CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Rekenkamerrapport RKWB - Evaluatie Schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Beeldvorming 4 september 2024, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Rekenkamenapport Evaluatie beleid en uitvoering schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom32.833 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Afweging alternatieven

Partners

Relevante onderzoeken

Planning

Raakvlakken ander beleid

Begroting

Belangen doelgroep en derden

Voortgangsrapportages

Probleemanalyse Doelstellingen

Aanwezig - Begrijpelijk - Vergelijkbaar - Tijdig

In de initiatieffase dient idealiter informatie te worden geleverd over het probleem, over mogelijke oplossingen en over doelstellingen. In de uitwerkingsfase dient informatie te worden geleverd over alternatieven, over de weging van de alternatieven, relevante onderzoeken, raakvlakken met ander beleid en belangen van doelgroepen en derden. In de laatste fase gaat het om de besluitvorming over het beste alternatief. Voor dat alternatief moet er een helder en controleerbaar plan liggen waarin vragen worden beantwoord als: wat gaan we precies doen, wat mag dat kosten, wie doet wat, wanneer is het klaar, hoe is de informatievoorziening over de voortgang georganiseerd en hoe vindt de monitoring plaats van de te behalen doelstellingen etc.

21

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Bestuurlijke reactie van het college van B&W

22

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

23

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

24

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

25

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

26

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

27

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Nawoord rekenkamer Het college geeft aan dat onze conclusies steun geven aan het streven om de beleidscyclus door te ontwikkelen, en het ziet de uitkomsten van het onderzoek als positieve feedback. Wij zijn er blij mee dat ons onderzoek gewaardeerd wordt. Het onderzoek kan een mooie bijdrage leveren aan de verdere beleidsontwikkeling op het terrein van armoede en schuldhulpverlening. Het college heeft de afgelopen periode goede stappen gezet. Dat het college 16 van de 19 aanbevelingen overneemt, toont ook aan dat er nog voldoende verbetermogelijkheden in beleid en uitvoering onderkend worden. Over de betrokkenheid van de gemeenteraad zal de rekenkamer bij de presentatie verduidelijking geven, als bij de raad een “ambivalent beeld” over zijn rol zou bestaan. Ten aanzien van de drie niet overgenomen aanbevelingen merken wij nog het volgende op. Ad 5) Indien de te ontwikkelen monitor voldoende inzichten gaat bieden over het cumulatieve effect van de minimaregelingen (landelijke en lokaal) op de armoedeval, dan zou deze aanbeveling niet nodig zijn. Met periodiek bedoelt de rekenkamer dat een dergelijk onderzoek bij grote wijzigingen in beleid een dergelijke berekening laat maken. Dit zal in de praktijk bij de start van een nieuwe beleidsperiode zijn. De kosten zullen derhalve beperkt zijn. Ad 9) Het gaat er de rekenkamer om dat de informatievoorziening verbetering behoeft.

Als dit op een praktische wijze kan, zonder communicatieplan, is dat ook prima. Ad 15) Onze aanbeveling om een convenant te sluiten tussen ISD en bewindvoerders blijft overeind. Als de ISD straks is aangesloten bij de NVVK (conform aanbeveling 14), dan kan dit geëffectueerd worden. Hoewel het college naar aanleiding van onze aanbevelingen van plan is diverse acties in gang te zetten, adviseren wij de gemeenteraad om onze aanbevelingen integraal over te nemen. Voorts adviseren wij de raad vinger aan de pols te houden bij de implementatie van de aanbevelingen.

28

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Deel B: Nota van bevindingen

29

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

1. Beleid armoede en schuldhulpverlening gemeente Bergen op Zoom In dit hoofdstuk is het huidige beleid van de gemeente Bergen op Zoom rondom armoede en schuldhulpverlening beschreven. We beginnen met een schets van de lokale context van Bergen op Zoom en een beschrijving van de organisatie rondom de armoedebestrijding en de schuldhulpverlening.

1.1. Lokale context 1.1.1. Sociaal economische kenmerken Bergen op Zoom bestaat naast de stad Bergen op Zoom, ook uit de dorpen Halsteren, Lepelstraat, Heimolen, Kladde en Klutsdorp. De lokale context van de gemeente Bergen op Zoom kan worden geschetst aan de hand van een aantal kenmerken. In deze paragraaf staan enkele kerngegevens over de inkomens- en vermogenspositie van huishoudens en inwoners van de gemeente Bergen op Zoom. Aangezien de gemeente Bergen op Zoom zelf niet actief monitort op de ontwikkeling in de doelgroep voor het armoedebeleid is voor dit onderzoek gebruik gemaakt van de Armoede Index van KWIZ. In bijlage 2 staat een meer uitgebreide schets van de sociaaleconomische status van de gemeente Bergen op Zoom. In bijlage 3 staat de toelichting op de systematiek van de Armoede Index. In de gemeente Bergen op Zoom is 8,2 procent van alle huishoudens afhankelijk van een inkomen tot en met 100% van het Wettelijk sociaal minimum (Wsm). Van alle huishoudens heeft één op de negen huishoudens een inkomen tot 120 procent van het sociaal minimum. Het werkloosheidspercentage ligt in lijn met het landelijk gemiddelde 6. Van alle kinderen groeit één op de tien op in armoede. Hiermee ligt het aandeel kinderen dat in Bergen op Zoom opgroeit in armoede hoger dan het landelijk gemiddelde en ook hoger dan de gemeenten in de regio.

In bijlage 4 staat het Wettelijk kader armoedebeleid (Participatiewet) nader toegelicht.

6 Waar staat je gemeente (z.d.). https://www.waarstaatjegemeente.nl/jive?workspace_guid=2eadeea0-

b846-4240-aeab-2391d60d7880.

30

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Tabel 1.1.1 Minimahuishoudens in de gemeente Bergen op Zoom 78 Minimahuishoudens gemeente Bergen op Zoom Aantal huishoudens Aandeel in gemeente

100% Wsm 2.565 8,2%

110% Wsm 2.847 9,1%

120% Wsm 3.499 11,2%

130% Wsm 4.227 13,5%

Aantal kinderen % kinderen t.o.v. alle kinderen in Bergen op Zoom

1.199

1.223

1.402

1.727

9,7%

9,8%

11,3%

13,9%

Schulden en vermogen In de gemeente Bergen op Zoom zijn er in 2020 3.080 huishoudens met problematische schulden in beeld. Dit is 9,9 procent van alle huishoudens. Het aandeel huishoudens met problematische schulden ligt in Bergen op Zoom daarmee boven het landelijk gemiddelde van 7,9 procent9. Ook in vergelijking met de gemeente in de regio is het aandeel hoger, met uitzondering van Roosendaal. In Etten-Leur gaat het om 7,7 procent van alle huishoudens, in Drimmelen 5,2 procent, in Roosendaal 10,1 procent en in de provincie Noord-Brabant 7,6 procent. Het aandeel wanbetalers van de zorgverzekering in Bergen op Zoom ligt hoog: dit is 17 procent van de mensen ten opzichte van 6,2 procent landelijk. Het beeld is vertekend, omdat Bergen op Zoom een centrumgemeente is, maar dan nog ligt het percentage behoorlijk hoog. De schuldhulpverlening in Bergen op Zoom is breed toegankelijk voor alle natuurlijke personen van wie redelijkerwijs is te voorzien dat zij hun schulden niet meer zonder ondersteuning zelf kunnen betalen. Het uitgangspunt voor de toetreding tot de schuldhulpverlening zijn de bepalingen van Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs). De aanvrager is 18 jaar of ouder, inwonend en ingeschreven in de gemeente Bergen op Zoom én gemotiveerd of te motiveren 10. In bijlage 5 staat de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening nader toegelicht.

