Bijlage 1 Ondernemingsplan het Markiezenhof 80% versie
Tekst van het document
ONDERNEMINGSPLAN 2025-2029
80% versie – 23 augustus 2024
Leeswijzer 80%-versie
-
-
-
-
-
Dit ondernemingsplan is opgesteld voor een te verzelfstandigen organisatie. Versie augustus 2024 – dit betekent dat cijfers (waaronder de bijkomende organisatiekosten) en planning niet actueel zijn. Dit geldt ook voor inmiddels vastgesteld beleid als Pijlervisies. Vastgoed – de volledige vastgoedparagraaf (onderhoud, demarcatie, verduurzaming en toegankelijkheid) en de impact op de begroting zijn nog niet opgenomen in afwachting van een adviesrapport en het vast te stellen vastgoedbeleid. Bestaande invulling het Markiezenhof – bij de planvorming is uitgegaan van de bestaande ‘bewoners’ van het complex. Eventuele impact van verhuizing van VVV/de bibliotheek of La Pucelle zijn niet meegenomen. Overgang van onderneming (Ovo) – in verband met de Overgang van onderneming dient nog aanvullend advies worden ingewonnen over de personele overgang. Begroting – in de begroting (p. 61 ev) is de compensatie voor de bijkomende organisatiekosten (541.000 EUR) opgenomen sub 8. De lasten die hier tegen over staan zijn verwerkt in de posten onder regels 10 en 12. Bijlagen – waaronder prestatieafspraken en overeenkomst behoud en beheer collectie, volgen bij de definitieve versie.
Na doorlopen van het besluitvormingsproces (17 werkweken) volgt implementatie van de verzelfstandiging na definitieve besluitvorming door de raad (26 werkweken).
2
Management samenvatting Het Markiezenhof heeft een unieke positie als oudste (1485) en mooiste stadspaleis van de Lage Landen. Dit iconische rijksmonument speelt een centrale rol in het culturele leven van Bergen op Zoom en wijde omgeving. De directe economische impact bedraagt jaarlijks meer dan €1.8 miljoen. Het college van Bergen op Zoom heeft in juni 2023, op basis van een businesscase, het voorgenomen besluit genomen om het Markiezenhof te verzelfstandigen naar een stichtingsmodel met een raad van toezicht. Deze transitie moet een slagvaardigere, toekomstbestendige organisatie opleveren en tegelijk een taakstelling van € 700.000 invullen. Volgend op het collegebesluit is het voorliggende ondernemingsplan is opgesteld door de kwartiermaker verzelfstandiging. Dit is gedaan met de volledige organisatie en stakeholders van binnen en buiten het museale veld. Onder de overkoepelende missie, visie en waarden zijn drie functies gedefinieerd: Museale functie Om een groei van het aantal bezoekers naar 33.000 bezoekers per jaar in 2029 mogelijk te maken moet geïnvesteerd worden in de vernieuwing van de vaste opstelling en marketing. Daarnaast wordt ingezet op mogelijk maken van een fijn en inspirerend bezoek voor iedereen (wayfinding, toegankelijkheid, inclusie). Per jaar worden twee tentoonstellingen georganiseerd, onder andere in samenwerking met de M6/het Rijksmuseum.
Ook is er in de ‘stadszalen’ op de begane grond volop ruimte voor presentatie door lokale (amateur)kunstenaars. De collectieregistratie en onderzoek krijgen meer aandacht. Net als het verzamelbeleid wordt dit omschreven in het te actualiseren collectiebeleidsplan. Educatie en publieksbemiddeling zijn cruciaal bij een goede bezoekervaring. Daarom worden mensen en middelen ingezet om een grotere impact te maken. Door steviger in te zetten op development – fondsenwerving –nemen de baten toe met € 87.000 naar € 120.000. De exploitatie van het Museumcafé wordt uitbesteed. De huidige verlieslatende activiteit (-€ 84.000) kan zo positief bijdragen (+€ 20.000) aan het ondernemingsresultaat. Commerciële functie Met Markiezenhof wordt sterker geprofileerd als (evenement)locatie. Als kernmarkten zijn particulieren (huwelijken), bedrijven (presentaties, evenementen) en sociaalmaatschappelijke organisaties benoemd. Voor culturele en maatschappelijke initiatieven uit Bergen op Zoom wordt een aparte regeling uitgewerkt zodat het Markiezenhof ook voor hen een bereikbaar podium kan blijven. De uren van de momenteel extern ingehuurde salesmedewerker worden uitgebreid en opgenomen in de vaste formatie. Catering wordt uitbesteed, mogelijk in combinatie met het Museumcafé.
De netto bijdrage aan de totale exploitatie ontwikkelt zo van -€ 6.500 (2023) naar een positief resultaat van € 75.000 in 2029. 3
Erfgoedfunctie Het Markiezenhof-complex is collectiestuk nummer één: er is in West-Europa geen stadspaleis van deze ouderdom, omvang en compleetheid. Dit unique selling point wordt daarom maximaal ontsloten met programmering (interventies en evenementen) en publiekbegeleiding. Voor de vrijgekomen vleugel (gedeelte poortgebouw en Grote Galerij) wordt onderzocht op welke manier een bedrijfsverzamelgebouw voor historische verenigingen en stichtingen vorm kan krijgen in het House of History. De Stadsgidsen Bergen op Zoom, de Geschiedkundige kring met de School voor Geschiedenis en scholengemeenschap ’t Rijks zetten graag hun schouders mee onder dit initiatief. Vastgoed Momenteel is minder dan een derde van het museumgedeelte van het Markiezenhof toegankelijk voor mensen in een rolstoel of met rollator. Door het aanpassen van de lift en het – letterlijk – wegnemen van drempels neemt de toegankelijkheid significant toe. Op het vlak van de wettelijk verplichte verduurzaming van overheidsgebouwen is een eerste studie gedaan. Voor de impact op de exploitatie zichtbaar wordt moet meer gedetailleerd onderzoek worden gedaan.
De buitenruimtes van het Markiezenhof blijven in basis openbaar toegankelijke plekken.1 Om de huurrelatie vorm te geven wordt een huurovereenkomst opgesteld tussen de gemeente Bergen op Zoom en de verzelfstandigde stichting voor het Markiezenhof en het museumdepot onder het Wilhelminaveld op basis van een gedetailleerde demarcatielijst. Team De organisatie kent straks drie teams (Collectie & presentatie, Marketing & sales en Bedrijfsvoering) onder leiding van een directeur-bestuurder die wordt gemonitord door een onafhankelijke raad van toezicht. Van de huidige vaste formatie (18,81) wijzigt de bezetting van 4,54 FTE door uitbesteding (Museumcafé, financiën) of boventalligheid (marketing, conservatoren). De huidige flexibel bezette functies worden opgenomen binnen de vaste formatie (Service, schoonmaak en sales, in totaal 3,87 FTE). De formatie wordt met een klein aantal functies versterkt (3,91 FTE); directie, educatie, development en bedrijfsvoering. De totale vaste formatie bedraagt na verzelfstandiging 20,41 FTE. Begroting De baten groeien met ruim € 237.000 (2029).
Deze geleidelijke toename in de periode 2025-2029 komt door een groei van het publiek naar ruim 33.000 bezoekers (+108.000), een betere commerciële exploitatie (Museumcafé, verhuur en overige inkomsten) door gedeeltelijke uitbesteding van deze functies (+38.000) en een actieve fondsenwerving waardoor de inkomsten toenemen met ruim €91.000.
1
Dit geldt niet voor de kleine binnenplaats die volledig binnen het gebouw van het Markiezenhof valt en in beperkte mate voor de Franse tuin.
