Bijlage 2. Ontwikkelvisie - concept
Tekst van het document
Landgoed Vrederust Halsteren CONCEPT ONTWIKKELVISIE, MAART 2025
A4
De Beek
Landgoed Vrederust Halsteren
Fort De Roovere
Halsteren
Vredelust
Fort Prinssen
CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Randweg Noord
Ontwerp: BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur & stedenbouw
Kleine Melanen Park
Bergse Heide
Meilustbos Oscar Van Hemelpark
Opdrachtgever: GGZ WNB i.s.m. Deloitte
A4
Schoolgemeenschap West-Brabantse waterlinie Bergen op Zoom Fort Waterschans Binnenschelde
Anton Van Duinkerkenpark Station
Brabantse Wal
INHOUDSOPGAVE
Introductie Leeswijzer
1 VISIE EN BELEID
Provinciaal beleid Landelijk gebied Groenblauwe waarden Natuurnetwerk Brabant Attentiezone waterhuishouding Natuurbeheerplan Gemeentelijk beleid Structuurvisie Bergen op Zoom Omgevingsvisie Bergen op Zoom Visie buitengebied Groenstructuren Bergen op Zoom Bestemmingsplan Landgoed Vrederust Conclusie
2 ANALYSE RUIMTELIJKE CONTEXT Historische ontwikkeling Het landgoed in relatie tot de stad Ondergrond Relief en water Bodem en archeologie Netwerklaag Groenstructuren en NNB Ontsluiting en bereikbaarheid Recreatie en cultuurhistorie Occupatie Stedelijk weefsel Conclusie
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
04 05
06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17
18 19 19 20 20 21 22 22 23 24 25 25 26
3 ANALYSE PLANGEBIED
28
ONTWIKKELVISIE 4 Ontwikkelvisie: Landgoed Vrederust
50
Historische ontwikkeling Structuur landgoed onafhankelijk van bestaande landschap Aantasting leesbaarheid Landgoed Groen Gefragmenteerde groenstructuur Boominmeting NNB aangetast Water Groenblauw netwerk Bebouwing Functies en gebouwen Cultuur historische gebouwen Te behouden - te slopen gebouwen Infrastructuur Verkeer en bereikbaarheid Geluid Verharding Parkeren Routing en recreatief netwerk Kunstroute Verdeling Landgoed Gebouwd in groen
Herstel en transformatie binnen een landschappelijk raamwerk Wonen en zorg op een ecologisch waardevol landgoed Zorgvisie GGZ WNB
29 29 32 33 33 35 36 38 38 39 39 40 41 42 42 43 44 45 46 47 48 48
5 RUIMTELIJKE KADERS Ruimtelijke kaders 1 Groenstructuur Toelichting kader principes 2 Infrastructuur Toelichting kader principes 3 Programma Toelichting kader principes
56 56 58 59 60 61 62 63
51 51
52 54
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
3 / 68
Introductie Ontwikkelvisie Landgoed Vrederust Vanaf circa 1909 worden op Vrederust mensen opgevangen en behandeld voor mentale klachten. Het landgoed, dat gesticht werd door de Vereeniging tot Christelijke Verzorging van Krankzinnigen in Zeeland en tegenwoordig onder GGZ WNB valt, heeft sindsdien een hoop veranderingen doorgaan, zowel op functioneel als ruimtelijk vlak. Zorginstellingen kampen de afgelopen jaren met een veranderend zorgklimaat. Er vindt een verschuiving plaats van intramurale- naar extramurale zorg wat betekent dat GGZ WNB minder ruimte nodig heeft dan zij momenteel in gebruik heeft. Dit gegeven, samen met het feit dat veel van de huidige gebouwen verouderd zijn en niet meer voldoen aan de moderne eisen, heeft GGZ WNB doen besluiten zich te concentreren tot twee plekken op het terrein. Grote delen van het terrein komen daarmee vrij voor een nieuwe invulling. Daarnaast wenst woningcorporatie Stadlander haar eigendom aangrenzend aan het eigendom van GGZ WNB te ontwikkelen tot woningbouw. Partijen hebben daartoe een samenwerkingsovereenkomst gesloten en zullen elkaar betrekken bij het opstellen van de ontwikkelvisie. Herinrichting van het landgoed biedt enorme kansen voor het versterken van de ecologische, ruimtelijke en cultuurhistorische waarden van het gebied.
Het toevoegen van nieuwe woonfuncties, in combinatie met (bestaande) zorgvoorzieningen, kan in deze ontwikkeling een belangrijke rol spelen. In gesprekken met GGZ WNB heeft de gemeente Bergen op Zoom aangegeven positief te staan tegenover een woningbouwontwikkeling en de ontwikkeling van het landgoed aangeduid als focusproject. Bij herontwikkeling van het landgoed is het van essentieel belang om de sociale cohesie en leefbaarheid te waarborgen. Een evenwichtige mix van bewoners, clienten en bezoekers speelt hierin een cruciale rol. Uitgangspunt is dat er een passend evenwicht ontstaat tussen de (toekomstige) bewoners en clienten op het landgoed. Ontwikkeling van het landgoed vergt duidelijke kaders die garanderen dat de huidige kwaliteiten van het landgoed in stand gehouden worden en bij voorkeur worden versterkt. Deze ontwikkelvisie legt keuzes op structuurniveau vast en biedt daarnaast flexibiliteit naar de toekomst. Het bestaande landschap is daarbij het startpunt en vormt de mal voor de rest van de ontwikkeling. N
4 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Leeswijzer Ontwikkelvisie Landgoed Vrederust De ontwikkelvisie is opgebouwd uit zes hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de geldende beleidskaders vanuit de gemeente en provincie. In het tweede en derde hoofdstuk worden de ruimtelijke context en het landgoed geanalyseerd, op basis waarvan de ontwikkelvisie is opgesteld dat in het vierde hoofdstuk wordt toegelicht. Hoofdstuk vijf geeft de ruimtelijke kaders weer en vormt het ontwikkelkader. Diverse onderzoeken liggen ten grondslag aan de ontwerpkeuzes in de ontwikkelvisie. Hieronder vallen o.a. een natuurtoets, quickscan geluidsbelasting, boominmeting en -inventarisatie en een parkeer- en verkeersonderzoek. Daarnaast is middels diverse participatiebijeenkomsten en individuele gesprekken informatie opgehaald bij omwonenden, belanghebbenden en experts.
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
5 / 68
1. Visie en beleid In de Omgevingsverordening Noord-Brabant wordt onderscheid gemaakt tussen drie hoofdstructuren: Stedelijk gebied, Landelijk gebied en Natuurnetwerk Brabant. Landgoed Vrederust is versnipperd en verdeeld in Landelijk gebied en Natuurnetwerk Brabant. Ontwikkelingen binnen deze zones zijn vanuit de Omgevingsverordening mogelijk mits voldaan wordt aan gestelde voorwaarden. Behoud en herstel van natuurlijke en cultuurhistorische waarden is daarbij leidend. In de gemeentelijke structuur- en omgevingsvisie ligt Vrederust als gebied voor grootschalige voorzieningen in een bosstructuur die Bergen op Zoom aan de Oostzijde begrensd. Het gebied valt binnen het gebiedsprofiel ‘natuurlijk beleven’ waar de focus ligt op natuurontwikkeling in combinatie met recreatie en wonen. In het bestemmingsplan heeft het landgoed een groene bestemming met enkele grote bouwvlakken met een maatschappelijke bestemming. Delen van de gebieden met een groenbestemming zijn aangeduid als ecologisch waardevol.
Provinciaal beleid Landelijk gebied • De in geel aangeduide gebieden worden in de Omgevingsverordening aangeduid als ‘Landelijk gebied’. • Het Landelijk gebied is één van de drie locaties die, samen met Stedelijk gebied en Natuurnetwerk Brabant (NNB) gebiedsdekkend is opgenomen in Noord-Brabant. Deze drie locaties vormen de hoofdstructuren van de Omgevingsverordening en overlappen niet met elkaar. • In de Omgevingsverordening zijn instructieregels opgenomen om bij verschillende ontwikkelingen, zoals nieuwbouw van woningen, te zorgen voor een kwaliteitsverbetering van het landschap.