1.1.2. Signaleringen rond de ontwikkeling in de doelgroep In de interviews en enquête onder ketenpartners is ten aanzien van de ontwikkelingen in de doelgroep en hulpvragen een aantal (niet-geverifieerde) signaleringen gedaan. Hulpvragen Een ruime meerderheid van de ketenpartners geeft aan dat ze een toename zien in het aantal hulpvragen rond armoede en schulden dat bij hen binnenkomt. Hun verwachting voor de komende jaren is dat de aantallen hulpvragen verder zullen oplopen. Bovendien geven bijna alle 7 7 De normbedragen per maand per 1 januari 2024 zijn als volgt voor personen van 21 jaar tot de AOW

leeftijd: alleenstaanden/ Alleenstaande ouders/ eenpersoonshuishoudens: €1.284. Partners/ gehuwden en samenwonenden: €1.834. Als er sprake is van kostendelers, wordt daar op gecorrigeerd. 8 De gemeente Bergen op Zoom heeft geen duidelijke definitie vastgesteld voor armoede. In Nederland worden verschillende begrippen gehanteerd om armoede te definiëren: het Sociaal en Cultureel Planbureau gebruikt het niet-veel-maar-toereikend-budget het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hanteert de lage inkomensgrens om armoede te definiëren vanuit het financiële perspectief. de beleidsmatige inkomensgrens, die is gebaseerd op het wettelijk sociaal minimum. Voor het in kaart brengen van de doelgroep wordt in dit rapport deze definitie gehanteerd. 9 Waar staat je gemeente (z.d.). Het CBS baseert het aantal huishoudens met problematische schulden op registraties over betalingsachterstanden bij de Belastingdienst, de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) en het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), bij BKR geregistreerde betalingsachterstanden en schuldregelingen, wanbetalers van de zorgverzekering, de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen (WSNP) en het Centraal Curatele en Bewind Register (CCBR). 10 Beleidsplan Schuldhulpverlening Bergen op Zoom 2020-2024.

31

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

ketenpartners aan dat ze eveneens een toename in de complexiteit van binnenkomende hulpvragen zien zowel bij minimahuishoudens als bij huishoudens die gebruikmaken van schuldhulpverlening; er spelen naast financiële problemen tegelijkertijd ook andere problematieken zoals laaggeletterdheid, verslaving of jeugdzorg. Een ander signaal is dat steeds meer mensen die bijvoorbeeld in loondienst zijn, met eigen huis problematiek en problematiek rond huwelijksvermogensrecht en alimentatieverplichtingen zich melden voor een hulp- of ondersteuningsvraag bij schuldhulpverlening. Dit zorgt voor veel meer juridische aspecten bij de schuldhulpverlening en maakt de hulpverlening meer complex. Doelgroep Ten aanzien van de doelgroepen zien ketenpartners en gemeentelijke medewerkers enkele ontwikkelingen. Zowel de gemeentelijke medewerkers als de ketenpartners signaleren dat het aantal statushouders groeit. Daarnaast melden zich meer zzp’ers en kleine ondernemers die de coronasteun niet kunnen terugbetalen. Ondernemers zijn een lastige groep om te helpen, omdat zij geen vast inkomen hebben; volgens ketenpartners is deze groep daarom ook niet (goed) in beeld bij de gemeente, terwijl de problematiek groot is. Een andere groeiende groep, die tussen wal en schip valt, is de werkende armen.

Deze inwoners willen volgens de betrokkenen hun hand niet ophouden en zullen zich niet snel melden voor hulp of ondersteuning. Vanuit woningcorporatie Stadlander wordt opgemerkt dat er steeds meer mensen met psychische problematiek instromen in de huurwoningen. Woningen moeten passend toegewezen worden en er gaan relatief veel woningen naar statushouders of andere mensen met een voorrangsregeling. Deze inwoners hebben niet altijd het overzicht en kunnen niet met complexe zaken omgaan. Zij hebben dan ook extra ondersteuning nodig. Ketenpartners onderschrijven dat ‘kwetsbare huurders’ ook een belangrijke doelgroep vormen voor het armoede- en schuldenbeleid; bijvoorbeeld inwoners met een licht verstandelijke beperking of psychische problematiek. De ketenpartners hebben in de gesprekken aangegeven dat er ook in Bergen op Zoom nog steeds een taboe heerst op geldproblemen. Dit zorgt ervoor dat mensen met betalingsproblemen pas laat in beeld komen en/ of zich laat melden. De mensen die al wel op tijd in beeld komen door de vroegsignalering belanden in de meeste gevallen niet in de schuldhulpverlening. De meeste mensen vinden het nog te vroeg om actie te ondernemen en denken het zelf nog op te kunnen lossen.

1.2. Beleid en doelstellingen In deze paragraaf komen verschillende beleids- en uitvoeringsplannen aan bod. Er is geen vigerend beleidsplan voor het gehele sociaal domein (de vorige is over de periode 2018-2021). Wel ligt er een toekomstvisie 2035 voor de gemeente Bergen op Zoom 11. Hierin worden de hoofdthema’s uit de toekomstvisie van de gemeente Bergen op Zoom aan de Global Goals 12 gelinkt, omdat de gemeente duurzame ontwikkeling belangrijk vindt. Als handelingsperspectief wordt gesteld dat gezond en gelukkig leven wordt gestimuleerd door onder andere armoedebestrijding. Verder wordt hierop niet ingegaan. Daarnaast is er ten tijde van het schrijven van dit rapport een actieplan Armoedeverzachting in ontwikkeling. Voor schuldhulpverlening is er wel een beleidsplan vastgesteld. De verhouding van deze plannen tot elkaar is schematisch weergegeven in figuur 1.3.1.

11 Toekomstvisie 2035, gemeente Bergen op Zoom. 12 Opgesteld in 2015 door de VN als Global Goals for Sustainable Development.

32

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Aangezien er geen specifieke nota is voor het armoedebeleid, zijn de doelen en het beleid omtrent armoede voor de huidige beleidsperiode niet expliciet vastgelegd. Figuur 1.2.1. Overzicht beleids- en uitvoeringsplannen op armoede en schuldhulpverlening

Focusakkoord 2020-2022 Het Focusakkoord is in 2020 opgesteld, naar aanleiding van een inventarisatie onder de partijen en fracties van de gemeente. In het Focusakkoord zijn voor zes programma’s13 doelen opgesteld. In programma 2 ‘Samen leven, samen doen’ staan de zeven doelstellingen voor het sociale domein. Relevant voor het armoede- en schuldhulpverleningsbeleid zijn het realiseren van de Uitvoeringsorganisatie Sociaal Domein, aanpak van werkloosheid en jeugdwerkloosheid in het bijzonder, mensen die een uitkering ontvangen, stimuleren we om iets terug te doen, tijdelijke ondersteuning bieden aan mensen met inkomensproblematiek en het terugdringen van zorgvragen voor schuldhulpverlening. Bestuursakkoord ‘Samen bergen verzetten’ 2022-2026 In het bestuursakkoord geeft Bergen op Zoom elf leidende principes (zie bijlage 7) en de prioriteiten van de zes programmapunten weer. In programma 2 ‘Samen leven, samen doen’ heeft de gemeente een aantal prioriteiten van het sociaal domein opgesteld, die allen raken aan het armoedebeleid en de schuldhulpverlening: 1. We verbeteren de gemeentelijke toegang tot zorg en ondersteuning. Deze moet toegankelijker en beter vindbaar zijn.

13 De programma’s zijn 1) besturen, samenwerken en veiligheid, 2) samen leven, samen doen, 3)

economie en werkgelegenheid, vrijetijdseconomie en onderwijs, 4) woon- en leefomgeving (fysiek domein), 5) bedrijfsvoering, financiën en dienstverlening, en 6) duurzaamheid

33

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

2. Als een inwoner of een gezin met meerdere soorten problemen (inkomen, schulden, wonen, gezondheid, veiligheid) kampt, dan pakken we dit samen met andere partijen in samenhang aan. 3. We gaan uit van de oplossing en niet van een regeling. Dat betekent dat maatwerk een oplossing kan zijn die gevonden wordt in de buurt (het wijkhuis of jongerenwerk) of in het eigen sociale netwerk (familie, vrienden, verenigingen). 4. We richten onze processen in op basis van vertrouwen in onze inwoners en professionals (minder controle en bureaucratie). 5. We gaan verder met het werken met maatschappelijke businesscases. We leren van de ervaringen van onze inwoners, professionals, buur- en samenwerkingsgemeenten en bewezen goede voorbeelden. 6. We streven naar nul uithuisplaatsingen van kinderen, nul schadelijke wachttijden, nul uithuiszettingen door (huur)schuld en nul daklozen. We willen zoveel mogelijk inwoners onafhankelijk maken van onze bijstandsuitkeringen en andere inkomensregelingen en in hun eigen kracht zetten. 7. De geplande bezuinigingen op onze welzijns- en vrijwilligersorganisaties voeren we uit, maar we korten daarna niet verder op deze subsidies. We willen een betere samenwerking door kennis, accommodaties, budgetten en financiën te combineren. 8. We zorgen voor een stevige lobby in de VNG richting Rijksoverheid om reële vergoedingen voor noodzakelijke zorg af te dwingen.

