CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

52. Daadkracht BV inzake Nationaal Raadsledenonderzoek 2021. Behandelvoorstel: voor kennisgeving aannemen.

Commissie (Algemeen) 7 december 2021, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Mededelingen/ingekomen post24.312 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

2021 en in hoeverre verschilt deze van de tijdsbesteding in

Gemeentebestuur en in hoeverre verschilt de tijdsbeste-

2007, 2009, 2012, 2014, 2017 en 2019?

ding aan deze werkzaamheden ten opzichte van 2007,

Een raadslid in Nederland besteedt in 2021 gemiddeld 16,75

2009, 2012, 2014, 2017 en 2019?

uur per week aan het raadswerk. Dit is 0,42 uur minder dan in 2019. Zoals in voorgaande edities is het aantal bestede uren

Nederlandse raadsleden besteden in 2021 70,0% van hun

afhankelijk van de gemeentegrootte: raadsleden besteden

tijd aan bestuurlijke activiteiten. Dit is een stijging van

over het algemeen meer tijd aan het raadswerk naarmate de

5,6% vergeleken met 2019. Niet eerder zijn raadsleden

gemeentegrootte toeneemt. Ook is in 2021 een verschil tussen

zo’n groot deel van hun tijd kwijt geweest aan bestuurlijke

de tijdsbesteding van reguliere raadsleden (15,7 uur) en frac-

taken. Het lezen van vergaderstukken, nota’s en rapporten

Tijdsbesteding

2007 (N=2686)

2009 (N=1508)

2012 (N=2479)

2014 (N=2264)

2017 (N=1151)

2019 (N=1623)

2021 (N=730)

14,01

13,95

16,76

15,91

16,03

17,17

16,75

Tabel 5: Gemiddelde tijdsbesteding van raadsleden in uren per week (2007-2021)

Nationaal Raadsledenonderzoek 2021

#NRO2021

100% 80% 60% 40%

29,5%

30,8%

29,8%

30,9%

31,6%

31,3%

3,8%

4,7%

4,2%

4,3%

4,7%

4,3%

66,7%

64,5%

66,0%

64,8%

63,7%

64,4%

2007 (N=2686)

2009 (N=1508)

2012 (N=2193)

2014 (N=2232)

2017 (N=1151)

2019 (N=1623)

25,4% 4,6%

70,0%

20% 0%

Bestuurlijke werkzaamheden

Volksvertegenwoordige werkzaamheden

2021 (N=725)

Overige werkzaamheden

Figuur 20: Tijdsverdeling tussen bestuurlijke en volksvertegenwoordigende werkzaamheden (2007-2021)

neemt 21,6% van hun tijd in beslag. Daarnaast besteden

7.3 HONORERING

raadsleden relatief veel tijd aan verschillende vergaderin-

De derde onderzoeksvraag luidt: Welke vergoeding ontvan-

gen, met in totaal 33,7%.

gen gemeenteraadsleden in Nederland voor het raadswerk in 2021 en in hoeverre verschilt deze van de vergoeding in

Raadsleden besteden gemiddeld 25,4% van hun tijd aan

2007, 2009, 2012, 2014, 2017 en 2019?

volksvertegenwoordigende activiteiten. Dit is een daling

Over het algemeen is het uurtarief voor raadsleden hoger

van 5,9% vergeleken met 2019. Vooral aan activiteiten in

dan in 2019. Het gemiddelde uurtarief in 2021 is €17,94. In

maatschappelijke organisaties (-1,9%) en buurt- en wijk-

2019 was dit €16,81. De hoogte van dit uurtarief hangt sa-

bezoeken (-1,6%) is minder tijd besteed dan in 2019. Het

men met de grootte van de gemeente waarin een raadslid

is denkbaar dat de coronapandemie ervoor gezorgd heeft

werkt. Het uurtarief is het laagst in de kleinste gemeenten

dat raadsleden minder tijd aan dit soort activiteiten hebben

en het hoogst in de categorie 150.001 tot 375.000 inwo-

besteed.

ners. 55,1% van de raadsleden geeft aan tevreden te zijn over

Het verschil tussen de huidige verhouding en de aanbe-

de hoogte van de vergoeding. Dit is 0,4% meer dan in 2019.

veling van de Stuurgroep Evaluatie Dualisering Gemeen-

Raadsleden uit grote gemeenten zijn over het algemeen

tebestuur om minimaal 50% van de tijd te besteden aan

ook meer tevreden met de vergoeding. Raadsleden die

volksvertegenwoordigende activiteiten is groter geworden.

tevreden zijn met de vergoeding besteden gemiddeld min-

Een kleine meerderheid (50,5%) geeft aan tevreden te zijn

der tijd aan het raadswerk (15,5 uur) dan raadsleden die de

met de tijdsverdeling tussen bestuurlijke en volksverte-

vergoeding te hoog (17,6 uur) of te laag (18,5 uur) vinden.

genwoordigende werkzaamheden.

33

7.4 STOPREDENEN

Raadsleden besteden in 2021 gemiddeld 16,75 uur per

De vierde onderzoeksvraag luidt: Wat zijn de belangrijkste

week aan het raadswerk. Dit is 0,42 uur minder dan in

redenen voor raadsleden om te stoppen met het raads-

2019. 54,3% van de raadsleden geeft aan tevreden te zijn

werk? 17,7% van de raadsleden geeft aan te willen stoppen

met deze tijdsverdeling, een daling van 8,9% ten opzichte

met het raadswerk na hun huidige raadsperiode. Gemid-

van 2019. Raadsleden besteden in 2021 gemiddeld 70%

deld besteden raadsleden die stoppen minder uur aan het

van hun tijd aan bestuurlijke taken en 25,4% van hun tijd

raadswerk (16 uur per week) dan raadsleden die doorgaan

aan volksvertegenwoordigende taken. In 2019 besteedden

(16,9 uur per week). Raadsleden die doorgaan geven rela-

raadsleden nog 64,4% van hun tijd aan bestuurlijke activi-

tief vaker aan graag meer tijd aan het raadswerk te willen

teiten en 31,3% aan volksvertegenwoordigende activiteiten.

besteden. Dit is aangegeven door 27,2% van raadsleden die

Daarmee was de tijdsverdeling van raadsleden al niet op

doorgaan en 17,9% van de raadsleden die stoppen. Verder

het niveau van de aanbevelingen van de Stuurgroep Evalu-

vervult 55,2% van de raadsleden die stoppen geen neven-

atie Dualisering Gemeentebestuur, die een 50-50 verdeling

functie(s). De groep raadsleden die wel een nevenfunctie

voorschrijft. In 2021 is de geobserveerde verdeling nog

vervult en wil stoppen besteedt gemiddeld 41,3 uur aan

verder verwijderd van de voorgeschreven verdeling dan in

(een) nevenfunctie(s). Raadsleden die door willen en een

2019. Het uurtarief voor raadsleden is in 2021 toegenomen

nevenfunctie hebben besteden gemiddeld 37,3 uur aan

tot €17,94, een stijging van €1,13 ten opzichte van 2019.

