Bijlage 1. Visie buitengebied Bergen op Zoom
Tekst van het document
Visie Buitengebied Bergen op Zoom 01 oktober 2024
Versie 8
' jrt' y.
ŞSBRļ
VISIE BUITENGEBIED BERGEN OP ZOOM VISIE DOCUMENT
OPDRACHTGEVER:
AAN DEZE GEBIEDSVISIE WERKTEN MEE:
GEMEENTE BERGEN OP ZOOM
Gemeente Bergen op Zoom (begeleiding) Renske van den Branden-van Eldik Wies Dam Ward Vansteelandt Johan van Beek Pouderoyen Tonnaer (Productie) Leander van Berkel Eva Louwerse Henk Ullenbroeck Willem Scheijen Geert Willems Ermin Jagurdzija BSB Advies (Projectmanagement) Mark van den Hoven Wessel van den Hoven Het PON & Telos (Social Design) Jolanda Luijten Britte van Dalen
STATUS:
Vastgesteld
DATUM:
01 oktober 2024
ínhoud 1.
Over de Visie Buitengebied Bergen op Zoom
4
1.1
"Het heden als knikpunt tussen verleden en toekomst”
4
1.2
Participatie en proces
6
1.3
Leeswijzer
7
2.
Het verleden van Bergen op Zoom
8
2.1
Geomorfologie
10
2.2
Ontginningsgeschiedenis
12
2.3
Bewoningsgeschiedenis
14
5.
Uitwerking per functie
52
5.1
Wonen
52
5.2
Recreatie
53
5.3
Niet-agrarische functies
53
5.4
Agrarisch
53
5.5
Omgevingswaarden
54
6.
Afwegingskader voor initiatieven
55
6.1
Inleiding
55
6.2
Procedure: samen werken aan realisatie
56
6.3
Plantoetsing
56
7.
Uitvoerbaarheid
62
7.1
Rolopvatting gemeente - sturingsfilosofie
62
7.2
Monitoring en evaluatie
62
7.3
Agenderen vervolgopgaven
62
7.4
Financiële uitvoerbaarheid
62
3.
Het heden van Bergen op Zoom
16
3.1
Bodemsysteem
18
3.2
Watersysteem
20
3.3
Cultuurhistorie en archeologie
22
3.4
Natuurwaarden
24
3.5
Agrarische gebruiksruimte
26
3.6
Recreatieve gebruiksruimte
28
3.7
Beleidsanalyse
30
Kaart: Visie deelgebieden
63
4.
De toekomst van Bergen op Zoom
36
Kaart: Natuur, landschap en water
64
4.1
Integrale opgaven voor het buitengebied
38
Kaart: Cultuurhistorie
65
4.2
Deelgebieden
40
4.3
De Schorren en slikken
42
4.4
De Zeekleipolders
44
4.5
De Steilrand
46
4.6
De Bossen en heide
48
4.7
Het Coulisselandschap
50
Bijlagen: 1 Visie Bebouwingsconcentraties 2 Checklist initiatieven
l.Over de Visie Buitengebied Bergen op Zoom 1.1 “Het heden als knikpunt tussen verleden en toekomst” Het buitengebied van Bergen op Zoom kent een rijke historie, waarvan wij ook vinden dat die in de toekomst verteld zou moeten worden. In het heden liggen de randvoorwaarden die belangrijk zijn voor toekomstige ontwikkelingen. De toekomst is hetgeen waar we heen willen, een voldoende realistisch wensbeeld voor Bergen op Zoom in 2035. In deze Visie Buitengebied geven wij een raamwerk voor initiatieven in het buitengebied om bij te kunnen dragen aan dit ideaalbeeld. Dit raamwerk bestaat uit richtinggevende keuzes voor verschillende thema’s in het buitengebied van Bergen op Zoom. Bij het maken van de Visie Buitengebied is gebruik gemaakt van uiteenlopende bronnen. Kaartmateriaal, beleidsstukken, databronnen, foto’s en gebiedskennis vormen de basis voor een overwegend feítelijke, ruimtelijk-functionele schets van het gebied. Deze basis is aangevuld met een meer subjectieve, maar minstens zo belangrijke invalshoek: de waardering en ideeën rond het gebied die onder het 'publiek' leven. Met het publiek bedoelen we in dit geval inwoners en ondernemers van de gemeente Bergen op Zoom. Zij beleven het gebied elke dag en hebben vanuit die beleving een eigen kijk op het gebied. Dit levert een heel palet aan meningen en belangen op en daarmee een scala aan invalshoeken.
Juist die brede blik is van belang voor een afgewogen gebiedsvisie. In relatie tot de Omgevingsvisie Bergen op Zoom is de Visie Buitengebied gepositioneerd als een concreet toetsingskader voor initiatieven in het buitengebied, dat momenteel ontbreekt. De Omgevingsvisie definieert op hoofdlijnen 'wat' er wel en niet kan in het buitengebied. De Visie Buitengebied neemt deze strategische uitgangspunten uit de Omgevingsvisie als vertrekpunt en maakt deze verder concreet. In de Visie Buitengebied wordt voor verschillende thema's uitgewerkt 'hoe' en meer specifiek 'waar' ontwikkelingen mogelijk zijn. Hiermee vormt de Visie Buitengebied
4
een duidelijk inspiratie- en toetsingskader voor initiatieven in het buitengebied, in lijn met de wenselijke ontwikkelingsrichting van de gemeente Bergen op Zoom. Aanvullend op de Visie Buitengebied heeft de gemeente een Landschapsontwikkelingsplan (LOP) in voorbereiding. Dit LOP vormt een uitvoeringsinstrument van de visie, waarmee nader invulling wordt gegeven aan de gewenste bijdrage aan versterking van de omgevingskwaliteit, zie ook paragraaf 7.3. Hiermee wordt, samen met initiatiefnemers, stap voor stap gewerkt aan het ideaalbeeld voor het buitengebied van Bergen op Zoom in 2035.
Visie Buitengebied Bergen op Zoom Specifiek voor het buitengebied » 'Hoe' maken we ontwikkelingen mogelijk
Uitzicht vanaf de Kraaijenberg over het Markiezaatsmeer en de Kreekraksluizen
■PpMer'AV ;
ûuő JyÇ
'C/’om.wíětį
Şchutìúsbears 'polder A
Da rink
Kruisland^'!
Viërhoteven
i Së:
%'Eendrachtŝ' M
ff;
polder
Zolder
GQQjśfĮpek^ď^ţģgśşíP įüUSLAľ
ĵį} , Kladde
^dsēdük
polder
Zegbíůkkt
iKromwíeï
JÇouws nbergGroote Bīeźe
Oud-Glymespolďer Puiipolder
'Hoeve Bosdiwijk
Ñieuwiąni
1
įć.
Go ndmíin
■:Zur inhoek,
letenpolderjĩ
Maaigaī (ļP
Pc BUM /p
MöėrĖtraten fliörbùscl
Steenenkrui3
Looikensakker
Hoeve ļSpeykt
; Jogeraru:
;Co^pçns|ci
Li1 :.4.ćf ļpstation
^DeĵScĥ aņsļĩ Schans,
Slikkenbi
•older
Eļ, De Dûjkēĩl |
polder
Hoogfi.Undi.
L- Schouw;
Btíl— y±Ş}:
's-Heerenhoť «
ř
?ť
^Ĺåž&T
l’/Dö Mast,
'Heroïschs j ’Heide '4
4Wouw
Nieuw
Nieuwe Mol
'Tholenaarshoeve
ñķïnEeŕg?
Beiĵnrõērļl Ärboįţ —~ji ľ 7w ļ^polrísrJĽĵ
raft.: I ; Heerle
Heide
Ganzen gat '
X—
-Vette ri k -
Z ft,
Deurloopotder
-- -
ChŵniįchĘ' "Fatsptfek
irgėiree^íť
ipšMg
WoUVJăŴToľ
Ŵfcpfìv--' A,- n'~
'WcuwseTol Żuid
BjjaļJřifñl
3įŵ
M/Ďergscňej
Hayqţį1^: kVYąřtfeŵ
ypunt tiend,.
Brtmk
Zóomlaì
X 'LŴ
mm isŗcmjaįi
OP ZOOM
' Olof vh
Wařaņdąj
-alner.ri.Oy
ie stelear
ţu- Ź —
? tö Vïř!
/BrVHldfm.
Wouŵsę Plantag
OP ZOOM
4 Zure Hei ie,l
.