Een omgevingsplan dat de ontwikkeling van activiteiten mogelijk maakt in Landelijk gebied bepaalt dat die ontwikkeling gepaard gaat met een fysieke verbetering van de landschappelijke kwaliteit van het gebied of de omgeving. Een verbetering van de landschappelijke kwaliteit kan de volgende aspecten omvatten: a. de op grond van deze verordening verplichte landschappelijke inpassing; b. het toevoegen, versterken of herstellen van landschapselementen die een bijdrage leveren aan de versterking van de landschapsstructuur of de relatie stad-land; c. het behoud of herstel van cultuurhistorische waarden en kenmerken; d. het wegnemen van verharding; e. het slopen van bebouwing ; f. de realisering van het Natuurnetwerk Brabant of een ecologische verbindingszone ; of g. het aanleggen van extensieve recreatieve mogelijkheden.
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
7 / 68
Provinciaal beleid Groenblauwe waarden • De blauw gearceerde gebieden worden in de Omgevingsverordening aangeduid als gebied met ‘Groenblauwe waarden’ (voorheen Groenblauwe mantel). • De locatie Groenblauwe waarden ligt binnen Landelijk gebied op gebieden met belangrijke nevenfuncties voor natuur en water. Ook groene gebieden in en nabij de stedelijke omgeving zijn soms opgenomen binnen Groenblauwe waarden. Deze gebieden bieden bij uitstek mogelijkheden voor recreatie, extensieve vormen van landbouw en multifunctioneel landgebruik of extensieve ontwikkeling van stedelijke ontwikkeling. • Binnen Groenblauwe waarden is het beleid gericht op het behoud en vooral de ontwikkeling van een klimaatbestendig en veerkrachtig watersysteem en de ontwikkeling van groenblauwe waarden, natuur en landschap.
Een omgevingsplan ter plaatse van Groenblauwe waarden : 1. strekt tot het behoud, het herstel of de duurzame ontwikkeling van het bodem- en watersysteem en de daarmee samenhangende ecologische waarden en kenmerken , biodiversiteit en landschappelijke waarden en kenmerken; 2. bevat een beschrijving van de ecologische-, landschappelijke- en hydrologische waarden en kenmerken van het gebied; 3. stelt regels ter bescherming van de ecologische-, landschappelijke- en hydrologische waarden en kenmerken van het gebied; en 4. bepaalt dat de toedeling van een functie of activiteit gepaard gaat met een positieve bijdrage aan het versterken van biodiversiteit en de bescherming en ontwikkeling van ecologische-, landschappelijke- en hydrologische waarden en kenmerken van het gebied.
N
8 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Provinciaal beleid Natuurnetwerk Brabant • De in groen aangeduide gebieden worden in de Omgevingsverordening aangeduid als ‘Natuurnetwerk Brabant’. • Het NNB is één van de drie locaties die, samen met Stedelijk gebied en Landelijk gebied, gebiedsdekkend is opgenomen in NoordBrabant. Deze drie locaties vormen de hoofdstructuren van de Omgevingsverordening en overlappen niet met elkaar. • Het NNB is een samenhangend netwerk van natuurgebieden en landbouwgebieden met natuurwaarden van (inter-)nationaal belang, zoals de bossen, de heide en vennen, de stuifduinen, de schraalgraslanden, de rivieren en beken. Het doel van het NNB-beleid is het veiligstellen van ecosystemen en het realiseren van leefgebieden met goede condities voor de biodiversiteit. Deze leefgebieden zijn belangrijk voor dier- en plantensoorten om te beschermen en te ontwikkelen. De bescherming vindt plaats via de ruimtelijke vastlegging van de grenzen van het NNB in de Omgevingsverordening. In de Omgevingsverordening NoordBrabant is voorgeschreven dat een omgevingsplan gelegen binnen NNB gericht moet zijn op bescherming en ontwikkeling van de natuur. Op welk type natuur de voorschriften van het omgevingsplan gericht moeten zijn is niet in de omgevingsverordening zelf geregeld maar in het door gedeputeerde staten vastgestelde Natuurbeheerplan.
Een omgevingsplan dat een ontwikkeling toelaat in Stedelijk Gebied of in Landelijk Gebied, die een aantasting geeft van de ecologische waarden en kenmerken in het Natuurnetwerk Brabant, bepaalt in aanvulling op het Besluit activiteiten leefomgeving dat de negatieve effecten waar mogelijk worden beperkt en de overblijvende, negatieve effecten worden gecompenseerd, overeenkomstig artikel 5.37 Compensatie. Een omgevingsplan ter plaatse van Natuurnetwerk Brabant kan in afwijking van Artikel 5.30, eerste lid, onder c, een ontwikkeling toelaten wanneer is voldaan aan de voorwaarden gesteld over: 1. nieuwe ontwikkelingen in het Natuurnetwerk Brabant, bedoeld in Artikel 5.33; 2. het nee, tenzij-principe, bedoeld in Artikel 5.34; 3. de saldobenadering, bedoeld in Artikel 5.35; N 4. een ontwikkeling met beperkte gevolgen voor natuurwaarden als bedoeld in Artikel 5.36.
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
9 / 68
Provinciaal beleid Attentiezone waterhuishouding • De in geel aangeduide gebieden worden in de Omgevingsverordening aangeduid als ‘Attentiezone waterhuishouding’. • Deze gebieden komen nagenoeg overeen met het NNB met uitzondering van enkele zones aan de westzijde van het landgoed.
Een omgevingsplan ter plaatse van Attentiezone waterhuishouding strekt tot bescherming van de waterhuishouding en sluit functies en activiteiten uit die een negatief effect hebben op de hydrologische instandhoudingsdoelen van het hierbinnen gelegen Natuurnetwerk Brabant. Het omgevingsplan stelt regels over: het verzetten van grond van meer dan 100 m³ of op een diepte van meer a. dan 60 cm beneden maaiveld, voor zover geen omgevingsvergunning is vereist voor een ontgrondingsactiviteit; b. de aanleg van drainage ongeacht de diepte, tenzij het gaat om vervanging van een bestaande drainage; c. het verlagen van de grondwaterstand anders dan door middel van het graven van sloten of het toepassen van drainagemiddelen, met uitzondering van grondwateronttrekkingen; en d. het beperken van het buiten een agrarisch bouwperceel aanbrengen van verharde oppervlakten.
N
10 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Provinciaal beleid Natuurbeheerplan • Het Natuurbeheerplan beschrijft de doelen en de subsidiemogelijkheden voor de ontwikkeling en het beheer van natuurgebieden, landschapselementen en agrarisch natuuren landschapsbeheer (ANLb). Daarnaast worden de ambities aangegeven voor gebieden in Brabant. • De kaart laat de verschillende beheertypen en ambities met betrekking tot landschapstypen zien. • Landgoed Vrederust bestaat voornamelijk uit ‘droog bos met productie’.
Laan Droog bos met productie Nog om te vormen landbouwgrond naar natuur Dennen- eiken en beukenbos Kruiden- en faunarijk grasland Vochtig hooiland Zoete plas Zuur ven en hoogveenven Droge heide Vochtig bos met productie
N
N
Poel en kleine historische wateren
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
11 / 68
Gemeentelijk beleid Structuurvisie Bergen op Zoom • Bergen op Zoom is gelegen tussen de grote havens van Antwerpen en Rotterdam, met uitgebreide voorzieningen, recreatiemogelijkheden en werkgelegenheid. • De gemeente bevindt zich in een grensgebied van polder en zandgronden, doorkruist door de steilrand van de Brabantse Wal van noord naar zuid. • De recreatieve potentie van de Brabantse Wal, in combinatie met de bescherming van haar natuurlijke en cultuurhistorische waarden, biedt mogelijkheden op korte termijn. • Daarnaast maakt de gemeente deel uit van de West-Brabantse Waterlinie.
