Bijlage 1. Warmtetransitievisie Aardgasvrij Bergen op Zoom.
Tekst van het document
GJ/ha of GigaJoule per hectare is een eenheid voor de concentratie of dichtheid van de warmtevraag. Als woningen dicht op elkaar staan of een hoge warmtevraag hebben, is deze hoger.
In deze kaart is in de gebieden met de donkerste tinten, vanaf 1000 GJ/ha, een warmtenet kansrijk, als er een geschikte warmtebron in de buurt is. Onder de 500 GJ/ha is een warmtenet in veel gevallen financieel niet haalbaar, en zijn individuele oplossingen voordeliger. Tussen 500 en 1000 GJ/ha hangt het af van de omstandigheden, zoals het type warmtebron en de afstand tussen woningen en warmtebron.
Warmtenetten Warmtenetten (of collectieve oplossingen) bestaan uit leidingen onder de grond, die warm water transporteren van een warmtebron naar de woningen. Warmtenetten bestaan in verschillende soorten, maten en temperaturen. Er zit verschil in de temperatuur van de bron, en de temperatuur van de warmte die in de woning wordt aangeleverd. Zo kan een warmtenet op een temperatuur aangelegd worden die direct in de woning gebruikt kan worden – dat is mogelijk bij een wat hogere temperatuur van de bron. Ook kan een lage brontemperatuur in de woning of per buurt met een warmtepomp verder worden verhoogd. Voor het toepassen of uitbreiden van een warmtenet kan het nodig zijn dat bestaande infrastructuur verplaatst moet worden. Waarom een warmtenet? Een deel van de beschikbare warmtebronnen is alleen in te zetten als er een warmtenet wordt aangelegd om de warmte van de bron te transporteren naar de woningen. Een voordeel van overschakelen op een warmtenet is dat het in veel gevallen een minder grote ingreep in de woning vraagt dan overschakelen op een warmtepomp. Bewoners worden dus ontzorgd. Soms is een warmtenet de goedkoopste oplossing, maar alleen als de concentratie van de warmtevraag groot genoeg is. Prijzen en regelgeving Landelijk wordt de regelgeving over warmtenetten aangepast. Er komt in de plaats van de Gas- en Elektriciteitswet een Energiewet 1.0 en een Warmtewet 2.0.
De verwachting is dat in ieder geval wordt vastgelegd dat als er een warmtenet in de wijk aanwezig is, bewoners het recht hebben op een aansluiting, maar niet de plicht om aan te sluiten. Een bewoner houdt dus de vrijheid om zelf voor de woning een andere oplossing te kiezen, zoals een warmtepomp. In de nieuwe warmtewet zullen ook nieuwe afspraken worden gemaakt over de tarieven voor consumenten. De gemeente houdt de landelijke ontwikkelingen en nieuwe wetgeving in de gaten.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
23
Figuur 10. De verwachte toekomstige warmtedichtheid in gemeente Bergen op Zoom. De warmtedichtheid is gebaseerd op de warmtevraag die over blijft na besparingsmaatregelen zoals in Tabel 1.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
24
4.2 Warmtebronnen In dit hoofdstuk noemen we welke warmtebronnen in gemeente Bergen op Zoom beschikbaar zijn om in 2050 in de overgebleven warmtevraag te voorzien. We noemen eerst de warmtebronnen die individueel (per woning of appartementencomplex) in te zetten zijn, daarna de bronnen die geschikt zijn voor een warmtenet. Ter vergelijking: de totale warmtevraag die we verwachten in 2050 is ca. 1300 TJ (zie paragraaf 4.1). Voor alle warmtebronnen geldt dat de mogelijke toepassing afhankelijk is van de beschikbare of te ontwikkelen infrastructuur (zie Bijlage D).
4.2.1 Warmtebronnen voor individuele oplossingen De volgende warmtebronnen zijn per woning, per gebouw, of per rijtje huizen in te zetten. Luchtwarmtepompen Luchtwarmtepompen halen warmte uit de buitenlucht om de woning te verwarmen, en gebruiken hiervoor elektriciteit. Het is een individuele oplossing, die per woning of per appartementencomplex toegepast kan worden. De standaard luchtwarmtepomp geeft warmte op lage temperatuur. Een woning moet dan – net als voor andere lage temperatuur-oplossingen – goed geïsoleerd zijn en er is een passend warmte-afgiftesysteem nodig, zoals vloerverwarming of lage temperatuur-radiatoren. Er zijn ook midden- en hoge temperatuur warmtepompen op de markt, waarvoor vaak minder aanpassingen in de woning nodig zijn. Deze hebben wel een hoger elektriciteitsverbruik. Luchtwarmtepompen zijn op grote schaal inzetbaar in de gehele gemeente. Warmte-koudeopslag (WKO) en bodemwarmtepompen Omdat de bodem een vrij constante temperatuur heeft, kan in de zomer koude en in de winter warmte gewonnen worden uit de bodem. Er bestaan individuele en collectieve vormen van bodemenergie, in zowel open als gesloten systemen. Ze benutten de bovenste laag van de bodem, tussen de 20 en 300 m diep. Op deze diepte kan warmte op lage temperatuur gewonnen worden (< 20 °C). In de zomer wordt warmte ondergronds opgeslagen, in de winter wordt die weer gebruikt.
WKO of een bodemwarmtepomp geven daarom niet alleen warmte in de winter, maar ook koeling in de zomer. Om de bodem in balans te houden, moet de vraag naar warmte en koude in balans zijn, of er moet warmte uit een andere warmtebron worden toegevoegd. Dit heet regeneratie van de bron. WKO is daarom in te zetten in combinatie met andere warmtebronnen, zoals zonnewarmte, extra koeling van gebouwen of thermische energie uit oppervlaktewater (TEO). Een eerste inschatting van de totale capaciteit van de bodem in gemeente Bergen op Zoom is 1000 TJ per jaar voor open systemen en ongeveer 1600 TJ voor open systemen14. Dat is op basis van de bebouwde oppervlakte in de gemeente, omdat een WKO-systeem dicht bij de warmtevraag moet zitten om het een rendabel systeem te kunnen realiseren. Het is te verwachten dat de daadwerkelijke potentie lager ligt, omdat bodemenergie op sommige plaatsen (bijvoorbeeld in oude kernen) lastig in te passen is of omdat de afstand tot de gebouwen te groot is. Zonnewarmte (dak) De warmte wordt gewonnen met zonnecollectoren op het dak. Er bestaan gecombineerde panelen die zowel elektriciteit als warmte leveren, die worden PVT-panelen genoemd (photovoltaïsch-thermisch). Deze worden dan gecombineerd met een warmtepomp. De techniek is nog niet op grote schaal ingezet voor het verwarmen van de gebouwde omgeving, maar heeft een groot potentieel.
In principe is elke goed geïsoleerde woning met voldoende ruimte op het dak geschikt. Pelletkachels In een pelletkachel of pellet-cv worden korrels van houtachtig materiaal verstookt. Omdat hierbij fijn stof vrijkomt, is de techniek niet geschikt om op grote schaal toe te passen in woonwijken. In het buitengebied kan het echter op kleine schaal een (tijdelijke) optie zijn, als andere mogelijkheden ontbreken.15 Infraroodpanelen Infraroodpanelen maken stralingswarmte. In tegenstelling tot wat we gewend zijn, wordt niet alle lucht in de ruimte verwarmd, maar alleen die plekken waar mensen zijn. Ze gebruiken aanzienlijk meer elektriciteit dan een warmtepomp, maar doordat de warmte heel gericht wordt ingezet, kan het toch voordelig zijn. Infraroodpanelen zijn vooral geschikt voor ruimtes die maar af en toe gebruikt worden, zoals een zolder.