4
Aan de lastenzijde vindt een verschuiving plaats van de personeelslasten (-€ 237.000) naar de overige kosten (+383.450). Onder deze kosten vallen onder andere collectiebeheer , educatie en marketing. Structurele bijkomende kosten Een aantal ondersteunende functies (IT, HR, financiën) is momenteel ondergebracht in de gemeentelijke begroting en worden niet gedragen door het Markiezenhof-budget. Bij verzelfstandiging moet deze post van ruim € 260.000 ‘meeverhuizen’ met het Markiezenhof. Daarnaast is de rol van directeur nooit voorzien in de formatiebegroting van het museum maar begroot in de gemeentelijke begroting onder Overhead (programma 1). (€ 147.517). Ook moet rekening gehouden worden met een compensatie voor de overgang van de inschaling van de huidige formatie (CAR UWO) naar de nieuwe CAO (Museum CAO). Dit is een kostenpost van €131.668. Dit bedrag wordt bij verloop van de bezetting die oorspronkelijk de ambtelijke status had, lager. Invulling taakstelling De taakstelling voor het Markiezenhof bedraagt € 700.000,‐ Door een verrekening met een voordeel bij de kostenverdeling van het West-Brabants Archief (€ 152.800) bedraagt de netto taakstelling € 547.200. Deze wordt vanaf 2027 gerealiseerd bij honorering van de structurele bijkomende kosten.
5
INHOUDSOPGAVE Management samenvatting .................................................................................................................... 3 INHOUDSOPGAVE ................................................................................................................................... 6 1.
Inleiding........................................................................................................................................... 7
2.
Profiel ............................................................................................................................................ 12
3.
Impact ........................................................................................................................................... 14
4.
Museale functie ............................................................................................................................ 16 Interne analyse......................................................................................................................... 16 Externe analyse ........................................................................................................................ 26 SWOT- analyse ......................................................................................................................... 30 Naar een vernieuwd museum .................................................................................................. 32
5. Commerciële functie ......................................................................................................................... 41 Interne analyse......................................................................................................................... 41 Externe analyse ........................................................................................................................ 43 SWOT- analyse ......................................................................................................................... 45 Aanpak ..................................................................................................................................... 46 6. Erfgoed functie .................................................................................................................................. 49 Interne analyse......................................................................................................................... 49 Externe analyse ........................................................................................................................ 50 SWOT- analyse .........................................................................................................................
52 Erfgoed centraal ....................................................................................................................... 53 7. Organisatie ........................................................................................................................................ 55 Huidige situatie ........................................................................................................................ 55 Situatie na verzelfstandiging .................................................................................................... 56 8. Vastgoed ........................................................................................................................................... 61 9. Meerjarenplanning ........................................................................................................................... 62 10. Meerjarenbegroting ........................................................................................................................ 63 Uitgangspunten meerjarenbegroting 2025-2029 .................................................................... 63 Planning en control ..................................................................................................................
65 Risico’s ...................................................................................................................................... 65
6
1. Inleiding Situatieschets Het Markiezenhof maakt als onderdeel van het Cultuurbedrijf deel uit van de gemeente Bergen op Zoom, samen met het Centrum voor de Kunsten Bergen op Zoom (CKB). In 2023 werd Theater De Maagd al verzelfstandigd en vormt nu samen met Poppodium Gebouw-T de Stichting Podiumkunsten Bergen op Zoom.2 In juni 2023 is de businesscase Markiezenhof opgeleverd.3 Deze businesscase beschrijft binnen welke beleidskaders keuzes kunnen worden gemaakt om de financiële taakstelling te realiseren en hoe te komen tot een passend en toekomstbestendig organisatiemodel. Het college heeft in juni 2023 op basis van genoemde businesscase het voorgenomen besluit genomen om het Markiezenhof te verzelfstandigen naar een stichtingsmodel. Bovendien is besloten: -
-
Er dient een ondernemingsplan te worden opgesteld. In het ondernemingsplan dienen de volgende zaken te worden verwerkt: de uitgangspunten en scenario’s uit de businesscase, de institutionele doelstellingen, de maatschappelijke doelstellingen, vastgoed‐ /huisvestingscomponent en mogelijkheden van een triple helix‐ benadering; De taakstelling op het museum/Markiezenhof van € 900.000,‐ te verlagen met € 200.000,‐ naar € 700.000,‐; Het realiseren van de taakstelling als opdracht aan de kwartiermaker mee te geven ter verdere uitwerking en detaillering. Voor de periode 2023 en 2024 betekent dit het realiseren van de taakstelling op de personele formatie door onder andere het niet inzetten van vacaturegelden, natuurlijke uitstroom van medewerkers en beperken van inhuur derden.
In uitvoering van het collegebesluit van 27 juni 2023 is nu sprake van twee, met elkaar samenhangende, projecten; -
Het opstellen van een ondernemingsplan onder leiding van de kwartiermaker verzelfstandiging Markiezenhof; Het opstellen van een verzelfstandigingsplan onder leiding van de projectleider verzelfstandiging Markiezenhof.
Waar in het verzelfstandigingsplan de nadruk ligt op de technische aspecten van de ontvlechting uit de gemeentelijke organisatie naar een zelfstandige stichting, focust het ondernemingsplan zich op de inhoud van het toekomstige beleid; missie, visie, waarden (het waarom), functies en doelstellingen (het wat) met daarbij aandacht voor product-marktcombinaties en partners en het hoe (organisatie, huisvesting, meerjarenbegroting en -planning).
2 Zie raadbesluit Ontvlechting Theater de Maagd, RVB22-0044. 3 Businesscase Markiezenhof, scenario’s financiële taakstelling en organisatiemodel, Projectteam Markiezenhof, april 2023.
7
Projectopdracht De opdracht aan de kwartiermaker verzelfstandiging Markiezenhof bestaat uit drie delen
Het opstellen van een ondernemingsplan in nauwe samenwerking met de gemeentelijke
staf- en beleidsmedewerkers en met het team Markiezenhof; Het opstarten van het implementatieproces na besluitvorming; Het realiseren van de financiële taakstelling voordat de feitelijke verzelfstandiging plaats
vindt, zodat de nieuwe organisatie een toekomstbestendige start kan maken. Op basis van het ondernemingsplan en verzelfstandigingsplan wordt door de gemeenteraad een definitieve beslissing worden genomen over de verzelfstandiging van het Markiezenhof. Nadat de gemeenteraad in de gelegenheid is gesteld haar wensen en bedenkingen te uiten over deze kaders, kan de uitvoering vervolgens onder verantwoordelijkheid van het college van
burgemeester en wethouders worden opgestart. Met dit doel wordt een implementatieplan (routekaart) opgesteld dat richting geeft aan de operationalisering van de verzelfstandiging.
P
rojectorga n isatie
Dit plan is tot stand gekomen onder verantwoordelijkheid van de onderstaande project- en
werkgroepen: Stuurgroep - Letty Demmers (wethouder cultuur & erfgoed o.a., portefeuillehouder) sociaal & veilig, ambtelijk opdrachtgever) I(directeur (bestuursadviseur concernstaf, agenda lid) verzelfsta ndiging)
(kwartiermaker ondernemingsplan) Gemeentelijk projectgroeP
- -(projectleider I(projectleiderverzelfstandiging) - I(Financiën) (HRM) (HRM)
(Vastgoed) (Vastgoed) leidsadviseur Cultuu r) (kwa rtierma ker ondernem ingspla n )
Projectgroep M a rkiezenhof (hoofd museum en programma)
I - I(HRM)
(financieel adviseur)
(coördinator marketing en communicatie) (kwa rtiermaker ondernem ingspla n)
8
Werkgroep Museale en erfgoed functie (hoofd museum en programma) (conservator / senior medewerker collectiemanagement) (conservator & coördinator collectiebeheer)
(conservator)
- I
(coördinator marketing en communicatie) (kwartiermaker ondernemingsplan)
Werkgroep Commerciële functie
I(sales) (sales)
I
(marketing en communicatie) (kwartiermaker ondernemingsplan)
Naast overleg in bovenstaande stuur-, project-, en werkgroepen heeft afstemming van het ondernemingsplan een aantal keer tijdens het proces plaats gevonden met management en de
medewerkers van het Markiezenhof, Hun bijdragen en reacties zijn verwerkt in het plan. Externe stakeholders zijn betrokken door middelvan (kennismakings)gesprekken. ln een aantal gevallen (o.a. Stadsgidsen Bergen op Zoom en scholengemeenschap't Rijks) hebben verdiepende werksessies plaatsgevonden.a
4 Lijst
met stakeholders die betrokken zijn in het kader van het ondernem¡ngsplan, zie bijlage XX.
