CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Afwegingskader verzelfstandigen het Markiezenhof

Raadsvergadering 26 juni 2025, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Realisatie Taakstelling Markiezenhof11.663 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

28

Ad 7. Toelichting beheermodellen Maatschappelijke en culturele voorzieningen zijn een belangrijk en kostbaar deel van het instrumentarium van een gemeente. Zij kan dit instrument inzetten om haar beleidsdoelen en wettelijke taken te realiseren. De gemeente kan deze taken op verschillende wijzen organiseren: zelf doen, intern of extern verzelfstandigen of uitbesteden aan derden. Dat geldt ook voor het beheer, organisatie en exploitatie van culturele voorzieningen. De verkenning naar een passend beheermodel dient niet alleen gestoeld te zijn op financiële motieven. Het is van belang om ook de consequenties en risico's te duiden op het gebied van effectiviteit, efficiëntie, kwaliteit, innovatie, maatschappelijk draagvlak en de balans tussen financieel en cultureel rendement. Zo kan het op andere wijze gaan organiseren van de uitvoerende taken consequenties hebben voor de rechtspositie van medewerkers en de positie van de (vaste) gebruikers en samenwerkingspartners. De verschillende beheermodellen hebben verschillende financiële en maatschappelijke consequenties en risico's. Afbakening taken: beleidsmatig vs bedrijfsmatig Ten aanzien van de maatschappelijke voorzieningen heeft de gemeente in theorie twee soorten taken: beleidsmatige (publieke) en bedrijfsmatige (private) taken.

Beide taken kunnen betrekking hebben op maatschappelijke/culturele producten en diensten en op de voorzieningen c.q. gemeentelijk vastgoed. Onderstaand is een en ander schematisch weergegeven.

Subsidiëren en faciliteren

Realiseren en financieren

Aanbieden en organiseren

Beheren en

Producten en diensten I

Voornemnf en

exploiteren

Voor wat betreft de gemeentelijke kerntaken zijn er twee invalshoeken. Aan de ene kant gaat het om de aard en de omvang van de producten, diensten en voorzieningen die aan de inwoners worden aangeboden. Aan de andere kant verwijzen de kerntaken ook naar de taken die de gemeentelijke organisatie zelf verricht zoals het maken van beleid, het verstrekken van subsidie, het bouwen en exploiteren van voorzieningen, het aanbieden van producten en diensten enzovoorts. Vanuit die invalshoeken staan twee vragen centraal: ^ ^

Welke producten, diensten en voorzieningen moeten, al dan niet vanuit een wettelijk kader, in elk geval aan de inwoners worden aangeboden en in welke mate? Welke taken moeten door de gemeente zelf worden uitgevoerd en welke kunnen/moeten beter door anderen worden gedaan, c.q. kunnen verzelfstandigd worden?

Ten aanzien van elk kwadrant kunnen de beide vragen gesteld worden, maar de eerste vraag heeft meer betrekking op de beleidsmatige taken en de tweede vraag op de bedrijfsmatige taken. Bij de weergegeven vraagstelling moet wel onderscheid gemaakt worden tussen de concrete producten, diensten, voorzieningen en de beleidsdoelstellingen die er mee bereikt moeten worden. De eigenlijke vraag onder 1. is daarom: welk aanbod (kwaliteit en kwantiteit) is nodig om de vigerende beleidsdoelstellingen te kunnen realiseren? Ten aanzien van de tweede vraag zijn de opties: 29

^ ^ ^ ^

zelf doen samen doen uitbesteden (een ander laten doen) afstoten (niet meer (laten) doen)

Beide vragen staan in principe op zichzelf, maar liggen wel in het verlengde van elkaar. De eerste vraag gaat vooral over het wat: wat moet er worden aangeboden, zowel kwalitatief en kwantitatief. De tweede vraag gaat meer over het hoe: hoe moet het aanbod aangeboden worden, door wie en op welke manier. De producten, diensten en voorzieningen in de vier kwadranten zijn zeer verschillend van aard, omvang, inhoud enz., net als de bijbehorende taken en verantwoordelijkheden. Daarom is het belangrijk om bij uitwerking van de beheermodellen dat onderscheid goed in de gaten te blijven houden. Bij de scenario's van de beheermodellen gaat het primair om de bedrijfsmatige taken: het aanbieden en organiseren van producten en diensten en het beheer en exploitatie van de voorzieningen. Afbakening beheerscenario’s Voor de exploitatie van maatschappelijke voorzieningen komen in Nederland met name de volgende vormen voor: 1. 2. 3.