14
Bron: Warmteatlas, september 2021
15
Er bestaat een mogelijkheid dat de pelletkachels op de middellange termijn niet meer kunnen voldoen aan de strengere wet en regelgeving met betrekking tot CO2 uitstoot en/of fijnstof. Afgaand op de trend in de landelijke wetgeving wordt verwacht dat de pellet kachel daarom geen geschikt alternatief is voor de lange termijn.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
25
4.2.2 Warmtebronnen voor een warmtenet Aardwarmte (ondiep en diep) Aardwarmte of geothermie is het winnen van de warmte van de aarde, vanaf 500 m tot 1 km (ondiep, tot 50 °C) en van 1 tot 7 km diep (diep/ultradiep, tot > 100 °C). De potentie voor geothermie is in de RES vastgesteld voor de regio West-Brabant. De totale potentie voor ondiepe geothermie in WestBrabant is geschat op bijna 12,000 TJ per jaar.16 In de Warmteatlas lijkt de geothermie potentie in Bergen op Zoom relatief laag vergeleken met de rest van de regio.17 Nader onderzoek is nodig om te bepalen op welke plekken in gemeente Bergen op Zoom aardwarmte het best gewonnen kan worden en wat de potentie op die plekken is. EBN heeft in het SCAN onderzoek al aanvullende informatie over de ondergrond verzameld. In Bergen op Zoom is er ook een opsporingsvergunning om door middel van een boring meer te weten te komen over de potentie voor geothermie.18 Thermische energie uit oppervlaktewater Uit oppervlaktewater is warmte te winnen met een warmtewisselaar. Deze warmte kan in de bodem worden opgeslagen en in de winter worden gebruikt. Met een (vaak lage temperatuur) warmtenet komt de warmte bij de gebruikers.
Kijkend naar de oppervlaktewateren in de buurt van de gebouwde omgeving, hebben die samen (theoretisch) ruim voldoende potentie voor de toekomstige warmtevraag.19 Er zijn een aantal wateren met een relatief grote potentie: -
Markiezaatsmeer: > 10,000 TJ per jaar Binnenschelde: ongeveer 400 TJ per jaar Zoom haven: ongeveer 100 TJ per jaar Groote Melanen (bij Halsteren): ongeveer 50 TJ per jaar Kleine Melanen: ongeveer 40 TJ per jaar Pielekeswater en parkvijver: ongeveer 20 TJ per jaar Riothermie (Thermische Energie uit Afvalwater – TEA) Uit afvalwater is ook warmte te winnen met een warmtewisselaar. In Bergen op Zoom staan een Persstation met een restwarmte potentie van 140 TJ per jaar en een Rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) bij Halsteren met een restwarmte potentie van 10 TJ per jaar.20 Zonnewarmte (veld) Warmte uit zonnecollectoren kan ook collectief worden ingezet, zowel grootschalig als kleinschalig. Zonnecollectoren of PVT-panelen (die warmte en elektriciteit opwekken) worden in veldopstelling of op een groot dak geplaatst en de warmte wordt via een warmtenet verspreid.
Het maximaal potentieel voor zonnewarmte is ongeveer 10 TJ per hectare in een veldopstelling en ongeveer 2 GJ per vierkante meter in een dak opstelling.21 De techniek is nog niet op grote schaal ingezet voor het verwarmen van de gebouwde omgeving, maar gezien het grote potentieel interessant om te onderzoeken. In de RES is een inschatting van ruim 6000 TJ voor zonnecollectoren in de regio West-Brabant.22.
16
Bron: RES West-Brabant
17
Bron: Warmteatlas, september 2021 18 Bron: https://www.nlog.nl/sites/default/files/202011/SCAN%20Survey%20Gebied%20DE%20voor%20publicatie%2020191030.pdf 19 Bron: Warming UP Aquathermie potentiekaart 20 Bron: Warming UP Aquathermie potentiekaart 21
Bron: Berenschot position paper: Kansen voor zonnewarmte in het hart van de energietransitie
22
Bron: RES West-Brabant
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
26
Waterstof, groen gas en biomassa Extra elektriciteitsopwekking voor de verschillende warmtebronnen Over de elke inzetaardgasvrije van waterstof, groengas en biomassa veelelektriciteit te doen. Het eenvoudige oplossingen, Vrijwel warmte-oplossing gebruiktisextra omlijken de warmte te produceren. De waarbij weinig aanpassingen in de woning en aansterk de leidingen nodig Voor zijn. Helaas kleven restwarmte er nadelen en hoeveelheid elektriciteit die nodig is, verschilt per oplossing. bijvoorbeeld beperkingen het extra gebruik ervan. Zo is erVoor veel verwarmen elektriciteitmet nodig om waterstof produceren. Deze geothermie isaan weinig elektriciteit nodig. waterstof juist erg te veel (het produceren elektriciteit wordt nu kost voornamelijk uit fossiele kolen gemaakt. Groene van groene waterstof veel elektriciteit). Een energiebronnen warmtepomp kanzoals warmte uiten de aardgas omgeving benutten, zoals waterstof vooralsnog duur en schaars, en de verwachting datdeel dit voorlopig zo worden zal blijven. warmte uitis de bodem, buitenlucht of oppervlaktewater. Metiselk elektriciteit 3-4 Ook delengroengas warmte en zijn niet ruim voorhanden. Het is daarom ookEen de warmtepomp vraag hoe de is beschikbare hoeveelheden uit biomassa de buitenlucht, bodem of oppervlaktewater gehaald. daarom efficiënter dan verdeeld of zouden worden over type afnemersper en woning, afzetgebieden.
waterstof.kunnen Dit geldt zowel moeten voor individuele warmtepompen als voor warmtenetten met een Waterstof, gas en biomassa zijnmanier bij uitstek om hoge temperaturen te leveren. Hetisoleren: is dan ook collectieve groen warmtepomp. Een andere om geschikt de benodigde elektriciteit te beperken is goed er het meest logisch om nodig ze in te waarhoeft ook echt een tot hogere is. Voor verschillende is dan minder warmte én zetten de warmte dan niet hoge temperatuur temperaturennodig te worden gebracht. sectoren is dit essentieel, bijvoorbeeld proceswarmte voor de industrie en het verduurzamen van de vliegtuigsector. Ook kan waterstof belangrijke rol spelen in zouden het balanceren van het(na elektriciteitsnet, Hieronder is weergegeven hoeveel een extra windmolens er nodig zijn, wanneer isolatie) alle wanneer hier warmtevraag meer zon- eninwindenergie op omgeving aangesloten wordt. Woningen liggen voormet de waterstof hand om toekomstige de gebouwde van Bergen op Zoom wordtminder voorzien met zulke schaarse hoge-temperatuurwarmte te verwarmen, omdat dit ook op andere manieren kan. verschillende warmtebronnen.
Biomassa (houtachtig) Biomassa is de verzamelnaam voor diverse soorten organische materiaal, zoals voedselresten, snoeihout, meststromen en productiebossen. Er zijn vele vormen van biomassa, maar de inzet van biomassa voor het verwarmen van woningen zal naar verwachting gering blijven. Dit heeft te maken met de beperkte beschikbaarheid van duurzaam beschikbare biomassa én de andere toepassingsmogelijkheden die biomassa heeft. Biomassa kan meegestookt worden in grote energiecentrales en op
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
27
kleinere schaal ingezet worden met pelletkachels. De potentie voor de productie van warmte uit resthout op het grondgebied van gemeente Bergen op Zoom is geschat op ongeveer 100 TJ per jaar23. Restwarmte bedrijven Bij industriële processen blijft soms warmte over, die niet binnen het bedrijf gebruikt kan worden. Afhankelijk van het type bedrijf is dit lage, middelhoge of hoge temperatuur warmte, die door middel van een warmtenet ingezet kan worden voor verwarming. In gemeente Bergen op Zoom zijn meerdere bedrijven met restwarmte bekend. Er loopt al een onderzoek naar de mogelijke inzet van restwarmte bij Lineage Logistics.24 Daarnaast hebben Sabic, Cargill B.V., Lamb Weston Meijer, Philip Morris Holland en Newest Industrie B.V. mogelijk restwarmte beschikbaar.25 De openbare data is vaak op basis van algemene aannames en niet op basis van lokaal onderzoek. De daadwerkelijke restwarmte potenties moeten dan ook beter onderzocht worden wanneer de inzet van restwarmte kansrijk lijkt. Bij de beschikbaarheid van restwarmte zijn een duurzame continuïteit van beschikbaarheid en leveringszekerheid belangrijke aandachtspunten. In de uitgangspunten in Hoofdstuk 3 is ook opgenomen dat we op zoek gaan een betaalbare, betrouwbare en duurzame warmtevoorziening.