9
Plaats ondernemingsplan Dit ondernemingsplan maakt deel uit van een constellatie die bedoeld is om richting te geven aan de organisatie. Hoe korter en meer nabij een periode is, hoe concreter de plannen uitgewerkt zijn.
•VERZELFSTANDIGINGSPLAN
•ONDERNEMINGSPLAN 2025-2029 ROUTEKAART (implementatieplan)
•collectiebeleidsplan •marketingstrategie •educatie visie •developmentvisie
2025-2029 2025-2029 2025-2029 2025-2029
•jaarplan en -begroting
10
Leeswijzer Dit ondernemingsplan volgt in grote lijn de Golden Cirkel5 van Simon Sinek: van het waarom, via het wat naar het hoe: Waarom – Wat maakt het Markiezenhof uniek en wat is het doel van de organisatie? - Profiel – USP, visie, missie, kernwaarden en doel - Impact Wat – Wat heeft de organisatie in het verleden ondernomen en met welk resultaat? Welke trends beïnvloeden het Markiezenhof? Wat zijn de sterktes/zwakten (intern) en kansen en bedreigingen (extern) en welke koers wordt gekozen voor de toekomst voor de drie kernfuncties: - Museale functie - Commerciële functie - Erfgoed functie Hoe – Met welke mensen en middelen wordt de geformuleerde ambitie gerealiseerd? - Organisatie – formatie, organigram, interne organisatie - Vastgoed - Meerjarenplanning - Meerjarenbegroting – inclusief investeringsbegroting en risico inschatting
5 Begin met het Waarom, Simon Sinek, Business contact, 2019.
11
DEEL I – Het ‘waarom’ 2. Profiel Nederland heeft meer dan 600 musea6 en rond de 550 kastelen7. Er is één Markiezenhof. Het Unique Selling Point (USP) beschrijft die unieke propositie. Met de visie wordt aangegeven waar de organisatie in gelooft, de missie beschrijft het waarom achter de organisatie. De kernwaarden vormen de leidraad van het handelen. Het profiel is het kompas van het Markiezenhof. Unique Selling Point (USP) Het Markiezenhof is het oudste (1485) en mooiste stadspaleis van de Lage Landen.
Visie Kunst en erfgoed openen poorten naar nieuwe werelden en andere tijden. Ze voeden talent, zetten aan tot gesprek en inspireren actie. Zo dragen wij bij aan de gemeenschap van morgen.
Missie Het Markiezenhof heeft een plek in het hart van Bergen op Zoom en de Bergenaren. Het is een levendig huis met de historische locatie als bindende factor. Met onze wortels in de Brabantse Wal en onze blik voorbij de stadsmuren nodigen we je uit de wereld te ontdekken door erfgoed, kunst en beleving.
Kernwaarden Authentiek We hebben een neus voor goede verhalen en oog voor kwaliteit. We vertellen authentieke verhalen met ons (immaterieel) erfgoed als bron. Gastvrij Welkom! - is een uitspraak die past bij het Markiezenhof. Welkom om wie je bent; welkom om het stadspaleis te komen ontdekken, er te vieren en te zijn. De geroemde Brabantse gastvrijheid vertaalt zich in een persoonlijke, benaderbare en open stijl.
6 Musea; collectie, bezoeken, tarieven, tentoonstellingen, werkgelegenheid | CBS 7 Kastelen en buitenplaatsen | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
12
Verbindend en verbonden We liggen van oudsher op een kruispunt van verbindingswegen in het hart van de stad en ommelanden. We leggen verbanden dwars door plaats en tijd en verbinden mensen, over de ‘muren’ van de vesting heen. Naast bovenstaande kernwaarden benoemen wij duurzaamheid en toegankelijkheid als een belangrijk uitgangspunten:
Toegankelijkheid Het Markiezenhof zet toegankelijkheid centraal: van fysieke toegang voor mensen met mobiliteitsbeperkingen tot financiële en mentale toegankelijkheid. We nemen zo veel mogelijk letterlijke – en figuurlijke – drempels weg. Duurzaamheid De organisatie integreert duurzaamheid in alle aspecten van onze activiteiten, van collectiebeheer en tentoonstellingsontwerp tot catering. We streven naar energie-efficiëntie, afvalvermindering en het gebruik van milieuvriendelijke materialen.8
Doel De stichting Markiezenhof heeft als statutair doel: - Het behouden, beheren en selectief verbeteren van de museale collectie van de gemeente Bergen op Zoom en van de aan de stichting in bruikleen gegeven andere collecties (Bewaren); - Het selectief uitbreiden van de collectie van de gemeente Bergen op Zoom door het doen van specifieke aanwervingen of gericht accepteren van schenkingen (Verzamelen); - Het (laten) doen van onderzoek naar de objecten in de collectie of het complex het Markiezenhof (gebouw en bewoningsgeschiedenis), het voormalig Markiezaat of de stad Bergen op Zoom (Onderzoeken); - Het ontsluiten, interpreteren en presenteren van genoemde collecties en gebouw voor een groot en divers publiek – on- en offline (Interpreteren en tentoonstellen). De stichting is niet gericht op het behalen van winst, anders dan het behalen van een - uitsluitend ten behoeve van de stichting en haar activiteiten te besteden - positief saldo voortvloeiend uit de exploitatie van het museum, in de meest brede zin.
8 Het Markiezenhof tekende in 2023 de Klimaatverklaring voor erfgoedinstellingen.
13
3. Impact Het Markiezenhof, gelegen in het hart van Bergen op Zoom, is het meest iconische gebouw van de stad en fungeert als dé grote trekker voor de binnenstad. Het is het enige museum van substantiële omvang binnen een straal van 25 kilometer rond Bergen op Zoom. Het Markiezenhof heeft een significante impact op verschillende gebieden. Deze impact kan worden geanalyseerd aan de hand van de waardes zoals gedefinieerd door de Museumvereniging: collectiewaarde, verbindende waarde, educatieve waarde, belevingswaarde en economische waarde.9 Collectiewaarde De collectiewaarde van het Markiezenhof komt het sterkst tot uitdrukking in de beheer- en behoudstaak die de organisatie heeft voor de collectie van de stad Bergen op Zoom. Hier horen maatschappelijke thema’s bij als rentmeesterschap, verzamelen en ontzamelen, digitalisering en het aantrekken van diverse bezoekersprofielen. Door samen te werken met andere musea, bibliotheken, archieven en culturele instellingen, versterkt het Markiezenhof de collectieve inspanningen om het culturele erfgoed te behouden en toegankelijk te maken voor een breed publiek. Een voorbeeld is de tentoonstelling Wouw!, over het grootste kasteel van Nederland die gemaakt is met het Tongerlohuis, Stichting Kasteel van Wouw, Stichting In Den Scherminckel en de Archeologische Dienst Bergen op Zoom.
Een voorbeeld op landelijke schaal is de samenwerking met 6 regionale musea en het Rijksmuseum (M6). Dit sluit aan bij het beleid van overheden om cultureel erfgoed te bewaren en te delen, wat bijdraagt aan een beter begrip van de geschiedenis en het levend houden van de cultuur van Bergen op Zoom en de Brabantse Wal.
Verbindende Waarde De verbindende waarde van het Markiezenhof raakt het sociaal domein, met thema's zoals burgerparticipatie, vrijwilligersbeleid, democratisering en sociale cohesie. De Hofzaal is een geliefde locatie voor de Bergse gemeenschap om samen te komen, bijvoorbeeld tijdens de Boerenmaaltijd en Koningsdag. Ook (eind)presentaties veel sociaal-culturele initiatieven vinden plaats in het Markiezenhof. Daarnaast vertegenwoordigen de meer dan 60 actieve vrijwilligers een groot sociaal kapitaal. Samenwerkingen met vrijwilligersorganisaties als de Stadsgidsen Bergen op Zoom, serviceorganisaties en sociale netwerken versterken de sociale cohesie en bevorderen een gevoel van gemeenschap en verbondenheid. Door deze activiteiten draagt het Markiezenhof bij aan een inclusieve samenleving waar iedereen zich welkom en gewaardeerd voelt.
