Bijlage 1. Warmtetransitievisie Aardgasvrij Bergen op Zoom.
Tekst van het document
Warmtetransitievisie Aardgasvrij Bergen op Zoom
Opdrachtgever:
Gemeente Bergen op Zoom, Carl Samuels
Projectnummer:
DWTM21063
Auteurs:
Niek Brinkhof, Matty van Ewijk, Joachim Kooijinga, Carl Samuels, Thijs Krullaards, Cédric Deverchere, Max Boesten 10 januari 2023
Datum:
De WarmteTransitieMakers. – Atoomweg 50, 3542 AB Utrecht – info@dwtm.nl KVK 71166645 - BTW NL85606227B01 - NL60TRIO0338946349
Samenvatting ........................................................................................................................................................... 4 1 Inleiding ................................................................................................................................................................. 6 1.1
Waarom een warmtevisie? ............................................................................................................................ 6
1.2
Doel van deze visie .......................................................................................................................................... 6
1.3
Wie maakt deze visie? .................................................................................................................................... 7
1.4
Betrokkenheid van bewoners ........................................................................................................................ 7
1.5
Hoe gaat het hierna verder? ........................................................................................................................ 11 Wat verandert er in de woning? ............................................................................................................ 12
2.1
Koken ............................................................................................................................................................... 12
2.2
Isoleren en ventileren .................................................................................................................................... 12
2.3
Verwarming en warm water ........................................................................................................................ 12 Hoe maken we keuzes? ......................................................................................................................... 14
3.1
Wat is het doel? Duurzaam, betaalbaar en betrouwbaar ....................................................................... 14
3.2
Onze aanpak: Samen aan de slag! ............................................................................................................. 14
3.3
Gezamenlijke uitgangspunten voor het maken van keuzes .................................................................. 15 Warmtevraag en warmtebronnen ........................................................................................................ 17
4.1
Warmtevraag .................................................................................................................................................. 17
4.2
4.1.1 Huidige situatie ................................................................................................................................ 17 4.1.2 Energiebesparing ............................................................................................................................. 18 4.1.3 Toekomstige warmtevraag ........................................................................................................... 21 4.1.4 Hoge, midden- of lage temperatuur ............................................................................................. 22 4.1.5 Concentratie van de warmtevraag ............................................................................................... 24 Warmtebronnen ............................................................................................................................................. 26
2
3
4
4.2.1 Warmtebronnen voor individuele oplossingen .......................................................................... 26 4.2.2 Warmtebronnen voor een warmtenet ......................................................................................... 27 4.2.3 Duurzaam gas .................................................................................................................................. 29 Kansrijke warmtevoorziening per buurt in 2050 ................................................................................. 30
5 5.1
Woonwijken .................................................................................................................................................... 30
5.2
Bedrijven en kantoren ................................................................................................................................... 33
5.3 6
5.2.1 Bedrijventerrein ................................................................................................................................ 33 5.2.2 Kantoren ............................................................................................................................................ 33 Betaalbaarheid en zekerheid oplossing..................................................................................................... 34 Eerste beeld: wanneer worden buurten aardgasvrij?.......................................................................... 35
6.1
Koppelkansen ................................................................................................................................................. 35
6.2
Verkenningsgebieden ................................................................................................................................... 39
6.3
Buurten met natuurlijk tempo (2022-2050) .............................................................................................. 40
6.4
Middellange termijn (2025-2040) ............................................................................................................... 41
6.5
Lange termijn (2035-2050) .......................................................................................................................... 41
6.6
Bedrijventerreinen .......................................................................................................................................... 42
6.7
Het tempo naar aardgasvrij ......................................................................................................................... 42 Taken en rollen ....................................................................................................................................... 43
7.1
Rol van bewoners en bedrijven ................................................................................................................... 43
7.2
Rol van Stichting Energietransitie Bergen op Zoom ............................................................................... 44
7
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
2
7.3
Rol van woningcorporaties en andere gebouweigenaren ..................................................................... 44
7.4
Rol van de netbeheerder & warmte-exploitant ......................................................................................... 44
7.5
Rol van de gemeente .................................................................................................................................... 45 Uitvoeringsstrategie en vervolgstappen .............................................................................................. 47
8.1
Uitvoeringsstrategie ...................................................................................................................................... 47
8.2
Gemeentebrede aanpak: besparen, besparen, besparen! ...................................................................... 48
8.3
8.2.1 Waar mogelijk bewoners ondersteunen ..................................................................................... 48 8.2.2 Energie besparen! ............................................................................................................................ 48 Aanpak en participatie in de verkenningsgebieden ................................................................................. 49
8.4
Aanpak bedrijventerreinen, utiliteit en maatschappelijk vastgoed ....................................................... 51
8.5
Regie op Collectieve bronnen ...................................................................................................................... 51
8.6
Communicatie en participatie ..................................................................................................................... 51
8.7
Doorontwikkeling Transitievisie Warmte .................................................................................................. 52
8
8.7.1 Innovatie ............................................................................................................................................ 53 Bijlage A Energiebesparingsacties................................................................................................................... 55 Bijlage B Bouwjaren ............................................................................................................................................ 56 Bijlage C Toelichting technische analyse ...................................................................................................... 57 Bijlage D De warmtetransitie en de impact op de energie-infrastructuur .............................................. 59 Bijlage E Financiering en betaalbaarheid ...................................................................................................... 61 Type kosten ............................................................................................................................................................... 61 Uitvoeringskosten ..................................................................................................................................................... 61 Subsidies en duurzame leningen ...........................................................................................................................
63 Bijlage F Wijkvisies ............................................................................................................................................. 65 Bijlage G Terugkoppeling klankbordgroep 11 juli .......................................................................................... 71
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
3
Samenvatting Om klimaatverandering tegen te gaan moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Ook in gemeente Bergen op Zoom zullen we daarom tussen nu en 2050 een overstap maken van aardgas naar een duurzame warmtevoorziening. Samen met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gaan we op zoek naar de meest geschikte alternatieven voor aardgas.
De Transitievisie Warmte In het Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gemeenten in Nederland samen met bewoners en andere belanghebbenden een Transitievisie Warmte opstellen. Samen met woningcorporatie Stadlander, netbeheerder Enexis, warmtebedrijf Ennatuurlijk en Stichting Energietransitie Bergen op Zoom heeft de gemeente in 2021 een start gemaakt met de voorbereidingen van de Transitievisie Warmte, om deze in 2023 ter goedkeuring voor te leggen aan de gemeenteraad. De Transitievisie Warmte geeft inzicht in de opgave om te komen tot een aardgasvrije gemeente in 2050, kansrijke alternatieven voor aardgas en een logisch stappenplan voor het aardgasvrij maken van de gemeente Bergen op Zoom. De Transitievisie Warmte is nog geen besluit over de oplossing, maar het geeft wel een mogelijk eindbeeld. Op basis daarvan kunnen keuzes gemaakt worden die passen bij de situatie in de gemeente Bergen op Zoom.
Vervolg: Wijkuitvoeringsplannen Na de vaststelling van de Transitievisie Warmte werkt de gemeente samen met bewoners en andere belanghebbenden aan de ontwikkeling van plannen op wijkniveau, waarvoor in de Transitievisie Warmte een globaal tijdspad wordt geschetst.
Fase 1 In de eerste fase van de Transitievisie Warmte zijn uitgangspunten geformuleerd voor het maken van keuzes over de toekomstige infrastructuur in 2050 en voor het pad om te komen tot een duurzame, betaalbare en betrouwbare warmtevoorziening in 2050. Daarnaast is door De WarmteTransitieMakers een eerste analyse gemaakt van de huidige en toekomstige warmtevraag, de beschikbare warmtebronnen en de belangrijkste koppelkansen. Op basis van de uitgangspunten en deze technische analyse is een eerste beeld geschetst van de mogelijke toekomstige warmtevoorziening in 2050.