4.2.3 Duurzaam gas Biogas Biogas wordt geproduceerd door organisch materiaal te vergisten. Verschillende vormen van biomassa kunnen als grondstof dienen voor het produceren van biogas, waaronder vloeibare mest, GFT-afval en de bio restfractie van akkerbouw en grasland. De beschikbaarheid van deze reststromen op het grondgebied van Bergen op Zoom is genoeg voor circa 240 TJ per jaar.26 Biogas kan geïmporteerd worden uit andere gebieden, maar binnen Nederland is de beschikbaarheid zeer beperkt (zie kader). Waterstof Waterstof is geen energiebron, maar een energiedrager. Om waterstof te maken wordt tot nog toe meestal elektriciteit gebruikt uit fossiele gas- en kolencentrales (grijze waterstof). Het is ook mogelijk om groene energie te gebruiken (groene waterstof). Groene waterstof is vooralsnog duur en schaars, en zal dat voorlopig waarschijnlijk blijven. Waterstof is bij uitstek geschikt om hoge temperaturen te maken. Het is dan ook het meest logisch om waterstof in eerste instantie in te zetten daar waar hoge temperaturen noodzakelijk zijn, zoals in de industrie, zwaar transport of het balanceren van het elektriciteitsnet. Een voordeel van waterstof is wel dat – met beperkte aanpassingen – het bestaande gasnet gebruikt kan worden. Ook zijn de vereiste ingrepen in de woning beperkt, omdat waterstof warmte kan leveren op hoge temperatuur.
Omdat waterstof duur is (veel duurder dan aardgas), zal isolatie van de woning wel wenselijk blijven. In Nederland wordt tot aan 2030 zeer beperkt ingezet op kleinschalige pilots. Op de langere termijn is waterstof misschien een optie voor lastig te verwarmen gebouwen zoals monumenten.
23
Bron: Warmteatlas, september 2021 Bron: https://www.bergenopzoom.nl/gemeente-stadlander-en-lineage-logistics-onderzoeken-gebruik-restwarmte-voorwoningen 25 Bron: Warmtebronnenregister Noord-Brabant, september 2021 26 Bron: Warmteatlas, september 2021 24
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
28
5 Kansrijke warmtevoorziening per buurt in 2050 In hoofdstuk 4 zijn de warmtevraag en de warmtebronnen in kaart gebracht. In dit hoofdstuk brengen we alle informatie samen en maken we een start met het matchen van de warmtebronnen en de warmtevraag. Welke bronnen zijn het best in te zetten op welke plek? Dit hoofdstuk geeft een eerste beeld van de mogelijke warmtevoorziening in 2050, een totaalbeeld van de gemeente. Het eindbeeld voor 2050 ligt nog niet vast, maar geeft wel de zekerheid dat de keuzes voor de eerste gebieden goed in een totaalbeeld voor gemeente Bergen op Zoom passen. Zo zorgen we dat schaarse warmtebronnen daar ingezet worden, waar ze het beste passen. In Hoofdstuk 6 kiezen we verkenningsgebieden waar kansen liggen om op korte termijn aan de slag te gaan met de overstap van aardgas naar een duurzame warmtebron. Het totaalbeeld zal (net als de Transitievisie Warmte) minimaal elke vijf jaar worden herzien, om zo te leren van opgedane ervaringen. Op die manier kunnen ook nieuwe inzichten worden verwerkt, bijvoorbeeld de resultaten van het onderzoek naar aardwarmte, of ontwikkelingen rond waterstof.
5.1 Woonwijken Welke warmtevoorziening het meest geschikt is, is te zien in Figuur 11. Op de kaart zien we de volgende zones: Individuele oplossingen Met name in delen van Halsteren en Lepelstraat, het buitengebied en aan de rand van Bergen op Zoom Als woningen redelijk geïsoleerd zijn of in de toekomst kunnen worden (de groene en oranje gebieden in Figuur 9), zijn individuele oplossingen zoals een luchtwarmtepomp of een bodemwarmtepomp geschikt. Ook klein-collectieve oplossingen zijn hier een optie, zoals een gezamenlijke bodemwarmtepomp voor 3 tot 7 woningen (via een miniwarmtenet). Ook in gebieden met een lagere bebouwingsdichtheid, waar bijvoorbeeld veel vrijstaande huizen of twee-onder-één-kap woningen staan, is de keuze voor individuele oplossingen logisch. Een warmtenet is hier al snel te kostbaar om aan te leggen, omdat de huizen ver uit elkaar liggen. Kansrijk voor een warmtenet (hogere temperatuur) In het centrum van Bergen op Zoom In de oranje gebieden met een rode omlijning is een warmtenet een serieuze optie. In het centrum is de warmtevraagdichtheid (zeer) hoog én er zijn warmtebronnen in de buurt. Het gaat hier om gebieden met veel vooroorlogse gebouwen en deels monumenten. Hier zijn de isolatiemogelijkheden beperkt en verwachten we in de toekomst nog hogere temperatuur nodig te hebben om de gebouwen comfortabel te kunnen verwarmen.
Overigens betekent de keuze voor een warmtenet in een buurt niet dat alle woningen daar verplicht op worden aangesloten. In het centrum van Bergen op Zoom komen ook nieuwere en goed geïsoleerde of goed te isoleren woningen voor: het kan dan aantrekkelijker zijn een warmtepomp te nemen. De beschikbare ruimte in de ondergrond is een aandachtspunt in het centrum van Bergen op Zoom.27
27
Met het Regionaal Energieloket wordt een tool ingericht met handelingsperspectief voor bewoners. In gebieden in Bergen op Zoom waar op langere termijn een warmtenet een optie is, kan dit inhouden dat op korte termijn isoleren met een hybride warmtepomp een goede eerste (tussen)stap is.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
29
Figuur 11 Visie Warmtevoorziening gemeente Bergen op Zoom: kansrijke oplossingsrichtingen voor een aardgasvrije warmtevoorziening. De kaart geeft aan welke kansen volgen uit de analyse zoals beschreven in Hoofdstuk 4. De kansen zijn nog geen definitieve keuze: er is meer onderzoek nodig naar de haalbaarheid van verschillende oplossingen om een keuze te kunnen maken.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
30
Kansrijk voor een warmtenet (midden temperatuur) Ten noorden en oosten van het centrum van Bergen op Zoom In de oranje gebieden met een oranje omlijning is een warmtenet een serieuze optie. Ten noorden en ten oosten van het centrum van Bergen op Zoom liggen gebieden waar de warmtevraagdichtheid hoog is. Bovendien liggen dichtbij bestaande warmtenetten die uitgebreid kunnen worden. Het gaat hier om gebieden met veel naoorlogse, goed te isoleren, gebouwen. Hier zijn voldoende isolatiemogelijkheden om op korte termijn naar een midden temperatuur afgiftesysteem te gaan of op langere termijn naar een lage temperatuur afgifte systeem. Overigens betekent de keuze voor een warmtenet in een buurt niet dat alle woningen daar verplicht op worden aangesloten. Voor eigenaren van een goed geïsoleerde woning kan het bijvoorbeeld aantrekkelijker zijn een warmtepomp te nemen. Kansrijk voor een warmtenet (lage temperatuur) Bergse plaat In de oranje gebieden met een groene omlijning is een warmtenet een serieuze optie. Op de Bergse plaat staan veel woningen dichtbij elkaar, waardoor de warmtevraagdichtheid hoog is. De ligging naast het Markiezaatsmeer en de Binnenschelde maken de Bergse plaat een kansrijk gebied voor een warmtenet op basis van aquathermie: het benutten van lage temperatuur warmte uit oppervlaktewater.
Lage temperatuur is voldoende in Bergse plaat, omdat hier goed geïsoleerde woningen staan die, eventueel na kleine aanpassingen, geschikt kunnen zijn voor het verwarmen met lage afgiftetemperaturen. Ook hier betekent de keuze voor een warmtenet in een buurt niet dat alle woningen daar verplicht op worden aangesloten. Voor eigenaren van een goed geïsoleerde woning kan het bijvoorbeeld aantrekkelijker zijn een warmtepomp te nemen. Individueel of met warmtenet Groot deel van Halsteren, verschillende gebieden in kern Bergen op Zoom en twee bedrijventerreinen In deze gebieden is het nog onzeker wat de meest rendabele oplossing is: individueel of met een warmtenet. Er moet in meer detailonderzoek gedaan worden naar de besparingsmogelijkheden, de beschikbaarheid van nabije warmtebronnen en de kosten van het exploiteren van de warmtebronnen. Wanneer in aangrenzende gebieden een warmtenet gerealiseerd wordt, kan dit een kans zijn om een onzeker gebied ook op dit warmtenet aan te sluiten. In Halsteren zijn meerdere gebieden met een matig tot hoge warmtevraagdichtheid. Op basis daarvan is het de moeite waard om mogelijkheden te verkennen voor zowel individuele als collectieve oplossingen. De beschikbaarheid van warmtebronnen nabij Halsteren is beperkter dan in de stad Bergen op Zoom.