STRUCTUURVISIE BERGEN OP ZOOM 2030 KERNEN (4.2) EN WONEN (4.3) Kerngebied met centrumfunctie
STRUCTUURVISIE BERGEN OP ZOOM 2030
Kerngebied (niet direct gericht op voorzieningen) Woonwijk herstructurering KERNEN (4.2) EN WONEN (4.3) Woonwijk
Kerngebied met centrumfunctie
Woonwijk in afbouw of oprichting
Kerngebied (niet direct gericht op voorzieningen)
WERKEN EN RECREATIE (4.4)herstructurering Woonwijk Bedrijventerrein
Woonwijk
Bedrijventerrein restcapaciteit, nog in gebruik te nemen
Woonwijk in afbouw of oprichting
Zoekgebied voor bedrijvigheid (lange termijn) Gemengde functies
WERKEN EN RECREATIE (4.4)
Concentratiegebied kantoren
Bedrijventerrein Grootschalige voorzieningen (zorg, onderwijs, detailhandel) Bedrijventerrein Zone voor een cultural valley restcapaciteit, nog in gebruik te nemen Recreatieve Zoekgebied doeleinden voor bedrijvigheid (lange termijn) Recreatieve zone Binnenschelde
Gemengde functies
Recreatieve poort Lievensberg
Concentratiegebied kantoren
BEREIKBAARHEIDGrootschalige (4.5) voorzieningen (zorg, onderwijs, detailhandel) Transformatiezone snelweg (met verzorgingsfuncties Wouwse Tol en Heimolen
Zone voor een cultural valley
Voorgestane tracé goederenspoor
Recreatieve doeleinden
Hoofdwegenstructuur Spoorlijn
Recreatieve zone Binnenschelde
Recreatieve poort Lievensberg Buisleidingstraat GROEN, WATER EN CULTUURHISTORIE BEREIKBAARHEID (4.5) (4.6) Parken en groenstructuur Bos
Transformatiezone snelweg (met verzorgingsfuncties Wouwse Tol en Heimolen
Voorgestane tracé goederenspoor Coulissenlandschap Kleigebied gericht op landbouw Hoofdwegenstructuur Natte natuur Water
Spoorlijn
Buisleidingstraat Water met natuurwaarden Steilrand Natte verbinding versterken GROEN, WATER EN CULTUURHISTORIE (4.6) Groene verbinding versterken
Parken en groenstructuur
Historische forten / Schans
Bos
Geledingszone tussen kernen
Coulissenlandschap
Kleigebied gericht op landbouw Natte natuur Water Water met natuurwaarden Steilrand Natte verbinding versterken Groene verbinding versterken Historische forten / Schans Geledingszone tussen kernen
12 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Regionale positionering
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Gemeentelijk beleid Omgevingsvisie Bergen op Zoom De gemeente kent drie pilaren om te komen tot een betekenisvolle plek: • Het canvas ‘‘Betekenisvolle Plek’’: Het canvas beschrijft de plek die Bergen op Zoom wilt zijn en geeft de waarden/doelen weer. Deze zijn: leerklimaat en ontmoetingen, bruisen van, gezondheid, lokaal open ecosysteem, heelheid van de plek, niets is voor altijd, samen, veerkracht, anders naar succes kijken, nature calls. • Gebiedsprofielen: vier gebieden met elk eigen karakteristieken en kwaliteiten onderscheiden, namelijk: stedelijk netwerk, waterrijk leven, landelijk leven en als vierde natuurlijk beleven waaronder Landgoed Vrederust valt. • Natuurlijk beleven: Het gebied kent een aantal typische morfologische, landschappelijke, stedenbouwkundige en demografische eigenschappen, die het gebied typeren: Op Europees niveau beschermde natuur op de Brabantse Wal; Bos en Heide: cultuurhistorie van de turfwinning en bebossing voor (mijn-)bouw en vastleggen duinzand; Veel historische landgoederen ooit gesticht door o.a. havenbaronnen uit Antwerpen; Rust en stiltegebieden voor de natuur; Uitloopgebied voor de stad; Kleinschalige structuur van afwisseling tussen bos, heide en velden (coulissen); Bezoekers zijn te gast.
• Waardevolle natuur, rol in terugdringen stikstof; Kleinschalige landbouw levert een bijdrage voor natuur; Contrast heide-bos-beekdalen versterken: het coulisselandschap; Versterken van recreatieve poortfuncties in de natuur; Netwerk van recreatieve voorzieningen, Natuurvriendelijke recreatie bevorderen (recreatieve zonering; ecotoerisme); Bevorderen kwaliteit en vergroten diversiteit verblijfsrecreatie; Agrarisch medegebruik bevorderen; Biodiversiteit bevorderen door o.a. ontsnippering en klimaatadaptatie; Stikstofreductie en natuurbouw; Bevorderen schone mobiliteit.
Stedelijk Leven Waterrijk Leven Landelijk Leven Natuurlijk Beleven
Sleutelgebied: Het ontwikkelen in de lijn van Bos in Beweging • De Brabantse Wal vertegenwoordigt een robuuste ecologische en recreatieve drager. De aanloop naar 2035 staat in het teken van het blijven behouden van de balans tussen (intensieve) recreatie en natuur- en cultuurhistorische waarden in het gebied. • Natuur en landschap: Een sterke focus op klimaatadaptieve maatregelen, voornamelijk om de droogteproblematiek tegen te gaan • Wonen: Incidentele toevoegen van woningen en/of grotere bebouwingsconcentraties zijn denkbaar, zolang deze bij kunnen dragen aan natuurbouw. Ook kunnen VAB- en RvR-ontwikkelingen positief werken in het terugdringen van stikstofemissies nabij het beschermde natuurgebied. Voor de realisatie van nieuwe woongebieden wordt aangehaakt bij het Sleutelgebied ‘Bos in beweging’ in de Omgevingsvisie. Initiatieven die de verbinding tussen N het bosgebied en het stedelijk gebied kunnen versterken worden toegejuicht.
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
13 / 68
Gemeentelijk beleid Visie buitengebied Bergen op Zoom Kaart: Visie deelgebieden
• In relatie tot de Omgevingsvisie dient de Visie buitengebied Bergen op Zoom als een specifiek toetsingskader voor initiatieven in het buitengebied. Deze visie biedt een gedetailleerde uitwerking van ‘hoe’ en ‘waar’ verschillende ontwikkelingen kunnen plaatsvinden binnen diverse thema’s. Hierdoor fungeert de Visie Buitengebied als zowel een inspiratiebron als een toetsingskader voor initiatieven, die aansluiten bij de gewenste ontwikkelingsrichting van de gemeente Bergen op Zoom. • Het buitengebied van Bergen op Zoom wordt in de Visie onderverdeeld in vijf deelgebieden. Landgoed Vrederust ligt daarbij in deelgebied “De Bossen en heide”. • Belangrijke opgaven voor het buitengebied zijn thema’s als landbouw, natuur en landschap, recreatie, klimaat en energie, wonen, en economie en infrastructuur. • Volgens de Visie Buitengebied is ontwikkeling op complexniveau denkbaar voor Vrederust, met respect voor bestaande gebiedskenmerken en structuurbepalende elementen. Omdat dit echter een ontwikkeling van 12 of meer woningen omvat, is een maatwerkplan benodigd. De beleidsregels uit de Visie Buitengebied zijn in dat geval niet van toepassing.
Kaart: Natuur, landschap en water
62
61
Kaart: Cultuurhistorie
N
N
63
14 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Gemeentelijk beleid Groenstructuren Bergen op Zoom • De Groenstructuurvisie kaarten geven een inventarisatie en een wensbeeld weer. • Landgoed Vrederust ligt op lage zandgrond, tussen hoge zandgrond aan de oostzijde en waterlinie aan de westzijde. • Het landgoed wordt getypeerd als bos en park en wordt omringd door natuurgebied NNB. • Het landgoed ligt aansluitend aan één van de hoofdgroenstructuren van Bergen op Zoom.
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
15 / 68
Gemeentelijk beleid Bestemmingsplan Landgoed Vrederust • Een groot deel van Landgoed Vrederust heeft de bestemming ‘groen’. Enkele gebieden binnen deze zone zijn daarnaast onderdeel van NNB. • Binnen de groenbestemming liggen enkele grote bouwvlakken met bestemming ‘maatschappelijk’. • Het bebouwingspercentage binnen deze bouwvlakken varieert van 40 tot 100 procent. De maximale bouwhoogte varieert van 6 tot 20 meter. • Aan de zuidzijde van het landgoed bevindt zich een gebied met een agrarische bestemming.