4.

gemeentelijk beheer publiekrechtelijke (interne) verzelfstandiging privaatrechtelijke (externe) verzelfstandiging - in de vorm van een stichting - in de vorm van een bv uitbesteding aan een marktpartij of lokale organisatie

Vanuit de discussie tijdens de werksessie in 2023 zijn twee modellen als voorkeursscenario benoemd: gemeentelijk beheer (intern verzelfstandigd) en verzelfstandiging in de vorm van een stichting of BV. Uitbesteding aan een marktpartij heeft om meerdere redenen niet de voorkeur: ^ Er zijn geen of maar een beperkt aantal marktpartijen die een voorziening als het Markiezenhof volledig risicodragend kunnen exploiteren. ^ Er zal altijd een subsidierelatie blijven bestaan. De daarbij gewenste regierol van de gemeente sluit niet aan bij het volledig op afstand plaatsen van de exploitatie. ^ Samenwerking met marktpartijen of lokale organisaties kan ook bestendig worden gerealiseerd in gemeentelijke of verzelfstandigd model. ^ Sluit niet goed aan op de gemeentelijke, beleidsmatige uitgangspunten zoals verwoord in de Toekomstvisie 2035 en het bestuursakkoord 2022-2026. Het betreft de beleidsuitgangspunten zoals het realiseren van sociaal-maatschappelijke effecten, woonaantrekkelijkheid, onderwijs en economische leefbaarheid, welke passen binnen het beoogde doel van Bergen op Zoom als een verbindende, duurzame BeLeefstad. Met een sterke professionele culturele basisinfrastructuur die bijdraagt aan de gemeentelijke maatschappelijke en economische doelstellingen door uitvoering te geven aan de uitgangspunten van gemeentelijk beleid.

Gemeentelijk beheer en intern verzelfstandiging liggen dicht bij elkaar. Interne verzelfstandiging houdt in dat de verantwoordelijkheid voor de uitvoerende taken en beheer van de voorzieningen - met een eigen budget en eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden - aan een verbijzonderd organisatieonderdeel van de gemeente wordt overgedragen. Er is dan dus sprake van decentralisatie. Dit kan middels contractmanagement en budgetfinanciering. Dit is in hoofdlijnen feitelijk de voormalige situatie in Bergen op Zoom: het cultuurbedrijf met theater de Maagd, het CKB en het Markiezenhof. Theater de Maagd maakt geen onderdeel meer uit van het cultuurbedrijf. Voor het Markiezenhof staat de mogelijkheid nog open als gemeentelijk onderdeel verder te gaan. Gezien deze optie wordt in de uitwerking bij gemeentelijk beheer gesproken over interne verzelfstandiging als verbijzonderd organisatieonderdeel.

30

Bij externe verzelfstandiging wordt een stichting of B.V. opgericht die verantwoordelijk wordt voor de uitvoering van de culturele taken en de exploitatie van de voorzieningen. De gemeente kan deelnemen in het bestuur en/of in aandelen en heeft daardoor directe zeggenschap. Zij kan desgewenst ook op grotere afstand gaan staan en haar invloed waarborgen via de statuten van de rechtspersoon, via contractvorming en subsidieen prestatieafspraken. Met privaatrechtelijke verzelfstandiging wordt gekozen voor besturen op afstand. De rol van de gemeente bestaat uit het (mede-) bepalen van het beleid en het controleren van de uitvoering van het beleid door de stichting of vennootschap. De keuze tussen een stichting of BV hoeft in deze fase nog niet te worden bepaald. Dit is aan de orde zodra definitief gekozen is voor externe verzelfstandiging. De twee scenario’s gemeentelijk beheer/intern verzelfstandigd en externe verzelfstandiging (stichting of BV) worden in de volgende paragraaf uitgewerkt en op basis van toetsingscriteria met elkaar gespiegeld. Op basis van deze spiegeling en welk belang aan iedere criteria wordt gehecht kan de voorkeursvariant worden benoemd.