Beleidsplan Sociaal Domein Brabantse Wal 2018-2021 Het beleidsplan ‘Sociaal Domein Brabantse Wal’ is verlopen en formeel is er geen vigerend beleidsplan. Er is dus geen beleid geformuleerd voor de nieuwe periode. De visie voor het sociale domein over de periode 2018 tot en met 2021 is als volgt: ‘Het is essentieel dat iedereen op de Brabantse Wal zo volledig en volwaardig mogelijk mee kan doen in de samenleving.’ Aan deze visie hebben de gemeenten van de Brabantse Wal tien uitgangspunten opgesteld. Per uitgangspunt beschrijft de Brabantse Wal een terugblik, evaluatie, de doelen en een aanpak. In het onderstaande zetten we de uitgangspunten die de thema’s armoede en schuldhulpverlening raken kort op een rij: • Eerst eigen kracht: mensen zijn in eerste instantie zelf verantwoordelijk en kunnen heel veel zelf, alleen of met hulp van anderen in hun omgeving; • We zetten op tijd in: de gemeente verschuift een deel van de middelen en menskracht naar meer preventie door onder meer de bekendheid van de minimaregelingen te vergroten en het informeren van inwoners op een toegankelijke wijze over de gemeentelijke regelingen met een overzichtelijke, op de doelgroep toegespitste en goed functionerende website.

• Dichtbij: de ondersteuning van inwoners die niet zelfstandig kunnen meedoen organiseert de gemeente preventief dichtbij de inwoner door vroegsignalering; • Het vangnet als noodzakelijke oplossing: de gemeente zorgt dat het vangnet effectiever wordt, onder andere door goede samenwerking en door waar nodig in te zetten op individuen of doelgroepen. • Maatwerk: de gemeente biedt ondersteuning op maat: de vraag is maatgevend in plaats van het aanbod; • Ontschotting en winst door samenwerking: de gemeenten, inwoners en betrokken partners werken samen aan hetzelfde doel vanuit één gemeenschappelijke visie; • Eén gezin/ huishouden, één plan, één regisseur: indien meerdere ondersteuners betrokken zijn bij inwoners die niet zelfstandig kunnen meedoen, stemmen deze ondersteuners onderling af en vormen een sluitend ondersteuningsnetwerk; • We gaan uit van het te bereiken resultaat, niet de procedures zijn leidend. 34

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

Op de genoemde acties en doelen wordt in de verantwoording niet teruggekomen. Het beleid is dus niet verder uitgewerkt.

1.2.2. Actieprogramma armoedeverzachting In het najaar van 2023 is de gemeente Bergen op Zoom gestart met het opstellen van een actieprogramma Armoedeverzachting onder het motto “Samen lukt meer dan alleen”. Doel van het actieprogramma is dan ook de samenwerking met de organisaties die actief zijn in Bergen op Zoom rond armoede en schulden naar een hoger niveau te tillen. Het actieprogramma bestaat uit een aantal programmalijnen, gewenste resultaten en kritische prestatie-indicatoren. De programmalijnen zijn: 1. Samen slimmer. Het beleid en uitvoering komen samen tot stand in een netwerk van samenwerkingspartners. Het beoogde resultaat is dan ook dat de netwerksamenwerking tot een hoger niveau is gebracht. Dit wil men bereiken door een quiet community op te richten 14, netwerkbijeenkomsten te organiseren en een digitaal platform in te richten voor informatievoorziening en delen van kennis. 2. Zonder drempels. Met deze programmalijn wil de gemeente bereiken dat alle Bergenaren de juiste zorg en ondersteuning krijgen op het gebied van bestaanszekerheid en melden zich eerder om problemen aan te pakken. Het thema geldzaken is vast onderdeel in alle klantgesprekken in het sociaal domein. 3. Investeren in financieel fitte Bergenaren.

In dit programma worden signalen van problemen met rondkomen zo vroeg mogelijk en in samenhang opgepakt, waardoor problemen makkelijker op te lossen zijn. Beoogd resultaat is dat er minder her-instroom in de bijstand is en in de ketensamenwerking is bestaanszekerheid kern van de organisatie of instelling. Bergenaren kunnen volwaardig meedoen aan de maatschappij door bestaanszekerheid op verschillende gebieden te bevorderen. 4. Grip op je geld. Met dit programma wil de gemeente de financiële kennis en vaardigheden bij de jeugd vergroten. Het beoogde resultaat is dat alle jongeren in Bergen op Zoom, wanneer ze 18 jaar worden, gerichte informatie krijgen over rechten en plichten en dat het onderwijsveld actief is betrokken bij de Alliantie Armoedeverzachting. 5. Meten is weten. De gemeente wil haar kennis over inwoners op het gebied van geldzaken beter in kaart brengen. Beoogd resultaat is een armoededashboard dat inzichtelijk maakt hoe de gemeente het doet op bestaanszekerheid. Het actieprogramma is nu in uitvoering. In januari is de gemeenteraad ingelicht en bijgepraat over het actieplan en hebben ze input kunnen leveren. Naar aanleiding van die input zijn twee projecten uitgesteld: het project inrichten digitaal platform en de doe mee pas voor het openbaar vervoer. Het plan van aanpak is ontwikkeld door meerdere werksessies met veel verschillende organisaties.

1.2.3. Beleidsplan Schuldhulpverlening Bergen op Zoom 2020-2024 In het beleidsplan Schuldhulpverlening 2020-2024 houdt de gemeente Bergen op Zoom de visie en uitgangspunten uit het beleidsplan Sociaal Domein Brabantse Wal (2018-2021) aan. De gemeente Bergen op Zoom vult de visie voor schuldhulpverlening aan met: ‘De gemeente Bergen op Zoom voorkomt zo veel mogelijk problematische schulden en zet daarom de komende periode in op preventie en vroegtijdige signalering’.

14 Voor verdere informatie zie https://quiet.nl

35

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

In het beleidsplan heeft de gemeente negen doelstellingen voor integrale schuldhulpverlening geformuleerd: • Voorkomen van problematische schulden: integrale dienstverlening zoveel mogelijk laten aansluiten op de situatie van inwoners. Middels voorlichting en advisering wil de gemeente vroegtijdig inspringen op de hulpvraag van inwoners. • Het netwerk vormt een sterke keten op het gebied van preventie en vroegsignalering. Met behulp van vindplaatsen bij maatschappelijke partners wil de gemeente vroegtijdige signalering faciliteren. De gemeente wil de deskundigheid onder medewerkers en vrijwilligers van deze organisatie bevorderen. • Vergroten van de financiële redzaamheid van de burger door richting te geven aan hoe inwoners ondersteund kunnen worden in het zelfstandig op orde krijgen en houden van financiële zaken. • Problemen worden integraal aangepakt. Naast de hulpvraag gericht op financiële problemen moeten ook de overige hulpvragen worden verkend en instrumenten worden ingezet ter bestrijding van armoede en sociale uitsluiting (minimaregelingen). • Kinderen worden ondersteund bij de financiële opvoeding. De gemeente gaat actief scholen benaderen om voorlichting te geven. • De burger blijft zelf verantwoordelijk. De inwoners behouden zoveel mogelijk zelf de regie, rekening houdend met de belastbaarheid van de inwoners.