N
16 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Visie en beleid conclusies Conclusies • Landgoed Vrederust is verdeeld in gebieden met status ‘Landelijk gebied’ en ‘Natuurnetwerk Brabant’. • Ontwikkelingen binnen deze gebieden is mogelijk, mits voldaan wordt aan gestelde voorwaarden uit de omgevingsverordening. • Behoud, herstel of verbetering van natuurlijke en cultuurhistorische waarden is daarbij leidend. • In het bestemmingsplan zijn bouwvlakken aangeduid die deels bebouwd zijn, een deel van deze bouwvlakken valt binnen NNB gebied. • Herontwikkeling van het landgoed kan als middel gebruikt worden om de landschappelijke, ecologische, cultuurhistorische en recreatieve waarde van de plek te verbeteren. • Een kritische herijking van de verschillende gebiedsaanduidingen binnen het landgoed kan daarbij sturing geven.
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
17 / 68
2. Analyse Ruimtelijke context De plek van het huidige landgoed wordt van oudsher bewoond. Sinds de stichting van Vrederust ligt het gebied als archipel van bebouwing in een natuurlijke zone tussen de Brabantse Wal en de West-Brabantse Waterlinie. Het landgoed is een overgangsgebied tussen stad en land, waarbij de robuuste groenstructuren ten oosten van Bergen op Zoom in versnipperde mate terugkomen op het landgoed. Het gebied ligt enerzijds geïsoleerd ten opzichte van Bergen op Zoom, maar is anderzijds goed bereikbaar voor de auto, wandelaars en fietsers. De betekenis van Vrederust als stapsteen tussen de bebouwingskernen van Bergen op Zoom en Halsteren enerzijds, en de recreatieve gebieden rond de Brabantse Wal en de West-Brabantse Waterlinie kan mogelijk versterkt worden wanneer het landgoed herontwikkeld wordt.
Historische ontwikkeling Het landgoed in relatie tot de stad • Rond 1915 was het landgoed een plek van rust en afzondering, gelegen aan de rand van Bergen op Zoom. De stad zelf was nog compact en de landgoederen lagen vaak op een aanzienlijke afstand van het stedelijke centrum. De verbindingen tussen het landgoed en de stad was echter wel sterk aanwezig. Het landgoed lag gedeeltelijk in een groene zoom.
• Rond 1985 heeft Bergen op Zoom een aanzienlijke groei doorgemaakt, wat leidde tot een veranderende relatie met omliggende omgeving. De opkomst van gemotoriseerd verkeer en verbeterde infrastructuur, zorgde voor betere toegankelijkheid. Stadsuitbreiding bracht de stad dichterbij het landgoed waardoor het minder geisoleerd kwam te liggen. Het landgoed werd hierdoor ook bereikbaarder voor de stedelijk bevolking om te recreëren en ontspannen.
• Anno 2024, is de stad verder gegroeid en veel voormalige landgoederen zijn nu geïntegreerd in stedelijke of semi-stedelijke gebieden. De nieuwe randweg zorgt enerzijds voor een betere verbinding van Bergen op Zoom en Vrederust, maar werpt anderzijds een nieuwe grens op tussen de stad en het buitengebied.
1915
1985
2024
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 19 / 68
Ondergrond Reliëf & water • Doordat het landgoed zich op hoger gelegen gronden bevindt, heeft zich in de loop der tijd een rijke vegetatie kunnen ontwikkelen, waarbij bossen zijn ontstaan. Deze hogere ligging zorgt voor een gunstige afwatering van het landgoed. • Het meeste oppervlaktewater bevindt zich waar leemdeeltjes in de bodem zitten. Doordat het terrein hoger ligt ten opzichte van zijn omgeving, keert de natuurlijke afwatering zich naar de randen. • Ten zuidwesten van het terrein bevinden zich restanten van de historische West-Brabantse waterlinie.
es W
t- B
r
a ab
nt
se
t wa
er
lin
ie
N
N
laag
20 / 68
hoog
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Ondergrond Bodem & archeologie • Het terrein kent enkele kleine glooiingen met beperkte hoogteverschillen. Over het algemeen bestaat de bodem uit zand. De bodemclassificatie ‘Veldpodzolgrond’ duidt vaak op een geschiedenis van wateroverlast, waarbij de grond permanent of periodiek zeer nat was. Doordat het water niet kon wegvloeien, infiltreerde het ter plaatse in de goed doorlatende zandige bodem. • In het zuidwesten van het terrein zien we zowel hoogte- als bodemverschillen. Naarmate we lager op de kaart komen, bevat de bodem meer leemdeeltjes. Deze leemdeeltjes beperken de infiltratiecapaciteit van het zand, waardoor deze zones iets vochtiger zijn dan de hoger gelegen, zandigere delen van het terrein.
Stuifzandgronden Leemarm en zwak lemig fijn zand Veldpodzolgronden; leemarm en zwak Veldpodzolgronden; lemig fijn zand Leemarm zwak lemig fijn zand Moerige podzolgronden met een moerige bovengrond Hoge zware ankeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Zandige beekdalgronden
N
N
Bebouwing Water/ moeras
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
21 / 68
Netwerklaag Groenstructuren en NNB • Landgoed Vrederust is onderdeel van een doorlopende groenstructuur die vanaf de oostzijde van Bergen op Zoom tot aan Halsteren loopt. • Deze groene zone is onderdeel van de Brabantse Wal en van hoge natuurlijke en cultuurhistorische waarde. • Binnen deze groenstructuur worden natuurlijke (bos)gebieden afgewisseld met agrarische percelen, recreatieve voorzieningen en kleinschalig woonprogramma. • De groenstructuur ten oosten van Bergen op Zoom bestaat uit grote doorlopende gebieden waarvan een gedeelte onderdeel zijn van NNB. Deze heeft richting Halsteren een meer versnipperd karakter.
Groene onderlaag Bosrijk gebied
N
Landgoed Vrederust Natuurnetwerk Brabant (NNB)
22 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Netwerklaag Ontsluiting en bereikbaarheid • Van oorsprong heeft het landgoed een enigszins geïsoleerde ligging. De aanleg van de Randweg Noord werpt enerzijds een fysieke grens op die dit isolement verder versterkt, maar zorgt anderzijds voor een betere bereikbaarheid van het landgoed. • Hoewel het landgoed zelf niet direct aan hoofdwegen grenst, zijn er diverse indirecte verbindingen naar Halsteren en omliggende gebieden. • Lokale wegen en toegangswegen bieden eenvoudige toegang tot het landgoed vanuit verschillende richtingen, terwijl de nabijheid van de A4 zorgt voor een snelle verbinding met grotere steden zoals Bergen op Zoom en Rotterdam. Dit netwerk maakt Vrederust goed bereikbaar voor zowel recreanten als lokale bewoners.
Bebouwing / stedelijkheid Bedrijvigheid / industrie Hoofdverkeersnetwerk
N
Secundair verkeersnetwerk Regionaal fietsnetwerk
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 23 / 68
Netwerklaag Recreatie en cultuurhistorie • Het landgoed is strategisch gepositioneerd tussen de Waterlinie en de Brabantse Wal en kan in potentie een verbindende schakel tussen deze gebieden en Bergen op Zoom vormen. • Diverse recreatieve verbindingen tussen het landgoed en het buitengebied zijn reeds aanwezig maar kunnen mogelijk versterkt worden in de toekomst.
Park / Sport Recreatie
N
Horeca (camping) West-Brabantse Waterlinie
24 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Occupatielaag Stedelijk weefsel • Het landgoed vormt, vergelijkbaar met de wijk Spinolaberg, een overgangsgebied tussen stad en buitengebied. • Het landgoed ligt als een archipel van bebouwing in de groene rand van Bergen op Zoom en heeft daarmee een eigen logica, los van het stedelijk gebied.