(een) nevenfunctie(s).

De tevredenheid over de vergoeding is licht toegenomen met 0,4% en bedraagt nu 55,1%. 17,7% van de raadsleden

De meest genoemde redenen om te stoppen met raadswerk

geeft aan te willen stoppen met het raadswerk. De meest

hebben te maken met de tijdbesteding. Wat betreft de bele-

genoemde reden hiervoor hebben te maken met de tijdsbe-

ving van verschillende onderdelen van het raadswerk, is te

steding van de raadsleden.

zien dat raadsleden die stoppen minder tevreden zijn over baangerichte aspecten van het raadswerk. Raadsleden die stoppen geven aan minder vaak invloed te hebben in de raad. Opvallend is dat raadsleden die stoppen positiever zijn over het functioneren van de raad dan raadsleden die doorgaan.

7.5 EINDCONCLUSIE In dit Nationaal Raadsledenonderzoek is een antwoord geformuleerd op de vraag: ‘In hoeverre komt de tijdsbeste-

ding van raadsleden overeen met de aanbeveling van de Stuurgroep Evaluatie Dualisering Gemeentebestuur om tenminste de helft van hun raadstijd aan volksvertegenwoordigende taken te besteden, welke vergoeding ontvangen gemeenteraadsleden voor het raadswerk in 2021, vergeleken met de voorgaande trendstudies en welke redenen voeren raadsleden aan om te stoppen met hun raadswerk?

Nationaal Raadsledenonderzoek 2021

#NRO2021

RAADSLEDEN BESTEDEN IN 2021 GEMIDDELD 70% VAN HUN TIJD AAN BESTUURLIJKE TAKEN EN 25,4% VAN HUN TIJD AAN VOLKSVERTEGENWOORDIGENDE TAKEN.

35

Nationaal Raadsledenonderzoek Daadkracht voert sinds 2007 een trendonderzoek uit naar de tijdsbesteding, werkzaamheden en honorering van gemeenteraadsleden in Nederland. Daadkracht onderzoekt daarmee in hoeverre de tijdsbesteding van raadsleden overeenkomt met de aanbeveling van de Stuurgroep Evaluatie Dualisering Gemeentebestuur om tenminste 50% van de raadstijd buiten het gemeentehuis door te brengen. Daadkracht heeft het Nationaal Raadsledenonderzoek inmiddels zevenmaal uitgevoerd sinds 2007. Elke meting bestaat uit de vaste componenten tijdsbesteding, werkzaamheden en honorering. Dit onderzoek is in samenwerking met de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden tot stand gekomen. Op www.nationaalraadsledenonderzoek.nl zijn meer figuren met onderzoeksresultaten beschikbaar. Deze onderzoeksresultaten bevatten de cijfers van het onderzoek uit 2021 afgezet tegen de voorgaande trendonderzoeken.

Bekendmaken

COLOFON

Daadkracht Bekendmaken is marktleider online publiceren van regelgeving

Onderzoek en redactie:

en zakelijke kennisgevingen volgens de Wet elektronische bekendmaking

drs. Bart-Jan Flos,

(o.a. DROP). Daadkracht ondersteunt met advies, training en invoerdiensten.

drs. Erwin Snijder, drs. Ageeth de Jager – de Lange,

Advies

Simone van den Berg MSc,

Daadkracht Advies ondersteunt lokale overheden bij vraagstukken over

Kim van der Heide MSc,

bedrijfsvoering, informatiehuishouding en dienstverlening. De adviseurs van

Marc van Breemen en

Daadkracht zijn specialist in het optimaliseren van processen, het invoeren

Inky te Brake MSc.

van zaakgericht werken, privacyvraagstukken, informatie-architecturen en informatiebeveiliging.

Met dank aan: Nederlandse Vereniging voor Raadsleden

Talent Daadkracht Talent biedt talentvolle mensen aan die net klaar zijn met hun studie. Alumni bestuurs- en bedrijfskunde werken, leren en doen de

Vormgeving: De Ontwerpzolder/Anke de Kroon

nodige vakkennis op bij gemeenten onder begeleiding van Daadkracht en de

Uitgave november 2021

Daadkracht Academie. Zo kunnen zij goed voorbereid bij u aan de slag.

ISBN 978-90-829590-4-8

Digitaal Daadkracht Digitaal helpt overheden bij het inrichten en verbeteren van hun website. Daadkracht doet dit met onderzoek, concrete oplossingen en ondersteuning bij de uitvoering. Toegankelijk, vindbaar en gebruiksvriendelijk.

Postbus 6635 6503 GC Nijmegen

024 344 6288 info@daadkracht.nl

Nationaal Raadsledenonderzoek 2021

@Daadkrachtmedia www.daadkracht.nl

38 depots

Het nut van ‘ouwe rommel’ Weet waar je staat

Boer Woudstra is blij met zijn monument NOaA 2.0

‘Geen EU-land heeft wat wij hebben’

oor Archeologie

Van ve tot syn

Van verwachting tot synthese Kennis voor Archeologie

6

Verwachtingen

Landgebruik in Lagen: geen glazen bol, wel handige eerste hulp

14

Prospectie

Vroeger een vage vlek, nu een haarscherp beeld

20 Verstoringen

Je wilt onnodige opgravingen en kosten voorkomen

28

Erfgoedkaarten

Betere afwegingen door completer overzicht van de archeologische voorraad

36 2

Onderzoeksagenda’s

NOaA 2.0 wil beter aansluiten op lokaal onderzoek

44 Instandhouding

‘Het eerste archeologische monumenten­ paspoort is al uitgereikt’