Uitwerking voorkeursmodellen Bij de verkenning naar de optimale beheervorm dient rekening gehouden te worden met de specifieke kenmerken die van invloed zijn bij elk beheermodel: ^ gemeentelijke invloed (mate van invloed die men wenst te behouden); ^ waarborging van het cultureel aanbod en de maatschappelijke functies; ^ financieel rendement en bevorderen cultureel ondernemerschap; ^ personele en organisatorische aspecten; ^ continuïteit en financiële risico's; ^ aansprakelijkheid; ^ fiscale en juridische aspecten; ^ overige aspecten. In de tabel zijn de karakteristieken van de beheervormen aan de hand van een aantal kenmerken nader toegelicht. In de volgende paragraaf worden de beheervormen met elkaar gespiegeld. Kenmerken beheermodellen A. Gemeentelijk beheer/ interne verzelfstandiging Interne verzelfstandiging houdt dus in dat de exploitatieverantwoordelijkheid met een eigen budget en eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden - aan een verbijzonderd organisatieonderdeel van de gemeente wordt overgedragen. Bestuurlijke en maatschappelijke invloed De waarborging van de bestuurlijke en maatschappelijke invloed kan eenvoudig worden geregeld binnen de gemeentelijke organisatie door de mandatering van de contractmanager, waarin de mate van vrijheid en invloed wordt bepaald.

Hierbij gaat het om: decentralisatie en delegatie van vrijwel alle - of in ieder geval zoveel mogelijk - bevoegdheden en middelen naar de ‘directeur', alsmede om schriftelijke (‘harde') overeenkomsten over de te realiseren (maatschappelijke) prestaties en de beschikbare personele en financiële middelen op korte en middellange termijn. Financiële risico's De gemeente blijft bij tegenvallende exploitatieresultaten 10070 financieel verantwoordelijk. Opbouw van een voldoende groot weerstandsvermogen is slechts mogelijk, indien met de gemeente afspraken worden gemaakt om eventuele niet-bestede exploitatiebudgetten binnen de verzelfstandigde eenheid als een te maximeren exploitatiereserve te kunnen reserveren. In de praktijk komt dit bij interne verzelfstandiging zelden voor. Samenwerking Als de gemeente voor deze beheervorm kiest, is het realiseren van samenwerking of - op termijn - samengaan met andere lokale of regionale succesvolle maatschappelijke exploitaties mogelijk, hoewel de betreffende samenwerkingspartner uiteindelijk toch met de gemeente en niet met een zelfstandig rechtspersoon zaken doet. Voordelen van interne verzelfstandiging 31

^ ^ ^ ^

geen verandering in rechtspositie; veel gemeentelijke invloed; directere aansturing vanuit de gemeente (zowel organisatorisch als vakinhoudelijk); de mogelijkheid om - door het ontbreken van juridische overeenkomsten - ad hoc wijzigingen in de beschikbare financiële en personele middelen aan te brengen.