, r* '■ O! - Zwenttoek,,
źtįmŘ UřĵŕjSM 1
/Warŕr
^I0OŴ4' ļ Poiripsţļsiĩof
«
rmįmM iftl
Sr.ĥalřehnefr
Bergen op Zoom
ļļWouwscĥď1
tenbéèk
.P/anfadi
Ŕ^Źuranhoeŕ ■-
v
—
- Borovhetschepumt
ik erfcenTruro]
ilfiSSSf
De Hildernisli
Ouwety'elderi
■Wòeste'Ğet
i tengebint
Híldemisse' tèenvlìr
’
landgoed Matt ĩmburghD
I Wóettşcīteċhtsc!íe
dĄj/Wfeîdēyijįÿi
BLfcľ'-Jr-
ļDa Duin tjes'
TERSCHELDE
ļ*Kreëki
(f-1038' xŭ ļ| Windturbinapark ļl ļ,Kreak.raksluŕs.«ì ‘l
phpjļfl! "VvJ
Caíers
Produġře-insīallatie
tKooiheide'.
5
1.2 Participatie en proces 1.2.1. Participatie De Visie Buitengebied kan niet tot stand komen zonder participatie van diverse stakeholders. Het is voor de gemeente Bergen op Zoom belangrijk dat de visie breed wordt gedragen door overheden, college, gemeenteraad, inwoners, ondernemers en diverse andere belanghebbenden. Om de participatie in goede banen te leiden is via een ‘social design’traject een koers uitgezet. Dit resulteerde in het koersdocument als tussenproduct om tot de Visie buitengebied te komen. Voorafgaand aan het koersdocument is in kaart gebracht welke stakeholders belangen hebben in het gebied. Vervolgens zijn verschillende werkateliers georganiseerd waarin groepen omgevingspartners samen kwamen om vanuit expertise of belang ‘waarden en wensen’ in te brengen en te discussiëren over verschillende thema’s. Om de mening van het grote publiek op te halen is een ansichtkaartactie georganiseerd. Het invullen van een ansichtkaart is een laagdrempelige manier om kenbaar te maken wat gewaardeerd wordt en waar aan gewerkt kan worden. Beide vormen van participatie zijn voor het uitzetten van de koers goed ontvangen. De informatie die hieruit naar voren kwam laat enerzijds de waarden zien, anderzijds laat het zien hoe complex het vraagstuk is en waar keuzen en afwegingen extra aandacht behoeven.
6
Tenslotte zijn ten behoeve van het begrip en draagvlak vanuit de gemeenteraad ook een tweetal werkateliers met leden van de gemeenteraad georganiseerd over de casuïstiek en scenario-vorming in de periode najaar 2022 - begin 2023. Het koersdocument omvat de hoofdrichtingen die vervolgens verder zijn uitgewerkt in deze Visie Buitengebied. Ook bij deze uitwerking zijn opnieuw werkateliers gehouden met belanghebbenden. Verder is een online research community georganiseerd. In deze online community heeft een verdere verdieping plaatsgevonden op kansen, (on)mogelijkheden, ambities, opgaven, gewenste ontwikkelingsrichtingen en dilemma’s voor verschillende thema’s. De research community is gehouden in een online platform waarop een groep mensen gedurende een periode van 10 dagen op een intensieve en interactieve manier met elkaar (anoniem, via getypte tekst) in gesprek zijn geweest. Hierbij is gewerkt met verschillende technieken zoals, discussieforums, storytelling of diepgaande gesprekken. Inwoners konden zich aanmelden via de eerdergenoemde ansichtkaart. Met de stakeholders is een verdiepende sessie gehouden waarbij een reflectie
op het Koersdocument en doorkijk naarde ontwerp Visie Buitengebied is gehouden. Ook met de provincie is overleg gevoerd over de verdere ‘inkleuring’van de visie. Dit alles is bijeengebracht in de Ontwerp Visie Buitengebied, waarmee de formele procedure van inspraak is gehouden. Met inachtneming van de ingediende zienswijzen wordt de Visie Buitengebied ter vaststelling aan de raad voorgelegd.
1.2.2. Proces De procesplanning van deVisie Buitengebied bestaat uit vier onderdelen: Fase 1 (maart t/m juni 2022): Hierin is via verschillende wegen informatie opgehaald. Zo is gekeken naar beleid, belanghebbenden, waardes en wensen en het gebied. Dit is gedaan door middel van beleidsanalyses, het organiseren van werkateliers met interne en externe belanghebbenden, een ansichtkaartactie en een gebiedssafari. Fase 2 (juli 2022 t/m juni 2023): Hierin zijn de eerste
analyseresultaten via interne werkateliers (waaronder ook met de raad) beoordeeld, afgewogen en afgestemd om vervolgens in juli 2023 te zijn vastgelegd in het koersdocument. Dit koersdocument bevat een eerste aanzet voor een visie op deelgebieden. Fase 3 (juli 2023 t/m december 2023): In deze fase is gewerkt aan een verdiepingsslag van de eerder opgestelde koers tot een visie op het buitengebied. Dit heeft invulling gekregen door nieuwe werkateliers met zowel interne als externe stakeholders, een online research community en uitwerking van de doelen. Hierbij is concreet gemaakt welke kansen en voorwaarden er zijn per gebied en wat de rolopvatting van verschillende betrokken hierin moet zijn. Aan het einde van deze fase is de ontwerpvisie ter inzage gelegd en is ruimte geboden voor het indienen van zienswijzen. Fase 4 (jan t/m juni 2024): In deze fase zijn de binnengekomen zienswijzen op de ontwerp visie beoordeeld en beantwoord in de nota van zienswijzen,
die als bijlage bij het raadsbesluit is opgenomen . Uiteindelijk is hier de definitieve Visie Buitengebied van Bergen op Zoom uit voortgevloeid en ter vaststelling voorgelegd aan de gemeenteraad van Bergen op Zoom.
Fase 1 Vaststelling Visie Buitengebied
Voorbereiding * Ophalen informatie * Werkateliers * Ansichtkaarten •Gebiedssafari
Koersdocument ^ Deelgebieden ^ Concept initiatieventoets ^ Concept scenario's
Fase 4
Ontwerpvisie * Werkateliers * Online research community * Ontwikkelrichtingen
maart '22
Visie Buitengebied ^ Informatiesessies • Ter inzage legging visie
juli '23 december '23 januari '24
september '24
1.3 Leeswijzer Na deze inleiding volgt in hoofdstuk 2 'Het verleden van Bergen op Zoom' waarin de onderdelen Geomorfologie, Ontginningsgeschiedenis en Bevolkingsgeschiedenis zijn toegelicht. Dit vormt als het ware de historische basis voor hoofdstuk 3 'Het heden van Bergen op Zoom'. Hier komen aspecten als Landschapswaarden (bodem, water, cultuurhistorie en archeologie, natuur), Gebruikswaarden (agrarisch gebruik, recreatief gebruik) en een Beleidsinventarisatie op hoofdlijnen aan bod. Hoofdstuk 4 beschrijft de 'De toekomst van Bergen op Zoom', waarbij wordt ingegaan op de deelgebieden de Schorren en slikken, de Zeekleipolders, de Steilrand, de Bossen en heide en het Coulisselandschap en de belangrijkste opgaven die in deze gebieden worden onderkend. De verdere verdieping van 'De toekomst van Bergen op Zoom' per functie, zoals wonen, landbouw, natuur en recreatie is in hoofdstuk 5 uitgewerkt. Bij hoofdstuk 4 en 5 behoren ook 3 visiekaarten, die als losse kaarten achter hoofdstuk 7 zijn bijgevoegd. De nadere uitwerking Visie bebouwingsconcentraties (relevant voor de beoordeling van woningbouwverzoeken) is als separate bijlage 1 bijgevoegd en bijlage 2 bevat de nader uitwerking van aspecten die van belang zijn bij het in beeld brengen van de evenwichtige toedeling van activiteiten aan locaties, 'Checklist initiatieven'.
Hoofdstuk 6 bevat een 'Afwegingskader' waarin is beschreven via welke processen en afwegingen de gemeente met initiatiefnemers onderzoekt of ontwikkelwensen tot uitvoering kunnen worden gebracht en zo ja, onder welke voorwaarden. Op basis van een toetsingsmatrix en uitleg van de toetsingswijze zijn daarmee individuele verzoeken in te vullen. Hoofdstuk 7 gaat in op de uitvoerbaarheid van de visie. Daarin komen aspecten zoals rolopvatting gemeente, monitoring en evaluatie en bijstelling visie aan bod.
7
2.Het verleden van Bergen op Zoom Het buitengebied van Bergen op Zoom kent een rijke en gevarieerde historie. De historie van het landschap is grofweg te vertellen aan de hand van twee onderdelen: de geomorfologische opbouw van het gebied en de antropogene historie. Deze twee onderdelen kennen een sterke oorzaak-gevolg relatie met elkaar: de opbouw van het landschap in het buitengebied heeft sterke invloed op het grondgebruik. Het geomorfologische ontstaan van het landschap vormt in zekere zin de uitgangssituatie voor de verdere ontginnings- en bewoningsgeschiedenis.
