en hoe gaan we om met het oude gasnet? Daarnaast zoeken gemeenten naar slimme combinaties. Bijvoorbeeld door een warmtenet aan te leggen op het moment dat oude rioleringen of waterleidingen toch al vervangen moeten worden.

42

Inwerkingtreding Wgiw per 1 juli 2025?

Informatie verzamelen

Warmtestudles

plan van Aanpak

Afwegingskader warmtestrategieën

Stakeholders betrekken 1e schets Warmte programma

Warmtestudies

Participatieplan

Inwerkingtreding Wcw per 1 jan 2026?

Keuzes warmtestrategieën

GemeenteraadsVerkiezingen maart 2026

Definitief ontwerp warmteprogramma's

Voorlopig ontwerp warmteprogramma's

Particlpatíetraject

Partldpatletraject

Informeren colleges raden

Plan-mer procedure

Terfnzagelegglngen vaststelling warmteprogramma’s

Fasering warmteprogramma

Figuur 7: Tijdslijn warmteprogrammering

De nieuwe Wet Collectieve Warmte (Wcw) In 2026 komt er waarschijnlijk een nieuwe wet: de Wet Collectieve Warmte (Wcw). Deze wet moet de huidige Warmtewet vervangen. De Wcw moet nog worden voorgelegd en goedgekeurd door het parlement. Het hoofddoel is om gezamenlijke warmtenetten duurzamer te maken en uit te breiden als alternatief voor aardgas. De wet moet zorgen dat warmtenetten betaalbaar, betrouwbaar en duurzaam zijn. De wet maakt het ook mogelijk dat bewoners zelf een warmtegemeenschap oprichten om een rol te spelen in hun warmtevoorziening. Ook is in de Wcw overgangsrecht opgenomen, wat het voor private warmtebedrijven mogelijk maakt om bestaande warmtenetten (in ieder geval voor de eerste tien jaar na inwerkingtreding van de Wcw) te blijven exploiteren. Een warmtenet kan duur zijn voor gebruikers. Bij het elektriciteitsnet worden de kosten verdeeld over het hele land. Bij een warmtenet moeten de gebruikers van dat specifieke net alle kosten betalen. De nieuwe wet moet consumenten beschermen tegen te hoge tarieven. Op dit moment wordt er onderzocht of er een maximumtarief moet komen, en of de kosten beter verdeeld kunnen worden. Met de nieuwe wet krijgen gemeenten meer zeggenschap over de warmtevoorziening in hun gebied. Ze kunnen warmtekavels aanwijzen: gebieden waar één warmtebedrijf het alleenrecht krijgt om warmte te leveren.

Voor grote warmtenetten, met meer dan 1.500 aansluitingen, geldt dat ze voor meer dan de helft in publieke handen moeten zijn. De provincie Noord-Brabant verkent samen met staatsbedrijf Energie Beheer Nederland (EBN) en Enexis Netbeheer of de oprichting van een provinciaal warmtebedrijf financieel en juridisch haalbaar is. Dit warmtebedrijf moet warmtenetten ontwikkelen en beheren voor verschillende gemeenten. De RES West-Brabant staat positief tegenover dit plan en wil, samen met de gemeenten in de regio, graag meedenken.

Ondersteuning gemeenten bij de regierol in de warmtetransitie De West-Brabantse gemeenten staan de komende jaren voor een grote uitdaging bij het leiden van de overstap naar duurzame warmte. Dit komt onder andere door nieuwe wetten en regels. Door samen te werken en van elkaar te leren, kunnen we deze overgang in goede banen leiden. Het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW) stelt geld beschikbaar om regionaal samen te werken. Dit geld is bedoeld voor het delen van kennis, het opbouwen van expertise, het versterken van uitvoeringskracht en het afstemmen van plannen in de regio. Als voorbereiding op het RPE-WBEB hebben we onderzocht welke kennis en ondersteuning gemeenten nodig hebben. Hieruit zijn vijf hoofdpunten naar voren gekomen: ^

Het maken van warmteprogramma's;

43

^

Het ontwikkelen van kleinschalige lokale warmtenetten;

^

Meer kennis over de regierol van de gemeente en de bijbehorende kaders;