• Maatschappelijke kosten worden verminderd of voorkomen. In het kader van vroegsignalering gaat de gemeente inzetten op de samenwerking met maatschappelijke partners en bedrijven. De gemeente gaat bedrijven actief benaderen om met name de afdelingen personeelszaken te informeren over de mogelijkheden van de gemeentelijke schuldhulpverlening voor inwoners. • De dienstverlening is toegespitst op het individu. Het uitgangspunt van de gemeente is een vraaggerichte aanpak met maatwerk richting de inwoners. • De dienstverlening is kwalitatief goed. De gemeente organiseert extra ondersteuning en nazorg om het slagingspercentage te verhogen en het recidivepercentage te verlagen. Daarbij moet de aanbieder van de trajecten lid zijn van de NVVK. De schuldhulpverlening van de gemeente is verder gebaseerd op drie pijlers. 1) Preventie & Nazorg. Het doel hiervan is bewustwording creëren bij inwoners om te voorkomen dat inwoners (opnieuw) financiële verplichtingen aangaan die zij niet kunnen betalen, zodat inwoners zorg kunnen dragen voor een gezonde financiële toekomst. Belemmeringen voor participatie en/of maatschappelijke kosten kunnen worden voorkomen. Dit betreft vroegsignalering (het voorkomen dat betalingsachterstanden oplopen tot problematische schuld bij inwoners, door vroegtijdig te signaleren en hulp aan te bieden) en Nazorg (het voorkomen van terugval). 2) Stabilisatie.

Het doel van deze fase is rust creëren, waaruit de aflossing van de schulden kan worden opgestart. Indien een klant zogeheten ‘niet saneerbare schulden’ heeft, is het beoogde resultaat van deze fase om een rustige situatie te creëren waarin de klant geen nieuwe schulden maakt. Daarbij is de focus ook gericht op het afbetalen van alle schulden over een langere periode. 3) Het oplossen van schulden. Het doel is om een schuldenvrije toekomst te realiseren met als uitgangspunt dat de schuldenaar in beginsel zijn schulden volledig afbetaalt. In sommige situaties is daarbij een herschikking van de verplichtingen nodig, bijvoorbeeld door de inzet van betalingsregelingen of herfinancieringen. Aan de doelstellingen en de genoemde pijlers zijn geen indicatoren gekoppeld om de voortgang te meten.

36

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

1.2.4. Uitvoeringsplan Schuldhulpverlening Brabantse Wal 2020-2024 Voor de gemeenten Bergen op Zoom, Steenbergen en Woensdrecht ligt er het Uitvoeringsplan Schuldhulpverlening 2020-2024. De drie gemeenten zien behoefte aan een meer integrale benadering van de schuldhulpverlening, door complexe problematieken. In dit plan beschrijft de ISD Brabantse Wal de uitvoering van de schuldhulpverlening aan de hand van thema’s. ISD de Brabantse Wal heeft per thema actiepunten opgesteld. Daarbij hebben zij een overzicht gegeven waarin per actie is aangeven wanneer en door wie een actie opgepakt wordt (zie bijlage 9). Inzet op preventie en vroegsignalering De ISD wil op preventie inzetten door aandacht te besteden aan inwoners met financiële problemen, in te zetten op het informeren van jongeren middels voorlichting op school, het benaderen en betrekken van werkgevers, ondernemers voorlichten en in gesprek te gaan met banken over de schuldregeling voor huiseigenaren. In het kader van vroegsignalering werkt de ISD samen met landelijke zorgverzekeraars, energie- en waterleveranciers. Achterstanden worden gemeld aan de gemeente en de gemeente informeert inwoners over de mogelijke hulpverlening. Verder wil de ISD de ‘vroeg eropaf’ aanpak onderzoeken.

Koppeling met (lokaal) armoedebeleid De ISD vindt het belangrijk dat inwoners met een laag besteedbaar inkomen en/of financiële problemen gebruik maakt van de beschikbare regelingen en toelagen. Een breed toegankelijke schuldhulpverlening De ISD wil een breed toegankelijke schuldhulpverlening realiseren door naast een schuldregeling, andere ondersteuningsdiensten aan te bieden. Ook wil de ISD dat inwoners zich zo eenvoudig mogelijk kunnen aanmelden en hulp ontvangen, wanneer zij niet voldoende vaardigheden hebben om aanvraagformulieren in te vullen. Een integrale aanpak De ISD vindt het belangrijk om samen te werken met interne en externe partners. Intern wil de ISD dat er onderling wordt doorverwezen, er een brede uitvraag plaatsvindt en dat consulenten signaleren of er problemen zijn. Ook moet er bij de start van een hulpverleningstraject worden bepaald wie casemanager en regisseur is. Betrokken teams of afdelingen overleggen over een casus bij multidisciplinaire problematieken. Verder wil de gemeente vaker budgetbeheer inzetten, wanneer dit passend is. Op het gebied van samenwerking met externe partijen wil de ISD afspraken maken over regie met ketenpartners. Verhouding tot schuldeisers Het is van belang dat de schuldhulpverleners een goede relatie hebben met de schuldeisers, aangezien inwoners afhankelijk zijn van schuldeisers voor een akkoord op een schuldregeling.

De ISD wil sterk inzetten op het stimuleren van open communicatie met de schuldeisers, voor alle partijen is dit de meest optimale situatie. De ISD wil daarom gebruik maken van convenanten, de voorwaarden voor een schuldregeling in acht blijven nemen en duurzame ondersteuning bieden. Ondernemers en gemeentelijke schuldhulpverlening Doelstelling is om door vroegtijdige ondersteuning te voorkomen dat een levensvatbare onderneming in een problematische schuldensituatie terecht komt en daardoor beëindigd moet worden. Ook is het doel dat er een duurzame oplossing wordt geboden en dat de ondernemer daarbij ondersteuning en begeleiding krijgt. De ISD wil dit bereiken door schulden te regelen met behulp van een Bbz-krediet voor levensvatbare bedrijven, de schulden regelen voor zzp’ers met een stabiel inkomen en ex-ondernemers en hulp bieden bij administratie en de inzet van vrijwilligers.

37

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

1.2.5. Uitvoeringsplan vroegsignalering schulden Bergen op Zoom pilot 2024 Op basis van een uitgevoerde evaluatie in de werkwijze van de vroegsignalering (zie hoofdstuk 4 voor meer toelichting hierop) is een nieuwe werkwijze ontwikkeld. Deze werkwijze staat beschreven in het uitvoeringsplan Bergen op Zoom pilot 2024. Het doel van de pilot is het verhogen van het bereik van de vroegsignalering. In dit plan staat de nieuwe werkwijze nader toegelicht. Schematisch ziet deze werkwijze er als volgt uit. Figuur 1.2.1. Werkwijze vroegsignalering pilot 2024

In het uitvoeringsplan staat specifiek beschreven hoe de ISD wil toetsen of deze aanpak vroegsignalering bijdraagt aan het beoogde doel. De volgende gegevens worden medio augustus 2024 gemonitord en aan het college gerapporteerd: • Het aantal signalen dat binnenkomt, ingedeeld naar prioriteit; • Het aantal door Certin telefonisch bereikte inwoners; • Het aantal signalen waarbij wel contact is gezocht maar geen contact gelegd kon worden met reden (niet thuis, weigering); • Het aantal signalen waarop wel een gesprek plaats heeft gevonden, met resultaat: hervatten betaling, doorverwijzing schuldhulpverlening of andere hulpverlening (het bereik); Alle rapportages zijn te filteren en in te delen op basis van wijk, buurt, datum, team en resultaat.

38

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

1.3. Ambities, doelen en eisen en bijbehorende effect- en prestatieindicatoren 1.3.1. Indicatoren ‘Samen leven, samen doen’ De gemeente Bergen op Zoom hanteert de volgende indicatoren voor het monitoren van de acht doelstellingen voor het sociale domein uit de Meerjarenraming van 2023-202515: -

Banen (aantal per 1.00 inwoners in de leeftijd 15-64 jaar) Jongeren met delict voor de rechter (percentage 12 t/m 21-jarigen) Kinderen in een uitkeringsgezin (percentage kinderen tot 18 jaar) Netto arbeidsparticipatie (percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de beroepsbevolking) Werkloze jongeren (percentage 16 t/m 22-jarigen) Personen met een bijstandsuitkering (aantal per 10.000 inwoners) Lopende re-integratievoorzieningen (aantal per 10.000 van 15-64 jaar) Jongeren met jeugdhulp (percentage van alle jongeren tot 18 jaar) Jongeren met jeugdbescherming (percentage van alle jongeren tot 18 jaar) Jongeren met jeugdreclassering (percentage van alle jongeren van 12 tot 23 jaar) Cliënten met een maatwerkarrangement Wmo (aantal per 10.000 inwoners)

Met de Factsheets Sociaal Domein wordt de gemeenteraad 1 keer per kwartaal geïnformeerd over de stand van zaken van de genoemde activiteiten, beschreven in de meerjarenraming. Voor ondersteunende/bredere achtergrondinformatie is een handboek sociaal domein opgesteld 16. Er wordt niet verantwoord rond indicatoren voor armoede en schulden.