TVW Fase 2 Na bespreking van de TVW Fase 1 in de raad in december 2021, zijn we verder gegaan met een inhoudelijke verdiepingsslag. We zijn daarvoor in gesprek gegaan met bewoners om meer zicht te krijgen op het aanwezige draagvlak, ideeën, wensen en behoeften van bewoners en bedrijven. Ten eerste hebben we een enquête gehouden. Deze is ingevuld door 530 respondenten. Uit de enquête bleek dat van de respondenten meer dan 90% van al een aantal van de bekende maatregelen heeft genomen. Deze maatregelen verschillen van kleine maatregelen zoals een waterbesparende douchekop tot een warmtepomp. Daarnaast werd er op 11 mei een informatieavond georganiseerd in OBS de Kreek. Hier waren 45 inwoners aanwezig. Uit deze avond bleek dat inwoners voornamelijk behoefte hebben aan individueel handelingsperspectief, ook als zij wonen in een gebied dat niet direct als verkenningsgebied is aangewezen. Daarnaast is er op 11 juli 2022 een digitale klankbordgroep sessie georganiseerd waar 146 inwoners zich voor hebben opgegeven. Tijdens deze klankbordgroep hebben bewoners middels een interactieve sessie feedback en input geleverd op de concept visie. De opgehaalde input evenals de verwerkte wijzigingen zijn als bijlage aan de visie toegevoegd (bijlage G).
Op basis van de uitgangspunten in Fase 1 en de input van bewoners en bedrijven hebben we verkenningsgebieden aangewezen waar kansen liggen om op korte termijn te starten. Tot slot hebben we een uitvoeringsstrategie gemaakt met aandachtspunten en vervolgstappen voor de hele gemeente. Op basis van de input van professionele partners en bewoners, ligt er veel nadruk op deze gemeentebrede aanpak: voor iedereen komt er handelingsperspectief en informatie beschikbaar over onder andere subsidies.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
4
Uitgangspunten We gaan voor een duurzame, betrouwbare en betaalbare warmtevoorziening in 2050. Keuzes in de Transitievisie Warmte en toekomstig beleid en plannen voor de warmtetransitie zullen we daarbij steeds toetsen aan de volgende uitgangspunten (verder toegelicht in hoofdstuk 3): Onze aanpak: Samen aan de slag! 1. De gemeente heeft regierol 2. Gedeeld eigenaarschap 3. Iedereen moet mee kunnen doen 4. Transparante besluitvorming samen met bewoners en bedrijven 5. Handelingsperspectief voor eigenaren en eindgebruikers Uitgangspunten voor de keuze voor de toekomstige infrastructuur: 1. Energiebesparing is de eerste stap 2. Financieel: laagste nationale kosten en kosten eindgebruikers 3. Technisch: ruimtelijke inpassing en natuurlijke momenten 4. Sociaal: Integrale gebiedsaanpak en natuurlijke momenten 5. Gezondheid en milieu 6. Innovatie en ontwikkeling.
Opbouw In hoofdstuk 2 beschrijven we de drie hoofdgroepen voor een aardgasvrije infrastructuur: individuele oplossingen, warmtenet en duurzaam gas. In hoofdstuk 4 zijn voor deze oplossingen de beschikbare warmtebronnen in de gemeente weergegeven. Op basis van alle technische informatie die is verzameld, geven we eerst een analyse van de huidige en toekomstige warmtevraag (na besparing) van woningen en bedrijven. Daarbij kijken we naar de hoeveelheid warmte die in een gebied nodig is en de temperatuur van de warmte die wordt gevraagd. Daarna beschrijven we het potentiële aanbod van duurzame warmtebronnen in de gemeente Bergen op Zoom. In hoofdstuk 5 geven we een eerste beeld van welke aardgasvrije infrastructuur het meest geschikt is per gebied. (In veel gevallen is dat nog niet duidelijk te zeggen.) Vervolgens geven we op basis van een inventarisatie van mogelijke koppelkansen inzicht in verkenningsgebieden waar we op korte termijn aan de slag gaan, namelijk: Halsteren-Oost, Havenkwartier, De Kuil & Bergse Plaat (hoofdstuk 6). Tot slot beschrijven we in hoofdstukken 7, 8 en 9 de taken en rollen van alle partijen bij de vervolgstappen in de warmtetransitie (hoofdstuk 7).
Ook gaan we in op verschillende aanpakken waar gemeente Bergen op Zoom zich op zal richten in de uitvoeringsfase (hoofdstuk 8) én we geven inzicht in de betaalbaarheid en financieringsmogelijkheden (hoofdstuk 9). In de Wijkvisies in Bijlage F staan analyses en inzichten per wijk.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
5
1 Inleiding In Nederland gaan we stoppen met het gebruik van aardgas. Ook in de gemeente Bergen op Zoom zullen we tussen nu en 2050 het aardgas vervangen door duurzame warmte. Wijk voor wijk en stap voor stap gaan we samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gemeente op zoek naar de beste oplossingen voor een duurzaam Bergen op Zoom, waar onze én volgende generaties een prettige en leefbare toekomst hebben.
1.1 Waarom een warmtevisie? Het klimaat verandert door toename van CO2 in de lucht en de negatieve gevolgen daarvan worden steeds zichtbaarder. Zowel internationaal als in Nederland wordt er daarom hard gewerkt om klimaatverandering tegen te gaan. Tijdens de klimaatconferentie van de Verenigde Naties in Parijs, eind 2015, bereikten bijna 200 landen overeenstemming over een klimaatakkoord. Daar werd afgesproken dat de opwarming van de aarde beperkt wordt tot maximaal 2 graden, met 1,5 graad als streefwaarde. Vervolgens ondertekenden in Nederland in 2019 meer dan 100 partijen het Nederlandse klimaatakkoord. In 2050 moet de CO2-uitstoot met 95% verminderd zijn. Dit vraagt om ingrijpende veranderingen in allerlei sectoren: industrie, landbouw, mobiliteit, de productie van elektriciteit en de wijze waarop we gebouwen verwarmen. Over dat laatste thema gaat dit document. Daarnaast stopt de aardgaswinning in Groningen binnen enkele jaren echt. Binnen Europa is er op dit moment te weinig gas voor onze vraag naar warmte. We worden dan ook steeds meer afhankelijk van import van Rusland, schaliegas uit de Verenigde Staten en het per schip vervoerde gas uit het MiddenOosten. Dit zijn alle drie minder duurzame bronnen dan het huidige Nederlandse aardgas en we zijn dan afhankelijk van andere landen.
Er is daarom afgesproken om uiterlijk in 2050 afscheid te nemen van fossiele brandstoffen en dus ook van het gebruik van aardgas voor koken, verwarming en warm water. In het klimaatakkoord is bepaald dat elke gemeente een plan maakt voor de overstap van aardgas op andere, duurzame warmtebronnen. Dat plan presenteren we in deze Transitievisie Warmte. Voor de uitvoering van de transitie hebben we tot 2050 de tijd. De energietransitie is een verandering van een huidige economie gebaseerd op fossiele brandstoffen naar een economie gebaseerd op hernieuwbare duurzame energie. Verwarming en elektriciteitsverbruik zijn hierin belangrijke onderwerpen: alles wat op dit moment verwarmd wordt door bijv. kolen en gas, moet overgezet worden naar duurzame alternatieven. En de elektriciteit die nu verbruikt wordt moet uiterlijk 2050 duurzaam worden opgewekt. In de Regionale Energie Strategie (RES) West-Brabant worden afspraken gemaakt over de opwek van duurzame elektriciteit. Op 25 maart 2021 heeft de gemeenteraad van Bergen op Zoom de RES West-Brabant vastgesteld (Raadsbesluit B21-017735). De afgelopen jaren is veel inzet gepleegd op bewustwording en betrokkenheid op het gebied van duurzaamheidsthema’s. Zo deden 20% van alle koopwoningen mee aan energiebespaaracties. De resultaten van deze acties zijn weergegeven in Bijlage A.