POUDEROYEN ^TpNNAER
Het verleden | Geomorfologie
2.1 Geomorfologie Het landschap van Bergen op Zoom is deels een product van verschillende langdurige processen uit het verleden. De geomorfologie van het landschap kan ons iets vertellen over het ontstaan van het landschap en de processen uit een ver verleden die hierbij een rol hebben gespeeld. In het huidige landschap zijn nog duidelijk twee bijzondere geomorfologische elementen te onderscheiden: de steilrand en het Markiezaatsmeer. 2.1.1. Desteilrand Kenmerkend voor het buitengebied van Bergen op Zoom is het duidelijke en abrupte hoogteverschil tussen het laaggelegen westen en de hoger gelegen Brabantse Wal aan de oostzijde. Deze steile gradiënt (tot 8D) aan hoogteverschil in het landschap wordt een steilrand genoemd. Een duidelijk zichtbare steilrand zoals in Bergen op Zoom markeert een overgang tussen twee geologische tijdperken, in dit geval het oudere Pleistoceen (2,58 miljoen jaar geleden tot 11.700 jaar geleden) en het Holoceen (11.700 jaar geleden tot nu). De hogere gronden van de Brabantse Wal bestaan uit rivierafzettingen uit het oudere Pleistoceen, waar bovenop weer een laag dekzand is afgezet uit het Weichselien. De lagergelegen gebieden aan de westzijde (rondom het Markiezaatsmeer) zijn zee-, veen- en rivierafzettingen uit het Holoceen.
De steilrand is daarmee een uitzonderlijk geomorfologisch verschijnsel, aangezien twee typen afzettingen uit twee wezenlijk verschillende tijdperken frontaal tegen elkaar gelegen zijn. Dit contrast tussen de hoger gelegen zandgronden en de lager gelegen vruchtbare kleigronden zorgt niet alleen voor een andere vegetatie, maar ook andere mogelijkheden voor landgebruik. De kernen Bergen op Zoom, Halsteren en Lepelstraat zijn grotendeels ontstaan op de steilrand, op zogenaamde terrasafzettingsrestheuvels. Een terrasafzettingsrestheuvel is van oorsprong een terrasvlakte, waarvan de insnijding door water zo sterk was dat heuvels als resten bewaard zijn gebleven. Deze insnijding is in het landschap van Bergen op Zoom ontstaan door de Schelde. Erosieprocessen hebben gedurende langere tijd de rand verder versneden, waardoor er meerdere restheuvels zijn gevormd waarop de kernen zijn ontstaan.
10
2.1.2. Het Markiezaatsmeer In het zuidwesten van het buitengebied van Bergen op Zoom ligt het Markiezaat, dat een van de grotere wetlandgebieden van Nederland is. In het verleden was het Markiezaatsmeer deel van de Oosterschelde, waardoor dit onder invloed stond van getijdenwerking: land werd hier continu gevormd en weer opgeslokt door de zee. Restanten van de delta’s die ontstonden door deze getijdenwerking zijn nog steeds zichtbaar in de geomorfologie van het Markiezaat. Sinds de aanleg van de Rijn-Scheldeverbinding is het Markiezaatsmeer afgesloten van de Oosterschelde. Hierdoor staat het water hier niet meer onder invloed van getijdewerking en verzoet het water geleidelijk. Dit heeft groot effect gehad op de vegetatie, avifauna en verschijningsvorm van het Markiezaat. Zo is de klassieke zoutvegetatie verdwenen en is er meer ruigtevegetatie in het landschap verschenen. Ook is het reliëf van het gebied aangetast: door de onderbreking van constante waterafvoer zijn kleibodems ingeklonken en is ter plekke een licht hoogteverschil met de zandgronden ontstaan. Het proces van verzoeting van het Markiezaatsmeer is nog steeds gaande; het meer zal pas over ca. 20 jaar volkomen zoet zijn.
Akker nabij camping Uit en Thuis (enkeerdgrond)
A Geomorfologische kaart
Aanwasvlakte
aa b b b b b b b b b b b b b b
Afbraakwand Beekdal bodem Dalvormige laagte Dekzandrug Dekzandwel vingen Droogdal
Getij-inversierug Getij-kreekbeddîng, zee-erosiegeul Getij-oeverwal Geulranddekzandrug Glooiing in terrasafzettingsvlakte Glooiing van beekdalzijde Groeve Holle weg
Kustduinen met bijbehorende vlakten en laagten Laagte ontstaan door afgraving Laagte zonder randwal Landduin
aaaa
Landduinen met bijbehorende vlakten en laagten Ontgonnen veenvlakte Plateau-achtíge getij-afzetting Plateau-achtige storthoop, opgehoogd, opgespoten terrein of Storthopen met grind-, zand-, kleigaten of ijzerkuìlen Strandvlakte, zandplaat of slik
ai
Terrasa fzettingsrest-heuve! Terrasafzettingsvlakte Terrasa fzettingswelvingen
bb
Vlakte ontstaan door afgraving en/of egalisatie
Vlakte van getij-afzettingen Vlakte van ten dele verspoelde dekzanden of löss Welvingen īn getij-aanwassen Welvingen īn getij-afzettingen Welvingen in zandplaten
1------- 1------- 1------- 1------- 1------- 1------- 1 1 2 4 Kilometer
11
ŗ
2.2 Ontginningsgeschiedenis De menselijke ingrepen met de grootste ruimtelijke impact op het buitengebied van Bergen op Zoom zijn ontginningsactiviteiten, die hun oorsprong vin den rond de 13e eeuw. De ontginningsgeschiedenis van het buitengebied omvat twee hoofdactivitei ten: aan de westflank stond het temmen van de zee centraal, en aan de oostflank was de veenont ginning een belangrijke motor achter de geleidelij ke transformatie van het gebied. 2.2.1. Het westelijk buitengebied: bedijkingen en inpolderingen In het westelijke deel van het buitengebied, dat aan open wateren grenst, is het landschap gevormd door inpoldering en bedijking. In het noordwesten is hierdoor het uítgestrekte landschap van de Auvergnepolder ontstaan.
Oorspronkelijk stroomde de Schelde langs de steilrand van Bergen op Zoom. Door zeespiegelstijging ontstonden er getijdengeulen aan de kust die zich steeds verder het land in drongen. Één van deze geulen kwam in aanraking met de Schelde, waardoor deze zich verlegde naarde huidige ligging van de Oosterschelde. De Westerschelde en Oosterschelde waren voor lange tijd verbonden, waardoor de Oosterschelde een plek werd waar het water van de Noordzee en de Schelde elkaar ontmoetten. Dit gebied veranderde door getijdenwerking continu: stukken land kwamen droog te staan en overstroomden weer. Vanaf de 13e eeuw probeerde men dit gebied in te dijken, maar de zee veroverde hier het land ook weer terug. Bij stormachtig weer kon een groot gedeelte van het land onder water lopen, wat regelmatig gebeurde. De grootste van deze stormvloeden, de “Allerheiligenvloed” van 1570, zorgde voor dijkdoorbraken door heel
1815
īrvtnrìpu/ \
ľouw
12
Nederland. Het gebied dat de nieuwe zeebodem werd, werd vanaf toen het “Verdronken Land van het Markiezaat van Bergen op Zoom”genoemd. In de 17e eeuw verzandde de verbinding tussen de Ooster- en Westerschelde, wat in 1867 tot de afdamming van de Oosterschelde leidde met de bouw van de Kreekrakdam. De Oosterschelde werd van de Schelde afgesloten, waardoor de waterkwaliteit verbeterde en het Markiezaat zich zonder invloed van het rivierwater van de Schelde tot een getijdengebied ontwikkelde.
kreeg de Oosterschelde een doorlaatbare kering en de oppervlakte van de Oosterschelde werd verkleind met de zogenaamde compartimenteringswerken, zoals de Oesterdam, Markiezaatskade, Philipsdam en Volkerakdam. Daarmee werd in 1984 het Markiezaatsmeer volledig afgesloten van de Oosterschelde, waarna het zonder invloed van zeewater langzaam verzoete. Het Markiezaatsmeer ontwikkelde zich tot een zoetwatermoerasgebied en is in het heden één van de grootste wetlands van Nederland.
Na de Watersnoodramp in 1953 werd de Oosterscheldekering als onderdeel van de Deltawerken gebouwd om het land te beschermen tegen de invloed van het water. De Oosterscheldekering was een gesloten kering, waardoor er minder eb- en vloed beweging de Oosterschelde kon bereiken. Daarom
Ook in het noordwesten van het buitengebied begon men vanaf de 15e eeuw met het indijken van polders. Dit was een proces van vallen en opstaan, waarbij nog regelmatig land aan de zee moest worden prijsgegeven. Zo is door de Allerheiligenvloed, het voormalige dorp Polre verloren gegaan. Vanaf het eind van de 17e eeuw kreeg het polderlandschap langzaam haar huidige vorm. Na de Watersnoodramp van 1953 ondergingen deze polders zeer ingrijpende veranderingen door herverkaveling. Hierbij werden wegen verlegd, dijken afgegraven en de grondwaterstand verlaagd middels de verbetering van waterlopen en plaatsing van gemalen, wat akkerbouw in dit voormalige weidegebied mogelijk maakte. Om aan de eisen van het moderne akkerbouwbedrijf te voldoen, werden perceelsvormen aangepast tot grote, brede en rechtlijnige percelen, waardoor een rationele verkaveling ontstond die in het heden nog steeds zichtbaar is in het landschap. Uitzondering vormt het Lange Water, waarvan de eerdere verkaveling gehandhaafd is gebleven.