1.4. Evaluatie en resultaten De gemeente Bergen op Zoom heeft in de jaarstukken van 2022 17 bij programma 2 ‘Samen leven, samen doen’ de acht doelstellingen voor het sociale domein geëvalueerd. Een aantal zijn meer op zorg en samenleven gericht, zoals zo lang mogelijk zelfstandig wonen en een gezonde samenleving. De volgende doelstellingen raken direct of indirect aan het armoedebeleid. Realiseren van de Uitvoeringsorganisatie Sociaal Domein (integrale toegang) met één proces en één informatiesysteem, waarbij we focussen op wat werkt; Als resultaat is in 2020 de Uitvoeringsorganisatie Sociaal Domein gerealiseerd. Aanpak van werkloosheid en jeugdwerkloosheid in het bijzonder; Er zijn in 2022 244 mensen geheel of gedeeltelijk uitgestroomd, waarvan 69 jongeren. Er is voldaan aan de taakstelling door 40 personen op een beschutte werkplek te plaatsen. Tevens is Social Return on Investment opgezet om voor meer werkgelegenheid te zorgen voor mensen die verder van de arbeidsmarkt afstaan. Voor nieuwkomers gelden verschillende opties, waaronder de Wet Inburgering, een taalaanbod en een Plan Inburgering en Participatie. Mensen die een uitkering ontvangen, stimuleren we om iets terug te doen; Mensen die zich melden voor een uitkering worden gestimuleerd door onder andere re-integratie of sociale activering, waarvoor diverse vrijwilligersorganisaties zich inzetten.

Tijdelijke ondersteuning bieden aan mensen met inkomensproblematiek; Diverse maatschappelijke organisaties zijn uitgenodigd om energiearmoede te bestrijden. De energietoeslag is uitgekeerd en er is het Noodfonds waar inwoners aanspraak op kunnen maken

15 Begroting 2022, Meerjarenraming 2023-2025, oktober 2021. 16 Meerjarenraming 2023-2025, Gemeente Bergen op Zoom 17 Jaarstukken 2022, gemeente Bergen op Zoom.

39

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

als zij problemen hebben om de energierekening te kunnen betalen. Dit is later opgegaan in het Doorbraakfonds. Terugdringen van zorgvragen voor schuldhulpverlening; Vroegsignalering heeft in 2022 meer vorm gekregen in de gemeente, waaronder meer vastelasten leveranciers die zich hebben aangesloten en er zijn meer afspraken met woningcorporaties gemaakt.

1.5. Wijziging evaluatie sociaal domein De gemeente heeft in juni 2023 besloten om de wijze van evaluatie aan te passen. Dit is ook in lijn met de leidende principes uit het bestuursakkoord 'Samen Bergen Verzetten'. Met name leidend principe 4: 'Wij communiceren open, eerlijk en transparant over (de effecten van) ons beleid, onze uitgaven en beweegredenen, meevallers én tegenslagen met elkaar en met de samenleving' en 8: 'Onze doelstellingen zijn meetbaar.' Informatie over de uitvoering van het sociaal domein deelt de gemeente18: - via de reguliere weg via de Planning en Control cyclus; - via de interactieve weg via de raadswerkgroep Sociaal Domein; - vanuit het project ‘Doen wat nodig is’ ontwikkelt de gemeente datagedreven werken. Eén van de onderdelen is het zorgen voor datasets die inzicht geven in de uitvoering in het Sociaal Domein in de gemeente, regionaal en landelijk (ter vergelijking). De wijzigingen zijn nog niet in de praktijk gebracht.

1.6. Organisatie De organisatie van de armoedebestrijding en schuldhulpverlening in de gemeente Bergen op Zoom ligt sinds 201219 voornamelijk bij de Intergemeentelijke Sociale Dienst Brabantse Wal (ISD Brabantse Wal). Daarnaast speelt WijZijn, de Uitvoeringsorganisatie Sociaal Domein en de Kredietbank Nederland een belangrijke rol in de uitvoering 20. Een deel van de ketenpartners heeft geen subsidierelatie met de gemeente en legt daarom ook geen verantwoording af aan de gemeente. De volgende tabel geeft een overzicht van de subsidies aan een aantal organisaties. Organisatier Stichting Goed Ontmoet (Voedselbank) Stichting Leergeld De Brabantse Wal Wijzijn Traverse groep Schuldhulpmaatje Brabantse Wal

2020

2021

2022

€ € 3.794.757,00 € 5.000,00

€ 31.180,00 € 52.671,00 € 3.568.098,00 € 7.500,00

€ 30.069,00 € 54.251,13 € 3.652.714,00 € 7.725,00

€

Naast de onderstaande organisaties geven ook de Stichting Goed Ontmoet (Voedselbank) en Schuldhulpmaatje jaarlijks een financiële verantwoording alsmede een weergave van het aantal bediende klanten. De Voedselbank heeft in Bergen op Zoom in 2022 gemiddeld 126 personen en gezinnen per week geholpen. In 2023 was dit gestegen naar gemiddeld 136 personen en gezinnen per week. Schuldhulpmaatje Brabantse Wal rapporteert over het werkgebied van de Brabantse Wal als totaal.

18 Informatiedeling uitvoering Sociaal Domein, juni 2023. 19 Gemeenschappelijke Regeling Intergemeentelijke Sociale Dienst Brabantse Wal. 20 Naast deze organisaties zijn er nog tal van organisaties actief binnen de gemeente Bergen op Zoom op

het thema armoede en schuldhulpverlening. In bijlage 6 staat een overzicht van de organisaties.

40

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

1.6.1. Uitvoeringsorganisatie Sociaal Domein 21 De inwoners kunnen op één plek bij de gemeente terecht met vragen over het sociaal domein. In 2019 is hiervoor de Uitvoeringsorganisatie Sociaal Domein (USD) opgericht. De USD bestaat uit medewerkers Wmo, Jeugd en ISD. Het intaketeam behandelt en beantwoordt waar mogelijk alle (nieuwe) aanvragen, meldingen en mutaties. Als het intaketeam de vragen niet zelf af kan handelen, dan zet het intaketeam deze vragen uit, indien van toepassing bij de klantmanagers van de ISD. Als er sprake is van complexe problematiek die meerdere leefgebieden raakt, waaronder bijvoorbeeld schulden en/ of armoede, er veel partijen betrokken zijn en de casus vastloopt dan wordt de procesregisseur van de gemeente ingezet. Procesregie hanteert een integrale aanpak. De procesregisseur stelt in samenwerking met de ketenpartners een regieplan op en stuurt op een duurzame oplossing en bewaakt dat afspraken worden nagekomen.

1.6.2. Intergemeentelijke Sociale Dienst Brabantse Wal Bergen op Zoom, Steenbergen en Woensdrecht treden voor de uitvoering van de taken in het kader van sociale zekerheid gezamenlijk op als de ‘Intergemeentelijke Sociale Dienst Brabantse Wal’ (ISD Brabantse Wal). De gemeente Bergen op Zoom fungeert als uitvoerende gemeente. De ISD is een afdeling binnen de gemeente Bergen op Zoom. De ISD is een gemeenschappelijke regeling. In deze gemeenschappelijke regeling is geregeld dat rond vaststelling van verordeningen, de bepaling van het strategisch beleid en het budgetrecht tot de competentie van de afzonderlijke gemeenteraden blijven behoren22. De ISD wordt aangestuurd door de drie wethouders van de drie gemeentes als dagelijks bestuur. Elke deelnemende gemeente heeft een regiefunctionaris die de wensen vanuit de politiek vertaald naar de organisatie. Een wens voor wijziging vanuit de organisatie zelf wordt eerst naar het managementteam en de directeur van de ISD doorgezet. Vervolgens gaat dit via de regiefunctionarissen en tot slot naar de drie wethouders. Omdat de ISD een gemeenschappelijke regeling is, zijn de besluitlijnen relatief lang. De ISD voert de minimaregelingen en een deel van de schuldhulpverlening uit. Voor Bergen op Zoom is de ISD voor schuldhulpverlening zowel regievoerder als uitvoerder. De gemeente verleent alleen de opdracht aan de ISD.