Voor de komende jaren is het de ambitie om ‘duurzaamheid’ verder door te laten werken in het gehele gemeentelijk beleid. Om dit te bewerkstelligen helpt het om een (integrale) toekomstvisie te hebben waarin duurzaamheid een zeer prominente rol speelt. De Sustainable Development Goals (SDG’s) zijn een hulpmiddel om duurzaamheid door te laten werken door het totale gemeentelijk beleid. In 2023 willen we hier stapsgewijs en realistisch (qua capaciteit) aan werken, o.a. middels het opstellen en vaststellen van een lokaal klimaatplan. Uiteindelijk vertalen we deze visie in concrete meerjarige doelen voor belangrijke deelterreinen zoals het economische en omgevingsbeleid, energie en klimaat en het sociale domein.
1.2 Doel van deze visie De Transitievisie Warmte (verder in dit document: de transitievisie) heeft tot doel om de stappen naar een aardgasvrije gemeente in 2050 uit te stippelen.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
6
We gaan daartoe in op drie hoofdvragen: ● Welk alternatief voor aardgas is geschikt in de verschillende kernen en wijken in Bergen op Zoom? Een warmtenet, warmtepomp of duurzaam gas? ● Wanneer gaan de verschillende kernen en wijken van het aardgas af? We schetsen een globaal tijdpad tussen nu en 2050. ● Welke stappen gaan we de komende jaren zetten? (De uitvoeringsstrategie.) In het klimaatakkoord is de ambitie vastgelegd dat in 2030 1,5 miljoen bestaande woningen zijn verduurzaamd. Dat komt neer op ongeveer een vijfde van alle woningen in Nederland. In gemeente Bergen op Zoom willen we hetzelfde tempo nastreven als landelijk, en streven we ernaar dat voor 2030 ongeveer 20% van de woningen aardgasvrij is gemaakt, of vergaand is verduurzaamd. Wij streven ernaar om de warmtetransitie zoveel mogelijk samen met inwoners, maatschappelijke partners en bedrijven uit te voeren. De Transitievisie Warmte is dan ook geen dichtgetimmerd plan, maar het geeft de kaders waarbinnen de komende jaren projecten worden opgestart. Het uiteindelijke resultaat is een Transitievisie Warmte die begrepen en gedragen wordt en die goed onderbouwt welke warmteopties interessant zijn. Wijken, buurten of gebieden? In het Klimaatakkoord wordt gesproken over Wijkuitvoeringsplannen. Een wijk is een administratieve indeling die door het CBS gehanteerd wordt.
Echter, niet elke wijk is één op één gekoppeld aan een bepaalde warmteoplossing. In de Transitievisie Warmte laten we hierom de wijkgrenzen los en geven we inzicht in de mogelijke warmteoplossingen per gebied. Omdat wijken en buurten (een kleinere administratieve indeling dan wijken) veel gebruikte termen zijn én hier ook naar verwezen wordt in het Klimaatakkoord, komen deze begrippen wel terug in dit plan. De afbakening van verkenningsgebieden en gebieden met kansen voor een warmteoplossing, maken we dus zo logisch mogelijk. Geografische grenzen zoals de ligging van een rivier kan een logische afbakening zijn, maar we kijken ook naar de gelijkheid van de bebouwing: daar waar veel dezelfde type woningen staan of waar de dichtheid van woningen gelijk is, is de kans groot dat dezelfde warmteoplossing kansrijk is.
1.3 Wie maakt deze visie? De gemeente heeft deze visie niet alleen opgesteld en zal ook in de uitvoeringsplannen die hierop volgen niet alleen opstellen. We spreken met allerlei partijen om hun mogelijkheden en wensen in kaart te brengen. We werken intensief samen met een kerngroep bestaande uit Stadlander, Enexis Netbeheer, Ennatuurlijk en Stichting Energietransitie Bergen op Zoom (StEB). Enexis Netbeheer beheert het elektriciteitsnetwerk en de gasleidingen en zorgt voor het aanpassen en uitbreiden van deze infrastructuur. De woningcorporatie Stadlander heeft veel woningen in bezit en is daarom een belangrijke partij. Ennatuurlijk heeft twee warmtenetten en StEB werkt al jaren samen met de gemeente aan bewustwording via energiecoaches en participatieprojecten.
1.4 Betrokkenheid van bewoners Het informeren van inwoners, maar ook het ophalen van ideeën van bewoners en ondernemers zijn belangrijke onderdelen van dit proces. Het participatieproces rondom de Transitievisie Warmte is gestart met een algemene enquête. In deze enquête werd gemeten in hoeverre inwoners al wisten van de warmtetransitie en in welke mate inwoners al bezig waren met het verduurzamen van hun woningen. Deze enquête liep van 15 april tot 1 juni en is door 530 bewoners ingevuld. Van de respondenten waren 362 woningeigenaar die geen lid waren van een Vereniging van Eigenaren (VvE), waren 74 huurders bij een van de woningcorporaties actief in Bergen op Zoom, waren 55 woningeigenaren die wel lid waren van een VvE, en waren 19 particuliere huurders. De belangrijkste resultaten uit de enquête staan hieronder. Duidelijk is dat betaalbaarheid voor het merendeel van de respondenten het belangrijkste uitgangspunt is. Daarnaast waren de respondenten redelijk evenredig verdeeld over of zij liever ontzorgd werden in dit proces, of juist zelf het plaatsen van maatregelen wilde regelen. Verder vindt de meerderheid van de respondenten dat we in ieder geval op korte termijn moeten beginnen met de transitie. Ten slotte bleek dat een heel groot aantal respondenten al maatregelen heeft genomen in zijn of haar huis.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
7
Ook vond er 11 mei een inwonersavond plaats in OBS de Kreek in de wijk Bergse Plaat. Op deze avond werden inwoners geïnformeerd over wat de Transitievisie Warmte inhoudt, wat de impact hiervan is op inwoners en welke alternatieven voor aardgas beschikbaar zijn. Via Mentimeter werd bij aanwezige inwoners onder andere gepeild in hoeverre zij al bezig waren met warmtetransitie, maar ook waar zij nu vooral behoefte aan hebben. Aanwezigen hadden vooral behoefte aan handelingsperspectief, en een duidelijke regierol vanuit de gemeente. De geografische verdeling van aanwezige bewoners op de avond zelf was als volgt: Bergse Plaat: 8 Gageldonk: 3 Rode Schouw: 3 Meilust: 2 Tuinwijk: 2 Centrum Bergen op Zoom: 2 Lepelstraat: 1 Noordgeest: 1 Het Fort: 1 Er waren meer inwoners aanwezig, maar niet iedereen heeft opgegeven in welke wijk hij of zij woont.