2.2.2. Het oostelijk buitengebied: veenontginning voorturfwinning Tot in de Late Middeleeuwen bestond de hoger gelegen Brabantse Wal in het oosten van het buitengebied uit uítgestrekt veengebied, waar hogere gronden van de Zoom als ‘eilanden’ bovenuit staken. Vanaf omstreeks het jaar 1000 gingen boeren hier delen van het veen ontginnen, een proces dat circa 5 eeuwen zou duren. Het afgegraven veen werd als turf aangewend voor brandstof, waarna het ontginningsgebied geschikt werd gemaakt voor landbouw. De ontginning verliep van noord naar zuid. Eerst werden de venen afgegraven die het makkelijkst te bereiken waren, zo dicht mogelijk bij bevaarbaar water. Vervolgens werden kanalen gegraven, soms met zijkanalen, om het veen te laten drogen om er later met schepen bij te kunnen komen. Op deze manier werden turfvaarten steeds dieper het land ingegraven en ontstonden er verschillende stelsel van turfvaarten. De Zoom werd in het buitengebied van Bergen op Zoom gebruikt om de turfsteeksels af te voeren naar de stad, waar deze vervolgens verkocht of verder vervoerd werden. De Zoom is in het heden nog steeds dominant aanwezig in het oppervlaktewatersysteem. De veenontginning leidde tot maaivelddaling door het proces van inklinking van het veen. Op de afgegraven gronden zijn tegenwoordig dorpen, landgoederen, landbouwgronden en productiebossen te vinden.
Daarnaast herinneren nog vele landschapselementen aan de turfwinning, zoals de overblijfselen van turfvaarten en verschillende veenplassen als de Zeezuiper. Ook werden de akkerbouwpercelen aan de oostrand van de Brabantse Wal net als in het westelijk buitengebied in schaal vergroot en rationeel ingedeeld, wat in het heden nog steeds zichtbaar is in het landschap.
2019
1975
Sbįwŕm*tţņjtelw)
BEBGĮW OP 7.óí W . Gomeeniū
t rnliyhiİ.t i
BĨVĶIANO
,
TIONAÁL PARK OOSTERSCHELDĒ
13
Het verleden | bewoningsgeschiedenis
2.3 Bewoningsgeschiedenis De rol van Bergen op Zoom als belangrijke handels en havenstad is sterk verbonden met de ontwik keling van de bewoningsgeschiedenis, ook van het buitengebied. De veenontginningen in het buiten gebied waren een impuls voor Bergen op Zoom om zich als handelsstad te kunnen ontwikkelen. 2.3.1. De ontwikkeling van Bergen op Zoom Uit recente archeologische vondsten blijkt dat de bewoningsgeschiedenis van Bergen op Zoom teruggaat tot de Romeinse tijd. Bergen op Zoom speelde al in de Romeinse tijd een zekere rol in het handelsverkeer als offerplaats langs een transportroute over de Schelde. Het gebied kwam tot bloei in de 13e eeuw, toen de veengebieden ten oosten van de stad werden ontgonnen. Er werd een afwateringskanaal vanuit dit veengebied gegraven, de Grebbe, dat via Bergen op Zoom afwaterde op de Oosterschelde. Zo ontwikkelde Bergen op Zoom zich tot een belangrijk handelscentrum. 2.3.2. Lintbebouwing in het buitengebied Met deze veenontginning en toenemend agrarisch gebruik van het buitengebied ontstond er ook bebouwing rondom Bergen op Zoom. Rond belangrijke historische hoofdroutes in het noordwestelijk buitengebied, die van oudsher aantrekkelijke vestigingsplaatsen voor economische activiteiten vormden, ontstond lijnvormige bebouwing van agrarische oorsprong.
De lintbebouwing groeide uit een functionele en ruimtelijke relatie tussen de landbouwkavels, de weg en het omliggende landschap. De linten ontwikkelden zich door over een lange periode, waardoor de bebouwing langs het lint geleidelijk toenam. Dit resulteerde ook in veel variatie in bebouwingsstructuur en dichtheid van de linten. Voorbeelden van linten die op historische kaarten van lang geleden al zichtbaar zijn, zijn Kladde, de Wouwsestraatweg en Heerle. Ook de grotere kernen Halsteren en Lepelstraat zijn op deze manier ontwikkeld.
14
2.3.3. Economische groei Ondanks economische stagnatie door oorlogen en epidemieën tussen 1600 en 1750 groeide Bergen op Zoom uit tot een belangrijke stad, door haar strategische ligging en door haar meekrap- en aardwerkindustrie. In de negentiende eeuw vestigden zich onder meer ijzergieterijen en suikerfabrieken binnen en buiten de stad. Na de Tweede Wereldoorlog worden grote bedrijven zoals Cargill, Akzo Nobel en Bruynzeel naar Bergen op Zoom gehaald, vestigt nieuwe industrie zich ten noordwesten van de stad en wordt de haven uitgebreid met de Theodorushaven om de nieuwe industrieën van grondstoffen te voorzien. Door de aanleg van het Schelde-Rijnkanaal, de vestiging van Shell-Chemie in Moerdijk en multinationals als Philip Morris en Sabic in Bergen op Zoom spreekt men over West-Brabant als de ‘Gouden Delta’tussen Antwerpen en Rotterdam.
2.3.4. Verstedelijking in het buitengebied Met de industrie groeide ook de bewoning van het buitengebied rondom Bergen op Zoom. Op kale vestigingsgronden verrezen talloze nieuwbouwwijken en in het buitengebied ontstond clusterbebouwing, welke in tegenstelling tot de lintbebouwing niet functioneel met het landschap verbonden was. Deze clusters bestonden uit vlakvormige concentraties van bebouwing op één plek met een meer introverte opzet in vergelijking met de linten. De clusters ontstonden in korte tijd en kregen daardoor een eenduidigere bebouwingsstructuur met gemengde functies zoals wonen en agrarische en niet-agrarische bedrijvigheid. Een voorbeeld van zo'n cluster is Klutsdorp. Deze clusters en historische linten werden geleidelijk verder verdicht door middel van blokverkaveling. Deze gemengde en naoorlogse bebouwing had een eenvoudig en strak stratenpatroon en werd eerst organisch, maar vanaf de jaren '50 ook planmatig gebouwd. Door de functiewisseling, aanpassing, verdichting en herontwikkeling richting het centrum ontstond een grote samenhang en diversiteit in oriëntatie, bouwstijl en functie in de bebouwing rondom Bergen op Zoom. In de loop der tijd versmolt de bebouwing in het buitengebied met nieuwere wijken rondom Bergen op Zoom, maar de oorspronkelijke samenhang van wegen is nog steeds zichtbaar op de kaart van het gebied.
m
2019: Zuidelijk deel Markiezaat
Gemeente Bergen4p Zoōmj iï d
ľriru
;*i '*,Vi
lag
1975: Veenontginning Halsters Laag
2019: Veenontginning Halsters Laag ■ftjľ-atr
15
3. Het heden van Bergen op Zoom De huidige stand van het buitengebied van Bergen op Zoom is het fundament waarop de toekomst gebouwd moet worden. Dit omvat niet alleen fysieke kenmerken van het gebied volgens de lagenbenadering, zoals het bodem- en watersysteem, maar ook waarden zoals cultuurhistorie en natuur, gebruiksvormen zoals landbouw en recreatie en afspraken over hoe wij hiermee omgaan in de vorm van beleid. Het heden vormt op deze manier de randvoorwaarden voor toekomstige ontwikkelingen: wat is er nu, en wat is er mogelijk?
POUDEROYEN ^rpNNAER
Het heden | bodemsysteem
3.1 Bodemsysteem In de huidige bodemopbouw van het buitengebied van Bergen op Zoom is de geomorfologische op bouw te herkennen: ook in de bodemtypen is er een harde scheiding zichtbaar tussen de lagergele gen zee-afzettingen aan de westzijde en de hoger gelegen rivierafzettingen van de Brabantse Wal aan de oostzijde. De abrupte scheiding wordt gevormd door de steilrand, die deze gebieden van elkaar scheidt. 3.1.1. De polders en het Markiezaat Het westelijke buitengebied van Bergen op Zoom aan de kustlijn is gelegen aan de lage zijde van de steilrand, zoals uit het hoogteprofiel blijkt. Hier zijn de verschillende landschappen die door de inpoldering gevormd zijn goed te herkennen. Het zuidwestelijke drooggevallen natuurgebied van het Markiezaat bestaat uit niet gerijpte minerale gronden zoals slikvaaggronden en gorsvaaggronden. Slikvaaggronden zijn onbegroeide, nieuw ontstane gronden waar nog geen bodemvorming heeft plaatsgevonden en die nog geregeld onder water staan; deze zijn typerend voor slikken. Gorsvaaggronden zijn iets hoger gelegen en beter ontwaterde kleigronden met weinig bodemvorming, waar wel enige begroeiing op te vinden is; deze zijn typerend voor schorren. Deze slikken en schorren die in het verleden zijn gevormd laten het getijdenverleden van het Markiezaat dus nog duidelijk zien.