Ten aanzien van de schuldhulpverlening voert de ISD de aanmeld- en intakefase uit en de stabilisatiefase23. Kredietbank Nederland doet de schuldregelingsfase. Daarnaast voert de ISD de vroegsignalering uit. Ten aanzien van het minimabeleid voert de ISD de bijzondere bijstand, de sociaal culturele bijdrage voor activiteiten, maatschappelijke deelname (kinderen), Bijstandsbesluit zelfstandigen en de energietoeslag uit. De specifieke dienstverlening kan per gemeente verschillen. De ISD kan ook één regeling voor één gemeente uitvoeren, mits het niet ten koste gaat van de dienstverlening voor de andere gemeentes. Een voorbeeld is de schuldhulpverlening, waarbij de uitvoering alleen voor de gemeente Bergen op Zoom bij de ISD ligt, niet voor de andere twee gemeenten. De regelingen verschillen per gemeente, omdat per gemeente naast de grootte, ook de financiën, thema’s en doelgroepen kunnen verschillen. De ISD is feitelijk een uitvoeringsorganisatie voor de drie gemeenten, wat neerkomt op het technisch en administratief uitvoeren van de verschillende regelingen. Maar de taakverdeling en de onderlinge verwachtingen zijn nooit helder uitgewerkt. Er zijn dan ook geen prestatieafspraken gemaakt met de ISD. Er is alleen contact over de voorwaarden tijdens de momenten van de 21 Handboek Sociaal Domein, september 2021 22 Kaderbrief 2022, Intergemeentelijke Sociale Dienst Brabantse Wal.

23 Zie bijlage 9 voor meer toelichting op de fasen.

41

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

financiering. Op dit moment wordt er gewerkt aan een vorm van de dienstverleningsovereenkomst zodat de rolverdeling tussen opdrachtgever en opdrachtnemer duidelijker wordt.

1.6.3. Kredietbank Nederland De kerntaak van de Kredietbank Nederland is om passende oplossingen te vinden zodat inwoners die hulp vragen een schuldenvrij leven krijgen. Voor de gemeente Bergen op Zoom voert de Kredietbank Nederland de schuldregeling uit. Met de schuldregeling kunnen inwoners binnen 18 maanden weer schuldenvrij zijn. Met de Kredietbank Nederland zijn prestatieafspraken gemaakt op basis van de geleverde diensten. Concreet gaat het om stabilisatie, schuldregeling en nazorg. Kredietbank Nederland levert kwartaalrapportages op voor de gemeente Bergen op Zoom. Hierin wordt aangegeven hoeveel inwoners ze hebben geholpen met welke product, de ontwikkeling van het aantal aanvragen, de doorlooptijden en de resultaten. Daarnaast houdt Kredietbank Nederland periodiek een klanttevredenheidsonderzoek onder haar klanten. Uit deze rapportages blijkt dat klanten heel tevreden zijn, zowel in het algemeen (86 procent is tevreden tot zeer tevreden) als over de communicatie en dienstverlening.

1.6.4. WijZijn WijZijn is de eerste toegang voor inwoners in het kader van de Bergen op Zoom Inwonersondersteuning. Inwonersondersteuning Bergen op Zoom zoekt onder meer uit welke zorg of ondersteuning het meest passend is, verwijst actief door naar de juiste organisatie en ondersteunt de inwoner bij het aanvragen van de juiste zorg of ondersteuning. Daarnaast biedt WijZijn brede ondersteuning voor de inwoner, inclusief de financiële vragen. Rond schuldhulpverlening werkt WijZijn actief samen met de ISD en met de Kredietbank Nederland. De gemeente Bergen op Zoom heeft een subsidierelatie met WijZijn. Jaarlijks wordt een integrale subsidie verstrekt. Dit is bedoeld voor het versterken van het voorliggend veld en het terugdringen van de kosten in het maatwerk door de inzet van de sociale teams, diverse producten jeugd, buurtbemiddeling, cliëntondersteuning, dementie, personele inzet Vraagwijzer, Vrijwilligers Informatie Punt (VIP) en mantelzorg. De subsidie wordt verstrekt onder de voorwaarden van de Subsidieregeling Maatschappelijke Opgaven & Eigen kracht24. Hierin staat beschreven hoe de subsidieontvanger verantwoording moet afleggen: 1. Welke activiteiten zijn ingezet en hoe hebben deze bijgedragen aan het verminderen/oplossen van de speerpunten en daarmee aan de maatschappelijke opgaven. Is het beoogd resultaat behaald? En zo ja waar blijkt dat uit? 2.

Wat is het aantal gebruikers/bezoekers/deelnemers aan de activiteit(en). 3. Waren de activiteiten gericht op de gehele gemeente of specifiek gericht op 1 of meerdere (prioriteit)wijken met vermelding van deze wijken. 4. Hadden de activiteiten een doorlopend of incidenteel karakter? 5. Of en zo ja met welke organisatie is samengewerkt bij het realiseren van de maatschappelijk opgaven en waarom. Voor WijZijn ligt er een taakstelling voor bezuinigingen. Dit kan gevolgen hebben voor de wijze waarop de dienstverlening rond armoede en schulden wordt ingevuld. WijZijn verantwoordt via de samen met de gemeente ontwikkelde systematiek Tellen & Vertellen, dus zowel het cijfermatig als inhoudelijk verantwoorden van resultaten. De data worden in een factsheet verwerkt en aangevuld met een Vertellen deel waarin d.m.v. een 24 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/gmb-2022-349155.html

42

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

toelichting trends en ontwikkelingen worden beschreven. Dit levert WijZijn elk kwartaal op en bespreekt dat met de accounthouder van de gemeente Bergen op Zoom. Ze doen geen klanttevredenheidsonderzoek.

1.6.5. Stichting Leergeld Stichting Leergeld verantwoordt jaarlijks naast een financieel jaarverslag inhoudelijk op het aantal kinderen (anoniem) dat gebruik gemaakt heeft van de regeling, met de volgende verdeling naar geslacht, wel of geen migratieachtergrond, leeftijd, soort sport - of culturele activiteit en uit welke wijk de kinderen afkomstig zijn.

43

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

2. Uitvoering, resultaten en verantwoording armoedebeleid In dit hoofdstuk komt de inrichting en uitvoering van het armoedebeleid aan de orde, alsmede de resultaten en de verantwoording.

2.1. Uitvoering gemeentelijke minimaregelingen 2.1.1. Gemeentelijke minimaregelingen De gemeente kent verschillende regelingen voor mensen met een laag inkomen. In tabel 2.1.1 staan de regelingen weergegeven met de bijbehorende inkomensgrens en doelgroep. Tabel 2.1.1 Minimaregelingen gemeente Bergen op Zoom inclusief gebruik en bereik 202225.26 Gemeentelijke regeling Individuele bijzondere bijstand Kwijtschelding gem. belastingen Individuele inkomenstoeslag Collectieve zorgverzekering Regeling sociaalculturele bijdrage Energietoeslag (tijdelijke regeling 2022 en 2023) Bevordering van maatschappelijke participatie schoolgaande kinderen (Stichting Leergeld)

Inkomens grens 2022 /2023 (Wsm)

Doelgroep

Gebruik 2022 2023

% van de doelgroep bereikt

Landelijk bereik

120%

Inwoners vanaf 21 jaar. Inwoners t/m 20 jaar onder bepaalde voorwaarden.

560 958

16% 27%

25 -35%

100%

Alle inwoners, geen leeftijdsgrens.

100%

70 – 75%

120%, 3 jaar

Inwoners vanaf 21 jaar en tot de AOW-leeftijd.

