Bijlage 1.bij beantwoording GroenLinks/PVDA Westersingel_stedenbouwkundig onderzoek
Tekst van het document
Straattheater voor de huizen in het Havenkwartier.11
Aan de gevels van huizen zijn veel krabben te zien.23
Op dinsdag vertrekt de grote optocht met praalwagens vanaf de gedempte haven via de binnenstad en de 19e eeuwse schil voor een ronde langs het uitgelopen publiek. In de avond om stipt 12 uur is het feest voorbij, gesymboliseerd door het ‘vallen van de kraai’. Het huisdier van heks Wana die dan van zijn stok valt. Hierna breekt voor de katholieken een periode van veertig dagen vasten aan, die tot de Pasen zal duren.
Het adagium tijdens vastenavend is Agge mar leut ‘et, vertaald: ‘Zo lang je maar plezier hebt’. De middeleeuwse kern en het oude Havenkwartier zijn een onmisbaar decor voor het vieren van vastenavend. Het feest is over meerdere dagen uitgespreid, en begint op zaterdag. Dit is de dag van de intocht, waarop de prins met zijn gezelschap verwelkomd wordt op het station, en de sleutel van de stad overhandigd krijgt door de burgemeester.
Op maandag is de Grote Markt het decor voor een voorstelling voor de kinderen uit de stad. Het stadhuis is dan omgetoverd tot een groot podium, en de toren van de Sint-Gertrudiskerk speelt er vaak als personage in mee. Het lijkt wel als of gebouwen tot leven komen. Op maandagavond is de binnenstad op zijn levendigst. Bijzonder uitgedoste feestvierders bewegen zich langs café’s en verscheidene plekken in de binnenstad en het Havenkwartier om naar tentoonstellingen en straattheater te kijken. De evenementenzaal de Stoelemat aan de Westersingel vormt hierbij de schakel tussen de twee wijken.
Het fenomeen vastenavend laat zien dat het centrum en het Havenkwartier in de hoofden van de inwoners nog aan elkaar vast zitten. De prins en nar in de vensterbanken van het stadhuis.23
Het vallen van de kraai. 23
2 4
1
3
1
Stedelijk decor: station 2 stadhuis 3 kerk 4 Stoelemat intocht, zaterdag spel op de Grote Markt en dweilavond, maandag optocht editie februari 2020 (route varieert), dinsdag
Maandagmiddag tijdens de vastenavendperiode. Tegen het eind van de winter is de Grote Markt een openluchttheater.23
50
De plekken waar vastenavend gevierd wordt.
Vastenavendvierders in op het Beursplein. Vitrage of ‘Gordijnen’ zijn een musthave voor de caranavalsoutfit. Deze traditie stamt uit de Tweede Wereldoorlog. Niemand is verkleed als dokter of Spiderman.23
51
Twee eeuwen verandering 1827
In 1825 zat het stratenpatroon van de middeleeuwse stad nog geconserveerd binnen de vestingwerken. De Gevangenpoort vormde de schakel tussen het Havenkwartier en het centrum. De twee routes die vanaf het Markiezenhof en de Grote Markt naar de haven lopen, lagen er al vanaf de middeleeuwen. Omdat er op deze plaats geen stadspoorten in de wallen zaten, is de noord-zuid verbinding een dubbele bajonet die -van noord naar zuid- liep over de Nieuwe Markt, Moeregrebstraat, Gevangenpoortstraat, Rijkebuurtstraat en Bruinevisstraat In het noordelijk deel domineerden de Blokstallen het beeld.
52
1925
In 1909 werd het Sint Aloyisiuspatronaat voor Katholieke jongens gebouwd naast de Gevangenpoort. Hiermee werden twee problemen tegelijk aangepakt. De sloop van de bebouwing tegen de poort betekende dat hier ook de doorstroming van het verkeer bevorderd werd. Wie in 1925 de route naar het zuiden volgde, kwam na de Bruinevisstraat op het Geertruidaplein uit. In 1925 waren nog niet alle pleinwanden bebouwd.