Figuur 1 Enquêteresultaten - Uitgangspunten
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
8
Figuur 2 Enquêteresultaten - Voorkeursoplossing
Figuur 3 Enquêteresultaten - Tempo naar aardgasvrij
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
9
Figuur 4 Enquêteresultaten - Ondernomen stappen
Klankbordgroep Transitievisie Warmte Naast de inwonersavond heeft de gemeente Bergen op Zoom ook een Klankbordgroep georganiseerd. Deze bijeenkomst was op de avond van maandag 11 juli. Men kon zich aanmelden voor de Klankbordgroep door een mail te sturen naar projecten@bergenopzoom.nl. De gemeente heeft voor de sessie 146 aanmeldingen ontvangen. In deze Klankbordgroep zijn inwoners met de gemeente en de Warmtetransitiemakers in gesprek gegaan over de Transitievisie Warmte. In de Klankbordgroep stonden vier vragen centraal: 1. Herkent u zich in de uitgangspunten van de visie? 2. Zijn de alternatieven voor aardgas duidelijk voor u?
Er is nog geen keuze gemaakt welk alternatief voor aardgas waar ingezet wordt. In de visie worden de kansen/mogelijkheden benoemd. 3.
In de visie staat een fasering met vier periodes o Verkenningsgebieden o Natuurlijk tempo o Middellange termijn o Lange termijn Kunt u zich vinden in de onderbouwing voor deze indeling?
4.
Als vervolg op deze visie gaan we aan de slag met wijkuitvoeringsplannen. Kunt u zich vinden in de aandachtspunten voor communicatie en participatie die benoemd worden?
In de klankbordgroep over de Transitievisie Warmte is getoetst of de visie voor iedereen duidelijk is. Door vragen en onduidelijkheden op te halen, kunnen de visie en vervolgstappen aangescherpt worden waar nodig of wenselijk. Vanwege het hoge aantal aanmeldingen voor de bijeenkomst is besloten deze digitaal te organiseren om zo zeker te zijn dat iedereen goed gehoord kan worden. De uitkomsten van de klankbordgroep zijn toegevoegd in Bijlage G van dit document.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
10
1.5 Hoe gaat het hierna verder? Deze eerste versie van de Transitievisie Warmte geeft meer inzicht in de kansen en mogelijkheden voor het isoleren en aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving in onze gemeente. In de eerste helft van 2022 maken we een verdiepingsslag. Dan gaan we kijken waar en waarmee we als eerste aan de slag gaan, bijvoorbeeld in welke wijk(en) en/ of buurt(en) we extra inzetten op de stimulering van isolatiemaatregelen en waar we aan de slag gaan met aardgasvrije technieken. Dit zal ook hand in hand gaan met verdere participatie van inwoners, om zo beter af te stemmen waar we het meest effectief aan de slag kunnen gaan. Meer over de rol van inwoners in het verdere proces vindt u in hoofdstuk 7 en 8.
Figuur 5 Indicatieve tijdlijn doorontwikkeling Transitievisie Warmte. In de Wijkvisie worden de kansrijke duurzame warmteoplossing en de tijdlijn per wijk benoemd. In de Wijkuitvoeringsplannen wordt de Wijkvisie vertaalt naar een Wijkplan: een stappenplan om de duurzame warmteoplossing te realiseren. De Wijkvisies zijn toegevoegd in Bijlage F. De transitievisie zal minimaal eens in de vijf jaar bijgesteld worden en in de loop van de tijd steeds nauwkeuriger beschrijven welke warmteoplossing het beste past in elke wijk. Daarnaast is de gemeente bezig met het opstellen van een Omgevingsvisie. De tijdspaden van de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie lopen niet synchroon. De transitievisie zal eerder gereed zijn dan de Omgevingsvisie. De transitievisie vormt daarom (net als de Regionale Energiestrategie) een bouwsteen voor de Omgevingsvisie en komt naar verwachting als programma daarin terug.
Samenhang met de Regionale Energiestrategie Uiteraard kijken we verder dan de gemeentegrenzen. De puzzel van warmte-opwek, -opslag en gebruik maken we samen met andere gemeenten in de regio. We werken toe naar de Regionale Structuur Warmte, als onderdeel van de Regionale Energiestrategie (RES) van West-Brabant. In regionaal verband brengen we de totale warmtebronnen en -vraag in beeld. Ook maken we (in de definitieve RES) afspraken over het gebruik van bronnen en de bovenlokale warmte-infrastructuur. Bij het maken van afspraken richten we ons vooral op de gebouwde omgeving.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
11
2 Wat verandert er in de woning? In dit hoofdstuk omschrijven we in het kort welke technische mogelijkheden er zijn en wat de keuze voor die technieken betekent in het dagelijks leven van bewoners en ondernemers. Bijna alle huizen in de gemeente gebruiken aardgas. Het wordt gebruikt om het huis te verwarmen (via cvketel en radiatoren), om te koken, en voor warm water uit de kraan. Ook de meeste bedrijven gebruiken aardgas. Soms alleen voor verwarming, soms ook in het bedrijfsproces. De belangrijkste aanpassingen die in woningen en andere gebouwen nodig zijn om over te stappen op een duurzame warmtebron, zijn hieronder kort toegelicht.
2.1 Koken Koken kan met een inductieplaat, elektrische kookplaat of keramische kookplaat. De meeste mensen kiezen voor inductie. Dat verbruikt minder stroom dan andere elektrische kookplaten, en het lijkt op koken op gas: je kunt de temperatuur snel regelen. De elektrische aansluiting moet wel geschikt zijn voor elektrisch koken.
2.2 Isoleren en ventileren Om aan de klimaatdoelstelling te voldoen, is energie besparen een belangrijke eerste stap. Veel duurzame warmtebronnen zijn schaars, het is daarom goed om het energiegebruik terug te dringen, zodat op termijn alle warmte uit duurzame warmtebronnen gehaald kan worden. Daarom is het belangrijk om huizen beter te isoleren. Dat is niet alleen goed voor het milieu, het verlaagt ook de energierekening, en verbetert het comfort in de woning. Het isoleren van de buitenmuur, dak en vloer en het plaatsen van goed isolerend glas zijn effectieve maatregelen. Bij goede isolatie en kierdichting kan de temperatuur van het water dat door onze verwarmingen stroomt verlaagd worden. Dat maakt het systeem efficiënter en zorgt voor extra besparing. Met het isoleren van huizen en bedrijfspanden kan nu al worden gestart. Belangrijk aandachtspunt daarbij is dat er ook goed wordt gekeken naar de ventilatie voor een gezond binnenklimaat.
2.3 Verwarming en warm water De oplossingen die er zijn in plaats van aardgas, zijn in te delen in drie groepen: • Individuele oplossing: een oplossing per woning, gebouw of woonblok. Dit is meestal een warmtepomp, en heel soms infraroodpanelen of (in het buitengebied) een pelletkachel. • Warmtenet: dit is een collectieve oplossing voor de hele buurt. Warm water stroomt door leidingen onder de grond naar de huizen. • Duurzaam gas: we stappen over op een ander type gas, zoals biogas (ook wel groengas) of duurzaam geproduceerde waterstof, en gebruiken hiervoor de bestaande gasleidingen. Bij duurzaam gas focussen we waar mogelijk op hybride warmtepompen: een groot deel van de warmtevraag kan voorzien worden met een efficiënte warmtepomp en op koude dagen wordt duurzaam gas ingezet om de woning te verwarmen. Het hangt onder andere van het type woning en type buurt af, welke oplossing het meest geschikt is. Afhankelijk van de gekozen oplossing moet voor de uitvoering ook worden gekeken naar de beschikbare capaciteit van de infrastructuur of het aanpassen daarvan. Bij alle oplossingen is warm tapwater een aandachtspunt: de nieuwe installatie moet ook voldoende warm water kunnen leveren. Welke aanpassingen nodig zijn in de woning verschilt per oplossing.