9 Meer dan waard, de maatschappelijke betekenis van musea, Museumvereniging, 2011. Zie rapport.
14
Educatieve Waarde Het educatieve programma van het Markiezenhof heeft een directe relatie met het onderwijsbeleid en thema's als een leven lang leren, talentontwikkeling en inburgering. Het museum biedt diverse educatieve activiteiten aan, variërend van rondleidingen en workshops tot stages en talentontwikkelingsprogramma’s als Club Zien. Deze initiatieven richten zich op alle onderwijsvormen, van primair onderwijs tot wetenschappelijke opleidingen. Door deze brede educatieve aanpak probeert het Markiezenhof bij te dragen aan de ontwikkeling van kennis en vaardigheden, wat essentieel is voor een sterke kenniseconomie. Een recent voorbeeld van de educatieve waarde is de tentoonstelling Awareness die bewustwording van impact op het milieu heeft.
Belevingswaarde De belevingswaarde van het Markiezenhof heeft een relatie met het vrijetijdsbeleid, welzijnsbeleid, binnenstadsbeleid en gezondheidszorg. Het museum biedt bezoekers een plek voor ontspanning, zingeving en geestelijke gezondheid. Tentoonstellingen en evenementen inspireren bezoekers en nodigen uit tot reflectie (en soms actie, zoals het eerder genoemde Awareness). De belevingswaarde van het monumentale gebouw wordt maximaal ingezet tijdens verhuur van ruimtes of het (mede)organiseren van evenementen als Proefmei en Jeugdmonumentendag.
Economische Waarde De economische waarde van het Markiezenhof raakt het economisch en ruimtelijk beleid. Het museum fungeert als een grote publiekstrekker voor de binnenstad en stimuleert toerisme en voedt citymarketing en gebiedsontwikkeling. Het Markiezenhof draagt bij aan de profilering van Bergen op Zoom en is misschien wel hét icoon van de stad. Door de positionering van het Markiezenhof als toeristische attractie trekt het jaarlijks duizenden bezoekers, wat een significante bijdrage levert aan de lokale economie. Bezoekers besteden geld aan accommodaties, restaurants, winkels en andere lokale bedrijven, wat zorgt voor economische groei en werkgelegenheid. Een Nederlandse bezoeker besteedt per bezoek gemiddeld €30,58 per dag uit aan entree, eten, drinken en winkelen. 10 Voor bezoekers uit het buitenland is dit 134 euro per dag gemiddeld voor Duitsers en 170 euro per dag voor gasten uit België. 11 Een voorzichtige schatting brengt de directe economische waarde van het Markiezenhof op ruim 1.8 miljoen euro.12 De economische waarde laat zich ook zien in de werkgelegenheid: direct (20,7 fte) en indirect bij leveranciers en ondernemers in Bergen op Zoom. Daarnaast draagt het museum bij aan een aantrekkelijk woon- en vestigingsklimaat.
10 Nederlands Vrijetijdsonderzoek 2022/2023, I&O Research, in opdracht van NBTC. 11 Kerncijfers Gastvrijheidseconomie, najaar 2023/voorjaar 2024, NBTC. 12 Bijlage XX, berekening directe economische waarde.
15
DEEL II – Het ‘wat’ 4. Museale functie De wortels van een museale functie in Bergen op Zoom gaan terug naar 1918, het jaar van oprichting van de Geschiedkundige Kring het Markiezaat. Vast onderdak vond de collectie vanaf 1968 in het Markiezenhof, het jaar dat het gerestaureerde stadspaleis gedeeltelijk als museum werd heropend.13 Naast de vaste opstelling – met aandacht voor de geschiedenis van Bergen op Zoom, de bewoning van het Hof en de (miniatuur)kermis – worden tijdelijke tentoonstellingen georganiseerd met een beperkte randprogrammering. Interne analyse Onder de museale functie wordt niet alleen de programmerende taak bedoeld maar ook de museale functies als bewaren, verzamelen, onderzoeken, interpreteren en tentoonstellen. In de vernieuwde definitie van de ICOM is een museum: "… een permanente instelling zonder winstoogmerk, in dienst van de samenleving, gericht op het onderzoeken, verzamelen, bewaren, interpreteren en tentoonstellen van materieel en immaterieel erfgoed. Musea zijn openbaar, toegankelijk en inclusief en bevorderen diversiteit en duurzaamheid. Ze werken en communiceren ethisch, professioneel en met participatie van gemeenschappen.
Musea bieden een verscheidenheid aan ervaringen met het oog op educatie, genoegen, reflectie en kennisuitwisseling”.14 Hoe de museale kerntaken worden ingevuld in het Markiezenhof wordt uitgebreid beschreven in het Collectiebeleidsplan 2020-202515. Binnen het kader van dit ondernemingsplan is een aantal aspecten van deze kerntaken van belang:
13 Het volledige complex werd feestelijk heropend in 1987 door de toenmalige Koningin Beatrix. 14 ICOM – International Council of Museum via Museumdefinitie - ICOM Nederland 15 Dit plan, dat dateert van december 2020 wordt momenteel herzien en geactualiseerd naar aanleiding van dit ondernemingsplan.
16
Bewaren Totaal aantal objecten
eigendom gem. Bergen op Zoom16
onbekend
eigendom Vrienden van het Markiezenhof
bruiklenen/bewaa rneming
16.657
7.029
9.268
18
321
nog in de registratie, inmiddels ontzameld 21
De collectie van het Markiezenhof wordt onderverdeeld in topstukken17 , actieve collectie (alle objecten die in het museum getoond worden), steuncollectie (voornamelijk depotcollectie) en gebruikscollectie (objecten zonder museale waarde die wel worden gebruikt in het museum, zoals het eetkamerameublement in de stijlkamers). Een deel van de items staat op de nominatie om ontzameld te worden omdat deze stukken buiten de doelstelling van het museum vallen. Dit betreft de verzameling Internationale politieke spotprenten en een deel van de kunstwerken die werden aangekocht met de BKR-regeling. Deze objecten worden afgestoten, na een zeer zorgvuldig proces van herbestemming aan de hand van de LAMO-regels18. Sinds 2010 maakt het museum, samen met het West-Brabants Archief, gebruik van het ondergrondse depot onder het Wilhelminaveld in Bergen op Zoom. Onder optimale condities wordt hier het leeuwendeel van de collectie veilig bewaard in een deel voor het archief en een deel voor het Markiezenhof. De verpakkingsruimte en de quarantaineruimte worden gezamenlijk gebruikt. Ook is er een werkruimte voor collectiestukken in het museum zelf (het atelier). Alle ruim 16.000 objecten zijn inmiddels geregistreerd met titel. Er is een stevige achterstand op vollediger informatie (herkomst, eigendom, foto, formaat maar ook standplaats).
Met behulp van een vrijwilliger wordt geprobeerd de achterstand in te halen en het collectieregistratiesysteem Memorix Maior te vullen. Dit gebeurt onder leiding van een professionele kracht van het museum. De collectie is nog niet online ontsloten en doorzoekbaar, in tegenstelling tot het merendeel van de Nederlandse musea. Het klimaat in het museum is een constant punt van zorg. Sinds 2019 beschikt het museum over vier geoptimaliseerde tentoonstellingsruimtes maar de temperatuur, luchtvochtigheid en het licht buiten deze ruimtes kan sterk fluctueren. Zo worden bij hoge temperaturen in de zomer delen van het museum afgesloten (waaronder de volledige kermis-afdeling) omdat de temperatuur zo hoog is dat welzijn van de bezoekers in het geding komt. Het Collectie Hulpverlening Plan (CHV-plan, het plan dat in werking treedt in geval dat objecten acuut gevaar lopen) is geactualiseerd in 2024.
16 Dit is niet de totale collectie van de gemeente Bergen op Zoom: bodemvondsten worden beheerd door de archeologische dienst,
prenten en tekeningen zijn opgenomen in het West-Brabants Archief en de kunst in de openbare ruimte die beheerd wordt door Kidor ism de Kunstwacht.. 17 Dit betreft objecten met van nationaal belang, geen internationale topstukken. 18 Leidraad afstoten museale objecten, LAMO 2023 via LAMO2023.pdf (afstotingsdatabase.nl).