53
Verkeersstructuur 2020
In het verkeersplan van Bergen op Zoom 24 staat dat de stad geen echte centrumring heeft. Dit betekent dat het doel dat gesteld werd met Plan de Ranitz niet bereikt is. De verkeersstructuur rond de middeleeuwse binnenstad heeft een soort slakkenhuisvorm. Ook is de ambitie uitgesproken om van de Westersingel een erftoegangsweg te maken met een lagere verkeersintensiteit en shared-space principe voor de Gevangenpoort. De Van Konijnenburgweg en de Van Gorkumweg ten westen van het centrum zijn de afgelopen jaren al verbreed. Ook is er een rotonde aangelegd op de kruising Boerenverdriet / Zuidzijde Zoom om het verkeer verder van het centrum af toch een gelegenheid te geven om helemaal om het centrum heen te kunnen rijden. Op deze manier kan er alsnog een rondweg komen, en wordt doorgaand verkeer in het middeleeuwse centrum vermeden. Met de afwaardering zouden de oude routes van het centrum naar het Havenkwartier weer kunnen functioneren als belangrijkste wegen in dit gebied. Om de nieuwbouw van Schelde Vesting beter te kunnen ontsluiten voor het langzaamverkeer richting het station, zouden de Moeregrebstraat, Rijkebuurtstraat en Lievevrouwestraat kunnen worden gezien als belangrijke loop- en fietsroute richting het westelijke gedeelte van het centrum.
Bergen op Zoom wordt aan de noord- zuid- en oostkant ontsloten door de snelwegen A4 Rotterdam-Antwerpen en de A29 richting Breda.
Stadswegen vanaf de snelweg leiden naar de centrumring die een soort slakkenhuisvorm heeft. Het gebied binnen de binnenste ring wordt als centrum beschouwd.
In 2020 zien we een versnipperd gebied met een mix van grootschalige gebouwen uit de jaren ‘70 en ‘80, en de kleinschaligheid van de middeleeuwse stadsstructuur. Hoewel de vroeger belangrijke oost-west verbindingen er nog steeds liggen, drukt de Westersingel als noord-zuid verbinding sinds de jaren ‘70 een veel grotere stempel op dit gebied. Tientallen huizen, een blokstal en het patronaat zijn gesloopt ten behoeve van deze verbinding. Door de centrumringfunctie naar buiten toe te verleggen ontstaat de mogelijkheid om het Havenkwartier beter bereikbaar te maken voor langzaamverkeer en kan het onderdeel worden van het centrum.
54
55
Parkeren
Straatprofielen De Westersingel als centrumringweg staat duidelijk in contrast met de omliggende straten van de 19e-eeuwse schil of het middeleeuwse centrum.
Blokstallen 58 parkeerplaatsen Mineurplein 156 parkeerplaatsen
1
Sappeurhof 21 parkeerplaatsen
Westersingel
Westersingel en parallelbanen 48 parkeerplaatsen Moeregrebstraat 7 parkeerplaatsen Gedempte Haven 181 parkeerplaatsen Rijkebuurtstraat 16 parkeerplaatsen
2
Lievevrouwestraat
Londonstraat 38 parkeerplaatsen
Koepelstraat 43 parkeerplaatsen
4 totaal: 568 parkeerplaatsen
De auto neemt veel ruimte in beslag in het Westersingelgebied. Dit geldt niet alleen voor de rijdende auto, maar ook de geparkeerde auto. Dit gebied voorziet in parkeerplaatsen voor bezoekers die hun auto dicht bij of zelfs in het centrum willen parkeren. Als je alle openbare parkeerplaatsen bij elkaar optelt, is er genoeg capaciteit om een gebouwde parkeergarage exploiteerbaar te maken.
56
De 486 openbare parkeerplaatsen in het gebied zijn genoeg om bestaande openbare parkeergarages in de stad te vullen, zoals de De Parade (400 plaatsen). Er zouden zelfs drie garages gevuld kunnen worden zoals die van Achter de Grote Markt (150 plaatsen).27 Dat maakt een parkeergarage in dit gebied een realistische optie. Ook kleinere garages voor bewoners van het gebied kunnen helpen bij een efficiënter ruimtegebruik.