^

Het verbeteren van hulp aan bewoners bij het verduurzamen van hun woning en het organiseren van regionale samenwerking hiervoor. De samenwerking tussen gemeenten, energiecoöperaties en/of warmtegemeenschappen bij initiatieven voor collectieve warmtevoorzieningen

5.2.3

Isoleren en energie besparen

Als we huizen zonder aardgas willen verwarmen, moeten we ze meestal eerst isoleren. Een goed geïsoleerd huis heeft minder warmte nodig en is makkelijker op temperatuur te houden met nieuwe verwarmingstechnieken. Ook wordt het huis comfortabeler. Wel is het belangrijk om bij het isoleren te zorgen voor goede ventilatie. Er zijn nog meer manieren om energie te besparen bij het verwarmen en koelen van gebouwen. Denk aan zonwering, natuurlijke schaduw, groene daken en muren, en natuurlijke isolatiematerialen. In Nederland loopt het Nationaal Isolatieprogramma (NIP). Het doel is om voor 2030 2,5 miljoen woningen te isoleren. Gemeenten helpen hierbij eigenaren van koopwoningen, en er zijn landelijke afspraken met woningcorporaties over huurwoningen. Sinds 2021 is er een nieuwe standaard die aangeeft wanneer een huis goed genoeg geïsoleerd is om te verwarmen zonder aardgas. Als gemeenten deze standaard gebruiken in hun warmteplannen voor naoorlogse wijken, heeft dit invloed op hoe ze de wijk gaan verwarmen. Voor bedrijven gelden verschillende regels voor energiebesparing. Ze moeten bijvoorbeeld verplicht energie besparen en hierover informatie delen. Voor de warmtevraagontwikkeling van bedrijventerreinen of glastuinbouw is het van belang dat in kaart wordt gebracht op welke wijze ondernemingen invulling gaan geven aan energiebesparingsdoelstellingen.

Kantoren moeten minimaal energielabel C hebben. Ook zijn er Europese regels, en vanaf 2027 komt er waarschijnlijk een nieuw handelssysteem met certificaten voor CO2-uitstoot in gebouwen. Een gemeente kan energiebesparende maatregelen stimuleren door bijvoorbeeld eigenaren financiële ondersteuning te geven of afspraken te maken met woningcorporaties. Binnen een wijkaanpak kunnen gemeentelijke initiatieven bundelen en tot een collectieve inkoop van maatregelen komen. Veel gemeenten hebben energieteams opgezet om bewoners adviezen te geven over verduurzamingsmaatregelen of huishoudens te helpen die met energiearmoede te maken hebben. Europa heeft de richtlijn voor het verduurzamen van gebouwen vernieuwd. Deze richtlijn schrijft voor dat er één centrale plek moet komen waar huiseigenaren alle hulp kunnen vinden voor het verduurzamen van hun woning. Dit wordt een 'one-stop shop' genoemd, wat betekent dat mensen niet meer langs verschillende loketten hoeven voor hulp. Gemeenten willen deze 'one-stop shop' gebruiken om hun inwoners beter te kunnen helpen. Deze aanpak moet ook helpen bij de uitdaging dat er te weinig vakmensen zijn die het werk kunnen uitvoeren. Gemeenten moeten slim samenwerken met bedrijven om toch zoveel mogelijk woningen te kunnen verduurzamen.

5.2.4

Warmtestrategieën

44

De RES-regio West-Brabant heeft een ambitieus doel: in 2050 willen we 5,5 TWh aan warmte besparen of duurzaam opwekken. Om dit te bereiken moeten we niet alleen energie besparen, maar ook nieuwe duurzame warmtebronnen vinden. Omdat onze regio zo divers is, met verschillende gebieden en gebruikers, hebben we verschillende soorten warmtebronnen en technieken nodig. Bij het kiezen van warmtebronnen moeten we letten op: ^ ^

Waar de bron ligt; Wanneer de warmte beschikbaar is;

^

Hoeveel warmte de bron kan leveren;

^

Hoe de leidingen in het landschap passen;

^

Hoe warm de warmte is (hoog, midden of laag);

^

Hoe de bron past bij het elektriciteitsnet.