17
Verzamelen Het museum verwerft op passieve wijze nieuwe objecten, bijvoorbeeld doordat een object als gift wordt aangeboden of wordt aangekocht. Per keer wordt gekeken of een aangeboden object passend is binnen de collectie. In het Collectiebeleidsplan 2020-2025 zijn algemene richtlijnen geformuleerd maar een gerichte strategie in de vorm van een lijstje met lacunes in de collectie, ontbreekt. Voor aanwerving is een bescheiden jaarlijks budget van ongeveer 28.000 EUR beschikbaar. Ook kan beroep worden gedaan op de Vrienden van het Markiezenhof of andere externe fondsen als de Mastboom-Brosens Stichting en de Vereniging Rembrandt.
Onderzoeken Om de eigen collectie te kennen en de verhalen die besloten zijn in de objecten te ontsluiten is het doen van onderzoek van groot belang. Ook het delen van onderzoek met publiek en peers, bijvoorbeeld in de vorm van een publicatie valt onder deze kerntaak. Momenteel wordt alleen bij de voorbereiding van tijdelijke tentoonstellingen gericht onderzoek gedaan. Onderzoek naar of publicatie over de collectie, de bewoningsgeschiedenis of het monument wordt niet gedaan. De laatste substantiële publicatie over het Markiezenhof is niet vanuit de organisatie uitgegeven en dateert van 2020.19 De boekencollectie in de museumbibliotheek, een belangrijke basis voor het doen van onderzoek, is onvoldoende op ontsloten om onderzoek te kunnen doen. Bovendien wordt er niet structureel aangekocht.
Interpreteren en tentoonstellen Het Markiezenhof maakt in de presentatie van de objecten onderscheid tussen de semipermanente (vaste) opstelling en wisselende tentoonstellingen. In het Markiezenhof maken onderstaande ruimtes deel uit van de vaste opstelling20: Blauwe zaal/Geheimen Galerij en Domein van de Zeeridder– cluster van ruimtes op de eerste verdieping rond het in 2020 geïntroduceerde concept Publiek Geheim – Geheim Publiek. Dit concept is ontwikkeld op initiatief van de Gemeente Bergen op Zoom, in samenwerking met Breda University of Applied Sciences (BUAS). Dit project volgde op het project Expeditie Catan (2016) dat werd ingezet toeristische producten binnen de gemeente te ontwikkelen. Door een gemeentebrede taakstelling en uitgavestop is de verdere ontwikkeling van het Geheimenconcept stopgezet en niet volledig uitgevoerd. Stijlkamers (Theodoorkamer, Henriëttekamer en de Augustakamer en Drabbekamer) – deze ruimtes in 18e eeuwse stijl op de eerste verdieping zijn ingericht door architect Canneman (hoofdarchitect bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg 1933-1970) tijdens de grote restauratie in de 20e eeuw en een eigen ensemblewaarde. Deze stijlkamers zijn het decor van een interactieve beleving rond markiezin Marie Anne van Arenberg, die ook kadert binnen het Geheimenconcept. 19 Jan IV van Bergen 1528 – 1567, B. van Eekelen en J.
Spijkers, Uitgeverij Verloren, 2020. 20 Voor ligging van de ruimtes die bijlage XX.
18
Zaal 1747 – de kopie van de spectaculaire maquette van de vestingstad en omliggende forten en inundatiegebied vormt de kern van deze presentatie en uitgangspunt voor een nieuwe presentatie over het Geopark Scheldedelta en de West-Brabantse Waterlinie als deel van de Zuiderwaterlinie21. Authentiek Bergs – in drie ruimtes op de tweede verdieping worden de industrie en tradities van Bergen op Zoom gepresenteerd. Deze presentatie dateert van 2009 en is voor een deel, met beperkte wijziging, in 2018 verplaatst toen de Schatkamers op de eerste verdieping werden ingericht. Kermis, anatomisch kabinet, jaarmarkt en cinematograaf – vier ruimtes op de tweede verdieping vertellen het verhaal van de ontwikkeling van de kermis in Bergen op Zoom. Een dertiental vrijwilligers bouwen en onderhouden de miniatuur kermisattracties. De inrichting van deze ruimtes dateert van 2001 en staat al langer op de nominatie om te worden herontwikkeld. Dit heeft geen vervolg gekregen door bezuinigingen.
De vaste opstelling is door de jaren heen organisch gegroeid en een bindende, rode draad wordt gemist, blijkt ook uit bezoekreacties en recensies van peers.22 Jongeren missen vooral dynamiek in de vaste opstelling en hebben onvoldoende idee wat er in het museum te doen is.23 Naast zalen waar de opstelling min of meer statisch is, beschikt het museum over vijf zalen voor tijdelijke tentoonstellingen24: Schatkamers – deze vier ruimtes op de eerste verdieping zijn in 2018 ingericht. Het zijn de enige zalen in het complex waar het klimaat voldoet aan de eisen om museale objecten te tonen. Grote Galerij – de historische Grote Galerij ligt op de eerste verdieping en is bereikbaar via de Schatkamers, de werkplek van de collectiebeheerders en het educatie ruimte. Hoewel er achterzetramen zijn geplaats, is het klimaat in deze ruimte niet stabiel. Deze ruimte is aan het museale parcours toegevoegd nadat het West-Brabants Archief de kantoren verhuisde naar de huidige locatie in het koetshuis. De museale ruimtes liggen verspreid over verschillende verdiepingen en gebouwdelen. Navigatie (wayfinding) is hierdoor lastig; bezoekers hebben als snel het idee niet alles te hebben gezien.
Ook fysieke toegankelijkheid is door het ontbreken van een goede lift die alle verdiepingen bedient onder de maat: van de huidige 25 ruimtes zijn er slechts 8 toegankelijk voor bezoekers in een rolstoel of met een andere fysieke beperking.25 De Schatkamers voor tijdelijke tentoonstellingen en zalen met 21 Zie p. 23. 22
Zie Een paleis met verborgen schatten. Recensie van tentoonstellingen in Het Markiezenhof | Historici.nl.
23 Wie de jeugd heeft…? EMS Cultuuronderzoeken, 2018. 24 Voor een overzicht van recente tentoonstellingen, zie bijlage XX. 25 Hier worden de zalen op de begane grond (Hofzaal, tuinzalen en museumcafé) al in meegerekend.
19
publiekslievelingen als de miniatuurkermis en zaal 1747 zijn niet toegankelijk voor mensen met een fysieke beperking. Per jaar worden 3 of meer tentoonstellingen georganiseerd met zeer uiteenlopende onderwerpen. Meestal is er een link naar Bergen op Zoom (zoals van Bergse kunstenaars als Jan Wessendorp) of het Markiezenhof (zoals WOUW! Over het kasteel van Wouw, de vroegere woonplaats van de heren van Bergen op Zoom). In 2019 is, met steun van de Vriendenloterij, een samenwerkingsverband M6 tussen 5 stadsmusea en het Rijksmuseum tot stand gekomen. Tot op heden zijn vier roulerende tentoonstellingen met werken van het Rijksmuseum en uit de eigen collecties aan het publiek getoond.26 De succesvolle samenwerking, inmiddels uitgebreid met een zesde stadsmuseum, wordt verlengd. Er is geen langjarige programmeringsbeleid, tentoonstellingen worden geregeld op korte termijn gerealiseerd. Dit heeft impact op het aantal beschikbare bruiklenen en ook werkdruk. Nagenoeg alle werkzaamheden rond een tentoonstelling (transport objecten, bouw en inrichting tentoonstelling) wordt door teamleden uitgevoerd. Dit maakt de organisatie flexibel (‘even snel aanpakken’), tegelijk vraagt het veel van het beperkte team en is er weinig ruimte voor innovatie. Incidenteel wordt gebruik gemaakt van externe vormgevers (tentoonstelling en campagne).