1 3 3
Rijkebuurtstraat
4
Moeregrebstraat
2
57
Deel 2 ruimtelijke inventarisatie
59
Ingrediënten voor een stadsreparatie
prehistorie - geologie
late middeleeuwen
industriestad
vroege middeleeuwen
vestingstad
hedendaagse stad
Hierboven is een tekening te zien waarin verschillende tijdslagen gecombineerd zijn. Uit de tijdslagen zijn aspecten gehaald die een invloed hebben gehad op de ruimtelijke ontwikkeling van het gebied waar nu de Westersingel ligt. Natuurlijk zijn de lijnen van een tekening interessant. Deze zijn een ontwerpaanleiding om onderdelen van de stadsreparatie met historische grondslag te kunnen maken. Aan de andere kant heb je de contramal van deze tekening: de witruimte. Dit zijn gebieden die minder historische betekenis hebben in stedenbouwkundige zin Ze zouden ook onderdeel van de stadsreparatie kunnen worden maar dan als plekken waar geëxperimenteerd kan worden met nieuwe typologieën die aansluiten bij de hedendaagse opgaven waar de stad voor staat. Denk daarbij aan de klimaatopgave, circulaire economie, gezondheid en inclusiviteit. De lijnen op de tekening zijn net zo belangrijk als de plekken waar nog niks getekend is. Dit is namelijk het speelveld waar de toekomst van de stad zich vormt. Historie vormt een mal waar de toekomst in gegoten wordt. Dit is de cultuurhistorisch duurzame stad.
60
1827
1925
2020
61
Duurzaam casco Op de duurzaam cascokaart zijn soorten stadsweefsel uit verschillende periodes aangeduid. De verschillende tijdperken uit het ruimtelijk onderzoek hebben hun sporen achter gelaten in dit deel van de stad, en deze kaart is een optekening van verschillende verhalen over het ontstaan en de groei van Bergen op Zoom. Om deze verhalen te kunnen blijven vertellen, is het behoud van dit weefsel en de gebouwen belangrijk. Deze kaart laat eigenlijk zien waar op verder gebouwd wordt. Het nieuwe plan voor de Westersingel sluit aan op gebieden van een verschillende leeftijd, korrelgrootte en betekenis. Er staat een gebouw op dat een toevoeging zou kunnen zijn aan dit gebied omdat het iets zegt over Bergen op Zoom als garnizioensstad, maar ook omdat het bruikbaar in een stadsreparatie. Het lange gebouw Blokstallen I kan samen met Blokstallen II een poort vormen naar het te repareren middeleeuwse gedeelte van de stad. Gebouwen van na de stadsdoorbraak, zoals het ensemble van Jan Hoogstad, hebben een waarde om het verhaal over de ontwikkeling van dit gebied te kunnen vertellen. Het ensemble is van een mindere architectonische kwaliteit maar biedt ruimte om er nieuwe bebouwing tegenaan te zetten.
vroege middeleeuwen late middeleeuwen, Havenkwartier 18e eeuw: bebouwing van de garnizoensstad 18e Eeuw: gesloopte bebouwing 19e Eeuw: Ontmantelde stad, industriestad jaren 1970-1980: voorzichtige reparaties na de grote doorbraak. Ensemble van Jan Hoogstad. begin 21e eeuw: grootschalige commercie, residentieel wonen aan Kijk in de Pot/ connectie met het Stedelijk Waterfront aan de Binnenschelde.