In 2024 hebben we een regionale warmtebronnenstrategie gemaakt. Hierin staat hoeveel warmte we nu en in de toekomst verwachten nodig te hebben in wijken, bedrijventerreinen en voor de glastuinbouw, en hoeveel warmte er beschikbaar is in West-Brabant. We zien dat sommige gemeenten meer warmte beschikbaar hebben dan ze nodig hebben, terwijl andere gemeenten juist te weinig hebben. Als we warmtebronnen delen tussen gemeenten, moeten we goed nadenken over een eerlijke verdeling. We kijken dan waar een warmtebron het meest oplevert tegen de laagste kosten voor Nederland. In deze regionale warmtebronnenstrategie is ook onderzocht wat de mogelijkheden zijn voor toepassing van bovenlokale warmte voor de verduurzaming van de warmtevoorziening in wijken: -

Powerport: In het gebied rond Moerdijk liggen er kansen voor warmte uit de diepe aarde (geothermie) en restwarmte van de industrie. De daadwerkelijke beschikbaarheid van deze warmtebronnen dient nader te worden onderzocht.

-

Stedelijk gebied: De provincie Noord-Brabant, Ennatuurlijk en RWE onderzoeken in samenspraak met de Amernet gemeenten in onze regio en de regio Hart van Brabant wat de toekomstige warmtebronnen kunnen zijn voor het bestaande Amernet.

-

West-Brabant-West: Bergen op Zoom heeft goede mogelijkheden voor het gebruik van restwarmte, met name het industriële binnenhavengebied met op korte afstand een woonwijk. Omdat er in deze stad veel huizen dicht bij elkaar staan met ook gestapelde bouw is het kansrijk om hier warmtenetten aan te leggen. In en rond Roosendaal zijn er belangrijke ontwikkelingen op het gebied van warmte. Het bedrijf PreZero produceert restwarmte die nuttig gebruikt kan worden. Er zijn concrete plannen om een warmteleiding aan te leggen van Steenbergen via PreZero naar Dinteloord. Deze warmte zal worden gebruikt voor de glastuinbouw in Steenbergen en Dinteloord. In Roosendaal zelf ligt al een warmtenet dat de restwarmte van PreZero gebruikt. Nu wordt onderzocht of het mogelijk is om dit warmtenet uit te breiden naar een woonwijk die ernaast ligt. Restwarmte kan in potentie ook gebruikt worden voor woonwijken in Dinteloord.

45

De potentie van restwarmte uit de Antwerpse haven als warmtebron is in de energiesysteemverkenning nog niet meegenomen. De mogelijkheden voor het gebruik van restwarmte vanuit Antwerpen zal nog worden onderzocht. -

Overige gebieden: Ook op andere plekken in onze regio zijn er mogelijkheden voor lokale warmtenetten. Deze netten kunnen soms ook gebruikt worden om gebouwen te koelen.

De regionale bronnenstrategie geeft een eerste beeld van de mogelijkheden. Op basis hiervan hebben we in het RPE-WBEB bepaald welke stappen we nu moeten zetten. Deze stappen moeten we afstemmen met de warmteplannen die gemeenten maken. Samenvattend zijn dit de belangrijke vervolgstappen: 1

De provincie Noord-Brabant, Ennatuurlijk en RWE onderzoeken in samenspraak met de Amernet gemeenten in onze regio en de regio Hart van Brabant wat de mogelijke toekomstige warmtebronnen zijn voor het bestaande Amernet. We onderzoeken of we grote warmtenetten kunnen aanleggen tussen Bergen op Zoom, Roosendaal, Steenbergen en Woensdrecht. Daarbij kijken we ook of we restwarmte uit de haven van Antwerpen kunnen gebruiken. We onderzoeken of een regionaal warmtenet mogelijk is tussen Moerdijk, Halderberge, Rucphen, Etten-Leur en Breda. We willen meer inzicht krijgen in:

2

3 4 ^

Hoe we lokaal warmte lokaal kunnen delen via kleinschalige warmtenetten in gebieden die niet op een bovenlokaal warmtenet kunnen aansluiten;

^

Wat het elektriciteitsnet aankan voor de gemeentelijke warmteplannen;

^

Wat de kosten zijn voor gebruikers van warmtenetten en welke subsidies er zijn;

^

Of de kosten voor warmte voor (regionale) warmtenetten breder kunnen worden verdeeld op regionaal niveau.