Op de volgende pagina’s is dit schematisch weergegeven: eerst de drie hoofdoplossingen en vervolgens meer in detail de meest gebruikte individuele oplossingen. De impact op de infrastructuur is niet meegenomen in deze afbeeldingen. Over de infrastructuur is meer informatie opgenomen in Bijlage D. In hoofdstuk 4 en 5 komt aan bod welke oplossing het beste past bij de verschillende wijken in gemeente Bergen op Zoom.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
12
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
13
3 Hoe maken we keuzes? In het klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland in 2050 in alle wijken en bedrijfsterreinen een betaalbare, betrouwbare en duurzame warmtevoorziening wil hebben zonder aardgas. Dit betekent dat we keuzes moeten maken. Waar gaan we starten en waarom? Voor welke alternatieve warmteoplossing kiezen we? Om deze beslissingen weloverwogen te maken, benoemen we in deze transitievisie een aantal belangrijke uitgangspunten. De warmtetransitie is een complex en uitdagend proces waarvoor de samenwerking tussen veel verschillende partijen en de maatschappelijke acceptatie van bewoners en bedrijven cruciaal zijn. We streven naar warmteoplossingen met de meest optimale kosten en baten voor de samenleving als geheel. Bovendien zijn we duidelijk en open over de manier waarop we keuzes maken en over de manier waarop we bewoners en bedrijven daarbij willen betrekken.
3.1 Wat is het doel? Duurzaam, betaalbaar en betrouwbaar Het doel is een duurzame, betrouwbare en betaalbare warmtevoorziening voor alle gebouwen in de gemeente Bergen op Zoom. Duurzaamheid wordt door gemeente Bergen op Zoom gezien als integraal onderdeel van de beleidsvoering, in de energietransitie en op andere thema’s.1 Uiterlijk in 2050 krijgen we alleen nog maar warmte uit volledig duurzame bronnen en is de CO2-uitstoot tot nul gereduceerd. Betrouwbare en veilige (nieuwe) technieken zorgen ervoor dat vraag en aanbod van energie nog steeds met elkaar in balans zijn en bewoners altijd kunnen rekenen op een goed verwarmde woning, die in combinatie met betere isolatie (nog) comfortabeler zal zijn. Bovendien verdelen we de lusten en lasten op een eerlijke manier met elkaar, zodat de energierekening voor iedereen betaalbaar is.
3.2 Onze aanpak: Samen aan de slag! Klimaatverandering is een groot en urgent maatschappelijk probleem, waardoor de transitie naar een duurzame warmtevoorziening geen vrijblijvende opgave, maar dringend noodzakelijk is. We weten nog niet precies hoe we ons doel moeten gaan bereiken, maar één ding is zeker: op termijn is aardgas geen optie meer. Bovendien heeft Bergen op Zoom een gunstige positie met relatief veel potentieel beschikbare warmtebronnen.2 Daarom gaan we nu samen aan de slag!
1. De gemeente heeft regierol Zoals afgesproken in het Klimaatakkoord heeft de gemeente lokaal de regierol. We stemmen de keuze voor de warmtevoorziening af met bewoners en bedrijven en andere belanghebbenden in een gebied en betrekken ze in de uitvoering. Lokaal en regionaal zorgen we voor afstemming om alle beschikbare duurzame energiebronnen optimaal te verdelen.
2. Gedeeld eigenaarschap We zijn afhankelijk van de inzet van veel verschillende partijen, daarom werken we vanuit het uitgangspunt van gedeeld eigenaarschap. Werken aan bewustwording, duidelijke informatie en goede communicatie zijn daarvoor vaak nog een belangrijke voorwaarde. We maken duidelijke afspraken met onze belangrijkste partners in de gemeente en we betrekken bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden in een gebied actief bij het maken van keuzes voor de toekomstige warmtevoorziening.
3. Iedereen moet mee kunnen doen Iedereen moet zo veel mogelijk de kans krijgen om mee te kunnen doen in de overstap naar een duurzame warmtevoorziening. We pakken het gefaseerd aan en gaan pas van het aardgas af als het alternatief voor aardgas maatschappelijk aanvaardbaar en breed genoeg toegankelijk is. We proberen waar nodig maatwerk te leveren en bewoners zoveel mogelijk te ontzorgen.
1
https://www.bergenopzoom.nl/_flysystem/media/bestuursakkoord-2022-2026-samen-bergen-verzetten.pdf
2 Ten opzichte van andere gemeenten heeft Bergen op Zoom relatief veel warmtebronnen beschikbaar.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
14
4. Transparante besluitvorming samen met bewoners en bedrijven Om te komen tot een gedragen besluit is het proces zorgvuldig en transparant en de besluitvorming inzichtelijk en navolgbaar voor iedereen. Bewoners en bedrijven kunnen zelf initiatief nemen of worden in een gebiedsaanpak betrokken om te komen tot een afweging van de beschikbare alternatieven en de keuze voor een optimale oplossing voor een duurzame, betrouwbare en betaalbare oplossing.
5. Handelingsperspectief voor eigenaren en eindgebruikers Het perspectief van woning- en gebouweigenaren, bewoners en gebruikers staat centraal. Zij moeten hun investeringsbeslissingen hierop kunnen aanpassen. De transitievisie warmte geeft daarom duidelijk richting voor gebouweigenaren en huurders. Waar de warmteoplossing nog niet zeker is, geven we inzicht in de stappen die ze alvast kunnen gaan zetten om de CO2-uitstoot al flink te kunnen verlagen.3 Gebouweigenaren zijn niet verplicht mee te doen met de gekozen energie-infrastructuur voor hun wijk. Bewoners en bedrijven hebben momenteel nog keuzevrijheid, binnen de grenzen van de beschikbare opties, want aardgas is op termijn geen optie meer.
3.3 Gezamenlijke uitgangspunten voor het maken van keuzes Vanuit het perspectief van gedeeld eigenaarschap heeft de gemeente samen met de belangrijkste partners in de warmtetransitie – op dit moment woningcorporatie Stadlander, netbeheerder Enexis, Stichting Energietransitie Bergen op Zoom en warmtebedrijf Ennatuurlijk – de volgende uitgangspunten geformuleerd voor het maken van keuzes over de toekomstige infrastructuur in 2050 en het pad om te komen tot een duurzame, betaalbare en betrouwbare warmtevoorziening in 2050.
1. Energiebesparing is eerste stap Beperken van de warmtevraag is een randvoorwaarde om de gebouwde omgeving op een aardgasvrije, duurzame manier te gaan verwarmen. Duurzame bronnen zijn schaars. Het goed isoleren van gebouwen en daarmee de energievraag verminderen is een belangrijke eerste stap en zorgt er mogelijk voor dat er meerdere duurzame bronnen kansrijk zijn voor het verwarmen van woningen. Om de CO2-uitstoot terug te dringen, en daarmee onze bijdrage aan klimaatverandering, zetten we bovendien ook nu al vol in op energiebesparing, met onder andere de RRE- en RREW-subsidieregelingen voor bewoners. Voor bewoners heeft dit bovendien als voordeel dat de maandelijkse energierekening daalt en de woning (nog) comfortabeler wordt.