De balans komt hiermee op het slopen van 36 woningen en een zalencentrum. De woningen, die vallen in de categorie sociale huur, moeten worden gecompenseerd binnen het plangebied zodat bewoners kunnen verhuizen binnen het plangebied. De functie van het zalencentrum De Stoelemat kan elders in de stad worden opgevangen. De bestaande bomen staan ook aangegeven op de kaart. Sommige bomen(lanen) benadrukken een historische structuur zoals de vroegere ligging van een stadsgracht. Waar dit mogelijk is zullen ze zo veel mogelijk blijven staan waar ze nu staan. Op sommige plekken zal de kap van bomen, bijvoorbeeld voor de aanleg van een parkeergarage of herinrichting van de openbare ruimte onvermijdelijk zijn. In een stadsreparatieplan worden nieuwe bomen toegevoegd omdat gestreefd wordt naar een groene, klimaatadaptieve stad. niet bruikbaar voor een stadsreparatie
bomen
62
63
De groenblauwe stad Vanuit de keur van het waterschap dient voor elke hectare met extra verharding bij bebouwd gebied een retentie van 600 m3 voor het vasthouden van regenwater in het ruimtelijke plan te worden meegenomen, dat is dus 0,06 m3 voor elke m2 aan verharding. Dit kan binnen het plangebied op verschillende manieren gebeuren. hierbij spelen groenvoorzieningen en ruimte voor water een belangrijke rol.
Waterelementen in de openbare ruimte.
Zoals hiernaast te zien is, bevindt het plangebied ter hoogte van de gevangenpoort zich in een beekdal, en dus een laag punt. dit is waar het meeste water naartoe zal stromen bij hevige piekbuien. Vanuit het principe van de duurzame constante is het wenselijk om de oude loop van de Grebbe gedeeltelijk weer te kunnen gebruiken voor het afvoeren of opvangen van hemelwater. Dit zou dan via een nog bestaande connectie via het Spuihuis aan de haven afgevoerd kunnen worden. bestaande groene ruimte
waterlichaam
parkwand
nieuwe groene ruimte
verbinding van groengebieden door bomenlaan of zichtlijnen
bebouwing
Wateropvang in de vorm van wadi’s in de openbare ruimte of blauwe daken op nieuwe gebouwen kunnen een positieve bijdrage leveren aan de stedelijke waterhuishouding. Ook groengebieden kunnen helpen om het water te laten inzijgen in de bodem.
Raingardens in groenvakken.
Greppel.
bestaand bovengronds waterlichaam
begaanbaar deel van de ondergrondse Grebbe
gedempte haven
stijgpunten Markiezenhof en Gevangenpoort
mogelijke nieuwe waterverbinding
afwatering van stedelijk gebied
Spuihuis
De stadsreparatie van het Westersingelgebied kan aansluiten op verschillende groen- en waterstructuren in om zo het groen-blauwe netwerk van Bergen op Zoom te versterken. Zo kan hemelwater van piekbuien in het Westersingelgebied opgevangen worden omdat dit een van de laagste punten in et historisch centrum is.
64
65
Morfologische breuken en knopen
Het reliëf als ontwerpgereedschap
Gedramatiseerde doorsnede van de Westersingel. Huidige situatie.
breuklijn in de morfologie
bestaande bebouwing
kruising van belangrijke route en morfologische breuklijn vraagt om ‘overgangsruimte’; De morfologische knoop.
belangrijke route door verschillende stadsstructuren
De stad is in de loop der jaren concentrisch uitgebreid. Dit wil zeggen dat het oudste gedeelte van de stad in het midden ligt, en dat de stedelijke structuur naar buiten toe steeds moderner wordt. De Westersingel is een stadsdoorbraak en doorsnijdt het stadsweefsel waardoor de hiërarchie in de leeftijd van de stadsstructuren niet meer te herkennen is. Met de stadsreparatie keert de hiërarchie terug. Een aantal morfologische knopen (rood op de tekening hierboven) markeren de overgang tussen verschillende stadsstructuren, bijvoorbeeld de overgang van 19e eeuwse schil naar middeleeuwse kern. In het plangebied komen op verschillende plekken morfologische knopen te liggen, en verandert de stedelijke ruimte van vorm, bijvoorbeeld van brede laan naar smalle steeg, of van park naar hof.