N
Bebouwing / stedelijkheid Buurtschap (Spinolaberg)
N
Bedrijvigheid / industrie Groene zone
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 25 / 68
Analyse ruimtelijke context Conclusies • Landgoed Vrederust ligt van oudsher als cluster van bebouwing in een natuurlijke zone en heeft daardoor een eigen logica, los van de kern van Bergen op Zoom. • Het landgoed ligt op hogere gronden waardoor zich hier bosgebieden hebben kunnen ontwikkelen. • Door de hogere ligging watert het gebied af naar de omgeving. • Het landgoed vormt een overgangszone tussen het stedelijk gebied van Bergen op Zoom en de natuurlijke zone tussen de Brabantse Wal en de West-Brabantse Waterlinie. • Het gebied heeft potentie als (recreatieve) stapsteen tussen de bebouwingskernen van Bergen op Zoom en Halsteren enerzijds, en de gebieden rond de Brabantse Wal en de West-Brabantse Waterlinie anderzijds.
N
26 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 27 / 68
3. Analyse Plangebied Tot het begin van de 20ste eeuw bestaat het plangebied uit open agrarische percelen, afgewisseld met gemengd bos. De inrichting van het landschap volgt de logica van de ondergrond. Wanneer in 1909 het Landgoed Vrederust aangelegd wordt een nieuwe landschappelijke structuur geïntroduceerd die bestaat uit tuinachtige boskamers gepositioneerd langs een centrale laan. In de tweede helft van de 20ste eeuw ontwikkelt het zorgprogramma zich op het terrein op een ogenschijnlijke ad-hoc manier; de landschappelijke hoofdstructuur vervaagt, evenals de relatie met het omliggende landschap en de heldere infrastructuur. Vandaag de dag zijn er verschillende landschapstypologieën te onderscheiden op het landgoed. De randen van het landgoed bestaan uit boszones die incidentieel naar binnen steken of als losse eilanden op het terrein liggen. Rond de centrale laan heeft het landschap een parkachtig karakter, wat overgaat in een parkbos richting de randen van het plangebied. Het bestaande voetbalveld en het agrarische perceel aan de Randweg vormen een uitzondering op de overwegend boomrijke inrichting van het terrein. Hoewel delen van het landgoed van hoge landschappelijke en natuurlijke waarde zijn, zijn stukken hiervan door de jaren heen aangetast en versnipperd.
Historische ontwikkeling Structuur landgoed onafhankelijk van bestaande landschap
1900 - Gemengd agrarisch gebied Tot omstreeks 1900 fungeerde het huidige plangebied als een gemengd agrarisch gebied achter de West-Brabantse Waterlinie. In de lager gelegen omgeving is een onregelmatig verkaveld coulisselandschap te herkennen. Open velden worden begrensd door houtsingels of struwelen. Het plangebied heeft - als uitloper van de Brabantse wal een natuurlijke hogere ligging. Door deze ondergrond is op sommige plekken een gemengd bos ontstaan, wat zich afwisselt met de coulissenstructuur.
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
1909 - 1930 - Aanleg landgoed Vrederust Centraal in het gebied liggen twee boerderijen met een aantal kleinere wegen. De huidige weg die door de Moerstraatsebaan loopt, biedt een verbinding tussen Bergen op Zoom en Steenbergen, beschermd door de West-Brabantse Waterlinie.
N
Het terrein werd in 1906 aangekocht door Vereniging tot Christelijke Verzorging van Krankzinngen, die een bosrijke omgeving zochten met drinkwater voorziening. Initieel concentreerde Vrederust zich in het noordelijke gedeelte van het huidige plangebied. E. Knevel ontwierp een paviljoenstelsel met meanderende paden die zich weinig aantrok van de bestaande structuren. Centraal door het gebied liep de Hoofdlaan. De Hoofdlaan voorzag in de ontsluiting richting de Moerstraatsebaan en scheidde het gebied in twee helften met zes paviljoens voor
vrouwen en zes paviljoens voor mannen. Hiertussen bevonden zich gebouwen met algemene functies, het Hoofdgebouw, de kerk en de watertoren. De bestaande bosvakken werden afgewisseld met velden met een parkachtige inrichting, waarin de nieuwe gebouwen gesitueerd waren. Aan de randen van het plangebied werden woningen gebouwd en was ruimte voor onder andere moestuinen, boomgaarden en een boomkwekerij. In het westen is een structuurNvan sloten te herkennen, die afwateren richting de Groote Melanen en de Kleine Melanen.
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 29 / 68
Historische ontwikkeling Structuur landgoed onafhankelijk van bestaande landschap Ê
Hoofdstructuur Historische luchtfoto, Bron: Geschiedkundige kring Bergen op Zoom • Hoofdlaan als centrale organiserende as • Kerk als middelpunt van het terrein met afbuigende as Knevel ontwierp een groot symmetrisch paviljoenstelsel, zoals in die tijd gebruikelijk was. Er werd •voorzien Meanderende wegen vormen de contouren van het terrein in 12 paviljoens. Het terrein kreeg een parkachtige aanleg met meanderende paden en veel groene ruimte rond de paviljoens. De gebouwen werden onderling verbonden met een wegenstructuur waarlangs bomen aangeplant werden. Het geheel werd aaneengeregen door een lange laan die aan de zuidzijde uitkwam op de Moerstraatsche baan, die Bergen op Zoom verbond met Roosendaal. Het hart van het zorgterrein lag op flinke afstand van deze baan en lag half besloten tussen de bossen. In 1908 werd begonnen met de bouw van de eerste vier paviljoens, in 1909 werden er nog eens vier aanbesteed. Deze gebouwen kwamen in 1910 gereed. In 1914 en 1917 kwamen er twee paviljoens bij. De laatste twee paviljoens werden voltooid in 1926. De Hoofdlaan maakte onderscheid tussen aan de linkerzijde de 6 paviljoens voor de mannen en aan de rechterzijde de 6 paviljoens voor de vrouwen. Rond 1930 waren zo’n 500 mensen gehuisvest op de locatie. 30 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Ê
Terreinindelingsontwerp Knevel, omstreeks 1900 Groenstructuur Historische luchtfoto, E. Bron: Geschiedkundige kring Bergen op Zoom Bron: Psychiatrisch ziekenhuis ‘Vrederust’ 1909-1984
• Hoofdlaan met twee rijen laanbeplanting • Meanderende wegen met eenzijdige laanbeplanting Het terrein was volledig Knevel zelfvoorzienend ontwierp eenmet groot eigen symmetrisch moestuinen, paviljoenstelsel, bossen, kerk,zoals watertoren, in die tijd gebruikelijk was. Er werd • Elk gebouw heeft een duidelijk herkenbare kavel met een tuinachtige inrichting paden bloemkwekerij en boomgaarden. Ook hadden ze eigen veestapel. In 1920 werden nog voorzien in 12 paviljoens. Heteen terrein kreeg een parkachtige aanleg metzo’n meanderende • De verschillende kavels worden afgeschermd door bosvakken twaalf woningen bijgebouwd. en veel groene Het aantal ruimte zou rond in de deloop paviljoens. der jaren Denog gebouwen verder toenemen. werden onderling verbonden met een wegenstructuur waarlangs bomen aangeplant werden. Het geheel werd aaneengeregen door Van de oorspronkelijke eenpaviljoens lange laan is die alleen aanPaviljoen de zuidzijde de Schorre uitkwamnog op de aanwezig. Moerstraatsche In 1930 werd baan,dit die Bergen op Zoom gebouw uitgebreid met verbond een vleugel, met Roosendaal. ontworpen Het doorhart architect van het B.T. zorgterrein Boeyinga. lagHet opHoofdgebouw flinke afstand van deze baan en lag werd ook in deze tijdhalf gebouwd besloten en tussen ontworpen de bossen. door Boeyinga. Beide gebouwen zijn benoemd tot Rijksmonument.