Bij een aantal tentoonstellingen is parallel een presentatie georganiseerd in samenwerking met lokale organisaties als Arsis, zoals tijdens de vier tentoonstellingen Schatten uit het Rijks. Deze hebben plaatsgevonden in de tuinzalen en de Grote Galerij. Het feit dat hier geen speciale maatregelen zijn op het gebied van klimaat/collectieveiligheid en dat de tuinzalen bovendien ingezet kunnen worden voor de commerciële functie, maakt dat de objectkeuze en inrichting tegen een stootje moet kunnen. Het organiseren van deze tentoonstellingen gebeurt ook door mensen en met middelen van het Markiezenhof. Educatie en publieksbemiddeling Publieksbemiddeling27 en educatie in school- en familieverband sluit nauw aan bij de museale kerntaak interpreteren. Het Markiezenhof biedt op beperkte schaal mogelijkheden aan de bezoekers. Het Markiezenhof biedt bij de vaste opstelling speurtochten aan voor kinderen (vanaf 4 jaar) in familieverband. Voor klassen in het primair onderwijs (groep 1 tm 8) zijn diverse programma’s ontwikkeld. Voor het primair onderwijs en de eerste klas van het voortgezet onderwijs is er een leskist rond Romeinse voorwerpen. Voor groep 5 en 6 uit het primair onderwijs is er een leskist rond de Middeleeuwen. De leskisten zijn ontwikkeld door Erfgoed Brabant.
Sinds voorjaar 2024 neemt het Markiezenhof deel aan Club Zien, een samenwerking van vijf Brabantse musea met als doel leerlingen van het VMBO de wereld van musea te laten ontdekken.2829 Voor een brede doelgroep (van primair tot secundair onderwijs en ook volwassenen) worden, op aanvraag, rondleidingen gegeven op basis van Visual Thinking Strategies.
26
Zie https://schattenuithetrijks.nl
27 Ondersteunen van volwassenen in de vorm van publieksbegeleiding of programmering als lezingen. 28 Zie www.clubzien.nl. 29 Bijlage XX, huidig aanbod educatie en publieksbemiddeling.
20
Bij wisselende tentoonstellingen worden extra activiteiten georganiseerd als lezingen of workshops zoals de kinderactiviteit Scherven puzzelen (8-12 jaar) bij de tentoonstelling WOUW!. Het Markiezenhof heeft op de eerste verdieping een goed ingerichte educatieve ruimte. In deze ruimte vindt een deel van genoemde programma’s plaats. Rondleidingen voor volwassenen worden op aanvraag georganiseerd. De Stadsgidsen Bergen op Zoom (SBM) zorgen voor de openstelling van monumenten in de vestingstad en organiseren stadswandelingen. Vanuit die functie worden rondleidingen door het monument Markiezenhof georganiseerd. Het boekingsproces loopt (deels) via de organisatie van het Markiezenhof. Kunsthistorische rondleidingen bij de vaste opstelling of tijdelijke tentoonstelling worden op aanvraag door het Markiezenhof zelf georganiseerd. Momenteel is er door bezuiniging en ontvlechting van het CKB geen aparte functie die zich richt op educatie. Veel materiaal is inmiddels verouderd. Publieksbemiddeling als zaal- en objectteksten worden geschreven door de conservator van de tentoonstelling. Sommige teksten zijn vertaald in het Engels. Bezoekers In 2023 bezochten bijna 30.000 bezoekers het museale gedeelte van het Markiezenhof.30 Het Markiezenhof hanteert een gedifferentieerd entreebeleid:
Vol tarief Kinderen 6 t/m 17 jaar Kinderen < 6 jaar CJP Mensen met een handicap Groepen >15 personen
2022 €9,50 €5,50 Gratis €8,50 €8,50 €8,50
5.599 1.060 439 228
202331 €12,50 €6,50 gratis €11,00 €11,00 Afh. van groepsgrootte
7.663 1.230 624 43 38 0
202432 €13,50 €6,50 Gratis €11,50 €6,50 Afh. van groepsgrootte
Resellers (hotels zoals De €8,00 72 €11,50 112 €12,50 Draeck) Museumkaart (kickback) €5,87 9.443 €9,67 14.965 €5,04 33 Vriendenloterij (kickback) €5,70 1.440 €8,10 2.051 €8,10 Entree divers (SBM, Dag Diverse 749 Diverse Kasteel en diverse) tarieven tarieven Gratis Gratis 238 Gratis 657 Gratis Vrienden van het Markiezenhof, leden Vereniging Rembrandt, ICOM, divers entree) Totaal aantal bezoekers 18.519 28.132
T/m juni 2.493 478 244 13 17 0 24 5.631 851 900 1.763 12.414
30 Omdat er geen gestructureerd publieksonderzoek is gedaan en de bezoekcijfers niet consistent zijn vastgelegd is er een slechts een
beperkt beeld te geven. 31 Inclusief €2,50per ticket voor een consumptie in het Museumcafé. 32 Inclusief €1,00 per ticket voor een consumptie in het Museumcafé. 33 60% van een voltarief entree.
21
Van 30 januari 2018 tot 3 januari 2023 is de volledige begane grond van het Markiezenhof vrij toegankelijk geweest. Dit had meer gratis bezoekers tot gevolg. Het is niet duidelijk of het voornemen om meer omzet te genereren in het Museumcafé is gerealiseerd; er zijn onvoldoende voorhanden om hier conclusies aan te verbinden. Vanaf 2023 wordt een deel van de (verhoogde) entreeprijs ingezet voor een gratis consumptie als geste naar bezoekers voor de verhoogde toegang. Als gekeken wordt naar procentuele spreiding over het jaar, dan valt de enorme piek in de zomermaanden op. Ook zijn de tentoonstellingen binnen het samenwerkingsverband met de M6 duidelijk terug te zien in de bezoekcijfers (piek in 2019 mrt-jun en apr-jul in 2022). De jaren 2020 en 2021 waren atypisch vanwege de Coronapandemie. Procentuele verdeling bezoekers per maand 30 25 20
15 10 5 0 jan
feb 2016
mrt 2017
apr
mei 2018
jun 2019
jul 2020
aug
sep 2021
okt 2022
nov
dec 2023
Wat betreft spreiding over de week laat het eerste half jaar van 2024 een duidelijke trend zien: het merendeel van de bezoekers (63%) komt op vrijdag, zaterdag of zondag. Dinsdag en donderdag zijn met 11% en 12% van de bezoekers de minst bezochte dagen, tegelijk zijn deze dagen het meest in trek bij schoolklassen.
Maandag Dinsdag Woensdag Donderdag Vrijdag Zaterdag Zondag
Percentage bezoekers Gesloten 11% 14% 12% 17% 25% 21% 22
De entreebewijzen die bezoekers gekocht hebben, geven een indicatie over hun profiel. In 2023 kwam 53% van de bezoekers het museum binnen met een Museumkaart.
Procentuele verdeling bezoekers per entreebewijs 2023 5%
2% 2%
8%
53% 30%
Museumkaart volw.
Volwassenen 18+
Vriendenloterij
Kind 6-18
Kind 0-5
Partner vrij entree
De herkomst van bezoekers is over de jaren heen met verschillende maten gemeten, wat data niet vergelijkbaar maakt. In 2023 was 5% van de bezoekers afkomstig uit België, 4% uit overig buitenland 41% uit de regio34 en de overige 50% uit de rest van Nederland. Herkomst bezoekers 2023 5%
4%
41%
50%
Regio
Nederland
België
Buitenland
34 Met regio wordt het gebied in de driehoek Willemstad-Breda-Goes bedoeld. Dit is dus inclusief de gemeente Bergen op Zoom.
23
In 2024 is een analyse van de reisbereidheid gemaakt op basis van deskresearch omdat bezoekersdata ontbreken, zie onderstaande kaart.
Gele cirkel Oranje cirkel Rode cirkel
Cultuurliefhebbers algemeen Museumkaarthouders Gemiddelde afstand voor vrije tijdsbesteding
20-25 km enkele reis met de auto35 49 km enkele reis met de auto36 61 km enkele reis met de trein37
Reisbereidheid van bezoekers wordt beïnvloed door uniciteit van het aanbod, de reisafstand in kilometers of minuten en de kosten van de reis. De reisbereidheid van een museumliefhebber (Museumkaarthouders) is groter dan die van de gemiddelde cultuurliefhebber die ook andere kunstvormen zoals theater bezoekt. Nederlanders zijn bereid tot 61 km met de trein te reizen voor vrijetijdsbesteding. Het verzorgingsgebied van de museale functie van het Markiezenhof bevindt zich tussen Rotterdam in het noorden, Tilburg in het oosten, voorbij Antwerpen in het zuiden en de westgrens loopt tot en met Vlissingen.