De Brabantse Wal is de landschappelijke onderlegger van het historische stadscentrum van Bergen op Zoom. Het reliëf zorgt voor bijzondere hoogteverschillen in straten zoals de Hoogstraat, Potterstraat, Zuidmolenstraat. Een van de hoogste punten binnen het bestaande beschermd stadsgezicht is boven aan het Wilhelminaveld, op de plaats waar nu de Zoomflat staat. Door een hoger gebouw op een plek te zetten die van nature al hoger boven NAP ligt, wordt het effect van het reliëf op het stadsbeeld versterkt. Een zelfde soort principe kan toegepast worden ter hoogte van de voormalige brandweerkazernelocatie bij de kruising met de Van Konijnenburgweg en de Boutershemstraat. Dit effect was in het verleden al van toepassing op de slangentoren van de oude brandweerkazerne. Richting de Gevangenpoort, die op een lager gelegen plek staat, zou de bebouwingshoogte ook minder moeten zijn.
Gedramatiseerde doorsnede van de Westersingel. De hoogte van toekomstige bebouwing zou gelijk kunnen blijven. Het reliëf van de landschappelijke onderligger zorgt op het oog voor hoogteverschillen tussen gebouwen.
Op deze luchtfoto gemaakt rond 193010 is duidelijk een morfologische knoop te zien: De overgang van 19e eeuwse schil (de huidige Burgemeester Stulemeijerlaan) naar de middeleeuwse kern (Steenbergsestraat). De typologie verandert van brede laan naar middeleeuwse stadsstraat. De overgang is destijds vormgegeven door de stadsarchitect van Genk, die een paar markante hoekpanden ontwierp.
Gedramatiseerde doorsnede van de Westersingel. Gebouwen kunnen hoger of juist lager worden door te referen naar het reliëf en dit te overdrijven. De Brabantse Wal zal hierdoor beleefbaar worden in het stadssilhouet.
66
67
De hernieuwde focus van de stad aan het water vraagt om een duidelijke positionering. De beste manier om aan een uitbreiding van het centrum te werken is door alle aanvullingen te doen in respect met het centrum en zijn eeuwenoude iconen. Opvallend hierbij is de fijnkorreligheid zowel in de stedenbouw als in de fijnzinnige architectuur. Het manifest ‘maken van de stad’ zal daarmee samengaan met respect voor de historie van de stad.
Bergse hoogbouw Gezien vanaf een afstand wordt het stadssihouet van Bergen op Zoom bepaald door veel groen en een aantal hoge gebouwen. De verschillende vormen van hoogbouw vertellen elk hun eigen verhaal over de geschiedenis van de stad. Het is van belang dat nieuwe hoogteaccenten in het stadssilhouet een toevoeging zijn, en geen verstoring. Op dit moment is de Spiritustoren met 75 het hoogste bouwwerk binnen het beschermde stadsgezicht. Dit bouwwerk is niet het meest oude of dominante in het stadsbeeld, maar verwijst wel naar het rijke industriële verleden dat in de skyline afleesbaar is.
28
Deze foto uit 198010 toont de Lucernaflat (links) en de toren van de St. Gertrudiskerk. Het verschil in vorm en architectuur maakt dat een toren wel of niet in het stadsbeeld past.
29
“De beste manier om aan een uitbreiding van het centrum te werken is door alle aanvullingen te doen in respect met het centrum en zijn eeuwenoude iconen”.36
In het verleden maakte de Lucernaflat, die net als de aanleg van de Westersingel ook zijn oorsprong vindt in de jaren ‘60 van de vorige eeuw, een te grote inbreuk op het historische stadssilhouet. Sinds de jaren ‘80 valt de binnenstad onder beschermd stadgezicht. dit betekent dat nieuwe ontwikkelingen vormgegeven moeten worden met respect voor de bestaande historische stad. Bij het toevoegen van een hoog gebouw aan het stadssilhouet wordt het voorbeeld van de Lucernaflat meestal aangehaald als voorbeeld hoe het mis kan gaan. Dit in 2004 gesloopte gebouw was een kantoorgebouw van 50 meter hoog met brede vloerplaten, en was daarom uit verhouding met de slanke, historische torens in het middeleeuwse gedeelte van de stad, waar deze flat ook stond.
Diagram met de hoogste bouwwerken in Bergen op Zoom op dit moment.