Meerdere gebieden in stad Bergen op Zoom hebben een matige warmtevraagdichtheid, maar gezien de aanwezigheid van bestaande warmtenetten en de mogelijkheden voor nieuwe warmtenetgebieden, zijn deze gebieden wel interessant om mee te nemen in de verkenning van collectieve oplossingen. Ook zijn er twee bedrijventerreinen in stad Bergen op Zoom waar relatief veel warmte gevraagd wordt: dat kunnen grote individuele gebouwen zijn, zoals grote kantoren. De vraag naar (proces)warmte vanuit de industrie is hier buiten beschouwing gelaten. Individueel of duurzaam gas Oude woningen in Halsteren, Lepelstraat en het noorden van Bergen op Zoom Op drie plekken in gemeente Bergen op Zoom komen meerdere oudere woningen en/of monumenten voor, die ook in de toekomst waarschijnlijk een hogere temperatuur warmteafgifte nodig hebben (de rode gebieden in Figuur 9). In deze gebieden is het interessant om de mogelijkheden voor de inzet van duurzaam gas te verkennen (groengas of waterstof). De bebouwingsdichtheid is laag waardoor een warmtenet hier niet kansrijk is. De toekomstige beschikbaarheid van zowel groengas als waterstof is echter onzeker. Beiden zijn schaars, en zullen dat naar verwachting blijven. Daarom is ook individuele oplossing, zoals een warmtepomp hier een optie. Hiervoor moeten de meeste woningen wel eerst vergaand geïsoleerd worden.
Vanwege de onzekerheid, zullen deze gebieden niet als eerste aangepakt worden – we wachten de ontwikkelingen rond duurzaam gas af. In de tussenliggende jaren zetten we in op energiebesparing via isolatie en hybride warmtepompen.
5.2 Bedrijven en kantoren Bedrijven die gevestigd zijn in buurten met een mix van woningen, winkels en kantoren, gaan gelijk op met de rest van de buurt. Immers, als de aardgasleidingen verwijderd worden, heeft dat consequenties voor alle gebouwen in een buurt. Voor bedrijventerreinen en kantorenparken zijn aparte plannen nodig. Het doel is om in de transitie van bedrijventerreinen zoveel mogelijk aan te sluiten op natuurlijke (gebieds-)ontwikkelingen van de bedrijventerreinen zelf.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
31
5.2.1 Bedrijventerrein Industrie en maakbedrijven gebruiken aardgas niet alleen om gebouwen te verwarmen, maar vaak ook in het bedrijfsproces. Tegelijkertijd hoeft niet elk gebouw verwarmd te worden, bijvoorbeeld opslagloodsen hebben meestal weinig verwarming nodig. Bedrijventerreinen vragen daarom maatwerk: een afzonderlijk traject, waarin naar de specifieke behoeften van alle bedrijven wordt gekeken. Net als bij woningen zijn er een aantal belangrijke overwegingen:
Op bedrijventerreinen kan het interessant zijn om een warmtenet aan te leggen, bijvoorbeeld als er grotere bedrijfspanden zijn met een grote warmtevraag. Dat warmtenet kan, als de warmtebron groot genoeg is, doorgetrokken worden naar omliggende woningen. Andersom kan een warmtenet vanuit een woonwijk worden doorgetrokken naar een bedrijventerrein. Een andere mogelijkheid is dat ieder bedrijf individueel een alternatieve warmtevoorziening kiest, zoals een luchtwarmtepomp of bodemenergie. Een lage-temperatuur warmtenet is aantrekkelijk voor locaties waar de warmtedichtheid redelijk hoog is en er op lage temperatuur warmte en koude uitgewisseld kan worden.
Behalve technische en financiële argumenten speelt ook mee in hoeverre bedrijven een gezamenlijke aanpak prefereren. Gezamenlijkheid ontzorgt ondernemers deels, en heeft soms financiële voordelen (denk aan gezamenlijke inkoop), maar het beperkt de vrijheden voor ondernemers om bijvoorbeeld zelf het moment van investering te bepalen.
5.2.2 Kantoren Kantoren hebben over het algemeen een grotere vraag naar koeling dan woningen. Bodemenergie is daarom erg geschikt: warmte die in de zomer aan de gebouwen wordt onttrokken, wordt in de winter weer gebruikt. Dit kan per gebouw, of voor een cluster gebouwen worden aangelegd. Ook luchtwarmtepompen en luchtkoelers behoren tot de mogelijkheden. Ook hier geldt dat er gekozen kan worden voor een aanpak waarbij elk bedrijf zelf een aanpak en tempo kiest, of voor een gezamenlijke aanpak. Bij intensief gebruik van de ondergrond is het wel zaak om gezamenlijk op te trekken, en een ordening aan te brengen in de warmte- en koude-bronnen, om interferentie te voorkomen.
5.3 Betaalbaarheid en zekerheid oplossing Eén van de belangrijkste uitgangspunten (zie hoofdstuk 3), is dat we zoeken naar de optie met de laagste nationale kosten. De verschillende gebieden in gemeente Bergen op Zoom hebben daarom in de visie warmtevoorziening de meest voordelige en haalbare warmteoplossing (met de huidige kennis) toegewezen gekregen. Er is echter geen specifieke berekening gemaakt van de kosten. Voor een eerste inschatting van de totale kosten van de diverse warmte-opties is daarom de ‘Startanalyse’ van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gebruikt. Hierin wordt de oplossing berekend met de laagste nationale kosten: de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
32
voor een warmteoplossing, ongeacht wie die kosten betaalt28. De berekening in de Startanalyse gaat per CBS-buurt. In gemeente Bergen op Zoom blijkt dat binnen een CBS-buurt heel verschillende huizen kunnen staan. Daarom, is in de analyse hierboven (hoofdstuk 4 en 5) ook naar kleinere clusters bebouwing gekeken. Soms verschillen de resultaten hierdoor. Figuur 12 laat zien dat de Startanalyse een vergelijkbare verdeling van kansen voor individuele en collectieve oplossingen geeft in Bergen op Zoom als de Visie Warmtevoorziening in Figuur 11.
Figuur 12 Resultaten Startanalyse van de Leidraad van het PBL: de strategie met de laagste nationale kosten per CBS-buurt. MT staat voor Midden-Temperatuur, HT voor Hoge Temperatuur en LT voor lage temperatuur.
28 Nationale kosten zijn de totale kosten van alle maatregelen die nodig zijn voor een warmteoplossing, ongeacht wie die kosten betaalt. Het is inclusief de kosten en baten van energiebesparing en alle kosten en investeringen voor de opwek en distributie van stroom en warmte, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
33
6 Eerste beeld: wanneer worden buurten aardgasvrij? In dit hoofdstuk beschrijven we een eerste beeld van het tijdspad. In welke buurten starten we op korte termijn met het maken van een wijkuitvoeringsplan? Welke buurten zijn pas later, op middellange of lange termijn, aan de beurt? Met het tijdspad in de TVW kunnen bewoners, bedrijven, woningbouwcorporaties en de netbeheerder hun investeringen afstemmen op het tijdpad. We onderstrepen dat deze tijdslijn een globale planning blijft. Er blijft ruimte om voor de langere termijn in te spelen op nieuwe kansen, bewonersinitiatieven of initiatieven van bedrijven. Nieuwe wet- en regelgeving kan hier ook invloed op hebben. Zo is onlangs door het kabinet aangekondigd dat, in woningen die daar geschikt voor zijn, bij vervanging van de cv-ketel voor een duurzamer alternatief gekozen moet worden, zie kader hieronder.29 Bij de uiteindelijke overstap op aardgasvrij, moet rekening worden gehouden met de voorbereiding- en
Vanaf 2026 geen nieuwe cv-ketel meer Onlangs is door het kabinet aangekondigd dat vanaf 2026 bij vervanging van de cv-ketel een duurzamer alternatief de norm wordt, namelijk de hybride warmtepomp. Er geldt een uitzondering voor woningen die niet geschikt zijn of op korte termijn een ander alternatief voor aardgas krijgen, zoals een aansluiting op een warmtenet. Een duurzaam alternatief kan ook een volledig elektrische warmtepomp of een aansluiting op een warmtenet zijn. Voor (hybride) warmtepompen is in 2022 de subsidie verhoogd naar ongeveer 30% van de aanschafprijs.