Inhoud Ten geleide

5

Casus

52

- Paleogeografische inspiratie - Nederzetting zichtbaar door warmteverschillen - Hadden hier al laan- of fruitbomen gestaan? - Hoe representatief is de huidige voorraad? - Wijst Romeinse muntenvondst op een heilige plek? - Hoe de terp kon worden behouden - Wat de houten voorwerpen van Velsen 1 vertellen - Nedergermaanse Limes verdient integraal perspectief

Nieuwe kennis uit oude opgravingen

‘Nu weten we dus dat er hele gezinnen woonden in zo’n Romeins fort’

11 19 25 33 41 49 57 65

In beeld - Carla Soonius, regio West-Friesland - Charlotte Peen en Carmen Harmsen, gemeente Ede - Eugene Ball, BAAC Archeologie & Bouwhistorie - De heer Woudstra, Oostrum - Jasper de Bruin, RMO

12 35 42 51 58

In memoriam

60

Syntheses

‘Het is nu tijd om Pre- en Post-Malta-onderzoeken samen te synthetiseren’

Michel Lascaris

26

Er is meer…

66

Column Evaluatie

3

67

Kennis voor Archeologie ondersteunt de archeologie en archeo­logische monumentenzorg met kaarten, datasets, studies, methoden, praktijk­voorbeelden en webapplicaties

Colofon Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Met kennis en advies geeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de toekomst een verleden. Van verwachting tot synthese Kennis voor Archeologie Tekst Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, EMMA Eindredactie EMMA Afbeeldingen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, tenzij anders vermeld Foto omslag Steilkantherstel in Oostrum Ontwerp Ontwerpwerk, Den Haag Drukwerk Xerox © Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort 2021 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Postbus 1600 3800 BP Amersfoort cultureelerfgoed.nl 4

Ten geleide Van boven naar beneden en links naar rechts: Bertil van Os, Guido Mauro, Barbara Speleers, Marina Hazeleger, Rik Feiken, Jeroen Zomer, Bjørn Smit, Marjolein Boersma, Iepie Roorda, Inge van der Jagt, Jeroen Bouwmeester, Marja Walrecht, Jos Stöver, Roel Lauwerier, Monique Eerden, Eelco Rensink.

Een cyclisch kennisprogramma voor een cyclisch proces Archeologische resten vormen de belangrijkste bron voor kennis over het grootste deel van het verleden. Zelfs over de laatste 2000 jaar beschikken we maar over weinig schriftelijke bronnen. Willen we geschiedenis kunnen schrijven over het verleden van Nederland en zijn bewoners, dan zullen we deze bron van kennis moeten koesteren en zorgvuldig bestuderen. Een kenmerk van archeologisch erfgoed is, dat het grotendeels onzichtbaar is. We kennen natuurlijk de grafheuvels en hunebedden, maar dit soort zichtbare monumenten vormt nog geen 1 procent van alle archeologie die in de bodem aanwezig is. Het meeste ligt verborgen in de ondergrond. Daar komt bij dat archeologisch erfgoed ook eindig is. Een historisch document is altijd weer te raadplegen, maar archeologische resten kun je maar één keer opgraven. Daarna is de context verdwenen en wat niet is verzameld of gedocumenteerd, is voorgoed verloren. Daarom bewaren we de archeologie het liefst in de bodem, in situ, zoals we dat noemen. De zorg voor archeologisch erfgoed is geen eenvoudige zaak. Het is een cyclisch proces van inventariseren, waar­ deren, selecteren, opgraven (of in de bodem behouden of verloren laten gaan), rapporteren en samenvoegen tot nieuwe kennis over het verleden en die kennis delen met het publiek.

Deze zorg is voor het grootste deel belegd bij gemeenten, die het opnemen als onderdeel van hun erfgoed- en ruimtelijke beleid. Maar ook andere overheden, bedrijven en soms universiteiten, zijn hierbij betrokken; het veldwerk wordt grotendeels door marktpartijen uitgevoerd. 5

Als Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) proberen wij gemeenten en andere partijen bij de zorg voor het bodem­archief behulpzaam te zijn met kennis en advies. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft daar met haar beleidsbrief ‘Erfgoed telt’ in 2018 een extra impuls aan gegeven, wat onder andere heeft geresulteerd in het programma Kennis voor Archeologie. Voor verschillende onderdelen van de cyclus van de archeologische monumenten­zorg biedt het programma ‘hulpmiddelen’ in de vorm van kaarten, datasets, studies, methoden, praktijkvoorbeelden, webapplicaties, etc. Bijzondere aandacht is besteed aan de instandhouding van archeo­ logische rijksmonumenten en het contact met de eigenaren ervan. Archeologie en archeologische monumentenzorg is teamwork. Het vaste ‘programmateam’ heeft dankbaar samengewerkt met tal van collega’s van de Rijksdienst, gemeenten, archeologische bedrijven, universiteiten, onderzoeksinstellingen, vrijwilligers en andere partijen. Wij hopen dat u in dit magazine interessante en bruikbare zaken zult tegenkomen die aanleiding vormen om met ons de discussie aan te gaan over de ontwikkeling van kennisproducten om samen de zorg voor het archeologisch erfgoed zo goed mogelijk te kunnen uitvoeren. Namens het team van het programma Kennis voor Archeologie, Roel Lauwerier

Landgebruik in Lagen: geen glazen bol, wel handige eerste hulp Verwachtingen

6

staatssamenlevingen

Noordzee

late landbouwsamenlevingen vroege landbouwsamenlevingen jagers/verzamelaars en eerste boeren

Raalte

Apeldoorn Deventer

Lunteren

Driebergen

Utrecht

Oudewater

Boskoop

Leiden

Wassenaar

Veluwe

Ootmarsum

pleistoceen Vriezenveen

holoceen

Lattrop (Duitse grens)

← Gewaardeerde vindplaatsen, periode Late Landbouwers.

Nieuwe Tijd Middeleeuwen Romeinse Tijd IJzertijd Bronstijd Steentijd

Dwarsdoorsnede Nederland – in het hoge deel (pleistoceen) resten uit verschillende perioden dicht op elkaar vlak onder het oppervlak; in het lage deel (holoceen) restanten uit oudere perioden afgedekt door een dik pak sediment.