68
69
Zichtlijnen
Wat is een Stadsreparatie? De term stadsreparatie is van toepassing op een specifiek soort stedenbouwkudige interventie die plaatsvindt in een historische stad. In de meeste gevallen wordt het stadsdeel waar het om gaat voor een derde keer in de tijd hergestructureerd. Gebieden binnen een stadreparatie zijn in de tijd als volgt ontwikkeld: 4
Historische groei Heel lang hebben steden zich organisch ontwikkeld. dit betekent dat er geen groot stedenbouwkundig plan aan ten grondslag ligt. Vaak zijn deze organisch gegroeide steden in de middeleeuwen ontstaan. Dit betekent dat er smalle straten zijn met oude gebouwen.
3 1 5
gebouw / oriëntatiepunt N.A.P.
14m
zichtlijn
1 Sint-Gertrudiskerk
4 Villa Van Hasselt - Mineurplein
2 Stadsschouwburg De Maagd
5 nieuw hoogteaccent
3 Markiezenhof
Door het heuvelachtige landschap waar Bergen op Zoom op gebouwd is, wordt de stad vanuit verschillende hoeken verschillend beleefd. Wie bijvoorbeeld vanuit het hoger gelegen noorden aan komt lopen ziet de Gevangenpoort in een kuil staan, verstopt tussen andere gebouwen. Vanaf de lager gelegen zuidkant is de poort juist het eindpunt van een zichtas. De bebouwing van de stadsreparatie van de Westersingel is zo ontworpen dat de hogere gebouwen duidelijk herkenbaar zijn in de ‘skyline’ die men kan zien vanaf de lager gelegen Schelde, terwijl de impact van deze gebouwen in de binnenstad beperkt is door het reliëf.
70
2
stratenpatroon
Mosae Forum, Maastricht - Jo Coenen en Bruno Albert
Herstructurering In de moderne tijd na de tweede wereldoorlog had men andere ideeen over hoe de stad er uit zou moeten zien. In de stad moest meer licht, lucht en ruimte zijn, en werd ruimte gemaakt voor het autoverkeer. Ook werden gebieden om te wonen, werken en recreeren gescheiden van elkaar. Stadsreparatie De inrichting van de stad volgens moderne principes heeft afbreuk gedaan aan hoe de stad er uit ziet en hoe deze functioneert. Dit kan je zien aan een overmaat voor autoverkeer, contrasterende moderne architectuur of eentonige functies in het gebied. Bij een stadreparatie worden elementen uit de historie van de plek gebruikt om deze beter bij de oorspronkelijke historische stad te laten passen. Wel wordt gekeken naar de behoeftes van de huidige tijd, en wordt de bebouwing daar op aangepast. Stadsreparaties vinden vaak binnen het beschermd stadsgezicht plaats. Voorbeelden van stadsreparaties in Nederland zijn onder andere Mosae Forum in Maastricht, de Waagstraat in Groningen en Raaks in Haarlem. Al deze projecten hebben hun specifieke voor die plek bedachte vormgeving die past binnen de historische context en het beschermd stadsgezicht van de stad. nieuwe architectuur is op deze plekken gebruikt om te laten zien dat het een recente ontwikkeling is.
Ook zijn er nieuwe gemengde functies aan gebieden toegevoegd, zoals wonen, winkels, parkeergarages, horeca, een bioscoop en in het geval van Haarlem zelfs een stadskantoor.