uitvoeringstermijnen. In het Klimaatakkoord zijn perioden genoemd van 2 jaar voor de voorbereiding en besluitvorming en daarna 8 jaar tot de definitieve einddatum voor aardgas. Daarom moet hiermee op tijd worden begonnen om de ambitie te kunnen realiseren. Daarbij moet er ook vroegtijdig contact worden gezocht met alle betrokken. Met inwoners omdat het voor hen impact heeft in en om de woning en bijvoorbeeld met Enexis Netbeheer, vanwege de impact op de infrastructuur voor gas en elektriciteit. Gedurende het opstellen van de conceptvisie is er landelijk meer aandacht gekomen voor energiearmoede. Er is ook aangekondigd dat gemeenten middelen beschikbaar krijgen om met dit thema aan de slag te gaan. Op dit moment wordt ook al veel gedaan vanuit de gemeente om deze groep inwoners handelingsperspectief te bieden met behulp van de digitale wijkaanpak en het ondersteunen van collectieve inkoopacties of het beschikbaar stellen van cadeaubonnen voor energiebesparende maatregelen.
6.1 Koppelkansen Na vaststelling van de Transitievisie Warmte, waarschijnlijk na de zomer van 2022, gaat gemeente Bergen op Zoom verder werken aan de volgende stap richting wijkuitvoeringsplannen. Het is belangrijk om op korte termijn al te starten, omdat er rekening gehouden moet worden met vaak lange voorbereidings- en uitvoeringstermijnen (in het Klimaatakkoord zijn hiervoor respectievelijk 2 jaar en maximaal 8 jaar genoemd). Het doel is om gebieden aan te wijzen waar gemeente, bewoners en andere belanghebbenden samen aan de slag kunnen: zo zetten we in de gemeente samen stappen vooruit. Er kunnen verschillende redenen zijn om in een gebied op korte termijn aan de slag te gaan. Een aanleiding om in een gebied de mogelijkheden voor een aardgasvrije warmtevoorziening verder te verkennen, noemen we een koppelkans. We zien drie soorten koppelkansen. Individuele en collectieve oplossingen In gemeente Bergen op Zoom zijn er relatief (ten opzichte van de meeste andere gemeenten) veel warmtebronnen beschikbaar en is op veel plekken de warmtevraagdichtheid hoog. Dat biedt kansen om aan de slag te gaan met collectieve oplossingen, en geeft aanleiding om dit verder te onderzoeken in de Transitievisie Warmte en bij de ontwikkeling van Wijkuitvoeringsplannen. Daarnaast zijn er gebieden met een lagere warmtevraagdichtheid en/of
29
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/05/17/kamerbrief-over-normering-hybride-warmtepompen
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
34
goed geïsoleerde woningen. De komende jaren zal in een deel van deze woningen een natuurlijk moment voor het vervangen van de cv-ketel komen. Dat is ook een kans om over te stappen op bijvoorbeeld een warmtepomp. Plannen van de gemeente en woningcorporatie Stadlander Daar waar de gemeente plannen heeft voor de openbare ruimte of waar woningcorporatie Stadlander plannen heeft voor verduurzamen, liggen kansen om dit te combineren met een gebiedsaanpak voor een aardgasvrije warmtevoorziening. Betrokkenheid bewoners De inwoners van gemeente Bergen op Zoom zitten niet stil. Er zijn samen met Hogeschool Avans al verschillende Serious Games georganiseerd waarin met bewoners gekeken is naar mogelijkheden voor een duurzame warmtevoorziening.30 Zoals genoemd in de inleiding, deed ook 20% van de koopwoningen mee aan energiebespaaracties (zie Bijlage A). Dat zijn mooie stappen om op voort te bouwen. Daarnaast is ook de lokale corporatie Stichting Energietransitie Bergen op Zoom (STEB) actief met andere duurzaamheidsinitiatieven. Zo zijn er energiecoaches die bij mensen thuis langskomen en er zijn postcoderoos projecten gerealiseerd waarin zonnepanelen van bewoners op gemeentelijke daken geplaatst zijn.31 In Figuur 14 zijn op basis van de tot nu toe verzamelde informatie de grootste koppelkansen op de gemeentekaart weergegeven.
Op basis van de geïnventariseerde koppelkansen is er samen met de bij de TVW betrokken partijen een keuze gemaakt voor gebieden waar het interessant en kansrijk is om te beginnen met een gebiedsaanpak voor een aardgasvrije warmtevoorziening. Dit heeft geleid tot een eerste globaal beeld voor de fasering, weergegeven in Figuur 8. In paragraaf 6.2 t/m 6.5 geven we vervolgens voor de verschillende buurten meer informatie. Verkenningsbuurt (2023-2032) - Buurten waar het mogelijk lijkt om op kortere termijn (voor 2035) aardgasvrij te worden. In verkenningsbuurten starten we in 2023 met een verkenning, waarin de haalbaarheid (technisch en financieel) en het betrekken van bewoners, ondernemers en andere lokale partijen centraal staan. We benadrukken dat in de Transitievisie Warmte nog geen besluit wordt genomen over wanneer en hoe de buurt van het aardgas gaat. Natuurlijk tempo (2023-2050) – De gemeente ondersteunt individuele particulieren waar mogelijk. Op dit moment faciliteert gemeente Bergen op Zoom bijvoorbeeld gemeente-brede collectieve inkoopacties. Voor deze buurten liggen individuele warmteoplossingen per gebouw voor de hand. Hier is een natuurlijk tempo voor de overstap op een aardgasvrije warmteoplossing een logische keuze. Elk gebouw kan op een logisch moment, bijvoorbeeld bij een verbouwing of verhuizing, de overstap maken.
Alleen als zich bijzondere situaties voordoen waarbij het slim is om het gasnet vroegtijdig te vervangen zal hiervan afgeweken worden. Verder moet ook bij een natuurlijk tempo rekening worden gehouden met aanpassingen aan de elektrische infrastructuur als dit om grote aantallen tegelijk gaat. Hiervoor gelden lange doorlooptijden. Middellange termijn (2025-2040) - In deze gebieden zien we kansen of ontwikkelingen waar de gemeente, samen met belanghebbenden, tijdig op wil inspelen. Het zijn onder andere gebieden die aansluiten op de verkenningsgebieden: wanneer in de verkenningsgebieden een keuze is gemaakt voor de warmteoplossing, kunnen mogelijk naastgelegen gebieden met een vergelijkbare oplossing aan de slag. Lange termijn (2035-2050) – De centra van Bergen op Zoom en Lepelstraat zijn relatief lastig aardgasvrij te maken. Het gaat om deels (zeer) oude gebouwen. In het centrum van Bergen op Zoom is de beschikbare ruimte in de ondergrond mogelijk een knelpunt voor de aanleg van nieuwe infrastructuur. Ook voor het zorgcluster Vrederust is geen duidelijke kans om op korte of middellange termijn aan de slag te gaan met een gebiedsgerichte aanpak. Op kortere termijn zetten we hier in op besparen en mogelijk hybride warmtepompen. Op de korte termijn wordt in de gehele gemeente Bergen op Zoom ingezet op het besparen van energie(gedrag en kleine maatregelen) en isoleren.
Dit zijn maatregelen waar direct mee kan worden gestart en waarvan iedereen profiteert. Omwille van de complexiteit en hoge warmtevraag van oude (grotere) gebouwen zal een collectieve oplossing of wijkaanpak voor deze woningen op de korte termijn minder kansrijk zijn. Voor een groot deel van deze woningen verwachten wij daarom dat een volledige transitie naar een aardgasvrij alternatief langer zal duren.