Nadelen van interne verzelfstandiging ^ cultureel ondernemerschap is lastiger te realiseren door ontbreken bedrijfsmatig model met dito managementrapportages en checks en balances; ^ lange besluitvormingsprocessen en ambtelijke procedures; ^ minder flexibele rechtspositie betekent minder flexibele inzet en hogere kosten; ^ gebrek aan adequate managementinformatie; ^ het handhaven van gedwongen winkelnering van andere gemeentelijke diensten en daarmee de toedeling van (onbeïnvloedbare) hoge overheadkosten. B. Externe verzelfstandiging Externe verzelfstandiging betekent de inrichting van een exploitatie BV of stichting, die in opdracht van de gemeente uitvoering geeft aan het beheer en de exploitatie van het Markiezenhof en eventuele toegevoegde taken. In de meeste gevallen is het College van Burgemeester en Wethouders aandeelhouder van de vennootschap, of benoemt zij het bestuur van een stichting. Bestuurlijke en maatschappelijke invloed Er dienen overeenkomsten tussen de exploitatie BV c.q. stichting en de gemeente te worden opgesteld, die garanties bieden voor de maatschappelijke en financiële doelstellingen. Het bestuur van de exploitatie BV c.q. stichting kan hierbij verantwoordelijk worden gesteld voor de instandhouding van de maatschappelijke voorziening(en) en de culturele functies.

Binnen deze taakstelling bestaat vervolgens een grote mate van vrijheid in de bedrijfsvoering. Het bestuur van de exploitatie BV c.q. stichting is evenwel verantwoording schuldig aan het College van Burgemeester en Wethouders en/of de gemeenteraad en heeft instemming dan wel toestemming nodig voor zaken als: ^ substantiële wijzigingen in de tariefstelling van de basistarieven voor verhuur; ^ investeringen die niet in de begroting zijn opgenomen; ^ de vaststelling van de jaarrekening en de meerjaren exploitatiebegroting; ^ statutenwijziging; ^ ontbinding van de rechtspersoon. Op basis van (prestatie)overeenkomsten behoudt de gemeente zeggenschap over gebruik, tarieven, openstelling en instandhouding van de culturele voorziening. Financiële risico's De gemeente blijft bij tegenvallende exploitatieresultaten uiteindelijk voor 10070 financieel verantwoordelijk, ook al is er sprake van een gesloten eindfinanciering. Opbouw van een voldoende groot weerstandsvermogen is noodzakelijk, maar slechts mogelijk indien er in het overeen te komen exploitatiebudget enige speelruimte zit en met de gemeente afspraken worden gemaakt om eventuele niet-bestede exploitatiebudgetten binnen de BV/stichting te kunnen reserveren als een te maximeren exploitatiereserve.

Voordelen van externe verzelfstandiging ^ eenduidige, directere aansturing, korte lijnen; ^ marktgerichte organisatie; ^ beter in staat cultureel ondernemerschap te ontwikkelen, meetbare resultaten, resultaatgericht; ^ besparing op loonkosten op termijn, indien het (toekomstig) personeel in een andere CAO komt. Nadelen van externe verzelfstandiging ^ verdwijnen ambtelijke rechtspositie indien het personeel in een andere CAO komt; ^ opstart- en frictiekosten; ^ kosten voor backoffice (PIOFACH-taken) 32

^

inkopen op maat/marktconform; geen schaalvoordelen vanuit gemeente

Voorgenomen besluit Op basis van de beschouwingen in deze notitie en de voor- en nadelen bij interne en externe verzelfstandiging heeft het college in 2023 het voorgenomen besluit genomen om het Markiezenhof te verzelfstandigen naar een stichtingsmodel en daartoe een ondernemings- en verzelfstandigingsplan te laten opstellen.

33

Beheervorm

Gemeentelijk beheer / intern verzelfstandiging

Privaatrechtelijke verzelfstandiging (stichting of BV)

Kenmerk

Kenmerk

Criteria en omschrijving

1.

Gemeentelijke invloed De mate waarin de gemeente invloed kan

Invloed is groot; exploitatie is onderdeel van de

uitoefenen op uitvoering van de

gemeentelijke organisatie.

(exploitatiejtaken en kan sturen op

Invloed kan worden aangewend als aandeelhouder, door bepalingen op te nemen in de statuten of door zitting te nemen in RvT

financiële kaders (begroting) 2.