35 Museumcijfers 2019, trends in de museumsector, Museumvereniging. 36 Museumcijfers 2019, trends in de museumsector, Museumvereniging. 37 https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/84755NED?q=reisbereidheid%20musea#AfgelegdeAfstandPerRitGemiddeld_2
24
Museumcafé Op de begane grond van het stadspaleis bevindt zich aan de zijde van de Franse tuin, het Museumcafé. Tuinzaal 1 maakt deel uit van het café, net als het terras in de Franse tuin. Op warme dagen wordt de Kleine binnenplaats ingezet als terras. Er is een beperkt aanbod doordat er een kleine keuken is. De openingstijden van het Museumcafé zijn gekoppeld aan die van het museum.
Met ingang van 2023 is de gratis toegang tot de benedenverdieping opgeheven. Hierdoor is het Museumcafé uitsluitend nog toegankelijk voor museumbezoekers. Om de omzet toch op peil te houden krijgt iedere volbetalende museumbezoeker een muntje voor een gratis kopje koffie. Ruim 800 bezoekers verzilverden dit muntje niet, wat een ‘winst’ opleverde van ruim €2.000,-. Omzet Museumcafé 2023
€64.650,waarvan muntjes €17.060,- (€2,50/consumptie) 38 Inkoopkosten €19.395,39 Personeelskosten (2,36 fte) €130.138,Resultaat zonder huisvestings- en algemene kosten -€84.883,In 2023 was het Museumcafé verlieslatend, zelfs zonder investerings- en huisvestingskosten mee te rekenen. Belangrijke redenen zijn: de lange openingstijden, het lage aantal bezoekers van het museum, alleen museumbezoekers hebben toegang tot het Museumcafé en er is een beperkt aanbod. Daarnaast zijn de personeelskosten door de CAO en anciënniteit van het team, hoog. De gemiddelde besteding per bezoeker is met €2,35 ex btw laag vergeleken met de sectorbenchmark van €4,64 per bezoeker (ex btw).40 Museumshop Bij de museumentree worden enkele artikelen verkocht als service aan de bezoekers. Dit betreft catalogi van tentoonstelling van M6, enkele publicaties over Bergen op Zoom en een selectie ansichtkaarten. Ook zijn er enkele artikelen van kunstenaars met een mentale beperking te koop. De omzet bedroeg in 2023 €4.791,-.
38 In 2023 was de totale inkoop van de horeca- en commerciële functie €116.747,- zonder de inzet van de extern ingehuurde
salesondersteuning .Omdat er geen onderscheid gemaakt is tussen inkoop voor het Museumcafé en de commerciële functie (verhuur) wordt de aanname gedaan dat 30% van de omzet van het Museumcafé inkoopkosten zijn. 39 Exclusief aansturing. 40 Museum het Markiezenhof, adviesrapport horeca en evenementen, Vijverborgh, 2024.
25
Externe analyse Externe trends en factoren beïnvloeden de museale functie van het Markiezenhof en vormen kansen of bedreigingen. De belangrijkste DESTEP41-trends zijn: Algemeen Waardering musea – 85% van de Nederlandse bevolking vindt musea ‘van ons allemaal’ en onmisbaar (73%). Bijna driekwart van de Nederlanders vindt bovendien musea Eigentijds, Aantrekkelijk en Uitnodigend. Als voornaamste bezoekreden worden genoemd Leuk, Educatief en Interessant. Bereikbaarheid, de collectie, prijs, drukte en parkeergelegenheid vormen de belangrijkste factoren achter een keuze voor een museum. Zestig procent van de bevolking geeft aan voor het eerst een museum te hebben bezocht in hun jeugd (<12 jaar).4243 Demografie – naar verwachting groeit de Nederlandse bevolking naar 19,1 miljoen inwoners in 2040. Een kwart van de inwoners is dan 65 jaar of ouder.44 Dat is een groei met bijna 5% ten opzichte van 2024. 45 Veel van deze senioren zijn nog volop actief en hebben de tijd en middelen om te besteden , bijvoorbeeld aan museumbezoek.
Stijgende kosten – bedrijven kunnen gestegen kosten voor grondstoffen en energie niet of nauwelijks doorberekenen.46 Deze gestegen kosten treffen ook musea, bijvoorbeeld bij het maken van tentoonstellingen.47 Voorgenomen verhoging BTW – in het hoofdlijnen akkoord Hoop, Lef en Trots van de regeringspartijen is het voornemen geformuleerd om de BTW op cultuur – waaronder musea – per 2026 te verhogen van 9 naar 21%. De verwachte vraaguitval als gevolg van verhoogde entreeprijzen zal naar verwachting 3,3% bedragen.48 Welke richting het meerjarig cultuurbeleid van de nieuwe regering is op dit moment nog niet bekend. Bergen op Zoom Nieuwe Cultuurvisie – Bergen op Zoom heeft een nieuwe pijlervisie Sociaal en Veilig ontwikkeld. Cultuur vormt hier een onderdeel van. Deze visie is formeel vastgesteld door de gemeenteraad in juni 2024 en vormt de grondslag voor het te ontwikkelen cultuurbeleid waar het Markiezenhof als stadsmuseum een belangrijke rol in zal spelen. Thema’s uit de pijlervisie Sociaal en Veilig zijn: - Meedoen – cultuur heeft naast haar intrinsieke waarde de kracht om maatschappelijk, toeristisch, ruimtelijk en economisch bij te dragen aan Bergen op Zoom. Historie en hedendaagse expressie gaan hand in hand. De gemeente zet in op brede toegankelijkheid, waarbij samenwerking tussen organisatie – zoals de culturele basisinfrastructuur waar het
41 DESTEP-analyse: trends op het gebied van Demografie, Economie, Sociaal-maatschappelijk vlak, Technologie, Ecologie en Politiek-
juridisch vlak. 42 Maatschappelijk impactonderzoek, Museumvereniging, 2024. 43 Zie ook het onderzoek Wie de jeugd heeft…? EMS Cultuuronderzoeken, 2018. 44 Bevolking in de toekomst | CBS. 45 Ouderen | CBS. 46 Meer ondernemers verwachten stijging verkoopprijzen | CBS. 47 Recordaantal bezoeken met Museumkaart, maar musea hebben het zwaar: ‘Overheid moet blijven investeren’ | Het Parool. 48 R. Goudriaan (Goudriaan Economics), memo Gevolgen afschaffing verlaagde BTW-tarief voor culturele goederen en diensten, in opdracht van Kunsten92, mei 2024.
26
Markiezenhof deel van uitmaakt - als essentieel wordt gezien om dit, net als betaalbaarheid, te verbeteren. De aan de sector gerelateerde codes49 worden verplicht gesteld. - Ontwikkelen – talentontwikkeling, waar expliciet inzet en ontwikkeling van bewoners mee wordt bedoeld, wordt gestimuleerd. De gemeente wil een sterk en weerbaar cultuurnetwerk stimuleren, dat over de stadsmuren heen kijkt. De inzet van cultuur bij complexe maatschappelijke opgaven wordt belangrijker. - Gezond leven makkelijk maken – cultuur kan worden ingezet als (preventie) middel om maatschappelijke problemen als eenzaamheid, vergrijzing, armoede, dementie etc tegen te gaan. - Een veilige stad – kunst en cultuur kunnen bijdragen aan een veilige en leefbare stad. Pijlervisie Economie – Toekomstbeeld 2025. In de nieuw geformuleerde Pijlervisie Economie is het begrip BeLeefStad een kernbegrip: in Bergen op Zoom BeLeefStad wordt een duidelijke verbinding gezocht tussen werken wonen en verblijven. Het voorzieningenniveau (commercieel, recreatief, cultureel en qua doelgroep) moet daarbij aansluiten. Hierbij is cultuur een belangrijke drager voor de identiteit van Bergen op Zoom en haar bezoekers.50 Het vrijetijdsaanbod moet blijven meegroeien met de ambitieuze woningbouwopgave (+7.000 woningen).