In 1908 werd begonnen met de bouw van de eerste vier paviljoens, in 1909 werden er nog 1940-1945: Duitse bezetting eens vier aanbesteed. Deze gebouwen kwamen in 1910 gereed. In 1914 en 1917 kwamen er Tijdens de Tweede Wereldoorlog twee paviljoens werd bij.Vrederust De laatstedoor tweedepaviljoens Duitsers gebruikt werden voltooid als marinelazeret. in 1926. De Hoofdlaan maakte Uiteindelijk vorderden de Duitserstussen 9 van de villa’s. voor In deze werd en eenaan de rechterzijde de onderscheid aan12depaviljoens linkerzijdeendeenkele 6 paviljoens de tijd mannen deel van de patiënten ondergebracht. Rond 1944 alle patiënten en vluchtelingen 6 elders paviljoens voor de vrouwen. Rond keerden 1930 waren zo’n 500 mensen gehuisvest op de locatie. uit de directe omgeving terug naar Vrederust.
Terre Bron
Het terrein was volled bloemkwekerij en boo twaalf woningen bijge
Van de oorspronkelijk gebouw uitgebreid me werd ook in deze tijd g Rijksmonument.
1940-1945: Duitse be Tijdens de Tweede W Uiteindelijk vorderden deel van de patiënten uit de directe omgevin
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Historische ontwikkeling Aantasting leesbaarheid landgoed
1990 - Sloop en nieuwbouw In de jaren ’80 werden de oorspronkelijke paviljoens en gebouwen grotendeels afgebroken en vervangen door nieuwe gebouwen. Bij nieuwbouw werd vaak weinig rekening gehouden met de ruimtelijke samenhang van het gebied. Elke toevoeging stond meer op zichzelf en werd gerealiseerd volgens de toenmalige opvattingen, zowel op het gebied van zorg als op het gebied van architectuur. De park- of tuinachtige inrichting rond de gebouwen is nauwelijks nog herkenbaar. Wel is er in het kader van natuurontwikkeling door het Brabants Landschap
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
2020 - Sloop en nieuwbouw meer bos ontstaan aan de randen van het plangebied. Hierdoor wordt het gebied meer ingekaderd dan voorheen en is er minder relatie met het omliggende landschap. Door de aanleg van de randweg veranderde ook de ontsluiting van het gebied. De Hoofdlaan wordt afgesneden ter hoogte van de Moerstraatsebaan.
In de laatste periode zijn nog enkele nieuwe gebouwen gevestigd. Hierdoor wijzigt de omarmende bosstructuur een laatste keer. De centrale as, oorspronkelijk gevormd door de Hoofdlaan, wordt onderbroken. Met als gevolg dat er een circulerende rondhang ontstaat in het midden van het gebied. Dit vormt de huidige ontsluiting. Aan de noordzijde van het gebied ontstaat een autoluw landgoed waarbij enkele gebouwen plaats maken voor de hertenweide. Het oude wegennetwerk wordt op enkele plekken als wandelpad bestemd.
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
31 / 68
Historische ontwikkeling Aantasting leesbaarheid landgoed
Copyright luchtfoto: VVV
Bestaande bebouwing in het groen
Centrale hoofdgebouw te midden van het landgoed
Landgoed Vrederust onderscheidt zich duidelijk van het omliggende landschappelijke groen door de vele gebouwen die op het terrein staan. Terwijl de omgeving wordt gekenmerkt door weidse natuur en rustige groene gebieden, vormt Vrederust een geconcentreerd gebied met een mix van historische en moderne gebouwen. Deze gebouwen staan in contrast met de natuurlijke omgeving en zijn verbonden door vele verharde paden en wegen, die de functionaliteit en bereikbaarheid van het landgoed waarborgen.
In 2020 vierde Landgoed Vrederust zijn 110-jarig bestaan. Dit jubileumjaar bood de gelegenheid om terug te kijken op 110 jaar rijke geschiedenis van Vrederust. Wat ooit begon als een instelling waar psychiatrie ruim een eeuw geleden achter hoge hekken plaatsvond, is nu uitgegroeid tot een open en toegankelijke ggz-organisatie. Tegenwoordig wordt er samengewerkt met verschillende zorgaanbieders aan een ecologisch zorglandschap, waar niet alleen zorg wordt geboden aan eigen cliënten, maar ook aan die van jeugd-, ouderen- en gehandicapteninstellingen op het terrein.
32 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
In 2020 werd ook de kunstroute op Landgoed Vrederust geïntroduceerd, die sindsdien bezoekers uitnodigt om op een bijzondere manier kennis te maken met de geschiedenis en de natuur van het terrein. Deze kunstroute verbindt kunstwerken van verschillende kunstenaars, die zijn geïnspireerd door de omgeving en de verhalen van het landgoed. De route biedt een rustgevende combinatie van kunst, natuur en zorg en onderstreept de openheid N en toegankelijkheid van het huidige Vrederust. Zo draagt de kunstroute bij aan de verbinding tussen de zorginstellingen en de gemeenschap. Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Groen Gefragmenteerde groenstructuur • Het landgoed bestaat uit dichte bosstructuren afgewisseld door groene ruimtes met een meer open karakter. • De randen van het gebied worden gekenmerkt door dichte boszones met onderbeplanting. Op enkele plekken steken deze boszones het landgoed in, of liggen als eilanden in het landgoed. • De centrale ruimte aan weerszijden van de Hoofdlaan heeft een parkachtig karakter en bestaat uit gemaaid gazon met hagen, solitaire bomen en boomgroepen. • De gebieden aan de noordoost- en westzijde van het landgoed hebben een open (park)bos structuur. • Het voetbalveld aan de oostzijde van het landgoed en het agrarische perceel aan de randweg zijn volledig open en hebben beperkte landschappelijke of ecologische waarde. • Een deel van de historische hoofdlaan is nog herkenbaar als landschappelijke structuur. Op sommige delen is de laan zelf verdwenen.
1
1 Hoofdlaan - verdwenen laan
Park Open veld Bos Parkbos Losstaande bomen
N
N
Overgebleven bomenrijen en dreven van historisch coulissenlandschap historische laanstructuur - gecultiveerd landschap
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 33 / 68
PARK
Bos aan één of meerdere grenzen Losse bomen verspreid op terrein als randen Semi-transparant zicht binnen gebied
34 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
PARKBOS
OPEN VELDEN
Omrand met bos Aan één zijde grenzend aan weg Zicht op bos en op weg
Houtsingels aan één of meerdere grenzen Enkele bomen aan één of meerdere grenzen Transparant zicht binnen gebied, open gevoel Semi- tranparant zicht op omgeving
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Groen Boominmeting • De meeste bestaande bomen blijken na de inmeting in overwegend goede conditie te verkeren. • Op het landgoed valt op dat de acaciabomen langs de oude laan, die afbuigt van de voormalige hoofdlaan, in matige tot slechte staat verkeren.
Conditie goed
N
Conditie matig
N
Conditie slecht
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 35 / 68
Groen NNB • Een deel van de NNB-gebieden op het landgoed zijn in de huidige situatie bebouwd. Op basis van (historisch) onderzoek blijkt dat deze gebieden in 2002 reeds waren bebouwd en foutief zijn aangemerkt als NNB. • Sinds 2002 is op een beperkt aantal locaties het NNB aangetast. Dit betreffen voornamelijk nieuwbouwlocaties die conform bestemmingsplan bebouwd mogen worden.
4
3
1
5
2
6
NNB NNB foutief aangemerkt
N
NNB aangetast (tussen 2002 en 2025)
36 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
1
2
3
4
5
6
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 37 / 68
Water Groenblauw netwerk • Het meeste oppervlaktewater bevindt zich waar leemdeeltjes in de bodem zitten. • Doordat het terrein hoger ligt ten opzichte van zijn omgeving, keert de natuurlijke afwatering zich naar de randen. • Ten zuidwesten van het terrein bevinden zich restanten van de historische West-Brabantse waterlinie. • Er bevinden zich twee grote waterpartijen in het omliggende gebied.
1
1
2 Hertensingel - Vijver
2
Fietsroutes door het landschap
3 3
N
Oppervlaktewater
N
Natuurlijke afwateringsrichting Kleine Melanen
38 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Bebouwing Functies en gebouwen • Het programma van GGZ WNB ligt verspreid over het terrein. Enkele gebouwen, zoals De Schelde en de Melanen, zijn relatief jong en functioneren goed. Andere gebouwen voldoen niet meer en zullen gesloopt of afgestoten worden. • Naast de zorggebouwen en ondersteunende functies van GGZ WNB zijn er diverse (tijdelijke) ketenpartners gesitueerd op het landgoed. • Daarnaast heeft woningcorporatie Stadlander een grondpositie in het zuiden van het landgoed.