© RCE Mario Ijzendoorn

Het is een gevoel dat iedere archeoloog kent: ­verwachting. Op basis van wat je al weet, zou de grond onder je voeten zomaar de archeologische resten kunnen bevatten die je er vermoedt. Maar dat ga je natuurlijk pas écht onderzoeken als je wat zekerder weet of dat gevoel ongeveer klopt. En daar komt onder meer de online-applicatie Landgebruik in Lagen van de RCE in beeld. Die laat op basis van historische bewoningsgegevens en gedetailleerde geologische data zien of er een mogelijkheid op vondsten bestaat, en hoe diep in de bodem die dan kunnen zitten. Projectleider Bjørn Smit vertelt over de wording, de verwachtingen en de toekomst van de applicatie.

Onderzoek van de bodem met een grondboor.

Landgebruik in Lagen is géén kristallen bol die een exacte voorspelling geeft van wat waar precies ligt. Sterker nog, het detailniveau is niet heel hoog, en dat heeft alles te maken met de schaal van de applicatie. In de online viewer is namelijk heel Nederland in kaart gebracht, en dat betekent dat er gezien de gevarieerde dekking in beschikbare archeologische en geologische informatie maar tot een bepaald niveau kan worden ‘ingezoomd’. Landgebruik in Lagen is daarom minder gedetailleerd dan verschillende gemeentelijke erfgoedkaarten, maar wel eenvoudig te raadplegen. En door iedereen bovendien. 7

In holoceen Nederland liggen archeologische resten soms meters diep in de bodem, zoals deze prehistorische vindplaatsen bij Hardinxveld Giessendam.

‘Als je op de meter precies wilt weten waar wat te vinden is, dan moet je toch gewoon een gat graven’

Ga je als archeoloog op onderzoek, dan geeft de applicatie dus een eerste indicatie van wat je waar ongeveer kunt verwachten. Smit: “In holoceen Nederland, dus in het aangeslibde westen en noorden, krijg je ook nog een indicatie van hoe diep je deze resten moet zoeken. Op de hoge zandgronden, grofweg het oosten en zuiden, ligt de archeologie meestal direct op maaiveldniveau of vlak daaronder.” Er zijn daarnaast plaatsen waar allebei geldt, zoals bijvoorbeeld Rotterdam. Daar liggen resten zowel direct aan het oppervlak als meters diep in de grond, net als bijvoorbeeld in de Noordoostpolder. Dat is het gevolg van de wordings- en bewoningsgeschiedenis van Nederland. Volgens Smit is Landgebruik in Lagen goed te gebruiken als je als archeoloog onderzoek gaat doen in een gebied dat je nog niet zo goed kent. “De archeologie en de ondergrond daar zitten nog niet helemaal in je vingers, zeg maar. Dan kun je met deze applicatie een eerste indicatie krijgen van welk type archeologie je op welke diepte zou kúnnen aantreffen, en in combinatie met de beschikbare gemeentelijke kaarten ben je goed in staat om in je bureauonderzoek uiteindelijk een gespecificeerde archeologische verwachting op te stellen.” Een andere doelgroep is de erfgoedliefhebber. Maar ook de initiatiefnemer van een bouwplan heeft iets aan de applicatie.

Die kan alvast een voorlopig inzicht krijgen in wat er aan potentiële archeologie op zijn pad zal komen. Dat is belangrijk, want de verstoorder betaalt immers. “Bij het maken van de applicatie hebben we die doelgroep in gedachten gehouden”, zegt Smit. “Net als de mensen die bij gemeenten ruimtelijke plannen maken. Ze kunnen potentiële vindplaatsen zo meenemen in hun afwegingen.”

© ARCHOL/Universiteit Leiden

Gevolg van de wordingsgeschiedenis

Gerelateerde producten zijn populair Landgebruik in Lagen helpt onder meer archeologische bedrijven om goed beslagen ten ijs te komen bij opdrachtgevers. Ongeveer 95 procent van het onderzoeks- en veldwerk wordt door die bedrijven gedaan, bijna altijd in het kader van het principe dat de verstoorder betaalt. “Met de invoering van de Wet op de archeologische monumentenzorg is die archeologische bedrijfstak ­ontstaan. Universiteiten, de RCE en een aantal gemeenten doen uiteraard ook nog archeologisch onderzoek, maar gaan hooguit een paar keer per jaar naar buiten, terwijl die bedrijven wel 40 weken per jaar aan het graven zijn. Zij kunnen de informatie uit deze applicatie dus goed gebruiken.”

8

9000 BC

5500 BC

3850 BC

2750 BC

1500 BC

500 BC

AD 100

AD 800

AD 1500

AD 1850

AD 2000

De serie paleogeografische kaarten schetst een beeld van de ontwikkeling van Nederland.

Omdat er geen teller aan Landgebruik in Lagen kon worden gehangen, weet de RCE niet hoe vaak en door wie de applicatie wordt gebruikt. Maar volgens Smit worden apart beschikbare gerelateerde producten veelvuldig gedownload, een indicatie dat mensen de applicatie ook geregeld gebruiken. “Neem de 13 onderliggende paleogeografische kaarten over de afgelopen 11.000 jaar, gemaakt door Deltares. Dat zijn beargumenteerde reconstructies van de ontwikkeling van Nederland. Ze zijn al vaak gedownload, en worden veelvuldig in archeologische rapporten, publicaties en presentaties gebruikt. Van deze kaarten is ook een Atlas van het Holoceen gemaakt. Die is inmiddels aan de elfde druk toe, en vorig jaar verscheen een Engelstalige uitgave.” Er zijn natuurlijk ook reacties. De Archeologische Steun­ punten zijn over het algemeen enthousiast, sommige gemeenten iets gereserveerder. Smit: “Als zij hun zaken zelf goed op orde hebben zeggen ze: leuke applicatie, maar wat wij hebben is veel gedetailleerder. Dat zal ik niet ontkennen, maar de taak van de RCE is om de erfgoedzorg in het héle

9

land beter te laten functioneren. Dat doen we met dit soort landelijk dekkende producten, op een landelijk abstractie­ niveau. Daar zijn we tenslotte een rijksdienst voor. Dat moet je wel eens uitleggen aan mensen. En als je op de meter precies wilt weten waar wat te vinden is, dan moet je toch gewoon een gat graven.”