Waarborging maatschappelijkefuncties De mate waarin de maatschappelijke,

Waarborging is groot; doelstelling is louter gericht op

Ideele doelstelling (stichting) en commerciële

culturele 'functies het best kunnen worden

publieke functie.

doelstelling (BV). De maatschappelijke functie kan

verankerd en aansturing en controle

worden vastgelegd in de statuten van de rechtspersoon.

aanwezig is op de prestaties. Bijv. verenigingsgebruik, sociaal­ maatschappelijke tarieven en lokale samen werkingen. 3.

Financieel rendement/ cultureel ondernemerschap Ontwikkeling cultureel ondernemerschap.

Mogelijkheden om een optimaal financieel rendement te

Door de verzelfstandigde vorm in een bedrijfsmatige

De mate waarin de beheerorganisatie het

realiseren, zijn beperkt. Vanuit gemeentelijk beheer zijn de

opzet kan cultureel ondernemerschap beter worden

best in staat is om door een efficiënte en

mogelijkheden om een bedrijfsmatig model en daarmee

ontwikkeld en daarmee het rendement positief

effectieve bedrijfsvoering, een zo optimaal

cultureel ondernemerschap te ontwikkelen beperkt.

beïnvloeden. Het toepassen van een branche CAO

mogelijk exploitatieresultaat te realiseren.

Daarbij zijn de kosten voor personeel (CAOgemeenten) en

levert voordelen voor een bedrijfsmatige exploitatie en

de gemeentelijke overheadkosten relatief duur.

beperkt de overh eadkosten.

Beheervorm

Gemeentelijk beheer / intern verzelfstandiging

Privaatrechtelijke verzelfstandiging (stichting of BV)

Kenmerk

Kenmerk

Criteria en omschrijving 4.

Consequenties organisatiestructuur Bij de keuze naar een passende beheervorm, Beperkte consequenties. Contractmanagement: bij

Verdergaande consequenties. Bij een stichting of BV

zijn consequenties verbonden aan de

decentralisatie van de bevoegdheden dient een

dient een directeur-bestuur te worden samengesteld

bestuurlijke organisatie.

directeur/manager te worden aangesteld en

met een Raad van toezicht. De gemeente kan hier

(prestatie) over een kom sten te worden opgesteld. PIOFACH

zitting in nemen, maar riskeert de zg. “dubbele petten"

taken blijven geheel of gedeeltelijk onderdeel van de

rol. Vrijwillige leden RvT met de noodzakelijke expertise

gemeentelijke organisatie.

zijn niet altijd eenvoudig te vinden. De stichting/BV dient haar eigen backoffice (PIOFACH) in te richten.

5.

Personele aspecten Personele consequenties. De mate waarin

Personele consequenties zijn beperkt. Medewerkers blijven Consequenties zijn groot. Medewerkers gaan over naar

de beheervorm zo optimaal mogelijk een

in dienst van de gemeente. De mogelijkheden om een

marktgerichte personele organisatie kan

bedrijfsmatige organisatie in te richten worden wel beperkt Door toepassing van de CAO van de bedrijfstak kan een

in rich ten.

door de CAO gemeente en maakt de personele organisatie

meer bedrijfsmatige organisatie worden neergezet. Bij

relatief duur.

overname van medewerkers met een ambtenaren

nieuwe organisatie en treden in dienst van stichting/BV.

status zijn de inverdieneffecten pas op langer termijn zichtbaar.

6.

Kennis en expertise De mate waarin debeheervom bijdraagt aan Kennis en expertise zijn op lokaal management- en

7.

Kennis en expertise zijn eveneens op management- en

het ontwikkelen en op peil houden van de

teamniveau doorgaans voldoende aanwezig; op directie en teamniveau aanwezig, echter op bestuurlijk niveau is

vereiste kennis en expense (nieuwe

bestuurlijk niveau niet of slechts beperkt.

het geheel afhankelijk of bekwame bestuurders kunnen

producten en diensten, investeringen,

worden gevonden. De noodzakelijke kennis kan worden

onderhoud etc.)

ingekocht, maar leidt tot kostenverhoging.