30 31
Enexis Netbeheer, Stadlander, Stichting Energietransitie Bergen op Zoom en Ennatuurlijk waren hier ook bij betrokken Meer informatie op https://www.ste-boz.nl/ & https://www.ec-boz.nl/
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
35
Figuur 14 Koppelkansen voor de warmtetransitie in gemeente Bergen op Zoom
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
36
6.2 Verkenningsgebieden In Figuur 13 is een aantal gebieden als verkenningsgebieden aangemerkt. Het gaat om gebieden in Halsteren-Oost / De Schans, het Havenkwartier, de Kuil en Bergse Plaat. Zie Figuur 16
Figuur 16 Verkenningsgebieden Bergen op Zoom Waarom deze gebieden op korte termijn onderzoeken? In Halsteren-Oost / De Schans staan relatief nieuwe woningen die (bijna) goed genoeg geïsoleerd zijn voor verwarming op lage temperatuur, en daarmee voor het efficiënt verwarmen met een warmtepomp. De komende jaren zullen de eerste CV-ketels in dit gebied toe zijn aan vervanging: dat is het moment om bewoners te informeren en te kijken waar zij ondersteund kunnen worden in de overstap op een duurzaam alternatief voor de cv-ketel. Het Havenkwartier in Bergen op Zoom is ook aangewezen als verkenningswijk. Hier ligt een warmtenet van Ennatuurlijk en zijn relatief veel woningen al aangesloten op deze collectieve warmtevoorziening. Voor Ennatuurlijk ligt hier de kans om de warmtelevering te verduurzamen, want de warmte wordt nu nog met aardgas opgewekt. Er zijn uitbreidingsmogelijkheden voor dit warmtenet én er zijn verschillende warmtebronnen mogelijk, zoals restwarmte vanuit de Theodorushaven, bijv. restwarmte van Lineage, warmte uit oppervlaktewater van de Binnenschelde of te introduceren warmtebronnen zoals geothermie of zonthermie. In De Kuil ligt ook een warmtenet van Ennatuurlijk waar een kans ligt voor verduurzaming en mogelijk uitbreiding.
Er staan meerdere grote collectief verwarmde panden in De Kuil (en in het naastgelegen Gageldonk), waardoor mogelijk efficiënt veel woningen laagdrempelig mee kunnen doen met een warmtenet in de wijk. Daarnaast is De Kuil een aandachtsgebied voor klimaatadaptatie en loopt hier het traject ‘Bos in verbinding’ waar ook de transformatie van het ziekenhuis Bravis onder valt. Er liggen dus kansen om De Kuil integraal, op meerdere thema’s, te verduurzamen.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
37
Tot slot is Bergse Plaat een verkenningsgebied. Hier is een actieve wijkcommissie waardoor al momentum in de wijk aanwezig is om aan de slag te gaan met verduurzamen. Bovendien is er relatief veel warmtevraag per hectare én zijn er verschillende opties voor warmtebronnen, waaronder warmte uit oppervlaktewater van het Markiezaatsmeer en restwarmte van het persstation.
Koplopers welkom, ook buiten de verkenningsbuurten Woont u niet in één van de verkenningsbuurten, maar wilt u wel al aan de slag met de verduurzaming van uw woning? Kijk dan op https://regionaalenergieloket.nl/bergen-op-zoom. Binnenkort vindt u hier ook een overzicht van stappen die u nu al kunt zetten, passend bij de visie voor uw wijk.
Wat gaat er gebeuren? Voor deze buurten starten we met het ontwikkelen van een wijk/wijkuitvoeringsplan. Hierbij wordt eerst onderzocht welke warmtevoorziening het beste past. De haalbaarheid en financiële gevolgen van diverse opties worden doorgerekend. Waar mogelijk worden collectieve inkoopacties georganiseerd wanneer voor meerdere bewoners in de wijk eenzelfde maatregelpakket interessant blijkt. Gemeente Bergen op Zoom zal in de verkenningsgebieden ook weer samen optrekken met haar partners én bewoners. De keuze voor een warmtevoorziening hoeft niet voor de hele buurt hetzelfde te zijn. We benadrukken dat we in deze buurten starten met onderzoek, maar dat nog niet besloten is wanneer en hoe de buurt van het aardgas gaat. In alle buurten is ook de tapwater voorziening, naast ruimteverwarming, een belangrijk aandachtspunt.
Tip: stel na isolatiemaatregelen de cv-ketel in op 55 graden in (zie handleiding van uw ketel). Op deze manier bespaart u energie en kunt zelf ervaren of uw woning geschikt is voor een warmtepomp. Indien u uw woning niet voldoende warm krijgt in de winter, kunt u de ketel altijd weer op een hogere temperatuur instellen.
6.3 Buurten met natuurlijk tempo (2023-2050) Sommige buurten hebben een lage bebouwingsdichtheid, met veel vrijstaande huizen of twee-onder-een-kap woningen. Het gaat vooral om het buitengebied van Bergen op Zoom. Waarom deze gebieden met een natuurlijk tempo? Bij individuele oplossingen is het mogelijk dat niet alle bewoners op hetzelfde moment van het aardgas af gaan. Dat heeft een aantal voordelen: energiemaatregelen meenemen als er toch verbouwd wordt, scheelt gedoe en kosten. Het huis stap voor stap verduurzamen zorgt ervoor dat investeringen verdeeld worden over meerdere jaren. Wanneer? In deze buurten kiezen we voor een geleidelijk tempo: niet de hele buurt tegelijk, maar elk gebouw op een logisch moment, bijvoorbeeld bij een verbouwing of verhuizing. De gemeente wil bewoners hier zo lang mogelijk de tijd voor geven, en heeft de einddatum daarom op 2050 gezet. Dat lijkt lang, maar in een periode van 30 jaar komt bij veel bewoners maar één keer een echt groot ‘natuurlijk moment’ voor om de woning aardgasvrij of aardgasvrijready te maken. We roepen bewoners daarom op om verhuizingen, verbouwingen en opknapwerkzaamheden (ook binnenshuis) daadwerkelijk te benutten om de woning (stapsgewijs) aardgasvrij te maken. Daarom gaan we daar de komende tijd extra op inzetten. De woningcorporatie zal in deze gebieden haar eigen verplichtingen en ambities volgen.
Wat? Hier liggen individuele oplossingen, zoals een warmtepomp, het meest voor de hand (zie hoofdstuk 5). Woningeigenaren kunnen stap voor stap maatregelen nemen, bijvoorbeeld door eerst te isoleren en een paar jaar later de cv-ketel te vervangen door een warmtepomp. Gemeente Bergen op Zoom faciliteert op dit moment al
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
38
gemeente-brede collectieve inkoopacties. Ook heeft de gemeente de RREW-regeling benut voor het beschikbaar stellen van kortingsbonnen voor verduurzamingsmaatregelen. Registratie van verbouwingen en verhuizingen biedt ook kansen voor monitoring: waar vindt wanneer verduurzaming plaats?
Disclaimer Zowel de verdiepingsslag op, als het minimaal eens in de vijf jaar herzien van deze Transitievisie Warmte zal een aanzienlijke inzet vragen van de gemeentelijke organisatie. Om hierin te kunnen voorzien zijn we als gemeente grotendeels afhankelijk van zowel de financiële middelen van de Rijksoverheid als faciliterende wet- en regelgeving. Afhankelijk hiervan zal het tempo en/of de aanpak moeten worden bijgesteld. Inmiddels heeft het Rijk al aangekondigd dat gemeenten voor de uitvoering in de komende jaren extra middelen krijgen. Bij het uitwerken van de TVW in een uitvoeringsplan voor de komende jaren maken we op basis van de dan beschikbare middelen een definitieve keuze voor het aantal buurten waarin we van start kunnen gaan.
6.4 Middellange termijn (2025-2040) Op de middellange termijn volgen het centrum van Halsteren, de Theodorushaven Gageldonk en alles ten noorden van het centrum van Bergen op Zoom. Waarom deze gebieden op de middellange termijn? Halsteren-Oost is aangewezen als verkenningsgebied. Op middellange termijn kan dan in Halsteren de focus op de kern komen te liggen. In stad Bergen op Zoom zijn gebieden aangewezen die naast de verkenningsgebieden liggen én waar realisatie van collectieve oplossingen mogelijk interessant is. Dat kan ook in de vorm van uitbreiding van de bestaande warmtenetten. Wanneer? Deze gebieden volgen na de verkenningsgebieden. Er is (nog) geen of minder aanleiding om in deze gebieden nu te starten met een gebiedsaanpak. Afhankelijk van hoe de gebiedsaanpak aansluit bij de aanpak in de verkenningsgebieden wordt vanaf 2025 gestart met de uitvoeringsplannen. Wat? Hier worden mogelijkheden voor een warmtenet verkend. Uitkomsten van deze verkenningen zullen meer duidelijkheid geven of hier collectieve of juist individuele oplossingen het meest voor de hand liggen.