Fijnmaziger, gedetailleerder én actueler Dat neemt niet weg dat de RCE Landgebruik in Lagen verder verfijnt. De applicatie kwam vier jaar geleden in het kader van Kennis voor Archeologie online, en toen ontbrak een aantal gegevens over de ondergrond nog. Die modellen zijn intussen opnieuw tegen het licht gehouden, en een verfijnde versie vindt in een komende update zijn weg naar de applicatie en de kaartviewer Begraven Landschappen. Smit: “Ook wat de archeologie betreft zijn we inmiddels vier jaar verder. Er zijn nieuwe, relevante onderzoeken gedaan en gepubliceerd. Die worden eveneens in de update toegevoegd. Dan wordt het totaalbeeld fijnmaziger, gedetailleerder én actueler.”

← Natuurontwikkeling op de Binnenveldse Hooilanden in Wageningen, vindplaats van duizenden jaren oude veeneiken.

Landscape zones

4

3

1

2

4

Rijn-Maasdelta Wind-borne sand ridges (13) Sand ridges and river dunes (14) Dry brook valleys (15) Brook valleys (16) Landscape zones Residual channels (18) Rijn-Maasdelta Wind-borneFloodplains sand ridges (13) (19) Sand ridges and river dunes (14) River foreland / water meadows (20) Dry brook valleys (15) Estuary (21) Brook valleys (16) Residual channels (18) Deposits due to dike breaches (22) Floodplains (19) River dunes (23) River foreland / water meadows (20) Estuary (21) Stream and crevasse ridges (24) Deposits due to dike breaches (22) River dunesPeat (23) plains (26)

3

2

1

Stream and crevasse ridges (24) Peat plains (26)

Druten

Deest

Druten

Deest

Hoek Afferden

Pannerden

Doornenburg

Afferden Molenbroek

Hulhuizen Gendt

Pannerden

Doornenburg

Horssen Bergharen

Kekerdom

Hulhuizen

Millingen a/d Rijn 0

Molenbroek 0

2km

2km

2

1

Gendt

Horssen

Bergambacht Asch Bergstoep

Kekerdom 0

0

1 Erichen

Bergambacht

Buurmalsen

Tricht

In de opgefriste versie wordt nog een belangrijke lacune ingevuld: ook alle bebouwde gebieden worden ‘ingekleurd’. Bij de lancering was daarvoor nog niet alle bodeminformatie beschikbaar. Mensen die wilden kijken wat er in de eigen woonplaats of onder de eigen wijk in de bodem zit, zagen een witte vlek of een verwijzing naar een aanpalend gebied. Er komen in de toekomst meer actualiseringen. De appli­ catie blijft zeker nog een jaar of vijf in de lucht, en Smit en de zijnen hebben een voorstel gedaan voor een onderhoudsTricht model. Op jaarbasis wordt dan gekeken wat er Deil kan worden aangevuld en veranderd. “We hebben al die tijd verder goed vastgelegd hoe we hier gekomen zijn”, zegt Smit. “Voor de ondergrondmodellen hebben we met de geologen van de Universiteit Utrecht een werkwijze ontwikkeld om gegevens geautomatiseerd samen te voegen. Er is inmiddels zoveel data dat je eigenlijk niet meer handmatig kunt modelleren. Het idee is dat je

Bergharen

2km Buren

Deil

Ammerstol

Millingen a/d Rijn

Brandwijk

Asch

Ammerstol BergstoepLaag-Blokland

Geldermalsen Gijbeland 0

2km

3

Buren

Bleskensgraaf

Molenaarsgraaf

0

2km

4

Ingrediënten voor de archeologische landschappenkaart.

Erichen

substantiële Buurmalsen nieuwe inzichten over de ondergrond straks simpelweg kunt invoeren, en dat er met één druk op de knop een nieuw model uit de computer komt. De universiGeldermalsen teiten en de Geologische Dienst van Nederland combineren 0 gegevens. Daardoor 2km ook steeds vaker ontstaan steeds Bleskensgraaf 3 grotere digitale datasets, die we op een slimme manier willen blijven combineren en waar mogelijk zinvol benutten voor de archeologische monumentenzorg.”

10

Brandwijk

La Gijbeland 0

Molenaa

Casus

Paleogeografische inspiratie Bestseller in archeologieland Lorem ipsum dolor sit amet

© Atlas van Nederland in het Holoceen)

Elf drukken zijn er al van verschenen: de Atlas van Nederland in het Holoceen. En met de Engelstalige uitgave erbij zelfs twaalf. De gedrukte bundeling van de dertien paleogeografische kaarten, aangevuld met archeologische en historische informatie, is een archeologische bestseller. De kaarten tonen de wordingsgeschiedenis van Nederland in de afgelopen 11.700 jaar, en geven een volledig beeld van alle veranderingen in het Holoceen – de relatief warme periode na de laatste ijstijd, en waarin we nog altijd leven. In die tijd kreeg Nederland zijn huidige vorm. De kaarten vormden ook een inspiratiebron voor de webapplicatie Landgebruik in Lagen. De kaarten zijn niet alleen in boekvorm populair. Ook voor de downloads die de RCE aanbiedt, is veel belangstelling. Er is zowel een pdf-versie als een variant voor GIS-viewers beschikbaar. Dat leidt weer tot bijzondere afgeleide producten. Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden biedt op zijn website bijvoorbeeld ‘Archeologie op de kaart’ aan – een initiatief in samenwerking met de RCE. De bezoeker ziet een soort Google Maps met kaarten van Nederland in verschillende perioden. Paleogeografische kaarten waren het uitgangspunt. Die zijn verrijkt met vondsten uit de museumcollectie, zodat je als gebruiker goed ziet wat er waar in de grond zat.

De Kobuk-rivier in Alaska – zo zag ons grote rivierenlandschap eruit rond 9000 v.Chr.

11

In beeld Regio

Carla Soonius

Regio-Archeoloog West-Friesland “Er komt hier in de omgeving een bouwproject op een stuk grond van 33 hectare. We denken eerst na over wat we nog willen weten – in dit geval over de bronstijd. Vervolgens willen we met behulp van geofysisch onderzoek de kansrijke locaties vinden die ons kunnen helpen om de onderzoeks­ vragen die we nog hebben, op te lossen. Ik vind: we hoeven niet altijd meteen standaard in de houding van de AMZ-cyclus te springen. Verder kijken dan alleen het vondstmateriaal en nieuwe technieken proberen – dat is wat ik graag uitdraag.”