Werkplaats TD
De Lake Bosatelier Hertenweide
De Mare De Venne Agger
Bedrijfsgebouw Melanen Haven De Ark
De Sprenge Voetbalvereniging Vrederust Melanen Klein Loo
De Schorre De Slikke
Agrarische dienst Hoofdgebouw De Heen Meerpaal
Polikliniek Kreek-Dintel Horst-Linge Schans
De schelde
Bosgaard
Zorg Ondersteunende functie Tijdelijke invulling Leegstand
N
Overig
N
Eigendom Stadlander
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 39 / 68
Bebouwing Cultuurhistorische gebouwen • Op het landgoed bevinden zich diverse gemeentelijke- en rijksmonumenten. • Deze gebouwen zijn van grote cultuurhistorische waarde en dienen een nieuwe (mogelijk publieke of semi-publieke) bestemming te krijgen. 1 1
2 Pand Status Bouwjaar Architect Functie Eigendom
Noachpad 1, De Ark, Vrederust Gemeentelijk monument 1922 F.G.C. Rothuizen Kerkgebouw GGZ WNB
2
Pand Hoofdlaan 8, Hoofdgebouw, Vrederust Status Rijksmonument Bouwjaar 1930, inwendig gerenoveerd 1989 (komst liftkoker) Architect B.T. Boeyinga Stijl Amsterdamse School Functie Kantoorlocatie, centrale receptie Eigendom GGZ WNB
40 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Rijksmonument Gemeentelijk monument
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Bebouwing Te behouden - te slopen gebouwen • GGZ WNB concentreert zich binnen twee kerngebieden, waar nieuwe en kwalitatief hoogwaardige gebouwen, zoals de Melanen en de Schelde, zich bevinden. Tegelijkertijd is GGZ WNB bezig met het verkennen van mogelijkheden om haar huidige vastgoedportefeuille op het landgoed verder te vernieuwen en aan te passen aan toekomstige eisen en behoeften. • Enkele gebouwen en grondposities op het landgoed zijn door andere zorgaanbieders overgenomen. Het toevoegen van andere type zorg zal de kwaliteit en reikwijdte van de zorgdiensten op het landgoed verbeteren en versterken. • De historische gebouwen op het landgoed zullen waar mogelijk worden behouden, gezien deze bijdragen aan het karakter van het landgoed.
2
1
1
2
Kerngebieden GGZ WNB Mogelijke sloop ten behoeve van nieuwbouw
N
Gebouwen te behouden
N
Eigendom Stadlander
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 41 / 68
Infrastructuur Verkeer en bereikbaarheid • Het terrein is toegankelijk via drie hoofdwegen: de Hoofdlaan, Reigerlaan en Het Wasven, met Buitenlust als alternatieve route. • De Oude Molenbaan is uitsluitend bestemd voor fietsers en wandelaars. • In de loop der jaren is de hiërarchie van wegen op het landgoed verdwenen, waardoor herkenbare structuren zoals de Hoofdlaan gedeeltelijk zijn vervallen.
Hoofdontsluiting Secundair netwerk
N
Padenstructuur
N
Wandelnetwerk
42 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
aanvullend onderzoek uit te laten voeren zodra het ontwerp m Infrastructuur Geluid • De geluidsdruk op de zuidzijde van het landgoed is relatief hoog door de verkeersbewegingen over de Randweg. • De aanwezige bebouwing zorgt deels voor een geluidsluwe zone. • De voorkeursgrenswaarde voor geluid bedraagt 48 dB, met een maximale ontheffing tot 53 dB.
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 43 / 68
Figuur 4.9 Grafische weergave geluidcontouren vanwege verkeer alle w
Infrastructuur Verharding • Bestaande infrastructuur bestaat hoofdzakelijk uit asfaltwegen. • Kleinere wandelpaden zijn uitgevoerd in verschillende soorten materialen.
1 1
Grindpad
2
2
3
Betontegelpad
3
Verharding (bebouwing)
N Asfaltweg
44 / 68
Verharding (infrastructuur)
N
Parkeerplekken
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Infrastructuur Parkeren • Het parkeren op het Langoed is versnipperd, parkeerplaatsen liggen in koffers verspreid over het gehele terrein bij diverse gebouwen. • In totaal zijn er 642 parkeerplaatsen aanwezig op het landgoed. • Parkeerplaatsen zijn overwegend uitgevoerd in gesloten (element) verharding. • In de zone langs de Hoofdlaan bevinden zich relatief veel parkeerplaatsen die afbreuk doen aan de parkachtige sfeer van dit gebied.
1
1
2
2
N Parkeerplekken
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 45 / 68
Infrastructuur Routing & recreatief netwerk • Delen van het landgoed zijn onderdeel van het Wandelnetwerk Brabant. • Naast een formele wandelroute lopen er diverse informele wandelen fietsroutes over het terrein.
Wandelnetwerk Fietsnetwerk
N
Wandel/fietsnetwerk
N
Knooppunt
46 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Infrastructuur Kunstroute • Op het landgoed bevinden zich verschillende kunstobjecten in de openbare ruimte. • Een deel van deze kunstuitingen zijn verbonden middels een wandelroute.
1 Omschrijving Phoenix Kunstenaar Kees Keijzer Geplaatst 1970
9 Omschrijving Swallow flight Kunstenaar Ben van Lier Geplaatst 1999
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 47 / 68
Verdeling Landgoed Gebouwd in groen • In het huidige ruimtegebruik zijn delen van het NNB-gebied buiten de bouwvlakken in de loop der tijd aangetast door bouwwerken, verhardingen en andere bestemmingen, zoals een moestuin of dierenweide. Het overgebleven NNB-gebied met een hogere ecologische kwaliteit is verspreid over het terrein. • Ongeveer 80% van het landgoed is groen ingericht, terwijl de overige 20% bestaat uit bebouwing, infrastructuur en parkeerplaatsen. De kwaliteit van de groene inrichting is echter niet overal gelijk; sommige gebieden hebben een hogere natuurwaarde, terwijl andere dat niet hebben.
N
48 / 68
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
Analyse plangebied Conclusies • De landschappelijke hoofdstructuur die in 1909 is geintroduceerd, is gedurende de afgelopen decennia vertroebeld geraakt. • Bestaand groen op het terrein is van wisselende kwaliteit en bestaat uit droog productiebos, parkachtige zones, agrarische percelen en een sportveld. • Het landgoed bevat enkele waardevolle architectonische en landschappelijke relicten, waarvan een aantal in de loop der tijd aangetast zijn. • Door verschillende ad-hoc ontwikkelingen lijken gebouwen en infrastructuur los te staan van de landschappelijke en historische ondergrond. • Het herprogrammeren van het landgoed biedt kansen voor het herstel van de historische landschapsstructuur en de ecologische waarde van het gebied. • Gebouwen van laagwaardige architectonische kwaliteit en met een grote korrelgrootte kunnen plaatsmaken voor nieuwe typologieën die beter passen bij het bestaande landschap. • Op plekken waar de huidige landschappelijke kwaliteit laag is, zoals op de agrarische percelen en het sportveld, kan een nieuwe ontwikkeling aanleiding bieden voor het introduceren van nieuwe natuur. • Door de bestaande infrastructuur te herinrichten kan autoverkeer efficiënter over het terrein geleid worden en ontstaat meer ruimte voor (recreatieve) fiets- en wandelpaden.
N
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE 49 / 68
4. Ontwikkelvisie Voor de Ontwikkelvisie van Landgoed Vredersut hebben we acht ruimtelijke ambities gedefineerd voor de herontwikkeling. Hierbij ligt de nadruk op het behoud van cultuurhistorisch waardevol vastgoed en het herstellen en aanvullen van de waardevolle groenstructuren op het landgoed. Hierbij speelt een herkenbare hoofdstructuur en het versterken van de identiteit van het landgoed een belangrijke rol. Daarnaast wordt gestreefd naar een balans tussen de nieuwe woonfuncties en zorgvoorzieningen, met aandacht voor ecologisch verantwoorde en natuurinclusieve ontwikkeling.