50 – 60%

120%

Inwoners vanaf 18 jaar.

120%

Alle inwoners vanaf 18 jaar.

55% 58% 77% 74% 5% 6%

4.394 4.114

100%

80 – 95%

60930 nnb

43%

40 – 50%

130% 120% (2023)

120%

Inwoners vanaf 21 jaar met aantoonbare energielasten. 28 29

Over het algemeen voor kinderen van 4 tot 18 jaar, afhankelijk van de activiteit/kosten waarvoor wordt aangevraagd.

5.584 kwijtscheldingen afvalstoffenheffing/ diftar27. 2023 nnb 913 969 2.687 2.615 207 229

25 In bijlage 12 staat een specifieker vergelijk weergegeven met de gemeenten in de regio (Roosendaal,

Etten-Leur en Drimmelen). 26 Voor 2 regelingen (Tegemoetkoming kosten kinderopvang Sociaal Medische Indicatie en Doorbraakfonds Hoge Energiekosten) zijn geen nadere gebruiksgegevens bekend. Het doorbraakfonds is voor inwoners die net genoeg verdienen en niet in aanmerking komen voor de energietoeslag en oor wie niet genoeg geld overhoudt om van te leven en de woonkosten te betalen. De tegemoetkoming kosten kinderopvang is voor ouders/ wettelijke verzorgers met een lichamelijke, zintuiglijke, verstandelijke of psychische beperking van wie is vastgesteld dat een of meer van deze beperkingen opvang van hun kind of kinderen noodzakelijk maken, of met een kind ten aanzien van wie is vastgesteld dat kinderopvang vanwege sociale of medische omstandigheden voor dat kind noodzakelijk is. 27 2.781 voor rioolheffing, 7 voor hondenbelasting en 16 voor OZB In 51 gevallen is een medische vrijstelling voor afvalstoffenheffing toegekend. 28 VB22001699 Uitvoering eenmalige energietoeslag en eerste deel motie energietoeslag, oktober 2022. 29 De gemeente heeft in de beleidsregels direct de mogelijkheid opgenomen om een energietoeslag van € 500,- uit te keren aan huishoudens met een inkomen vanaf 120 procent tot en met 130 procent van het sociaal minimum, bron Beleidsregels Eenmalige energietoeslag (EET) 2022. 30 Bron: Jaarverslag Stichting Leergeld Brabantse Wal 2022.

Cijfers niet aangeleverd door de gemeente.

44

40 – 50% 35 – 45%

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

In vergelijking met het landelijk gemiddelde van vergelijkbare gemeentes valt op dat in Bergen op Zoom het bereik van de regeling sociaal-culturele bijdrage erg laag is. Het bereik in Bergen op Zoom is hoog voor de collectieve zorgverzekering en de kwijtschelding gemeentelijke belastingen. Door het toekennen van de energietoeslag is er een groep mensen aan het licht gekomen die voorheen niet in beeld waren bij de gemeente. De gemeente geeft aan dat dit heeft geleid tot een stijging in het bereik van de collectieve zorgverzekering. In 2023 is het bereik weer licht gedaald. Met de energietoeslag heeft de gemeente de gehele doelgroep bereikt. De andere regelingen waarvoor een landelijk bereik is vast te stellen, zijn in Bergen op Zoom in lijn met het gemiddelde. Het gebruik van de bijzondere bijstand is in 2023 flink gestegen ten opzichte van 2022. In vergelijking met de gemeenten in de regio valt op dat de gemeente Bergen op Zoom een relatief ruimhartig beleid heeft. De inkomensgrenzen voor regelingen liggen gelijk aan of hoger dan de regiogemeenten. Ook het bereik van de regelingen is hoger dan in de andere gemeenten. De redenen voor niet-gebruik zijn uitgevraagd in de enquête. Bijna de helft van de mensen geeft aan de regeling niet te kennen, een kwart zegt dat het aanvragen (te) moeilijk is.

Van de respondenten geeft 11 procent aan dat ze de regeling niet nodig hebben, 4 procent zegt dat zij niet willen dat anderen weten dat ze weinig geld hebben.

2.1.2. Gemeentelijke minimaregelingen in perspectief In deze paragraaf komen de niet-geverifieerde reflecties vanuit de verschillende interviews aan de orde. Ook de mening van de doelgroep (zie bijlage 9 voor de weergave van de peiling onder de doelgroep) zelf komt aan bod. In het algemeen is men het er over eens dat de gemeente Bergen op Zoom een goed aanbod aan voorzieningen heeft. Ongeveer de helft van de respondenten uit de enquête onder de klantgroep (55 procent) geeft ook aan dat de regelingen passen bij wat ze nodig hebben. Ketenpartners benoemen twee punten waar ze bij inwoners een aanvullende behoefte zien: 1. Beperkte keuze in de collectieve zorgverzekeringspakketten. Hierdoor kunnen inwoners niet altijd terecht bij het pakket dat het beste bij hen past. 2. Weinig financiële ruimte om tegenvallers te bekostigen; een witgoedregeling wordt hiervoor als suggestie benoemd. Uit de behoeftepeiling onder de minimadoelgroep blijkt dat bijna de helft van de respondenten (46 procent) wel eens te weinig geld voor noodzakelijke spullen heeft. Ook heeft een derde van de doelgroep aangegeven wel eens te weinig geld voor sociale behoeften te hebben (35 procent) en geldzorgen te ervaren (32 procent). Uit de antwoorden blijkt het belang van sociale behoeften, want er wordt gevraagd om iets tegen eenzaamheid te doen.

Verder geven respondenten aan behoefte te hebben aan een regeling voor gratis openbaar vervoer, een noodfonds en een goedkopere collectieve zorgverzekering. Vanuit de ISD wordt aangegeven dat de gemeenten uit hun werkgebied verschillende inkomensgrenzen voor dezelfde regeling hebben. Dit leidt soms tot vragen vanuit de inwoners waarom in de ene gemeente wel en de andere gemeente men wel of geen recht hebben op een regeling. Daarnaast maakt de Adviesraad Sociaal Domein zich zorgen over de armoedeval en de “harde” inkomensgrenzen voor regelingen. Mensen die net meer verdienen dan de inkomensgrens vallen op deze wijze net buiten de boot. Uit de enquête onder de mensen die gebruik maken van een regeling blijkt dat ook: een groot deel (47 procent) bang is om de regelingen te verliezen als ze aan het werk gaan of meer inkomen verdienen. In de toelichtingen 45

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

blijkt ook dat men denkt dat het nu niet in alle gevallen loont om te gaan werken. Daarnaast werd door respondenten meermaals genoemd dat ze in 2022 wel energietoeslag hebben ontvangen en in 2023 buiten de boot vielen, doordat de inkomensgrens van de regeling is gewijzigd. De gemeente Bergen op Zoom heeft op dit moment geen zicht op in welke mate het lokale beleid bijdraagt aan een dergelijke armoedeval. De gemeente Haarlem werkt met de HaarlemPas. Een deel van de inwoners krijgen deze pas ambtshalve verstrekt (zoals bijstandsgerechtigden, mensen in de schuldhulpverlening etc.). De HaarlemPas is tevens de toegang tot tal van andere regelingen als Leergeld, Jeugdfonds Sport en Cultuur en dergelijke. Daarbij hoeft de inwoner maar één keer per jaar een aanvraag in te dienen voor de pas om de rest van het jaar aanspraak te kunnen maken op voorzieningen. Beleidsmatig zijn er verschillende ontwikkelingen. In 2023 is gestart met een onderzoek naar de mogelijkheden om het Doorbraakfonds Hoge Energierekening te transformeren naar een ‘bestaanszekerheidsfonds’ 31. Daarnaast wil de gemeente het budget verhogen. In mei 2023 is een motie aangenomen om een onderzoek te gaan opstarten de introductie van een kortingspas, de Markiezaatspas. Deze pas is bedoeld om de participatie van mensen met een laag inkomen te bevorderen.

Het onderzoek naar de haalbaarheid van deze pas is opgenomen in het Actieprogramma Armoedeverzachting.