2. Financieel: laagste nationale kosten en kosten eindgebruikers Om de warmtetransitie betaalbaar te houden, individueel en collectief, streven we zoals landelijk in het Klimaatakkoord afgesproken naar warmteoplossingen op basis van de laagste nationale kosten: de totale kosten van alle partijen, voor gebouw gebonden maatregelen, energie-infrastructuur en energiebronnen. Deze totale kosten voor alle partijen kunnen per gebied verschillen. We starten bij voorkeur op de plekken waar de nationale kosten naar verwachting het laagst zijn en waar de keuze voor een alternatief voor aardgas het meest zeker is. Naast de laagste nationale kosten kijken we specifiek naar de betaalbaarheid voor de eindgebruikers, huurders en eigenaren (en de andere uitgangspunten).
3. Technisch: ruimtelijke inpassing en natuurlijke momenten Voor het maken van keuzes kijken we goed naar de mogelijkheden voor ruimtelijke inpassing, zowel bovengronds als ondergronds in de openbare ruimte, en naar de mogelijkheden om gebouwen aan te kunnen passen. Waar we werkzaamheden kunnen combineren, doen we dat. We benutten zoveel mogelijk de koppelkansen met natuurlijke momenten van gebouweigenaren (zoals groot onderhoud en renovatie van corporatiewoningen en verbouwingen van particuliere eigenaren) en van werkzaamheden in de openbare ruimte (zoals wegwerkzaamheden, vervangingen van gasleidingen en werk aan het elektriciteitsnet en de bestaande warmtenetten).
4. Sociaal: Integrale gebiedsaanpak en sociale warmte De warmtetransitie is een belangrijk onderdeel van een integrale wijkaanpak. Naast ruimtelijke opgaven kijken we goed naar mogelijke verbindingen met specifieke sociaal-maatschappelijke opgaven in een gebied en naar de factor ‘sociale warmte’, de samenhang, netwerken en initiatieven die er al zijn, of die juist kunnen ontstaan door (en voor) de warmtetransitie. 3 Hybride warmtepompen kunnen een belangrijke spelen in het realiseren van CO -reductie op de korte termijn. 2
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
15
Om goed aan te sluiten bij wat er leeft en gebruik te maken van de aanwezige kennis in een gebied, is het essentieel om plannen samen met bewoners en bedrijven te maken.
5. Gezondheid en milieu Voor het maken van keuzes in de warmtetransitie kijken we daarnaast naar de bredere effecten voor gezondheid en milieu. Hierbij letten we bijvoorbeeld op het gebruik van pelletskachels (luchtverontreiniging) binnen de gebouwde omgeving en de effecten van en landelijke richtlijnen voor het geluid van warmtepompen.
6. Innovatie en ontwikkeling Voor een duurzame, betaalbare en betrouwbare warmtevoorziening in 2050 zijn verschillende vernieuwingen noodzakelijk, naast technisch ook sociaal, juridisch, financieel en organisatorisch, lokaal, regionaal en nationaal.4 We gaan aan de slag met wat nu al kan, maar kunnen niet met absolute zekerheid voorspellen hoe de toekomst er precies uit gaat zien. Iedere 5 jaar wordt de TVW daarom herzien, waardoor er ruimte blijft voor nieuwe ontwikkelingen. Vanuit onze regierol beweegt de gemeente mee met initiatieven vanuit de samenleving. Om de gemeentelijke regierol goed te kunnen vervullen, is het wel van belang om binnen de gemeentelijke organisatie voldoende kennis en capaciteit te ontwikkelen en dat landelijk de noodzakelijke randvoorwaarden worden gecreëerd.
4 Aanvullend op de RES-opgave voor wind en zon is de raad akkoord gegaan met het toepassen van
innovaties. Ook op dit gebied is de regio al actief en wordt ingeschat dat door het toepassen van innovaties in 2030 0,2 TWh extra elektriciteit kan worden opgewekt. In de concept RES staat de volgende extra ambitie aan duurzame energie voor Bergen op Zoom in 2030: • 47 GWh aan zonnepanelen op grootschalige industriële daken; • 48 GWh aan extra windenergie op de bestaande doelstelling.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
16
4 Warmtevraag en warmtebronnen Dit hoofdstuk beschrijft de warmtevraag van woningen en bedrijven, nu en in de toekomst. Daarbij kijken we naar de hoeveelheid warmte die in een gebied nodig is en de temperatuur van de warmte die wordt gevraagd. Daarna beschrijven we het potentiële aanbod van duurzame warmtebronnen in gemeente Bergen op Zoom. Gegevens over de gebouwde omgeving zijn grotendeels afkomstig uit openbare data en deels uit kengetallen van De WarmteTransitieMakers. De Startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving is gebruikt om inzicht te krijgen in de kosten voor verschillende oplossingen.
4.1 Warmtevraag 4.1.1 Huidige situatie In gemeente Bergen op Zoom stonden op 1 januari 2020 in totaal 30.921 woningen en 6.553 panden anders dan TJ of terajoule is een eenheid voor woningen.5 Er zijn ongeveer 5.355 bedrijven geregistreerd energie. 6 in Bergen op Zoom. Woningbouwcorporatie Stadlander 1 TJ = 1.000.000.000.000 joule. heeft een aanzienlijk deel (32%) van de woningen in de gemeente in bezit7. Het totale aardgasverbruik in 1 TJ komt overeen met het gebruik van gemeente Bergen op Zoom in 2019 was 9285 TJ8. Het ongeveer 31.600 m3 aardgas grootste deel van het gasgebruik werd gebruikt in de industrie van Bergen op Zoom (ruim 7416 TJ). Als we Dat is ongeveer de jaarlijkse kijken naar alleen de gebouwde omgeving werd het hoeveelheid warmte-energie voor 21 grootste deel van het gasgebruik (1182 TJ) gebruikt in gemiddelde Nederlandse woningen. woningen, zie Figuur 6. Het gasverbruik van woningen is inclusief de geleverde warmte afkomstig van de twee warmtenetten van Ennatuurlijk, die momenteel ook aardgas als brandstof gebruiken. Huidige infrastructuur Naast de gasinfrastructuur voor het leveren van aardgas, heeft Bergen op Zoom dus ook al twee warmtenetten, die warmte naar de aangesloten gebouwen brengen. Ongeveer drie procent van de warmte in woningen wordt geleverd met de twee bestaande warmtenetten.
Het warme water in de warmtenetten wordt momenteel geproduceerd met aardgas als warmtebron.9 Een aantal jongere complexen van Stadlander zijn al verduurzaamd op basis van bijvoorbeeld Warmte- en Koude Opslag (WKO) en warmtepompen. Naast de gas- en warmteleidingen zijn er nog de elektriciteitskabels die elke woning aansluiten op het elektriciteitsnet. De grootte van de kabels en leidingen bepaalt hoeveel aardgas, warm water of elektriciteit geleverd kan worden. Bij de overstap van aardgas naar een duurzame warmtebron is het belangrijk om in de gaten te houden hoe geschikt de huidige kabels en leidingen zijn om de nieuwe warmtebron te benutten. Bij de overstap op warmtepompen kan het zijn dat het elektriciteitsnet verzwaard moet worden. Bij het benutten van een warmtebron in de omgeving op gebiedsniveau, zijn er extra warmteleidingen nodig. Wanneer er duurzaam gas ingezet wordt, moet gecontroleerd worden of de huidige gasleiding geschikt is voor de nieuwe vorm van gas.10 Soms moeten bij de transitie ook kabels en leidingen verplaatst worden. De kosten voor het aanpassen of uitbreiden van de infrastructuur moeten meegewogen worden in de keuze voor een alternatief voor aardgas.