Het noordwestelijke gebied, ten noorden van de Molenplaat en het Zoommeer, bestaat uitsluitend uit ingepolderde zeekleigronden. Deze bodemsoort is zeer vruchtbaar, wat het gebied uitermate geschikt maakt voor landbouw. Wanneer deze kleigronden te vochtig zijn is hier slechts beweiding mogelijk, maar door het verlagen van de grondwaterstand kon deze bodemsoort ook geschikt gemaakt worden voor akkerbouw. Dit heeft het huidige polderlandschap opgeleverd.
3.1.2. De steilrand De scherpe grens van laag naar hoog tussen de polders en de Brabantse Wal is op de steilrand goed zichtbaar, zowel in het hoogteprofiel als in de bodems die hier voorkomen. Hier is sprake van een abrupte overgang van lagergelegen zeekleigronden in het westen naar kalkhoudende zandgronden en podzolgronden in het 18
Hoogtekaart hoger gelegen oosten. Naast de geomorfologische opbouw is hier ook de menselijke invloed in het landschap zichtbaar. Over de gehele lengte van de steilrand zijn dikke eerdgronden gelegen. Eerdgronden zijn het gevolg van een eeuwenlange geleidelijke ophoging onder menselijke invloed om de bodems vruchtbaarder te maken. Hierdoor zijn moerige en minerale gronden met een humusrijke bovengrond gevormd, die geschikt zijn voor landbouw. Uit deze bodemopbouw blijkt dat gedurende lange tijd deze bodems agrarisch geschikt én gebruikt zijn geweest. Ook tegenwoordig zijn deze gronden nog geschikt voor landbouw.
3.1.3. De Brabantse Wal Aan de oostzijde van het buitengebied van Bergen op Zoom is de hoger gelegen Brabantse Wal te vinden, die goed in het hoogteprofiel te onderscheiden is. De Brabantse Wal bestaat uit een gemêleerde bodemopbouw van kalkhoudende zandgronden op de hoger gelegen delen in het zuiden en podzolgronden in de lagere noordoostelijke delen. Ook is er langs de randen van de Brabantse Wal sprake van een profiel van moerige gronden, die de overgang van veengronden naar minerale gronden vormen. De kalkhoudende zandgronden zijn minder vruchtbaar, waardoor deze gronden nagenoeg niet agrarisch gebruikt zijn geweest; op deze gronden komen voornamelijk bossen voor en er is enige veehouderij mogelijk. Ook de podzolgronden en moerige gronden zijn minder vruchtbaar. Deze veengronden zijn slechts gebruikt voor kleinschalige turfwinning. Een voorbeeld hiervan is het veen(ontginnings)gebied Halsters Laag, wat op de bodemkaart als moerige grond in het noordoosten van de Brabantse Wal te herkennen is. Het valt daarnaast in het hoogteprofiel op dat er sprake is van twee abrupte lokale verhogingen in het oostelijk buitengebied, parallel gelegen aan de Zoom. Dit is de voormalige vuilnisbelt De Kragge. Er zijn hier twee heuvels in het landschap, waarvan de oostelijke (Kragge II) nog bedrijfsmatig in gebruik is als op- en overslagterrein van het bedrijf Attero.
De westelijke heuvel (Kragge I) was na afdekking jarenlang in gebruik als vlindertuin en wandelgebied, waarna het in 2020 ingericht is als mountainbike-parcours.
Bodemkaart
Bodemkiasse bijzondere lutumarme gror kalkhoudende zandgronder kalkloze zandgronden zeekieigronden niet gerijpte minerale grom dikke eerdgronden moerige gronden podzoìgronden veengronden
19
Het heden | watersysteem
3.2 Watersysteem In het gebied komen een aantal kenmerkende op pervlaktewateren voor die een rol spelen in de wa terhuishouding van het gebied. Daarnaast heerst in het buitengebied van Bergen op Zoom een sterke invloed van kwel, waardoor er in het grondwaterbeleid rekening gehouden moet worden met een verhoogd risico op droogteproblematiek, met name op de Brabantse Wal. Bovendien is de waterkwali teit niet overal op orde. 3.2.1. Het Markiezaat en het Zoommeer De grootste oppervlaktewateren van het buitengebied van Bergen op Zoom liggen in het zuidwesten: het Markiezaatmeer en het Zoommeer. Ten zuiden van het Markiezaatmeer is er sprake van een stelsel aan waterlopen die uiteindelijk droogvalt, een restant van de getijdewerking waarvan het Markiezaatmeer vroeger onder invloed stond. Het Markiezaatmeer en het Zoommeer worden gedeeltelijk van elkaar gescheiden door de Molenplaat, oorspronkelijk al een droogvallende plaat in de Oosterschelde. De aanleg van een speciedepot op deze plaat in 1972 om het materiaal dat vrijkwam bij de aanleg van het Schelde-Rijnkanaal te bergen heeft deze plaat opgehoogd, waarna er akkerbouw op de plaat ontstond. In 1992 is het gebied aangekocht door Stichting Brabants Landschap, waarmee de zandplaat nu bestemd is voor natuur en als zodanig wordt beheerd.
Het Markiezaatmeer voldoet momenteel niet aan de gestelde kwaliteitseisen in het kader van de opgelegde doelstelling vanuit de Kader Richtlijn Water (KRW). De gemeente heeft samen met het waterschap een resultaatverplichting voor het realiseren van maatregelen, die bijdragen aan het voldoen aan de KRW-doelen. Eind 2027 dienen alle EU-lidstaten te voldoen aan de doelen die de KRW stelt. Er is onderzocht of het water van de Molenbeek ingezet kon worden voor doorspoeling van het Markiezaatsmeer, maar hiervoor was de benodigde waterkwaliteit onvoldoende, mede als gevolg van de aangetroffen gewasbeschermingsmiddelen.
20
Kwel- en infiltratiekaart
3.2.2. Het polderlandschap In het noordwestelijk buitengebied vormt het ScheldeRijnkanaal de westelijke begrenzing van de gemeente. Bij de aanleg van dit kanaal is ook een primaire waterkering gebouwd, die een beschermde status van het Waterschap Brabantse Delta heeft. Het oppervlaktewater volgt in de aangrenzende Auvergnepolder voornamelijk het rationele verkavelingspatroon, waarbij de sloten in rechte lijnen langs de randen de landbouwpercelen lopen. Uitzondering op dit rationele watersysteem is het Lange Water, die de oostgrens van de Auvergnepolder vormt. Het Lange Water is een kreekrestant met open water en oeverlanden met riet, grasland en akkers, waar ook verschillende vogelsoorten broeden in het broedseizoen. De akkerbouwgronden zijn extra kwetsbaar voor wateroverlast. Hier kan langdurige neerslag in combinatie met het gebruik van zware landbouwmachines leiden tot verdichting van de ondergrond.
3.2.3. Turfvaarten en veenplassen De oppervlaktewateren in het oostelijk buitengebied zijn voornamelijk ontstaan als gevolg van de veenontginning en het bijbehorende vervoer van turf in dit gebied. Er is een groot verschil te zien in de oppervlaktewateren van de lagergelegen veenontginning Halsters Laag en de hoger gelegen Brabantse Wal. Het Halsters Laag kent een grote dichtheid aan waterlopen die de restanten van de veenontginning zijn, die sterk onder invloed van kwel staan. Deze kwel is van zeer goede waterkwaliteit, waardoor het Halsters Laag als “natte natuurparel” bestempeld is.
-------Hoogtelijn
Kwel en infiltratie - huidig | Sterke kwel
(0,5-1 mm/dag)
Enige kwel (04-0/5 mm/dag) Geen of weinig flux Enige wegzijgîng (04-0,5 mm/dag) (0,5-1 mm/dag) (1-2 mm/dag) |
De Brabantse Wal heeft juist een zeer lage dichtheid aan waterlopen. Wel zijn er enkele meertjes en vennen gelegen op de Wal, zoals de Zeezuiper, die ontstaan zijn door de ontginning van veen. De Zanderijenvijver betreft een voormalige zandwinput voor de aanleg van de spoorlijn naar Zeeland. De Zanderijen staat onder invloed van de voormalige vuilstort de Kragge, waarvan alleen de bovenkant is afgedekt, waardoor de waterkwaliteit van De Zanderijenvijver zeer discutabel is.