12

© Ruben Schipper

13

Vroeger een vage vlek, nu een haarscherp beeld haarscherp beeld Prospectie

14

← Droneopname grafheuvels Busjop.

↑ Proefsleuvenonderzoek.

Nieuwe methodes van prospectief archeologisch onderzoek nemen een hoge vlucht. Figuurlijk, maar in de vorm van remote sensing ook letterlijk. Betere satellietbeelden, (infrarood) luchtfoto’s en drones met sensoren en camera’s maken het ­mogelijk om bepaalde vindplaatsen achter een scherm te onderzoeken en te monitoren. Op de grond speelt ook niet-invasief geofysisch onderzoek vaker een rol. De spade of boor gaat niet of later de grond in, en bovendien veel gerichter. In zijn ­kennistools verlegt de RCE de focus dan ook van ‘traditionele’ methodes naar nieuwe. Maar beproefde gereedschappen als Prospectie op Maat houden hun waarde. Een stand van zaken met projectleider Eelco Rensink.

Prospectie op Maat, vier jaar geleden opgeleverd vanuit Kennis voor Archeologie, blijft een belangrijk kennisproduct, benadrukt Rensink. Archeologen die prospectief onderzoek gaan doen, kunnen de online tool bij het bureauonderzoek gebruiken om een advies te krijgen over prospectie. Ze vinken kenmerken van de verwachte vindplaatsen aan, en Prospectie op Maat geeft op basis van de optelsom van die kenmerken en de onderliggende kennis aan welke methode het best past. Moet er bijvoorbeeld worden geboord, zijn proefsleuven aangewezen of is nader geofysisch onderzoek wenselijk? “Prospectie op Maat is een goed voorbeeld van een mooie taak van de RCE: het samenbrengen van kennis, kunde en ervaring, die we bundelen en vertalen naar kennisproducten”, zegt Rensink. Veel kennis over prospectie zit in het (commerciële) archeologische werkveld, en de specialisten daar publiceren er ook over. “Maar die kennis zit toch vooral in de hoofden van die mensen. Wij maken daarom al een aantal jaar overzichten van al die kennis, en bieden die aan het werkveld aan.” 15

Hollandsche Dijk – Luchtfoto linie van 1629.

‘Even met een drone overvliegen’ en daarmee alles in kaart brengen, zit er in de nabije toekomst niet in

Tool en kwaliteitsslag tegelijk Bestaande ervaring komt zo ook beschikbaar voor toe­ komstige generaties. Volgens Rensink is de net afgestu­ deerde generatie archeologen een belangrijke doelgroep van de kennisproducten: “Een ervaren archeoloog weet hoe een bureauonderzoek moet worden vertaald naar veldwerk, maar iemand die net begint, kan veel baat hebben bij Prospectie op Maat. Door de informatie die wij aan­ bieden, is dat deel van het archeologische veldwerk geborgd. Er zitten verder publicaties, factsheets en een verantwoording aan vast. Het is dus ook een kwaliteitsslag.” De afgelopen jaren verschuift de focus naar nieuwe technieken. Niet-invasief geofysisch onderzoek bijvoorbeeld, met slimme meetapparatuur als grondradar, magnetometer of weerstandsmeter. En dus remote sensing. Daar ligt voor sommige archeologie de toekomst, zegt Rensink: “We zijn nu een jaar of tien bezig. Tot de voltooiing van Prospectie op Maat keken we naar verbetering van traditionele onderzoeksmethoden. Sinds enige tijd investeren we daar minder in, maar kijken we naar innovaties. Dat heeft al geleid tot een nieuwe online tool: de webviewer remote sensing.”

Welke typen vindplaatsen zoeken we? In die viewer, sinds begin dit jaar beschikbaar op de RCE-site, is een selectie van luchtfoto’s, hoogtekaarten en satellietbeelden gebundeld die gratis beschikbaar zijn. Daarnaast zijn er verwijzingen naar sites met beelden die weer andere informatie bieden. Die – vaak betaalde – ­beelden mag de RCE vanwege eigendomsrechten niet publiceren, maar de verwijzingen zijn belangrijk om verder te kunnen kijken. De viewer is aangevuld met een verdiepend rapport over remote sensing, dat ook 12 case studies bevat.

Remote sensing is een extra bron, geen vervanging van bestaande methodes. ‘Even met een drone overvliegen’ en daarmee alles in kaart brengen zit er in de nabije toekomst niet in. Rensink: “Ontzettend belangrijk is de vraag: welke typen vindplaatsen zoeken we? Want voor sommige typen werkt remote sensing, voor andere helemaal niet.” Prehistorische kampementjes bijvoorbeeld worden zelfs met de beste sensoren niet vanuit de lucht gevonden. Maar vindplaatsen die zich kenmerken door omvangrijke greppel- of muurstructuren of subtiele hoogteverschillen, zijn heel kansrijk. “Zulke structuren beïnvloeden de gezondheid en kleur van vegetatie die erboven staat, en zijn daardoor regelmatig zichtbaar vanuit de lucht. Soms zelfs heel goed. De droge zomers van 2018, 2019 en 2020 bijvoorbeeld, hebben bepaalde archeologie duidelijk zichtbaar gemaakt”, zegt Rensink. “Dat heeft veel archeologen opnieuw laten zien dat remote sensing mooie resultaten kan opleveren.

16

Electromagnetisch onderzoek in het veld.

Plaatsen die zich kenmerken door omvangrijke greppel- of muurstructuren of subtiele hoogteverschillen, worden wel gevonden met remote sensing.

vindplaatsen. Samen met de fysieke kenmerken van de vindplaats (bijvoorbeeld wel of geen grondsporen) is dat essentieel om de juiste methode van prospectie te bepalen, zodat de verwachting goed in het veld kan worden getoetst.

De voortschrijdende techniek helpt ook. Vroeger zag je op een luchtfoto of satellietbeeld een vage vlek in een akker, nu zie je haarscherp wat die vlek zou kunnen zijn. Dat is een waardevolle aanvulling op wat je bij het bureauonderzoek al in kaart brengt.”