Waagstraatcomplex, Groningen - Adolfo Natalini
Raaks, Haarlem - Urbis Stadsontwerp
71
Straatnamenkaart
Bronnen 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) 17) 18) 19) 20) 21) 21) 22) 23) 24) 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) 32) 33) 34) 35) 36)
72
Plan Zuid en de stedenbouw van H.P. Berlage, Rein Geurtsen & Partners (2010) Limes Atlas, Bernhard Colenbrander en MUST (2005), Uitgeverij 010 ‘Bergen op Zoom aan een ramp ontsnapt’ De Waterschans 38e jaargang no. 4 (2008) Historische Stedenatlas van Nederland - Bergen op Zoom, P.A. Henderix e.a. (2003) DUP Sattelite Bergen op Zooms verleden geillustreerd, Christ Peters (1993) Van Geyt Productions Urban Space, Rob Krier (2003) Birkhauser Publishers for Architecture Bouwen in Nederland 600-2000, prof. Dr. Koos Bosma e.a. (2007) Waanders Uitgevers Zwolle Atlas van het ruimtelijk veranderingsproces van Nederlandse binnensteden in de laatste anderhalve eeuw, Rudger a.f. Smook (1984) De Walburg Pers Atlas van het IJsselmeer - Een ruimtelijk perspectief, Frits Palmboom (2018) Vantilt Het West-Brabants Archief (https://westbrabantsarchief.nl/) Brabants Nieuwsblad De Stem regionieuws (https://www.bndestem.nl/bergen-op-zoom/) ‘Verrassende vondst in Duits museum’ De Waterschans 50e jaargang no. 3 (2020) Drawing for Architecture, Léon Krier (2009) The MIT Press 9 x 9 - A Method of Design: From City to House Continued, Dietmar Eberle e.a. (2018) Birkhäuser Encyclopedia of the City, R. W.
Caves (2004) Routledge Aangenaam Bergen op Zoom citymarketing, (www.aangenaambergenopzoom.nl) november 2020 Palmboom van den Bout: Stedenbouwers van het gelaagde land, Joost v/d hoek, Archined 3/3/2004 ‘De Grebbe uitgediept’ De Waterschans 30e jaargang no. 3 (2000) ‘Herwaardering van de Lievevrouwepoort en omgeving’ De Waterschans 26e jaargang no. 4 (1996) ‘De Brabantse Wal - op de grens van hoog en laag, oud en jong’ Grondboor en hamer nr. 6 (2009) ‘Metamorfose van de Westersingel: ontdek de verschillen met het jaren 70-project’ (https://indebuurt.nl/bergenopzoom/ genieten-van/metamorfose-van-de-westersingel-in-bergen-op-zoom~104395/) 28-04-2020 Online collectie Rijksmuseum (https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/) Geschiedkundige kring Bergen op Zoom (https://www.geschiedkundigekringboz.nl/) Beelden van het plaatselijke nieuws (https://indebuurt.nl/) Verkeersplan Bergen op Zoom, Vastgesteld door gemeenteraad op 30 januari 2014 Re-Urb - Nieuwe plannen voor oude steden, Crimson (1997) 010 publishers ‘Een hoekpand in Bergen op Zoom’, Brabants Erfgoed (https://www.brabantserfgoed.nl/page/5395/ een-hoekpand-in-bergen-op-zoom) Parkeren in Bergen op Zoom (https://www.parkerenbergenopzoom.nl/Parkeergarages) april 2021 Nederlands Instituut voor Militaire Historie https://www.defensie.nl/onderwerpen/militaire-geschiedenis-nimh april 2021 ‘Stichting vraagt om hoger waterpeil in de
Zoom’, Stichting Brabantse Wal https://brabantsewal.nl/stichting-vraagt-omhoger-waterpeil-in-de-zoom/ april 2021 Waterman (Seizoen 1, Aflevering 2) [Zeeland - Zilt en zoet] Menno Bentveld (Schrijver), & Geertjan Lassche (Regisseur). Zo 18 apr 20:20 NPO2. Jan Hoogstad op Architectuur.org https://www.architectuur.org/hoogstad.php mei 2021 Rien Wols, De havens van Bergen op Zoom - Brabants Historisch Informatie Centrum https://www.bhic.nl/ geraadpleegd juli 2021 Monumenten.nl, https://www.monumenten.nl/gemeentes/bergen-op-zoom geraadpleegd 30 juli 2021 Canon van Bergen op Zoom, Geschiedkundige Kring Bergen op Zoom (2022) Media Center Rotterdam Urban farming and ruralisation in The Netherlands (1250-1850) A.D. Fischer, H. van Londen e.a. (2021) Cultural Heritage Agency of the Netherlands Locatiestudie woningbouw Bergen op Zoom, Juurlink en Geluk (2023)
73
74