Bij het onderzoeken van deze warmtenetten moeten we goed kijken naar grote warmtebronnen zoals restwarmte van industrie, aardwarmte en warmte uit water. We berekenen ook of het financieel haalbaar is, van de warmtebron tot aan de aansluiting in de huizen. Dit doen we tegelijk met de gemeentelijke warmteplannen die in 2025 worden gemaakt. Daarin onderzoeken gemeenten ook welke lokale warmtebronnen kansrijk zijn, zoals: -

(Zeer) lage temperatuur warmte uit de bodem Zonnewarmte Lokale restwarmte van bijvoorbeeld bedrijven

Al deze onderzoeken geven ons een beter beeld van wat er mogelijk is in onze regio en onder welke voorwaarden.

46

Nader onderzoek potentie geothermie Geothermie ook wel aardwarmte genoemd wordt gewonnen uit warmte dat zich vanaf 500 meter diepte in aardlagen bevindt. De temperatuur loopt op met de diepte: hoe dieper hoe warmer vanaf ca. 30 tot boven 100 graden Celsius. Onderzoeken naar geothermie voor de glastuinbouw in Plukmade en voor Oosterhout laten zien dat er potentie is. Gezien het achterblijven van de ontwikkeling van geothermieprojecten in de provincie is er vanuit de provincie Noord-Brabant, gemeenten en bedrijven behoefte om tot versnelling te komen. Landelijk wil ook Energie Beheer Nederland (EBN) de ontwikkeling van geothermie versnellen. De provincie en EBN hebben besloten om gezamenlijk op te trekken om met een actieplan tot de gewenste versnelling te komen voor geothermie in Noord-Brabant. Hierbij zijn ook de vier Brabantse RES-regio's, de grootste gemeenten binnen de provincie en diverse private partijen aangesloten. Het actieplan kent als speerpunten: structurele kennisuitwisseling, provincie brede kansenkaart met het aardwarmtepotentieel, gekoppeld aan de bovengrondse warmtevraag en verminderen van financiële risico's. Ook loopt er een landelijk programma SCAN dat wordt uitgevoerd door EBN in samenwerking met TNO. SCAN onderzoekt waar de Nederlandse ondergrond geschikt kan zijn voor de winning van aardwarmte.

In Heijningen is met een SCAN-boring een 45 miljoen jaar oude zandsteenlaag onderzocht. Deze laag heet het Zand van Brussel Laagpakket en ligt zo'n 630 meter diep. De nu beschikbare resultaten wijzen erop dat de laag in potentie geschikt is voor de winning van ondiepe, lage temperatuur (ca. 30 graden Celsius) aardwarmte. Verder onderzoek moet in 2025 uitwijzen wat de economische haalbaarheid is van geothermie en op welke locaties om geothermie indien kansrijk mee te kunnen nemen in als warmteoptie in de gemeentelijke warmteprogramma's die in 2026 worden vastgesteld.

5.2.5

Afwegingskader voor warmtestrategieën

Gemeenten moeten voor elke wijk kiezen hoe ze de huizen gaan verwarmen. Er zijn verschillende mogelijkheden: een warmtenet voor de wijk zelf, de wijk aansluiten op een groter warmtenet dat meerdere wijken of gemeenten verbindt (bovenlokaal warmtenet), of elke woning apart elektrisch verwarmen (all electric). Bij deze keuze is het belangrijk om te weten hoeveel warmte een wijk of een bedrijventerrein in de toekomst nodig heeft. Dit hangt af van hoe goed de huizen geïsoleerd worden en de wijze waarop bedrijven invulling geven aan verduurzaming. Voor wijken die na de oorlog zijn gebouwd, moeten gemeenten beslissen of ze de nieuwe isolatiestandaard willen volgen, en vanaf wanneer. Deze keuze bepaalt welke temperatuur het warmtenet moet kunnen leveren, of dat elektrisch verwarmen een goede optie is. Ook voor bedrijventerreinen en glastuinbouw moet de warmtevraagontwikkeling op basis van de energiebesparingsambities in kaart worden gebracht. De gemeenten moeten ook rekening houden met zaken zoals: welke verwarmingsoplossing belast het elektriciteitsnet het minst? Of: is er genoeg ruimte om de gekozen oplossing aan te leggen? Mocht er sprake zijn van een verdelingsvraagstuk van bovenlokale warmte, dan is het belangrijk dat we in RES West-Brabant-verband besluiten hoe we de beschikbare warmte eerlijk verdelen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=7c4f6fc7-d895-4bb6-85ef-08e934dc133b