Ontwikkelvisie: Landgoed Vrederust Herstel en transformatie binnen een landschappelijk raamwerk De herontwikkeling van Landgoed Vrederust richt zich niet op uitbreiding, maar op een transformatie van de bebouwde omgeving. Door veranderingen in de zorg is er minder behoefte aan een terrein van deze omvang. Dit biedt de kans om een deel van de locatie opnieuw in te richten. Het bestaande zorglandgoed heeft daarbij een prachtige leefomgeving als uitgangspunt, met de landschappelijke context en rijke geschiedenis als sterke troeven voor verdere uitwerking. Het vertrekpunt is het herstel en de versterking van historische en ecologische structuren. Balans tussen kwaliteit, haalbaarheid en draagvlak Onze visie op de toekomst van Landgoed Vrederust zoekt naar een harmonieuze balans tussen landschappelijke, ruimtelijke en functionele kwaliteit, duurzaamheid, leefbaarheid en sociale cohesie. Het plan moet maatschappelijke meerwaarde creëren door creatief en doordacht te schakelen tussen deze verschillende perspectieven. Tegelijkertijd worden de belangen van alle betrokken partijen geïntegreerd in een samenhangend geheel. Een belangrijk aspect hierbij is het herstel van waardevolle, aaneengesloten Brabantse natuurgebieden (NNB) en de bijbehorende groenstructuur.
Versterken recreatieve waarden
Herkenbare hoofdstructuur
BURO LUBBERS Landschapsarchitectuur en stedenbouw
Landschappelijk raamwerk en toekomstbestendige structuur Het landschappelijk raamwerk vormt de ruggengraat van het plan, waarbij voortgebouwd wordt op de aanwezige kwaliteiten van beplanting, bebouwing, water en infrastructuur. De bestaande waarden van het terrein worden als basis genomen voor dit toekomstgerichte raamwerk, met als doel de biodiversiteit, klimaatbestendigheid en gebruikskwaliteit te versterken. Dit raamwerk legt een robuuste, tijdloze ruimtelijke hoofdstructuur vast, die flexibel genoeg is om verschillende invullingen mogelijk te maken. De identiteit van het terrein, de dragende structuren en de cultuurhistorisch waardevolle gebouwen worden op deze manier geborgd.
Ambities We hebben acht ruimtelijke ambities gedefineerd voor de herontwikkeling. Hierbij ligt de nadruk op het behoud van cultuurhistorisch waardevol vastgoed en het herstellen en aanvullen van de waardevolle groenstructuren op het landgoed. Hierbij speelt een herkenbare hoofdstructuur en het versterken van de identiteit van het landgoed een belangrijke rol. Daarnaast wordt gestreefd naar een balans tussen de nieuwe woonfuncties en zorgvoorzieningen, met aandacht voor ecologisch verantwoorde en natuurinclusieve ontwikkeling. Geluidsoplossingen en een klimaatadaptieve inrichting vormen belangrijke pijlers om het landgoed toekomstbestendig te maken, terwijl ook de recreatieve waarden worden versterkt.
Flexibele invulling binnen heldere kaders Binnen het landschappelijke raamwerk is er ruimte voor een flexibele invulling van de ruimten, met een open eindbeeld dat toekomstbestendig is. Infrastructuur, oriëntatiepunten en overgangen zorgen voor samenhang en een herkenbare identiteit. Dit leidt tot zorgvuldig geplaatste ontwikkelvelden, die zich op natuurlijke wijze voegt in het landschap met architectuur die in harmonie is met de omgeving. Daarnaast wordt er gestreefd naar openbare ruimtes en voorzieningen die de overgang tussen privé en openbaar zorgvuldig vormgeven. Zo werken we samen aan een betekenisvolle toekomst voor Landgoed Vrederust.
Behoud N cultuurhistorisch waardevol vastgoed
Herstellen en aanvullen waardevolle groenstructuren
Zorg- naast nieuwe woonfunctie
Ecologisch verantwoord / natuurinclusief ontwikkelen
Geluidsoplossing
Klimaatadaptieve inrichting N
Landgoed Vrederust CONCEPT ONTWIKKELVISIE
51 / 68
Ontwikkelvisie: Landgoed Vrederust Wonen en zorg op een ecologisch waardevol landgoed De toekomst van Landgoed Vrederust is er een van verbinding, balans en betekenisvolle interactie tussen mens en natuur. Wanneer je als bewoner of bezoeker het landgoed betreedt, word je verwelkomd door een landschappelijk kader dat de rijke historie en natuurlijke schoonheid omarmt. De transformatie van het landgoed creëert een omgeving waarin de rust en ruimte van het Brabantse landschap voelbaar zijn, maar waar ook ruimte is voor moderne invullingen die passen bij de behoefte van de huidige samenleving. Een plek voor mens en natuur Voor de inwoners van Halsteren en Bergen op Zoom biedt de herontwikkeling een bijzondere meerwaarde. Het landgoed wordt een toegankelijke groene plek waar men kan wandelen, verblijven, ontspannen en recreëren. De open en flexibele inrichting van de centrale Landgoedzone zorgt ervoor dat het landgoed een plek wordt voor ontmoeting, zowel met elkaar als met de natuur. De zorgvuldig ontworpen wandelpaden, recreatieve voorzieningen en openbare plekken versterken de sociale cohesie. Tegelijkertijd dragen de nieuwe woonfuncties en zorgvoorzieningen bij aan een zorgzame, betrokken gemeenschap die dicht bij de natuur leeft.
Een waardevolle toekomst voor de gemeenschap De cultuurhistorisch waardevolle gebouwen op het landgoed kunnen een nieuwe bestemming krijgen die past binnen de toekomstvisie, waardoor de historie van Vrederust voelbaar blijft voor volgende generaties. De identiteit van het landgoed wordt versterkt door een respectvolle herbestemming van de ontwikkelvelden, in harmonie met de natuurlijke omgeving. De bewoners van Halsteren en Bergen op Zoom ervaren hierdoor niet alleen de fysieke nabijheid van een waardevol groen, maar ook een plek die hun sociale en culturele beleving verrijkt. Het landgoed vormt een schakel in zowel het sociale als het ecologische netwerk van de regio, waar historie, natuur en moderne invullingen elkaar versterken en aanvullen. Kortom, Landgoed Vrederust wordt een plek van betekenis, waar mens, natuur en geschiedenis samenkomen en waar toekomstige generaties kunnen genieten van een duurzame, harmonieuze leefomgeving.
Een nieuwe balans in het ecologisch netwerk Het herstel en de versterking van de bestaande groenstructuren maken het landgoed niet alleen aantrekkelijk voor mensen, maar ook voor de natuur. Diverse inheemse boom- en plantsoorten worden toegevoegd in verschillende schalen, zodat van kruidenvegetatie tot en met de boomkronen plekken ontstaan met verblijf-, schuil- en voedselverzamelmogelijkheden voor dieren. Bestaande bosgebieden worden in stand gehouden en waar mogelijk verrijkt met strooiselverrijkende soorten zodat de dynamiek, variatie en vestigingsmilieus bevorderd kunnen worden. Met aanvullende bosverjongingsactiviteiten met primair lokaal gewenste inheemse boom- en struiksoorten wordt een nieuwe bosgeneratie gerealiseerd. In de bestaande parkzone rond de Hoofdlaan wordt de bestaande laanstructuur hersteld en wordt voor de onderbegroeiing ingezet op een bloem- en kruidenrijke onderlaag, die ook interessant is voor bijen en vlinders, vogels en andere soorten. Dit wordt afgewisseld met gemaaid gras op plekken waar het gebruik intensiever is. Op de plekken die momenteel de laagste ecologische waarde hebben; de N agrarische- en sportvelden, wordt het historische coulissenlandschap geherintroduceerd. Nieuwe houtwallen vormen ecologsiche verbindingszones en zorgen voor een schaalverkleining van het landschap. 52 / 68