5
Bron: BAG, 2020
6 Bron: Allecijfers.nl 7 Bron: CBS, 2020 8 Bron: Klimaatmonitor, 2019 9
Bron: Warmte-etiketten Ennatuurlijk (2020), Klimaatmonitor (2019)
10 In Bijlage D staat meer toelichting van de Netbeheerder bij de impact van de energietransitie op de infrastructuur
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
17
Het overgrote deel van de woningen en de bedrijven is aangesloten op het aardgasnet. Huishoudens verbruiken aanzienlijk meer energie uit aardgas dan uit elektriciteit (zie Figuur 6). Het stoppen met aardgas is daarom cruciaal in de energietransitie. Huishoudens gebruiken het aardgas hoofdzakelijk voor verwarming (75%), een kleiner deel wordt gebruikt voor warm water (20%) en om te koken (5%).
Figuur 6. Totaal energieverbruik in gemeente Bergen op Zoom onderverdeeld in aardgasverbruik en elektriciteitsverbruik.11 De mogelijkheden voor energiebesparing en voor een nieuwe warmtevoorziening, hangen sterk af van het bouwjaar en het energielabel van het gebouw. Het merendeel van de woningen in gemeente Bergen op Zoom is gebouwd in de periode 1941-1974. Ongeveer 18% van de woningen zijn vooroorlogse panden. Deze laatste zijn vaak lastig te isoleren en maken het zoeken naar een warmtealternatief extra uitdagend. In Bijlage B staat een kaart met de bouwjaren. In Figuur 7 is de verdeling van energielabels van de woningen in Bergen op Zoom te zien.
Figuur 7. Verdeling van woningen Bergen op Zoom.
Bedrijven
energielabels
Bij bedrijven hangt het aardgasverbruik sterk af van het type bedrijf. Sommige bedrijven gebruiken aardgas namelijk niet alleen voor verwarming, maar ook in het bedrijfsproces. In gemeente Bergen op Zoom is een aanzienlijk deel van het gasverbruik van bedrijven toe te wijzen aan de sector Industrie. De Transitievisie Warmte richt zich op het duurzaam verwarmen van huizen, kantoren en andere (bedrijfs)gebouwen. Een oplossing vinden voor het aardgasgebruik in industriële processen valt buiten de scope van dit stuk12, maar voor een compleet beeld zijn de cijfers wel in beeld gebracht.
4.1.2 Energiebesparing Om de CO2-uitstoot terug te dringen en woningen van het aardgas af te halen, is energiebesparing vaak de eerste en belangrijkste stap. Voor woningcorporaties en eigenaren van kantoorpanden gelden strenge isolatie-eisen: deze panden zullen, waar nodig, in de komende jaren grondig aangepakt worden. De verwachting is daarnaast dat in de komende decennia veel particuliere woningeigenaren met isolatie aan de slag gaan. Voor woningeigenaren zijn er verschillende redenen om energie te gaan besparen. Zo kan hiermee de energierekening aanzienlijk verlaagd worden. 11 Bron: Klimaatmonitor, 2019 en Warmte-etiketten Ennatuurlijk (https://Ennatuurlijk.nl/warmtenet-bergen-op-zoom). De
landbouw (315 TJ) en industrie (7416 TJ) zijn buiten de grafiek gelaten: de Transitievisie Warmte gaat in essentie over de gebouwde omgeving. 12 Hiervoor zijn in het klimaatakkoord aparte afspraken gemaakt aan de klimaattafel Industrie.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
18
Daarnaast zorgt een lager energiegebruik direct voor minder CO2-uitstoot en dus minder milieu-impact. Als laatste, maar zeker niet onbelangrijk: een goed geïsoleerde woning met de juiste ventilatie is comfortabel en heeft een prettig binnenklimaat. De mogelijkheden voor isolatie verschillen per bouwperiode en type gebouw. Zie Figuur 8 voor een overzicht. Voor een prettig binnenklimaat is het ook belangrijk om te kijken naar de radiatoren en/of vloerwarming in de woning (het ‘afgiftesysteem’).
Nieuwe Standaard- en Streefwaarden voor woningisolatie In maart 2021 heeft de Rijksoverheid nieuwe streefwaarden aangekondigd voor de isolatie van particuliere woningen. Uitgangspunt voor de nieuwe standaard is dat naoorlogse woningen geschikt te maken zijn voor lage-temperatuurverwarming: verwarming met water van onder de 55 °C. Woningen van vóór 1945 zijn lastiger te isoleren, waardoor verwarming op hogere temperaturen (70 °C of hoger) voor deze woningen nodig lijkt. De nieuwe woningstandaard wordt (op dit moment) niet verplicht gesteld voor particulieren. Het is de bedoeling van het Rijk om de nieuwe standaard onderdeel uit te laten maken van het verplichte energielabel voor verkoop van woningen. Zo kunnen kopers van de woning beter inschatten of er (en zo ja, welke) kosten nodig zijn om de woning te verduurzamen en geschikt te maken voor verwarming op lage temperatuur.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
19
Mogelijkheden isolatie Slecht geïsoleerd
Gemiddeld geïsoleerd
Goed geïsoleerd
<1945
1945-1964
1965-1982
1983-2005
>2005
F G
D E F
C D E
B C D
A B
• Gebouwd zonder isolatie, geen spouwmuur • Historisch uiterlijk • Beperkte isolatie mogelijk
• Gebouwd zonder goede isolatie, vaak wel met spouwmuur • Nieuwe uitstraling soms wenselijk • Rendabel te isoleren
• Gebouwd met dak• Gebouwd met en soms gevelisolatie redelijke isolatie • Rendabel te isoleren • Jaren ’80 isolatie vaak kostbaar • Jaren’90 gebouwd met dubbel glas en redelijke isolatie
• Spouwmuurisolatie of isolatie gevel aan de buitenkant • Op natuurlijke onderhoudsmomenten dakisolatie • HR++ of triple glas
• Extra isolatie • Spouwmuurisolatie • Op natuurlijke moment is isolatie meestal niet zinvol of isolatie gevel aan (dak, gevel, vloer) • Focus op duurzame de buitenkant goed mogelijk installaties • Op natuurlijke • Bij voldoende isolatie onderhoudsmomenfocus op duurzame ten dakisolatie installaties • HR++ of triple glas
Energielabel
• Gebouwd met goede isolatie • Lage temperatuur verwarming vaak al mogelijk
Maatregelen • Isolatie van binnenuit (dak, gevel, vloer) • Maatwerk bij monumenten • HR++ of triple glas, monumentenglas of voorzetramen
Toekomstig energielabel
B C D
A B
A B
A B
A
Temperatuur nodig in 2050 Hoge temperatuur >70 ͦC
Lage temperatuur na goede isolatie (<55 ͦC) of middentemperatuur (55 ͦC tot 70 ͦC)
Lage temperatuur <55 ͦC
Passende aardgasvrije technieken • Biomassa • Groen gas • Hoge temperatuur warmtenet
• Warmtenetten op midden- of lage temperatuur • Midden- of lage temperatuur warmtepomp
• Na aanpassing van de radiatoren vrijwel elke techniek geschikt
Figuur 8. Niet elke woning heeft dezelfde mogelijkheden voor isolatie.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
20
4.1.3 Toekomstige warmtevraag Om een inschatting te maken van de verwachte energiebesparing van woningen tot 2050 is een analyse gemaakt van de woningvoorraad in gemeente Bergen op Zoom (bouwjaar, energielabel, oppervlakte van de woningen). In Tabel 1 is te zien wat de verwachte energiebesparing is voor woningen in Bergen op Zoom. Dit gaat uit van de isolatie die economisch rendabel is. Huizen van voor 1920 bijvoorbeeld, zitten vaak op een energielabel G en zijn tot een energielabel C of D te isoleren. Deze isolatiestap betekent een energiebesparing van 16%. Voor de verschillende bouwperiodes gelden verschillende besparingspotenties.