Het versterken van de positionering van Bergen op Zoom BeLeefStad (citymarketing) wordt als een van de focuspunten gezien. Bio-based economy - samen met partners als de provincie Brabant zet Bergen op Zoom zich langjarig in om biomassa te gebruiken voor de productie van nieuwe materialen en producten en op die manier bij te dragen aan een duurzame samenleving en een innovatieve en toekomstbestendige economie. Erkenning Geopark Schelde Delta door Unesco – door de erkenning van de Schelde delta als Geopark door Unesco (maart ’24) wordt in het Markiezenhof een bezoekerscentrum ontwikkeld over de lust en last van water, geologie en klimaat. Dit wordt gecombineerd met een onthaalpoortfunctie van de Zuiderwaterlinie,51 een samenwerking tussen vestingsteden om deze linie tussen Tholen en Grave beleefbaar te maken. Onderzoek verzelfstandiging VVV – in het najaar van 2024 wordt onderzocht of en op welke de VVV verzelfstandigd kan worden. Dit toeristisch informatiepunt is een samenwerking tussen de gemeenten Bergen op Zoom, Woensdrecht en Steenbergen. Op dit moment is de VVV gevestigd in de Geheimraadzaal van het Markiezenhof; een zelfstandige eenheid gelegen aan de Steenbergsestraat. Ook wordt een kantoorruimte in de poortvleugel gebruikt.
Citymarketing – op dit moment heeft de Gemeente Bergen op Zoom geen actieve citymarketingstrategie, een nieuw op te zetten werkwijze wordt onderzocht. Stadspromotie is cruciaal voor toeristische bestemmingen, waaronder musea, om een groter publiek te bereiken. Op eigen kracht is bovenregionale promotie voor een museum haast onmogelijk. Potentie riviercruises – Bergen op Zoom is een aantrekkelijke bestemming voor deelnemers aan een riviercruise, zelfs als er geen aanlegplaats is.52 Locatie archeologische functie heroverwogen – in het voormalige politiekantoor aan de Wassenaarstraat in Bergen op Zoom zijn op dit moment de archeologische dienst van de gemeente en stichting van amateurarcheologen In den Scherminckel gehuisvest. Samen ontsluiten zij de 49
Fair practice code, Code cultural governance en de Code culturele diversiteit en inclusie.
50 Pijlervisie Economie – Toekomstbeeld 2035, gemeente Bergen op Zoom, 2024. 51 Zie De oudste en langste waterlinie | Zuiderwaterlinie. 52 Bergen op Zoom geschikt voor cruises? De stad wel, aanmeren is lastig | Bergen op Zoom | bndestem.nl.
27
archeologische vondsten via een ArcheoHotspot. De locatie maakt deel uit van een herontwikkelingsgebied. Collectie Bergen op Zoom - de stadscollectie van Bergen op Zoom is verdeeld over vier organisaties: de archeologische dienst, het West-Brabants Archief, Kidor/Kunstwacht voor beeldende kunst in de openbare ruimte en het Markiezenhof. Hierdoor is niet de volledige collectie integraal ontsloten en zijn deelcollecties verdeeld geraakt over meerdere organisaties. Zorg concurrentievervalsing – de (horeca)ondernemers van Bergen op Zoom zijn verenigd in ondernemersvereniging Sterck. Omdat de gemeente (en straks een door de gemeente gesubsidieerde stichting) horeca exploiteert zou er sprake kunnen zijn van de overtreding van de Wet Markt & Overheid.53 De gemeenteraad heeft echter op 18 september 2014 de “exploitatie van het Markiezenhof inclusief museum” aangewezen als activiteit, die plaatsvindt in het algemeen belang als bedoeld in de Mededingingswet.54 Museaal Opkomst edutainement – “leren en spelen” vat de term edutainement het beste samen. Vanuit inhoud wordt op een speelse manier kennis overgedragen. Een voorbeeld zijn de Museumjeugduniversiteit of theatercolleges rond een specifiek onderwerp als het Haagsch College. Creators economy – zelf verhalen maken en delen via – veelal – social media is een stevige trend.
Museale collecties en -locaties vormen het ruwe materiaal voor influencers/content creators om zichzelf uit te drukken en zo de wereld te bereiken. Hoewel musea nog steeds als geloofwaardig en autoriteit op hun gebied worden gezien, draagt deze trend wel bij aan de meerstemmigheid. Ook niet-museale organisaties creëren inhoudelijke content over historische en kunstobjecten, een voorbeeld zijn de Vereniging Rembrandt (magazine en tentoonstellingen) en de Vriendenloterij (podcast). Belevingseconomie - Mensen zijn op zoek naar unieke ervaringen waarbij meerdere zintuigen worden aangesproken (multi-sensorisch). Historische locaties als het Markiezenhof, kunnen hier op inspelen door de rijke geschiedenis en het karakter van de locatie te benadrukken en interactieve elementen toe te voegen die bezoekers een gedenkwaardige ervaring bieden. Dit hoeft niet per se in de vorm van (interactieve of multimediale) belevingen; het kan ook een beleving van verstilling en schoonheid zijn. Storytelling – Het Markiezenhof heeft een rijk verhaal te vertellen. In plaats van de historische feiten centraal te stellen, worden deze ingezet als basis voor het verhaal. Technologische integratie - Technologie is van een toevoeging verworden tot een basiselement met dito verwachtingen museumbezoekers.
Dit geldt bijvoorbeeld ook voor snelheid en beschikbaarheid van informatie, online kaarten kopen maar ook het kunnen vinden van (collectie)informatie. Ook tijdens een bezoek is technologie, bijvoorbeeld in de vorm van een multimedia tour niet meer weg te denken. Nieuwe technologieën als virtual/augmented/mixed reality vinden hun weg naar musea, bijvoorbeeld om niet (meer) bestaande situaties als historische foto’s zichtbaar te maken door middel van een augmented reality ervaring. Artificial Intelligence (AI) wordt in musea al ingezet om bezoekers te betrekken, zoals het vinden van je dubbelganger in een portret.55 53
Overheid als marktpartij | Mededinging | Rijksoverheid.nl.
54 Besluitenlijst van de vergadering van burgemeester en wethouders van 8 juli 2014 – 28-07 CS COP Implementatie Wet Markt en
Overheid, zie ook Handreiking Wet Markt en Overheid, p. 9. 55 Zie Art Selfie Camera — Google Arts & Culture.
28
Duurzaamheid – vanuit zorg om het milieu is er in toenemende mate kritiek op de zogenaamde blockbusters waarvoor kunstwerken en de bezoekers over de hele wereld reizen.56 Dit maakt ruimte vrij voor nieuwe, creatieve manieren van tentoonstellingen maken op basis van de eigen collectie. Inclusie en diversiteit – meer verschillende mensen bereiken en zich welkom laten voelen is een belangrijke trend in de museale wereld en daarbuiten. Dit uit zich in randprogrammering en inclusief taalgebruik maar ook in de samenstelling van teams en de aandacht voor toegankelijkheid in de meest brede zin van het woord. In vaste opstelling betekent dit meer aandacht voor onvertelde verhalen, zoals bijvoorbeeld Museum Hof van Busleyden de geschiedenis ‘tegen de haren instrijkt’ in hun recent vernieuwde vaste presentatie.57 Musea pretenderen niet langer hét objectieve verhaal te vertellen maar realiseren zich dat perspectieven veranderen met de tijdgeest. Het innemen van een bepaald standpunt (in plaats van neutraal-objectief te blijven) past in die trend. Samenwerking musea – in toenemende mate werken musea onderling samen. Voorbeelden zijn samenwerkingsverbanden als M6 en Club Zien en uit het feit dat onderlinge bruikleenregels voor kunstvoorwerpen soepeler worden.58 Sturen op impact – ook in de museale wereld wordt, net als op andere beleidsterreinen, in toenemende mate gestuurd op impact.