2 mm/dag)
(1-2 mm/dag)
Sterke wegzijging ^2 mm/dag) \\ ĵ
iv.
4 Kilometer
Centraal in de turfwinning was de turfvaart de Zoom, een gegraven waterloop die aangelegd is om turf te vervoeren van de turfwinningsplekken naar Bergen op Zoom. De Zoom kent een stroomgebied van in totaal 5.200 ha met een strekking van de binnenwateren van Bergen op Zoom tot aan de grens met België. Deze turfvaart is nog steeds zichtbaar in het landschap en
doorkruist de Wal van oost naar west. Deze turfvaart doorkruist echter allerlei natuurlijke beeksystemen en heeft daarmee een sterke drainerende werking, wat tot verdroging leidt van de Brabantse Wal. Bovendien voldoet de Zoom evenals de Ligne momenteel niet aan de gestelde kwaliteitseisen in het kader van de opgelegde doelstellingen vanuit de KRW.
Oppervlaktewater (meren en beekstructuren)
3.2.4. Kwelstromen Niet alleen het oppervlaktewater, maar ook de gevolgen van grondwaterstroming zijn zichtbaar in het landschap rondom Bergen op Zoom. Het grondwater van het buitengebied van Bergen op Zoom kent veel dynamiek door kwel en wegzijging. Kwel is grondwater dat onder druk van ondergrondse waterstromen aan de oppervlakte komt. Dit grondwater wordt onder het proces van inzijging elders onttrokken. In het algemeen ontstaan kwelstromen dooreen ondergrondse waterstroom van een hoger gelegen gebied naar een lagergelegen gebied, over afstanden van enkele meters tot vele kilometers. In het geval van het buitengebied van Bergen op Zoom zorgt het hoogteverschil tussen de hogere Brabantse Wal in het oosten en de lagere poldergebieden in het westen voor een kwelstroom, waarbij water aan de Brabantse Wal en de hoger gelegen akkerbouwgronden ten westen van Lepelstraat wordt onttrokken en via ondergrondse stroming voornamelijk in het Markiezaat en het Halsters Laag weer aan de oppervlakte komt. Door het vrij abrupte hoogteverschil van de steilrand is deze kwelstroming vrij sterk. Op de Brabantse Wal is er sprake van een matige tot sterke wegzijging van grondwater van 1-2 mm/dag, en in het Halsters Laag en het Markiezaat is sprake van een sterke kwel van meer dan 2 mm per dag. Ook in de Auvergnepolder is er sprake van enige kwel, van 0,1-0,5 mm/dag.
Het grootste gedeelte van de aandachtsgebieden voor grondwateroverlast bevindt zich (onmiddellijk) aan de rand van de Brabantse Wal.
ĩ
í Plangebiedgrens
Type water lijn greppel, droge sloot ------ waterloop
Binnen de twee aanwezige grondwaterbeschermingsgebieden op de Brabantse Wal gelden strenge provinciale eisen ten aanzien van het humusgehalten en afstromend straatvuil, waardoor extra beperkingen gelden ten aanzien van infiltratie ter plaatse.
Type water droogvallend droogvallend (LAT) meer, plas waterloop 4 Kilometer
21
Het heden | cultuurhistorie en archeologie
3.3 Cultuurhistorie en archeologie Archeologische en cultuurhistorische waarden zijn talrijk in de gemeente Bergen op Zoom en liggen verspreid over het gehele buitengebied. De groot ste clusters aan archeologische waarden in de grond zijn te vinden in het zuidwestelijk deel van het buitengebied van Lepelstraat en rondom het Markiezaat, in verband met oude akkercomplexen en verdronken land. In het oostelijk buitengebied kan de archeologische en cultuurhistorische waar de voornamelijk geassocieerd worden met de Zui delijke Waterlinie en de landgoederencomplexen op de Brabantse Wal. 3.3.1. Akkercomplexen Het akkercomplex ten zuidwesten van Lepelstraat kent hoge cultuurhistorische waarden. Deze waarden hebben vooral relatie tot het agrarisch gebruik en de geomorfologische structuur van het gebied. De ligging van deze archeologische waarden is gerelateerd aan de rand van de steilrand. Ten zuiden van de N268 zijn in de Auvergnepolder wel lijnstructuren aanwezig met archeologische waarde. Het westelijk buitengebied van Lepelstraat en Halsteren bevat akkercomplexen met waardevolle zichtlijnen op het poldergebied en op de kernen zelf. Ook is het fijnmazig buitengebied rondom Lepelstraat nog goed zichtbaar in de wegenstructuur, waarbij het contrast duidelijk zichtbaar is met het rationeel ingepolderd gebied ten westen van dit buitengebied. 3.3.2.
Verdronken land van het Markiezaat van Bergen op Zoom De archeologische waarde van het Markiezaat is toe te wijzen aan de eb- en vloedwerking van de Oosterschelde. Bij stormvloeden verdwenen geregeld grote stukken land in de zee, waarbij bestaande nederzettingen op de nieuwe zeebodem terecht kwamen. Door de Allerheiligenvloed in 1570 is zo het dorpje Hildernisse en het nabijgelegen klooster Emmaüs verzwolgen en werd dit ondergelopen land tot het “Verdronken Land van het Markiezaat van Bergen op Zoom” gedoopt. Rondom het Markiezaat zijn verschillende archeologische vondsten
22
gedaan, waarvan de oudsten dateren uit de Bronstijd. Sporen uit de Ijzertijd en Romeinse Tijd zijn schaars in dit gebied en veel vondsten uit het Markiezaatsmeer ontbreken, omdat deze pas na 1982 gedeeltelijk droog kwam te liggen. Daarnaast is het Markiezaat nu beschermd natuurgebied.
3.3.3. Landgoederen en de Zuidelijke Waterlinie Een groot gedeelte van het oostelijk buitengebied is aangemerkt als gebied met cultuurhistorische waarde. De veenontginning Halsters Laag is een groot cultuurhistorisch waardevol gebied in het noordoostelijk buitengebied. Ingesloten tussen Halsteren en Bergen op Zoom liggen archeologisch én cultuurhistorisch waardevolle vlakken behorend bij Spinolaberg en Landgoed Vrederust. Het buurtschap Spinolaberg, gelegen op de verhoging van de steilrand, is vernoemd naar de Spaanse veldheer Ambrogio Spinola, wiens leger tijdens het beleg van Bergen op Zoom in 1622 op de berg zijn kamp had. De cultuurhistorisch waardevolle relatie met het oorlogsverleden is verder terug te vinden bij de Forten Pinsen en de Roovere en de bijbehorende Defensieve Lijn van de Zuidelijke Waterlinie. Vanaf Fort de Roovere zijn er bovendien belangrijke zichtrelaties met de veenontginningen van het Halsters Laag. Ook de oude turfvaart de Zoom vormt hier een belangrijke cultuurhistorische lijnstructuur. Door de hogere ligging van de Brabantse Wal is het een interessante plek geweest voor de vestiging van landgoederen. Hierdoor bestaat de oostrand van het stedelijk gebied van Bergen op Zoom bijna uitsluitend uit landgoederen. Dit zijn onder andere de landgoederen Mattemburgh, Groot Molenbeek, Lievensberg en Zoomland.
Niet al deze landgoederen zijn even goed behouden, en hoewel de complexen nog herkenbaar zijn in het landschap, zijn de hoofdgebouwen van enkele van deze landgoederen ook verdwenen.
Cultuurhistorische complexen en structuren (CHW en OV Noord-Brabant)
*
Rľjksmonumenten Cultuurhistorisch waardevol complex (CHW) Cultuurhistorisch waarden (OV) Aardkundige waarden (OV) K—» Histotrische ľichtrelaties (CHW) Historische lijnen (CHW) Historische groenstructuren (CHW)
4 Kilometer
23
Het heden | natuurwaarden
3.4 Natuurwaarden Het buitengebied van Bergen op Zoom bestaat voor een groot gedeelte uit beschermd natuurgebied. Het natuurgebied kan beschermd zijn door Europe se regelgeving (Natura 2000-gebieden) of nationale regelgeving (Natuurnetwerk Nederland). Binnen het grondgebied van de gemeente liggen drie Na tura 2000-gebieden: Het Markiezaat, het Zoom meer en de Brabantse Wal. Ook is er sprake van een fijnmazige structuur van gebieden behorend bij het Natuur Netwerk Brabant, de Noord-Brabantse doorvertaling van het Natuurnetwerk Nederland. 3.4.1. Natura 2000: Het Markiezaat Het Markiezaat is een uniek wetland in Noord-Brabant, waarbij sprake is van een beheerd peil om zo goed mogelijk met de natuurwaarden rekening te houden. Het gebied bestaat uit voormalige getijdengeulen en -kreken, slikken, schorren en hogere gronden met jonge stuifduintjes. Nadat het gebied door de ScheldeRijnverbinding grotendeels afgesloten werd van de Oosterschelde, is er een verzoetingsproces ingezet. Het brakwatermilieu draagt bij aan een unieke vegetatiestructuur, waardoor het Markiezaat vooral een bijzonder vogelbroedgebied is. Ter plaatse van de overgang tussen de hoger gelegen zandgronden en meer recente zoute opslibbingen, doen zich ook bijzondere kwelverschijnselen voor waardoor er op het land ook een kenmerkende vegetatie is ontstaan met soorten uit meer brakke milieus.