Bureauonderzoek blijft het fundament Dat bureauonderzoek blijft overigens – in de woorden van Rensink – ‘het fundament van de Nederlandse archeolo­ gische monumentenzorg’. Het is de start van het onderzoek, het brengt de archeologische en landschappelijke ken­ merken in kaart, en het leidt tot een verwachting over datering, diepteligging en aard van mogelijk aanwezige

17

Rensink: “Het onderzoek moet voldoen aan de Kwaliteits­ norm Nederlandse Archeologie, de KNA. Daarin staan bronnen die geraadpleegd móeten worden. Heel belangrijk zijn geomorfologische kaarten, bodemkaarten en histo­ rische kaarten. Veel van die bronnen zijn digitaal beschikbaar in Archis, een belangrijk informatiesysteem dat wij als RCE aanbieden en onderhouden. Dat bevat ook alle al bekende archeologische vindplaatsen. Dan weet je dus al waarmee je ongeveer rekening moet houden als je in een bepaald gebied een bureauonderzoek gaat uitvoeren.” Landgebruik in Lagen is vanzelfsprekend ook een belangrijk hulpmiddel daarbij. Daarnaast hebben gemeenten eigen kaarten met (verwachte) vindplaatsen en monumenten, en kunnen

Geofysisch onderzoek – weerstandsonderzoek.

professionele archeologen hun amateurcollega’s in het gebied raadplegen. Remote sensing wordt in de KNA alleen summier genoemd als bron voor bureauonderzoek. Dat kan beter, vindt Rensink. “Het raadplegen van de webviewer moet eigenlijk een minimumeis worden. Daar wil ik komend jaar aan gaan werken. Het doel is om bronnen van remote sensing een volwaardige plaats te geven in het bureauonderzoek en het gebruik ervan te stimuleren.”

Booronderzoek met guts.

Grafveld over het hoofd gezien Dat moet leiden tot nog beter bureauonderzoek, en daardoor beter advies en veldwerk. Meestal gaat dat nu goed, maar niet altijd. Rensink: “We hebben al eens gekeken naar de kwaliteit van bureauonderzoeken. Daaruit bleek dat eigenschappen van vindplaatsen soms niet goed werden benoemd of onvolledig werden uitgewerkt. Dan is er een reëel gevaar dat verkeerde methodes worden gebruikt, en dat er tijdens het veldwerk vindplaatsen niet worden gezien of zelfs vernield.”

“Het ergste scenario is dat je een gebied vrijgeeft op basis van zo’n ontoereikend veldonderzoek, dat er bouw­ werkzaamheden beginnen, en dat dan onverwachts een vroeg-middeleeuws grafveld opduikt dat in de fase van prospectie over het hoofd is gezien. Dan kan de bouw alsnog worden stilgelegd voor archeologisch onderzoek, en dat is heel vervelend voor een gemeente. En uiteraard ook voor de initiatiefnemer van het onderzoek en het bouwproject, omdat het immers tot onvoorziene kosten en vertraging kan leiden.”

18

Casus

Nederzetting zichtbaar door warmteverschillen Infrarood remote sensing

De verwachte aanwezigheid van een laat-middeleeuwse nederzetting bij het Friese Siegerswoude werd bevestigd door de inzet van een drone met een camera voor thermisch infrarood remote sensing (foto boven). Die nieuwe techniek voor prospectie kijkt naar de uitstraling van thermische energie door objecten op en onder het aardoppervlak. Door met de drone op honderd meter hoogte te vliegen, is er minder atmosferische verzwakking van het beeld dan bij een vliegtuig of satelliet. Zo werden sporen gevonden van greppelstructuren. Boven de historische greppels groeit minder vegetatie. De zandige toplaag houdt daar minder vocht vast, waardoor de grond overdag sneller opwarmt en ’s nachts sneller afkoelt. De thermische beelden laten die verschillen zien. Met behulp van fotogrammetrie en een digitaal hoogtemodel (foto onder) werden zo twee grote rechthoekige terreinen zichtbaar, het ene veel duidelijker afgetekend dan het andere. Ze liggen bij een voorwerk van een lokaal Benedictinessenklooster, en waren vermoedelijk in het bezit van de nonnen. Proefsleuvenonderzoek op het meest afgetekende terrein liet in combinatie met bureauonderzoek zien dat de kloosterbewoners het omliggende veen waarschijnlijk in de dertiende eeuw wilden gaan exploiteren. Er werd aardewerk uit die tijd aangetroffen.

De exploitatie was waarschijnlijk geen succes: het minder afgetekende terrein is mogelijk niet eens in gebruik genomen. 19

Verstoringen

20

© Jos Stöver

Je wilt onnodige opgravingen en kosten voorkomen kosten voorkomen

Verstoringsbronnenkaart ← Hunebed D15 bij Loon naast een maisakker. ↓ Topografische Militaire kaart van het Koninkrijk der Nederlanden (1850-1864), een van de kaarten uit de Verstoringsbronnenkaart.

13-09-2021 14:20:

De Verstoringsbronnenkaart laat een landsdekkende inventarisatie zien van digitale en analoge bronnen met informatie over bodemverstoringen.

De Verstoringsbronnenkaart is een online hulpmiddel om verstoringskanskaarten op lokaal niveau te maken.

Het is niet direct het meest sexy onderwerp voor een archeoloog: verstoringen. Waar de bodem in het ­verleden al grondig is omgewoeld, is de kans op een gave vindplaats en bijbehorende wetenschappelijke winst immers flink kleiner geworden of verloren storingsbronnenkaart&bookmark=618ada3e-1077-48ca-8d00-0c2fa736ea7d&maponly=true gegaan. Toch is de Verstoringsbronnenkaart van de RCE in archeologisch onderzoek een waardevol stuk gereedschap. Het kan voorkomen dat er onnodig geld wordt uitgegeven, dat archeo­logen voor niets aan de slag gaan en dat er werk wordt gedaan dat niets oplevert aan geschied­kundige kennis. Projectleider Jeroen Zomer vertelt waarom het zo belangrijk is om te weten wat er in het verleden is gebeurd in de Nederlandse bodem.

BRT achtergrondkaart Grijs (PDOK

De Verstoringsbronnenkaart is géén overzicht van ver­ storingen, maar van de potentiële oorzaken daarvan. Was er in het verleden ruilverkaveling of heideontginning? Welk gewas wordt of is er verbouwd? Hoe is de bodem eerder gebruikt? “De kaart bevat aanwijzingen die het rechtvaardigen om daar middels een onderzoekje te kijken of de zaak inderdaad is verstoord, en zo mogelijk onnodig opgraven te voorkomen”, zegt Zomer. “Het is geen kant en klaar plaatje. Je moet die bronnen als gebruiker eerst allemaal zelf analyseren: wat betekent eerder grondgebruik voor míjn onderzoek?” 21

Diepe grondbewerking met ploegen bij de ontginning van de Noordoostpolder in 1956.