2.2. Toegankelijkheid en aanvraagprocedure Inwoners kunnen bij de ISD een aanvraag doen voor een minimaregeling. Een deel kan zowel online als op papier worden aangevraagd (zoals de bijzondere bijstand en de collectieve zorgverzekering) en een deel op papier (zoals de sociaal culturele bijdrage voor activiteiten en de maatschappelijke deelname voor kinderen). De laatste wordt beoordeeld door de ISD en worden dan doorgezet naar Stichting Leergeld voor de afhandeling. Leergeld overlegt met de aanvrager wat ze voor hun kind nodig hebben. Bij nieuwe klanten gaat er meestal een intermediair op huisbezoek. De sociaal culturele bijdrage wordt alleen vergoed voor daadwerkelijke kosten en bewijskosten. De ISD heeft recent haar werkwijze aangepast: men kijkt nu meer naar de persoonlijke situatie van iemand en iets minder naar de regels. Indien de ISD moet afwijzen, wordt de klant zo goed mogelijk verwezen naar de juiste organisatie. Uit de afgenomen enquête onder ketenpartners blijkt dat de toegankelijkheid zelf mogelijk onoverzichtelijk is voor de inwoner. Er zijn relatief veel loketten voor de inwoner. Als een inwoner eenmaal bekend is c.q. een aanvraag heeft gedaan voor een regeling dan wordt de inwoner goed geholpen. Ketenpartners merken bijvoorbeeld in de praktijk dat inwoners drempels ervaren om de regelingen aan te vragen door de grote hoeveelheid regelingen.

Ook vangen ketenpartners signalen op dat het regelingenaanbod niet goed vindbaar is. De aanvraagprocedure wordt ‘omslachtig’ en ‘ingewikkeld’ genoemd, met name omdat veel regelingen jaarlijks opnieuw moeten worden aangevraagd. De menselijke maat in de procedures wordt gemist. Inwoners lopen vast bij (herhaal)aanvragen omdat ze moeite hebben met de aanlevering van bewijsstukken en de uitvoerige aanvraagformulieren en omdat een deel van de bevolking moeite heeft met lezen en/ of heeft moeite de ingewikkelde procedures te begrijpen. Ketenpartners geven ook aan dat de aanvraagprocedure belastend is voor inwoners die van een laag inkomen moeten rondkomen; juist omdat er dan veel problematiek speelt. Ook benoemen ze dat digitaal aanvragen niet voor alle inwoners toegankelijk en haalbaar is. Verder kan het taalniveau vereenvoudigd worden om de aanvraagprocedure toegankelijker te maken. Een ketenpartner zegt: “De toon van de aanvraagprocedure straalt wantrouwen uit, zou de gemeente 31 Bestaanszekerheid is daarbij omschreven als de zekerheid die je hebt op o.a. fatsoenlijk onderdak,

werk, gezondheidszorg en goed onderwijs voor je kinderen. Bron Doorbraakfonds Hoge Energierekening, mei 2023.

46

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

niet uit moeten gaan van vertrouwen?” De ISD werkt aan een verbetering van de aanvraagformulieren. Met de energietoeslag is hiermee een eerste slag gemaakt, doordat er nu minder bewijsstukken worden opgevraagd. Uit de afgenomen enquête onder de minimadoelgroep wordt het beeld bevestigd dat het lastig is om gemeentelijke regelingen aan te vragen. Men geeft aan behoefte te hebben aan hulp bij het invullen van formulieren. De grootste belemmeringen bij het aanvragen zijn de Nederlandse taal voor mensen die de taal niet machtig zijn en het digitaal aanvragen van de regelingen. Daarnaast blijkt uit de gesprekken met ketenpartners en de gemeente dat de toegang op verschillende plekken zit. Volgens zowel de ketenpartners als de gemeente is dit niet slecht. Het is nu laagdrempelig: inwoners kunnen een buurthuis of een andere plek binnenlopen voor een vraag. Dat is ook nodig mensen soms wat tijd nodig hebben voordat ze om hulp durven vragen. Wel vindt men dat het noodzakelijk is de toegang verder te stroomlijnen. Uit de behoeftepeiling onder de minimadoelgroep blijkt dat het loket van de gemeente overwegend goed vindbaar is (68 procent). Ongeveer de helft van de respondenten (52 procent) vindt dat de gemeente telefonisch goed bereikbaar is en weet waar hij terecht kan om ondersteuning te vragen.

Daarentegen blijkt dat het niet kennen van regelingen de voornaamste reden is om gemeentelijke regelingen niet te gebruiken. Daarnaast wordt de wens uitgesproken voor meer betrokkenheid van de gemeente, bijvoorbeeld door een meer persoonlijke benadering (in plaats van schriftelijk) een inloopspreekuur organiseren of op huisbezoek gaan.

2.3. Communicatie en voorlichting De gemeente besteedt extra aandacht aan communicatie over spreekuren, sociale teams en 1loketfuncties binnen de wijken richting de inwoners van Bergen op Zoom. Informatie over het huidige spreekuur is te vinden via32 onder meer de verschillende sociale mediakanalen met herhaling, advertenties in lokale media zoals De Bode, de website van WijZijn, posters en flyers in de diverse wijkcentra van Verenigde Wijkcentra, via de sociale teams in de wijken en de netwerkpartners. Die laatsten zetten het weer uit onder hun achterban. In de verschillende gesprekken is de communicatie en voorlichting aan de orde gekomen. Ketenpartners vinden dat communicatie vooral de verantwoordelijkheid is van de gemeente en het voorliggend veld. Als voorbeeld wordt de Vraagwijzer aangehaald, een plek waar men terecht kan met hun vragen. Vraagwijzer moet de inwoner naar het juiste adres voor ondersteuning doorverwijzen. De ISD geeft zelf aan dat de voorlichting en informatievoorziening beter kan. Daarnaast vindt men de website onpraktisch. Ketenpartners geven in de afgenomen enquête aan dat er kansen liggen bij de communicatie over het regelingenaanbod bij de specifieke doelgroepen, zoals ondernemers. Verder rapporteren zij wisselende signalen in hun beoordeling van de communicatie van de gemeente.

Meerdere ketenpartners benoemen dat de regelingen online niet goed vindbaar zijn en dat inwoners hier meer begeleiding bij nodig hebben. Anderen vinden de online aanvraagwijze juist goed toegankelijk en een pluspunt. In de behoeftepeiling onder de minimadoelgroep wordt door respondenten gezegd dat de informatievoorziening onvoldoende is. Een respondent antwoordt dat er voorheen een nieuwsbrief met tips werd rondgestuurd, iets wat nu gemist wordt.

32 Voortgang Motie Vraagwijzer terug in beeld, april 2023.

47

Rekenkameronderzoek

Evaluatie schuldhulpverlening en armoedebestrijding Bergen op Zoom

2.4. Sturing en verantwoording armoedebeleid Over het armoedebeleid wordt feitelijk geen verantwoording afgelegd. Het ontbreken van een integrale nota armoedebeleid met doelstellingen en te behalen resultaten is hier debet aan 33. In de gemeente Bergen op Zoom is het beleid gelijk aan de inzet van uitvoering van regelingen en instrumenten. In de jaarrekeningen wordt onder het programma Samen Leven Samen Doen gerapporteerd onder de doelstelling “Tijdelijke ondersteuning bieden aan mensen met inkomensproblematiek” met als subdoel “Blijven inzetten op armoedebestrijding en werken aan volledige uitstroom”. In de jaarrekening over 2021 is de enige tekstuele verantwoording: De regelingen op het minimabeleid richten zich op de mogelijkheid tot meedoen voor alle inwoners binnen de maatschappij en het terugdringen van armoede. In 2022 is er een uitgebreidere toelichting. Hierin is melding gemaakt van de start met een project om energiearmoede te bestrijden met het voornemen om deze in 2023 een vervolg gegeven. Ook staat vermeld aan welke organisaties subsidies zijn verleend (Stichting Leergeld, Voedselbank Goed Ontmoet). Verder wordt ingegaan op de energietoeslag en het instellen van een noodfonds voor inwoners die geen gebruik kunnen maken van de energietoeslag, maar wel in de financiële problemen raken door de gestegen energiekosten. Er wordt niet gerapporteerd op indicatoren.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=ecdf62a3-00f5-421f-9701-3c44b3b4292a