6.5 Lange termijn (2035-2050) De woonkern Lepelstraat en het centrum van Bergen op Zoom staan op de lange termijn. Waarom deze gebieden op de middellange of lange termijn aanpakken? Er is geen concrete aanleiding om op korte termijn te starten in deze gebieden. Bovendien staan er in een deel van deze gebieden oude en lastig te isoleren woningen waarvoor we nu nog geen duidelijke voorkeur zien voor een aardgasvrije warmtevoorziening. Initiatieven vanuit de bewoners worden wel van harte aangemoedigd. Wanneer? In deze buurten starten we vanaf 2035 met gedetailleerd onderzoek en het opstellen van wijkuitvoeringsplannen. Uiterlijk 2050 zullen de laatste buurten van het aardgas gaan.
Wat? We wachten technologische ontwikkelingen en de ervaringen in de andere buurten af voordat we besluiten welke warmtevoorziening hier komt. Tot die tijd is het van belang de woning zo goed mogelijk voor te bereiden op aardgasvrij. Ook al lijkt de uitfasering van aardgas in deze buurten verder weg in de tijd te liggen, voor de lastig te isoleren panden moeten alle verbouwingsmomenten met beide handen aangrepen worden.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
39
6.6 Bedrijventerreinen
Het bovenstaande tijdpad geldt ook voor bedrijven, winkels en kantoren die verspreid in de buurten gevestigd zijn – zij gaan mee in de transitie met de buurt waarin ze liggen. Verspreid over de gemeente ligt ook een aantal bedrijventerreinen. Voor bedrijventerreinen wil de gemeente zoveel mogelijk aansluiten op ambities van ondernemers en herontwikkeling van bedrijventerreinen. Indien er zich in naastgelegen wijken ontwikkelingen voordoen, zal de gemeente overwegen om ook het nabijgelegen bedrijventerrein te betrekken. Anderzijds nodigt de gemeente bedrijventerreinen en ondernemersverenigingen uit om zich te melden, zodra er plannen of ambities zijn om het terrein te moderniseren of te verduurzamen. Immers, ook bedrijven zullen zich moeten voorbereiden op een toekomst zonder aardgas. Waar nodig zal per bedrijventerrein een specifiek traject met de bedrijven opgezet worden. Project Grote Oogst Bedrijventerrein Theodorushaven is onderdeel van het Grote Oogst traject waarin 13 bedrijventerreinen aangewezen zijn waar grote gecombineerde opgaven liggen, met kansen voor verduurzaming en vergroening. Ontwikkelingen in dit traject worden in de gaten gehouden en o.a. voor verkenningsgebied het Havenkwartier liggen er op korte termijn al kansen om restwarmte van dit bedrijventerrein te benutten.
6.7 Het tempo naar aardgasvrij In Figuur 17 is inzichtelijk gemaakt wat de fasering uit Figuur 13 ongeveer betekent voor het aantal woningen dat aardgasvrij gemaakt wordt / moet worden per jaar, gegeven de termijnen zoals ingetekend op de kaart. Het tempo laat zien dat er tot en met 2040 steeds meer woningen per jaar aardgasvrij gemaakt moeten worden. Na 2040 zijn de relatief moeilijk te verduurzamen woningen over en ligt het tempo iets lager.
Figuur 17 Inschatting tempo naar een aardgasvrije gemeente Bergen op Zoom. Het tempo is gebaseerd op de Fasering en een gelijke verdeling van de woningen over faseringperiodes.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
40
7 Taken en rollen De warmtetransitie vraagt niet alleen een inspanning van de gemeente, maar eigenlijk van iedereen. Het aardgas verdwijnt en daar moeten wij ons allemaal op voorbereiden. Hieronder beschrijven we de rollen die we voorzien voor de belangrijkste partijen. In het volgende hoofdstuk gaan we dieper in op de uitvoeringsstrategie waarmee de gemeente invulling geeft aan haar regierol.
7.1 Rol van bewoners en bedrijven
De warmtetransitie komt bij elke bewoner en elk bedrijf ‘achter de voordeur’ en heeft directe impact op de leefomgeving. Woningeigenaren en gebouweigenaren beslissen zélf over de maatregelen in de woning en gebouwen. Bewoners en bedrijven kunnen bijdragen aan het versnellen van de transitie door te helpen bij het creëren van draagvlak. Of door het nemen van maatregelen, bijvoorbeeld door te isoleren. Dit kan alleen als iedereen goed geïnformeerd is over wat er in hun wijk gaat gebeuren, hoe men hierover kan meepraten en wat men zelf kan doen. Gemeente Bergen op Zoom wil waar mogelijk de betrokkenheid van bewoners faciliteren, zodat zij hun rol goed kunnen pakken. Onder andere wil de gemeente bewoners betrekken via informatieavonden, bestaande en eventueel nieuwe communicatiekanalen en ook bewoners onderling informatie laten uitwisselen, bijvoorbeeld over de ontwikkelingen in verschillende verkenningsgebieden. De gemeente wil ook samen met haar samenwerkingspartners inzetten op andere activiteiten als: -
Een ‘klusbus’ of ‘fixbus’ die door de wijk rijdt en ter plekke (kleine) verduurzamingsmaatregelen aan kan bieden; Een voorbeeld- of modelwoning gebruiken om de mogelijkheden voor verduurzaming inzichtelijk te maken; Het organiseren van workshops waar het thema warmtetransitie gecombineerd kan worden met andere thema’s die spelen in de wijk.
Als eerste zet Gemeente Bergen op Zoom in op het duidelijk maken van handelingsperspectief voor alle individuele bewoners in haar gemeente. Samen met Regionaal Energieloket wordt een website ingericht waar bewoners op basis van hun postcode geïnformeerd worden over de plannen die op korte en/of lange termijn van toepassing zijn voor zijn/haar wijk. Voor iedereen worden ook verduurzamingsmaatregelen benoemd die nu relevant zijn en passen bij de lange termijn plannen. In het verdere proces van de warmtetransitie zal de communicatie met inwoners een nog groter onderdeel van het proces worden. Onder andere met een gemeentebrede communicatiecampagne creëren we meer bewustzijn bij inwoners van de onvermijdelijkheid van de warmtetransitie. Denk bijvoorbeeld aan algemene informatie over de plannen van de gemeente rond de warmtetransitie met specifieke informatie via https://regionaalenergieloket.nl/bergen-op-zoom. In de communicatiecampagne kijken we ook apart naar aandachtspunten per kern in gemeente Bergen op Zoom. We zorgen samen met o.a. het Regionaal Energieloket voor voldoende informatie voor mensen die nu aan de slag willen met hun eigen huis en helpen hen op weg.
Via deze inwoners kunnen we ook energie-ambassadeurs vinden: (onder inwoners bekende) mensen uit de straat of de buurt die het onderwerp verder promoten, om inwoners te informeren, ondersteund waar mogelijk door de gemeente. Verder ondersteunen we initiatieven uit de samenleving, zoals energiecoöporaties, gezamenlijke inkoopacties, of een groep buren die samen van het aardgas af willen, door te investeren in een collectieve warmteoplossing. Daarnaast is het belangrijk om de inwoners mee te nemen in het verdere communicatie-en participatieproces. Met verschillende bijeenkomsten van bewonersgroepen, georganiseerd per kern, kunnen we afstemmen met inwoners hoe de verschillende kernen het beste benaderd kunnen worden. Deze wens werd ook zo benoemd tijdens de inwonersavond op 11 mei. Ook zouden de inwoners in de bewonersgroepen mee kunnen denken hoe een campagne in het kader van het Nationaal Isolatieprogramma32 het beste ingevuld kan worden.