Tabel 1. Voorspelde energiebesparing en verbetering van het energielabel door isolatie. We gaan uit van de isolatie die economisch rendabel is. De mogelijke besparing is berekend door (via kengetallen) de warmtevraag van het huidige en het toekomstige energielabel te vergelijken. Voor uitgebreidere uitleg over gebruikte methodes en kentallen, zie bijlage C.
Voor gemeente Bergen op Zoom leidt dit model tot een totale besparingspotentie van circa 21% van de warmtevraag in bestaande woningen. Het besparingspotentieel van bedrijfsgebouwen is ca. 30% (het landelijk gemiddelde). Omdat bedrijfsgebouwen veel meer divers zijn dan huizen (een kledingwinkel en een opslagloods zijn heel anders qua comforteisen en bouwstijl), heeft het besparingspotentieel hiervan een grotere onzekerheid. Tot slot worden er ook woningen gebouwd, zoals in Scheldevesting, De Markiezaten en later ook in Spaense Scharen. In Gageldonk-West en Fort-Zeekant vindt ook nieuwbouw plaats, onder andere ter vervanging van bestaande bouw die gesloopt wordt. In verschillende gebieden vindt verdichting plaats. Het gaat om ongeveer 4000 woningen in totaal, deels voor zorg en welzijn, waardoor de warmtevraag toeneemt met 72 TJ.
Tabel 2 Huidige en toekomstige warmtevraag gebouwde omgeving gemeente Bergen op Zoom Huidige warmtevraag (TJ)
Toekomstige warmtevraag (TJ)
Woningen
1182
1007
Bedrijven
373
261
Totaal
1554
1268
Inclusief nieuwbouwplannen
De gecombineerde warmtevraag van de gebouwde omgeving voor bedrijven en woningen in gemeente Bergen op Zoom zal naar schatting circa 1268 TJ/jaar zijn in 2050. Dit is dan ook de warmtevraag waarvoor we passende warmtebronnen moeten gaan zoeken.13
13 Dit is de warmtevraag inclusief 39 TJ geleverd via de warmtenetten van Ennatuurlijk, maar exclusief de warmtevraag
voor Landbouw en Industrie en ook exclusief warmte die nu al hernieuwbaar wordt opgewekt (voornamelijk houtkachels) van in totaal 63 TJ per jaar: 60 TJ afkomstig van houtkachels en 3 TJ afkomstig van ondiepe bodemenergie m.b.v. warmtepompen. De toekomstige warmtevraag is ook inclusief de extra warmtevraag voor nieuwbouw van 72 TJ per jaar.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
21
4.1.4 Hoge, midden- of lage temperatuur Naast de vraag hoevéél warmte er nodig is per buurt of woning, is ook van belang op welke temperatuur deze warmte beschikbaar moet zijn. Dit noemen we het warmteprofiel. De temperatuur waarop de warmte in de woning verspreid wordt via de radiatoren of vloerverwarming (de zogeheten afgifte-temperatuur) moet passen bij de mate van isolatie van het gebouw en het type radiator.
Woningen Hoe beter de woning geïsoleerd is, hoe lager de afgifte-temperatuur kan zijn (zie Tabel 1). Lagere temperatuur heeft als voordeel dat er meer duurzame warmtebronnen beschikbaar zijn, en het rendement is vaak beter. • Bij woningen met energielabel G of F of bouwjaar voor 1945 kan door isolatie het energiegebruik flink verlaagd worden. Meestal is een verbetering van het energielabel mogelijk tot label C of D. Er is dan nog steeds (meestal) hoge-temperatuurverwarming nodig (>70 graden). • Naoorlogse woningen (energielabel B t/m E of bouwjaar tussen 1945 en 2005) zijn in veel gevallen (niet alle) geschikt te maken voor verwarming op lage temperatuur (<55 graden). Dit vraagt wel een flinke ingreep in de woning voor extra isolatie en ventilatie. In buurten waar restwarmte beschikbaar is op middentemperatuur (55-70 graden), kan er ook voor gekozen worden om de woningen wat minder vergaand te isoleren, zodat ze geschikt zijn voor verwarming op middentemperatuur. • Woningen met een A of B label zijn al goed geïsoleerd. Ze zijn vaak direct geschikt voor lagetemperatuurverwarming (<55 graden), of zijn dat relatief eenvoudig te maken met wat extra isolatie of een aanpassing aan de radiatoren. In Figuur 9 is voor clusters woningen, kantoren en overige utiliteit het warmteprofiel weergegeven: de afgifte-temperatuur die op termijn, na besparing, realistisch is.
Op dit moment (2023) gebruiken veel huizen in gemeente Bergen op Zoom nog een cv-ketel met een hoge afgifte-temperatuur: deze huizen zou je daarom rood in kunnen kleuren op een gemeenteplattegrond. Wanneer alle huizen de besparingsstap zetten die past bij hun huis, verbetert hun warmteprofiel. Overigens ligt de techniek die gekozen wordt voor de warmtevoorziening hiermee nog niet vast: voor elke temperatuurrange bestaan immers diverse oplossingen, per woning of collectief (met een warmtenet).
Bedrijfspanden Voor kantoorpanden gelden vanaf 2023 strengere energie-eisen. Label C is vanaf dan minimaal vereist voor grotere kantoren (>100 m2). Voor kleinere bedrijfsgebouwen gelden deze regels niet. De verwachting is dat de eisen voor utiliteitsbouw en kantoren binnen de EU en binnen Nederland verder aangescherpt zullen worden. De verwachting is daarmee dat het merendeel van de kantoren in 2050 geschikt zal zijn voor lagere of middelhoge temperatuur warmte (zie Tabel 3). In Bijlage C staat een toelichting bij het toekomstige energielabel per type utiliteit. Bij andere bedrijfspanden dan kantoren hangt de warmtevraag sterk af van de functie van het gebouw. Zo is het vaak niet nodig om een opslagloods tot 20°C te verwarmen. Voor bedrijfspanden moet per pand gekeken worden welke warmtevoorziening volstaat. Industriepanden gebruiken soms ook warmte in processen. Hiervoor is vaak zeer hoge temperatuur warmte nodig. Deze panden zijn in de warmteprofielen (zie Figuur 9) niet meegenomen.
Tabel 3. Voorspelde warmteprofielen bedrijven (exclusief industrie). Omdat voor kantoorpanden strengere regelgeving geldt, is de verwachting dat veel oudere kantoren grondig gerenoveerd (of nieuw gebouwd) gaan worden. Daardoor is een groot deel van de kantoorpanden in de toekomst geschikt voor lagetemperatuurverwarming.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
22
Figuur 9. Warmteprofiel gemeente Bergen op Zoom: de afgifte-temperatuur die nodig is nadat alle rendabele isolatiestappen gezet zijn. We geven clusters weer van huizen met eenzelfde warmteprofiel. Individuele huizen zijn niet in kaart gebracht.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
23
4.1.5 Concentratie van de warmtevraag Hoe de warmtevraag over de gemeente verdeeld is, is van belang voor de mogelijke alternatieven voor aardgas. Gebieden met een geconcentreerde warmtevraag (veel panden bij elkaar en/of panden met een hoge warmtevraag) kunnen geschikt zijn voor de aanleg van een warmtenet. Dit is dan één van de technische oplossingen die vergeleken wordt. Bij een lage warmtedichtheid liggen individuele oplossingen (zoals een warmtepomp) of duurzaam gas meer voor de hand. Voor gemeente Bergen op Zoom is de concentratie van de toekomstige warmtevraag van woningen zichtbaar gemaakt in Figuur 10.