3.4.2. Natura 2000: De Brabantse Wal Het Natura 2000-gebied Brabantse Wal overschrijdt evenals het Markiezaat de gemeentegrenzen. Op de Wal komen stuifzanden voor, waarbij zowel sprake is van relatief recente stuifduinen als van veel oudere rivierduinen, die zijn ontstaan aan het einde van de laatste ijstijd. Door de gradiëntrijke ligging is er sprake van een grote biologische rijkdom op de Brabantse Wal. Het deelgebied Zoomland, dat grotendeels rondom Bergen op Zoom is gelegen, is ontstaat uit vier zeventiende-eeuwse landgoederen. De opbouw van het gebied bestaat hier uit gevarieerde gemengde bossen, wei- en bouwland, heide met eikenstrubben dichtgegroeid stuifzand en lokaal moerasgebieden.
24
De natuurvan de Brabantse Wal staat hier onder druk door overmatige stikstofdepositie (bijna een derde van alle Brabantse stikstofgevoelige natuur is op de Brabantse Wal gelegen), verdroging, versnippering, recreatieve druk en door invasieve exoten.
3.4.3. Natura 2000: Het Zoommeer Het Zoommeer is ontstaan toen in april 1987 de Philipsdam werd voltooid. Het Zoommeer was daarvoor al door de Markiezaatskade (1983) en de Oesterdam (1986) gescheiden van de Oosterschelde. Het verzoetingsproces in het meer duurde een paar maanden, waarna er gekozen werd voor een gefixeerd peil op NAP. Hierdoor viel ca. 220 ha van het voormalige intergetijdengebied permanent droog. De successie van vegetatie is op deze drooggelegen gebieden nog steeds gaande. Net zoals het Markiezaat kent het gebied vooral waarde als vogelbroedplaats. Door de successie van de vegetatie is er in de loop van de afgelopen decennia een sterke variatie geweest in de vogelsoorten die broeden in het gebied. Momenteel heeft het gebied vooral broedwaarde voor de fuut, krakeend, wintertaling en de pijlstaart. Het Zoommeer is overigens weliswaar als Natura-2000 gebied aangemeld, maar nog niet formeel als dusdanig aangewezen. Hiervoor dient onder meer nog besloten te worden of deze wateren zoet mogen blijven of zout moeten worden. Het Markiezaat en het Zoommeer maken samen met de Hogerwaardpolder en de voormalige kustgebieden, het landgoed Mattemburgh en de Molenplaat deel uit van een aaneengesloten natuurgebied van 1.955 ha, waarvan ongeveer 1.000 ha open water is.
3.4.4. Natuurnetwerk Brabant Naast de beschermde Natura 2000-gebieden is er ook veel grond in de gemeente beschermd in het kader van Natuur Netwerk Brabant. Ten noorden van de A58 zijn de veenontginning Halsters Laag en de overige gronden van de Brabantse Wal opgenomen als Natuur Netwerk Brabant. Ook is ten noorden van het Zoommeer de Schelde-Rijnverbinding opgenomen in het Natuur Netwerk Brabant. Het natuurgebied Lange Water loopt parallel aan de Schelde-Rijnverbinding. Dit betreft
een kreekrestant, die uitmondde in de Schelde. Alle natuurgebieden binnen het Natuur Netwerk Brabant worden ook hydrologisch beschermd.
Beschermde natuurgebieden (Natura 2000 en OV Noord-Brabant)
ZOOM
OOSTERSCHELDE
Natuur Netwerk Brabant Natuur Netwerk Brabant - ecologische verbmdmgszone Natura 2000 gebied Behoud en herstel van watersystemen (OV) ÍÍÊ Stiltegebied (OV) I j Attentiezone stiltegebied (OV) Rust- en fourageergebied ganzen en smienten (OV) Attentiezone waterhuishouding (OV)
mi
4 Kilometer
25
Het heden | agrarische gebruiksruimte
3.5 Agrarische gebruiksruimte Het buitengebied van Nederland is niet los te denken van landbouw. Ook in het buitengebied van Bergen op Zoom is er sprake van verschillende vormen van agrarische productie, waarbij grofweg onderscheid gemaakt kan worden tussen lager ge legen zeekleigronden die geschikt zijn voor akker bouw, en hoger gelegen zandgronden die ook voor veehouderij gebruikt worden. Om een indicatie te krijgen van de agrarische gebruiksruimte in het buitengebied van Bergen op Zoom is gebruik gemaakt van de Basisregistratie Gewaspercelen (BRP). Deze dataset bestaat uit de locatie van landbouwpercelen in Nederland met daaraan gekoppeld het gebruik. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen bouwland, braakland, grasland, natuurterrein en overig terrein. Overig terrein omvat in de situatie van het buitengebied van Bergen op Zoom ook voornamelijk gebied voor natuurbeheer (met name de Brabantse Wal is aangeduid als 'Overige').
3.5.1. Akkerbouw Op de percelen in het polderlandschap en in het noordoostelijke buitengebied is voornamelijk sprake van grondgebonden teelt. De soorten gewassen die geteeld worden in Bergen op Zoom lopen sterk uiteen, maar er is voornamelijk sprake van aardappelteelt en graanteelt, met daarnaast ook suikerbieten en uien. In het noordwestelijke poldergebied zijn de zeekleigronden zeer voedingsrijk, waardoor er hier voornamelijk akkerbouw voorkomt. Door het grote areaal van deze zeekleigronden is het percentage grondgebruik dat voor akkerbouw bestemd is in het buitengebied van Bergen op Zoom (4496) relatief hoog in vergelijking met de provincie Noord-Brabant (2796) en Nederland als geheel (2896). Hiermee is Bergen op Zoom, en met name het poldergebied aan de oostzijde op het gebied van landbouw in vergelijking met Noord-Brabant een uniek agrarisch gebied. Dit geldt overigens ook voor de direct omliggende gemeenten, zoals Tholen, Steenbergen en Woensdrecht, waar in verhouding nog meer akkerbouw aanwezig is.
3.5.2. Veehouderijen Het veehouderijbestand van de gemeente Bergen op Zoom is vergeleken met andere gemeenten relatief gering. De grotere clusters van veehouderijen zijn voornamelijk te vinden ten westen van de kernen Lepelstraat en Halsteren. Hier zijn veel van de Wnbvergunningen uitgegeven voor paarden, maar er zijn ook melkveehouderijen en incidenteel een varkenshouderij gevestigd. De rest van de veehouderijen in het buitengebied is bijna uitsluitend in het noordoosten en in enkele agrarische enclaves op de Brabantse Wal te vinden. De gronden in het Markiezaat die ook als grasland aangemerkt worden zijn niet bestemd voor veehouderij, maar bijna uitsluitend als natuurgrond. Wel worden in deze gebieden grote grazers ingezet ten behoeve van natuurbeheer.
Agrarisch grondgebruik uitgesplitst op type
Nederland
26
Noord-Brabant
Het kleine bestand aan veehouderij is een aspect waarin het buitengebied van Bergen op Zoom zich sterk onderscheid. Voor veehouderij is de agrarische gebruiksruimte in de huidige situatie ook gering, mede door de aanwezigheid van veel natuurgebied en stedelijk gebied in de gemeente. Ontwikkelingsmogelijkheden voor veehouderij worden hiermee sterk bemoeilijkt. Met het oog op ontwikkeling naar een meer circulaire landbouw kunnen veehouderijen een belangrijke schakel vormen, vanwege mest en mineralen voor de akkerbouw.
BRP Gewaspercelen en veehouderijen
55f.' IHH-C"—- T--AC7 f MfcJLļpE3 ' o f
X
\
Z V'ř
\ 7 , V‘vy fŅoí ;
\
BRP Gewaspercelen (2021) Bouwland Braakland Grasland ___ Overige Bedrijfscategorie veehouderij* O ® ® o o O
rundvee kalveren varkens pluimvee paarden gemengd
Bedrijfsgrootte (NGE)
x
Voormalige veehouderij 4 Kilometer
* op basis van vergunde rechten uít het BVB (juli, 2021)
27
Het heden | recreatieve gebruiksruimte
3.6 Recreatieve gebruiksruimte Bergen op Zoom is een gemeente met een boven lokale recreatieve aantrekkingskracht. De verschei denheid aan natuurwaarden en gunstige ligging ten opzichte van grote steden zoals Rotterdam en Antwerpen maken het buitengebied van Bergen op Zoom tot een druk bezocht gebied, zowel voor dagtripjes als langere verblijven. Toch zijn er grote verschillen aan te wijzen tussen de mate en manier van recreëren in verschillende uithoeken van het buitengebied.