32
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2022/04/02/nationaal-isolatieprogramma
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
41
In de verkenningsgebieden kunnen bewoners meepraten over de plannen voor de buurt. Naast de bewoners die actief meedenken, is het in deze buurten extra belangrijk dat alle buurtbewoners goed weten wat er op hen afkomt. De communicatie moet daarom intensief zijn, toegespitst op verschillende groepen mensen die in de buurt wonen en verschillende typen woningen die in de buurt staan, en goed begrijpelijk voor iedereen. Na een eerste verkenning stellen we bij een eventuele start van het ontwikkelen van een wijkuitvoeringsplan een communicatie- en participatieplan op waarin het betrekken van alle bewoners en het mogelijk maken van een actieve rol van inwoners hoog in het vaandel staan. Hierin wordt ook per fase van het ontwikkelen van het wijkuitvoeringsplan richting een besluit over de toekomstige, aardgasvrije warmteoplossing, opgenomen welke trede op de participatieladder (participatieniveau, mogelijkheid om invloed te hebben op de besluitvorming) van toepassing is. In het volledige communicatie- en participatietraject is transparantie van groot belang. De grootste zorgen van inwoners, de kosten van verbouwingen en maatregelen in de woningen, en het handelingsperspectief voor alle inwoners, niet alleen die in de verkenningsgebieden moeten serieus meegenomen worden. De gemeente wil duidelijk communiceren naar inwoners wat de onderbouwing is voor de keuzes die worden gemaakt.
Daarnaast moet er op tijd transparantie zijn over de toekomstplannen van de gemeente, zodat inwoners een betere afweging kunnen maken wanneer zijn maatregelen gaan nemen in hun woningen. Uiteindelijk moet dit leiden tot meer duidelijkheid over wat er wel kan, en vooral ook wat er (nu) niet kan.
7.2 Rol van Stichting Energietransitie Bergen op Zoom De Stichting Energietransitie Bergen op Zoom (StEB) zet zich in voor het versnellen en realiseren van de energietransitie in haar eigen gemeente. Zij heeft al een netwerk van energiecoaches die bij mensen thuis komen om mee te denken in verduurzaming van hun woning. Deze rol kan de Stichting blijven vervullen. Om in zoveel mogelijk gebieden in de gemeente van dienst te kunnen zijn, kan StEB haar advies- en ondersteuningsrol ook combineren met andere thema’s die spelen in de wijk. In elk geval zal StEB actief blijven als informatiemakelaar voor bewoners en zelf ook waar mogelijk aanwezig zijn op en meedoen aan bewonersbijeenkomsten. Samen met bewoners en professionele stakeholders kan StEB een rol vervullen bij het co-creëren van de uitvoeringsplannen.
7.3 Rol van woningcorporaties en andere gebouweigenaren De Woningbouwcorporatie Stadlander is met 32% bezit van de woningen goed vertegenwoordigd in de gemeente Bergen op Zoom. Als woningcorporatie is Stadlander partner in het ontwikkelen van geschikte warmteoplossingen in de wijk. In de wijken waar Stadlander bezit heeft, draagt de corporatie bij aan de wijkuitvoeringsplannen en nemen zij zitting in projectteams. Stadlander zal haar plannen en strategie afstemmen met gemeente Bergen op Zoom en de andere betrokken partijen in de warmtetransitie. Gezien het grote aandeel dat Stadlander heeft in het bezit van de woningen, kan de woningcorporatie ook de aanjager van de transitie zijn: waar mogelijk kan Stadlander het tempo bepalen en kunnen de gemeente en andere partijen zich daaraan optrekken. Pilots met nieuwe warmteoplossingen opzetten, waar mogelijk met deze andere partijen, is één van de sporen waar Stadlander op in wil zetten. Vanzelfsprekend heeft Stadlander ook een belangrijke rol in de communicatie naar haar huurders.
7.4 Rol van de netbeheerder & warmte-exploitant In de besluitvorming voor aanpassing van de energie-infrastructuur spelen netbeheerders een cruciale rol. De netbeheerder Enexis Netbeheer heeft de taak om het gasnet en elektriciteitsnet te onderhouden, te vervangen, te verwijderen (indien niet meer nodig) en/of uit te breiden. Enexis Netbeheer is verantwoordelijk voor een betrouwbare, veilige en robuuste infrastructuur. Netbeheerders hebben de taak om de collectieve infrastructuur zo kosten-efficiënt mogelijk te beheren. In de warmtetransitie hebben netbeheerders de taak om de toekomstige planning voor aanleg en beheer van het gas- en elektriciteitsnet zo goed mogelijk af te stemmen op te verwachten ontwikkelingen. Net als de woningcorporatie heeft Enexis Netbeheer een rol in het gezamenlijk ontwikkelen van nieuwe warmteoplossingen. De precieze rol van de netbeheerder kan ook nog beïnvloed worden door de nieuwe warmtewet (Wet Collectieve Warmte). De focus van Enexis Netbeheer ligt (nu) primair op de aandachts- en knelpunten voor de infrastructuur. Het verzorgen van de benodigde capaciteit van het netwerk is de verantwoordelijkheid van Enexis Netbeheer. De netbeheerder kan hier aan de voorkant, voordat de overstap naar een andere warmtevoorziening plaatsvindt, al meedenken.
Waar nodig kan Enexis Netbeheer impactanalyses maken om bijvoorbeeld de effecten op het elektriciteitsnetwerk van de overstap op warmtepompen inzichtelijk te maken.
DWTM21063-GBZ-TVW Bergen op Zoom
42
Warmtebedrijf Ennatuurlijk is eigenaar van twee warmtenetten in Bergen op Zoom en daarmee verantwoordelijk voor de warmtelevering bij circa 1.000 particulieren, en circa 20 aansluitingen bij bedrijven. Onderdeel van de opgave in gemeente Bergen op Zoom is het verduurzamen van de bestaande warmtenetten. Ook voor Ennatuurlijk geldt dat de mogelijke rol die het warmtebedrijf kan spelen in de warmtetransitie afhankelijk is van de invulling van de nieuwe warmtewet. In elk geval geldt dat Ennatuurlijk, de gemeente en andere stakeholders zien dat er de komende jaren behoefte is aan nieuwe manieren van samenwerken.
7.5 Rol van de gemeente De overstap van aardgas naar een alternatieve warmtebron heeft veel impact op de samenleving: al decennia vertrouwen we op ons aardgasnetwerk. Maar nu is het tijd voor iets nieuws. Deze grote transitie vraagt om innovaties, nieuwe aanpakken en samenwerkingsvormen met daarin een belangrijke rol voor de gemeente: er wordt nieuw leiderschap gevraagd. De gemeente heeft volgens het Klimaatakkoord de regie in de warmtetransitie en speelt een centrale rol in de besluitvorming. De gemeente is beslisser en regisseur, waarbij voldoende draagvlak onder bewoners en betrokken partijen een randvoorwaarde is. De gemeente werkt daarom intensief samen met woningcorporaties, netbeheerder en bewoners uit de wijk. De gemeente brengt partijen bij elkaar om de Transitievisie Warmte op te stellen, en later voor onderzoeken en wijkuitvoeringsplannen. Deze plannen moeten voor gebouw-/woningeigenaren, huurders en de netbeheerder uitvoerbaar en betaalbaar zijn. Wet- en regelgeving over de rol en bevoegdheden van gemeenten in de energietransitie is nog volop in ontwikkeling, waardoor de precieze rollen en het besluitvormingsproces nog niet helemaal vaststaan.
De gemeente staat in elk geval voor: Samenwerking o Met partners in de warmtetransitie, nu en in de toekomst; o Met andere gemeenten; Een rol als bemiddelaar en regisseur, waar dat wenselijk is of gevraagd wordt, bijvoorbeeld het verbinden van plannen in de ruimte waar mogelijk; Het maken van prestatieafspraken met Stadlander; Een heldere visie met doelstellingen en een tijdlijn; Het faciliteren van bewonersparticipatie, zowel op gemeente- als op wijkniveau, bijvoorbeeld met een burgerpanel per wijk of gebied; Het leggen van de link naar particuliere woningbezitters; Het enthousiasmeren van het bedrijfsleven door verduurzaming waar mogelijk laagdrempelig te maken. Gemeente Bergen op Zoom is voor het vervullen van haar rol afhankelijk van de middelen die zij aangeboden krijgt vanuit het Rijk. Afhankelijk van de precieze invulling zal duidelijk worden welke rechten en plichten er bij gemeente Bergen op Zoom komen te liggen. De gemeente houdt in de gaten welke subsidies voor woningeigenaren of andere vormen van ondersteuning beschikbaar zijn en communiceert hierover naar haar bewoners. Rol van de gemeente bij collectieve warmte De keuze voor een individuele of collectieve warmtevoorziening (warmtenet) heeft een grote invloed op de specifieke rol van de gemeente in een gebied. De aangekondigde nieuwe warmtewet deelt een rol toe aan gemeenten bij de ontwikkeling van warmtenetten.