Continuïteit en financiële risico's De mate waarin de beheervorm in staat is

Bij gemeentelijk beheer is de contuiniteitsvraagstuk niet

De contuiniteīt van de onderneming zal in bepalende

financiële risico's te beheersen en continuit

aan de orde, vanuit het perspectief dat tegenvallende

mate afhankelijk zijn van de expertise en kundigheid bij

van de exploitatie te waarborgen.

bedrijfsresultaten kunnen worden opgevangen,zonder dat directie en bestuur. Is de deskundigheid voldoende dit leidt tot faillisement. Wel kunnen de fluctuaties in het

groot dan zal de rechtspersoon in staat zijn te

exploitatieresultaat een onvoorspelbaar karakter hebben.

anticiperen op ontwikkelingen en daarmee de contuiniteīt van de onderneming kunnen borgen. In de bottom line blijft de gemeente risicodrager indien de exploitatie in zwaar weer terecht komt (en de voorziening in stand dient te worden gehouden.

34

Beheervorm

Gemeentelijk beheer / intern verzelfstandiging

Privaatrechtelijke verzelfstandiging (stichting of BV)

Kenmerk

Kenmerk

Criteria en omschrijving 8.

Aansprakelijkheid De mate waarin de gemeente met

De aansprakelijkheid ligt bij de gemeente

De aansprakelijkheid ligt bij het bestuur van de

aan sp rakel ij kheidskwesties kan worden

rechtspersoon. Bij een stichtingsmodel of BV zijn de

geconfronteerd.

bestuursleden hoofdelijk aansprakelijk, indien sprake is van onbehoorlijk bestuur en wanbeleid. De gemeente is niet aansprakelijk, behoudens evt. eigendomsverantwoordelijkheden.

9.

Overige criteria a. kosten die voortvloeien uit

Er worden geen of slechts beperkte kosten gemaakt.

verzelfstandiging

Er dienen initiële kosten te worden gemaakt voor o.a. de oprichting van de rechtspersoon, ontwerp van de overeenkomsten (juridische en fiscale adviezen) en kosten die voortvloeien uit het sociaalplan bijovergang van de medewerkers naar de verzelfstandigde onderneming.

b. fiscale aspecten

Fiscale voordelen zijn beperkt tot de mogelijkheden vanuit

Bij een vennootschapsstructuur kan optimaal gebruik

het BTW compensatiefonds.

worden gemaakt van fiscale voordelen uit de exploitatie. Daar staat tegenover dat vennootschaps­ belasting dient te worden afgedragen .Bij een stichtingsmodel met een ideele doelstelling kan energie­ belasting worden teruggevraagd. Bij contractvorming* bestaan wel fiscale aspecten.

c. Sponsoring en fondsenwerving

Beperkt. Bedrijfsleven sponsort geen gemeentelijke

Groot. Bedrijfsleven kan bij sponsoring gebruik maken

organisatie en gemeenten komen voor bepaalde fondsen

van fiscale voordelen en een stichting/BV komt

niet in aanmerking.

makkelijker in aanmerking voor culturele fondsen.

35

Bronnen Voor dit document is gebruik gemaakt van een aantal documenten zoals die door de interne projectgroep zijn opgesteld, met name: -

Businesscase Markiezenhof, scenario’s financiële taakstelling en organisatiemodel, Projectteam Markiezenhof, april 2023. Ondernemingsplan 2025-2029 - 80%-versie, Projectteam Markiezenhof, augustus 2024.

Voor het ondernemingsplan is op een aantal specifieke onderwerken gebruik gemaakt van externe ondersteuning of bronnen, doordat de capaciteit binnen de ambtelijke organisatie soms te beperkt was: -

Museumcafé en commerciële verhuur: Museum het Markiezenhof, Adviesrapport horeca en evenementen, horeca adviesbureau Vijverborgh, 2024. Vastgoed: Verzelfstandiging Markiezenhof, Brink, februari 2025. Benchmark Museana, Museumvereniging.

36

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=cdc71907-b1a3-414e-856f-33ad8bae5d3d