3.6.1. Verblijfs- en dagrecreatie in het oostelijk buitengebied Recreatievoorzieningen zijn er voornamelijk te vinden in de oostflank van het buitengebied. De Brabantse Wal is een natuurgebied met een bovenlokale aantrekkingskracht, en dit is terug te zien in het aantal verblijfsrecreatieve bedrijven in het gebied. Verblijfsrecreatie is verspreid aanwezig over het gehele grondgebied van de Brabantse Wal, maar er zijn wel clusters te onderscheiden. In het zuiden is er sprake van veel verblijfsrecreatie rondom de lintbebouwing van Heimolen, met een grote camping en verschillende B&B-locaties. Een andere sterke concentratie van verblijfsrecreatie is gelegen ten noordoosten van het knooppunt Zoomland. Hier is een mix van campings en recreatieparken gevestigd rondom het recreatiegebied De Bergse Heide. Andere grote campings zijn te vinden aan de oostrand van het buitengebied, wat gezien de ruime percelering en het open landschap geschikte locaties zijn voor campingbedrijven. Ook het dagrecreatieve voorzieningenniveau op de Brabantse Wal is hoog en divers. Een paar van deze voorzieningen dragen bij aan de bovenlokale aantrekkingskracht van het buitengebied. Dit zijn onder andere het recreatiegebied de Bergse Heide en de goed bewaarde forten van de Zuidelijke Waterlinie (Fort Pinssen en Fort de Roovere).
Rondom de Bergse Heide zijn er ook verschillende horecavoorzieningen te vinden die deze bovenlokale dagrecreatieve functie ondersteunen.
28
Naast de bovenlokale dagrecreatieve voorzieningen kent de Brabantse Wal ook uitloopmogelijkheden voor lokale en extensieve dagrecreatie. Dit zijn naast wandel- en fietsroutes verschillende ruiterpaden en mountainbikeroutes. Op het voormalige stortterrein de Kragge is een mountainbikeroute aangelegd waarvan veel gebruik gemaakt wordt. De enorm grote recreatieve druk op de Brabantse Wal vormt een bedreiging voor de natuurwaarden in dit kwetsbare gebied.
3.6.2. Extensieve recreatie in het westelijk buitengebied In tegenstelling tot de Brabantse Wal is het recreatieve voorzieningenniveau aan de westflank relatief laag. Dit is passend bij het extensieve karakter van recreatie in het waardevolle natuurgebied Markiezaat. Aan de Fianestraat staat een bezoekerscentrum, van waaruit recreanten het gebied wandelend kunnen verkennen. Op recreatief niveau is er daarmee ook sprake van een scheiding tussen het westelijk buitengebied (extensieve dagrecreatie) en het oostelijk buitengebied (meer intensieve verblijfsrecreatie en dagrecreatie). Dat recreatiefuncties sterk aan natuurbeleving gekoppeld zijn, blijkt uit de afwezigheid van recreatiefuncties aan de noordzijde van het buitengebied. Het poldergebied wordt recreatief wel ontsloten met verschillende recreatieve wandel- en fietsroutes, zoals het fietsknooppuntensysteem, LAWroutes, NS-wandelingen en OV-stappers. Incidenteel is er sprake van een horecagelegenheid of dagrecreatieve voorziening maar deze voorzieningen zijn lang niet zo talrijk als op de Brabantse Wal. Verblijfsrecreatieve voorzieningen zijn, met uitzondering van mogelijke nevenactiviteiten (zoals kamperen bij de boer) niet aanwezig in het noorden en westen van het buitengebied van Bergen op Zoom.
knooppunt
Recreatieve gebruiksruimte (wandel- en fietsroutes, horeca, dag- en verblijfsrecreatie)
Natuur Netwerk Brabant Fíetsnetwerk
Wandelroutes LAW-routes NS-wandelingen OV-stappers Streekpaden Recreatie horeca dagrecreatie verblijfsrecreatie
4 Kilometer
29
Het heden | beleidsanalyse
3.7 Beleidsanalyse In het buitengebied van Bergen op Zoom gelden vanuit de provincie Noord-Brabant verschillende beleidskaders voor de fysieke leefomgeving, die zijn samengevoegd in de Omgevingsverordening Noord-Brabant (OV; vastgesteld op 11 maart 2022). Daarnaast is ook regionaal beleid geformuleerd met betrekking tot energie: de Regionale Energiestrategie (RES 1.0) WestBrabant. Perl januari 2024 is de provinciale Omgevingsverordening Noord-Brabant in werking getreden, die Provinciale Staten al op 11 maart 2022 hebben vastgesteld, in navolging van vaststelling van de provinciale Omgevingsvisie in 2018. In deze verordening staan alle provinciale regels over de fysieke leefomgeving bij elkaar. Deze regels hebben betrekking op milieu, natuur, ruimtelijke ordening, water, bodem en wegen in het buitengebied van Bergen op Zoom. De regels in de voormalige Interim omgevingsverordening zijn hierbij gehanteerd als uitgangspunt, maar er hebben wel enkele inhoudelijke wijzigingen plaatsgevonden. Omgevingskwaliteit heeft een centrale plek gekregen bij de instructieregels voor het omgevingsplan aan gemeenten. Er zijn regelingen voor maatwerk opgenomen ter versterking van omgevingskwaliteit. De rechtstreeks werkende regels voor de ontwikkeling van veehouderij en mestbewerking worden vervangen door voorbeschermingsregels.
Vanwege het vervallen van de Wet bodembescherming zijn nieuwe voorbeschermingsregels opgenomen om verontreiniging van het grondwater te voorkomen en er zijn regels opgenomen voor grondverzet in grondwaterbeschermingszones. In de navolgende pagina's wordt aan de hand van relevante thema's voor het buitengebied het huidige provinciale en gemeentelijke beleid toegelicht: stedelijke ontwikkeling, agrarische ontwikkeling en natuurgebieden en niet-agrarische ontwikkelingen.
3.7.1. Stedelijke ontwikkeling Het beleid van de provincie Noord-Brabant is gericht op het bundelen van verstedelijking. Dit betekent dat het overgrote deel van de ontwikkeling van woningbouw, bedrijventerreinen, voorzieningen en infrastructuur plaats dient te vinden in het bestaand stedelijk 30
gebied. In het buitengebied mag alleen verstedelijking plaatsvinden binnen het aangewezen Stedelijk gebied van Bergen op Zoom, Halsteren en Lepelstraat. Met de inwerkingtreding van de provinciale Omgevingsverordening per 1 januari 2024 zijn de eerder aangewezen zones ‘verstedelijking afweegbaar’ komen te vervallen. Wanneer er binnen bestaand stedelijk gebied onvoldoende ruimte beschikbaar is, wat zowel ruimtelijk als vanwege kwaliteitsoverwegingen het geval kan zijn, kan nieuwvestiging van een duurzame stedelijke ontwikkeling binnen Landelijk gebied onder strikte voorwaarden worden toegestaan. Elke stedelijke ontwikkeling buiten begrensd bestaand stedelijk gebied zal dan wel goed onderbouwd moeten worden met toepassing van de basisprincipes voor een evenwichtige toedeling van functies en vanuit de ‘lagenbenadering' en het principe van water en bodem sturend. Dergelijke stedelijke ontwikkelingen vallen echter sowieso buiten de scope van deze visie.
3.7.2. Agrarische ontwikkeling en natuurgebieden In het buitengebied wordt in provinciaal beleid onderscheid gemaakt tussen agrarische en niet-agrarische functies, waarvoor de ontwikkelingsmogelijkheden verschillen afhankelijk van de afstand tot natuurgebieden. Hiervoor zijn drie verschillende zoneringen opgenomen, waarbinnen verschillende regels voor ontwikkeling gelden. De natuur bevindt zich in de zone aangegeven als Natuur Netwerk Brabant, waar de ontwikkelingsmogelijkheden het strengst beperkt zijn. Het gebied daaromheen is aangegeven als ‘Groenblauwe waarden', die het groenblauwe kerngebied beschermd en voor verbinding met het omliggende gebied zorgt. De Groenblauwe waarden bestaat overwegend uit agrarisch gebied, met belangrijke nevenfuncties voor natuur, water en extensieve recreatie. De gronden buiten de Groenblauwe waarden zijn aangeduid als Landelijk gebied. Dit is een multifunctionele gebruiksruimte waarin agrarische functies in samenhang met andere functies zoals natuur, water, recreatie, toerisme en kleinschalige stedelijke functies uitgeoefend worden.