Landelijk gezien is het misschien niet van belang waar een plaatselijke gracht liep, maar op lokaal niveau vaak wél

Romeinse scherven liggen elders ook

Veel hangt af van de te verwachten archeologie. Bij ondiepe vindplaatsen is licht ploegen al funest. Maar wordt onder zo’n omgeploegde akker een zeldzame paleolitische vind­plaats vermoed, dan heeft graven toch zin. Zomer: “Die vuurstenen zitten er dan nog wél, en kunnen ook zonder de context heel waardevol zijn. Gaat het echter om een Romeinse nederzetting, dan liggen er nog wel scherven, maar die vinden we elders ook. Dan heeft onderzoek weinig zin. Zo’n vondst voegt niets toe aan het verhaal. Want daar gaat het om: nieuwe informatie uit het verleden vinden.” En dan zijn er uiteraard de kosten. Omdat de verstoorder archeologisch onderzoek betaalt, is het voor iedereen die iets wil bouwen, aanleggen of verbouwen, van groot belang om te weten of er eerdere verstoringen zijn. Zomer: “Onnodige uitgaven voorkomen staat voorop. Je wilt mensen niet op kosten jagen, terwijl je had kunnen weten dat de vindplaats al in sterke mate was verstoord. We maken dit product daarom vooral voor archeologen bij gemeenten en de onderaannemers die in opdracht van gemeenten werken.”

© Pixabay

De kaart is eigenlijk de tegenhanger van de verwachtingenkaart uit Landgebruik in Lagen. Die laat bijvoorbeeld zien dat ergens dicht onder de oppervlakte een mooie Romeinse nederzetting kan liggen, maar de kaart met verstorings­bronnen toont dat op die plek later jarenlang bloembollen zijn geteeld. De bodem is daarbij tot meters diep om­gewoeld, zodat met grote zekerheid kan worden voorspeld dat er nog weinig belangrijke archeologie te halen is. Zo kan raadplegen van de kaart voorkomen dat er voor niets wordt gegraven.

Reguliere grondbewerking met de keerploeg.

22

Aanleg van een gasleiding.

Voor iedereen die iets wil bouwen, aanleggen of verbouwen, is het van groot belang om te weten of er eerdere verstoringen zijn.

© Nationaal Archief, CC0

Dan kun je zeggen: dit wordt niets meer Dat zijn immers de archeologen die de archeologische monumentenzorg uitvoeren. Sommige gemeenten hebben ze zelf in dienst, andere huren ze in. “Die archeologische expertise heb je altijd nodig”, zegt Zomer. “Zij hebben de kennis om aan de hand van deze bronnen vast te stellen of een locatie is verstoord, en te adviseren wat je op basis van de verwachte archeologie kunt doen. De uiteindelijke beslissing ligt bij de gemeente, want die voert de archeologische monumentenzorg uit. Maar die gemeente zal het advies van een onderzoeksbureau vrijwel altijd overnemen.” Wil je met grotere zekerheid vaststellen of het ondanks een eerdere verstoring toch de moeite is om een vondst bloot te leggen, dan moet er gedetailleerd in de bodem worden gekeken. Nieuwe technieken als geofysisch onderzoek of remote sensing komen daar niet aan te pas. “Die zijn mooi voor prospectief onderzoek, maar in dit geval niet specifiek genoeg. Dan komt het echt neer op het graven van een proefputje of het zetten van een boring”, zegt Zomer. “Alleen zo weet je zeker of de profielen nog intact zijn, of dat alles door elkaar is gehaald. In het laatste geval kun je zeggen: dit wordt niets meer.”

23

Nieuwe technieken zijn bij het vaststellen van verstoringen ook niet goedkoper dan klassiek onderzoek. “Je kunt wel denken: we gaan hier even scannen, maar dat is ook duur, en je hebt er evengoed een specialist voor nodig. Dat ga je dus niet inzetten als je op basis van de Verstorings­ bronnen­kaart al vrijwel zeker kunt vaststellen dat de grond is verstoord. Dat geld kun je beter in je zak houden. En weet je het niet zeker, dan is boren of een proefput graven waarschijnlijk veel goedkoper.” Uiteindelijk geldt bij verstoorde vindplaatsen de vraag: wat is de archeologische onderzoekswaarde, en in hoeverre is die al gereduceerd door de verstoring? Daarna wordt er een keuze gemaakt: opgraven of op de plek bewaren? Bij het bepalen van de nationale informatiewaarde speelt de Nationale Onderzoeksagenda een rol, maar bij de beslissing tellen ook lokale agenda’s mee. Landelijk gezien is het misschien niet van belang waar een gracht in een bepaalde plaats heeft gelopen, maar op lokaal niveau heeft dat wél waarde.

© Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat – Tim Burg

De kaart met verstorings­ bronnen toont bijvoorbeeld dat op een plek jarenlang bloembollen zijn geteeld, er zal daar weinig belangrijke archeologie te halen zijn

Verdere verstoringen voorkomen Het werk aan de Verstoringsbronnenkaart staat op een laag pitje, omdat het meeste werk al is gedaan. Onder de kaart ligt onder meer een serie recente bodemgebruikkaarten van het CBS. Gedetailleerde gegevens uit de Basisregistratie Gewaspercelen laten precies zien wat waar wordt verbouwd. Dan zijn er ook nog landinrichtingsprojecten, zoals ruil­ verkaveling. Een stap verder terug in de tijd speelden heideontginningen een rol. En dan is er nog een serie andere potentiële verstoringen, zoals bewoning en infrastructuur. Grote vernieuwingen in de kaart zijn niet op komst. Het is voor de RCE vooral een kwestie van de bronnen en gegevens up-to-date en volledig te houden, vertelt Zomer. “Er ligt onder het in kaart brengen van alle verstoringsbronnen een uitgebreid onderzoek. Als je ingrijpende aanpassingen zou willen doen, dan moet eigenlijk ook dat hele onderzoek opnieuw worden gedaan. We hebben vastgesteld dat dat voor nu te veel werk is, en eigenlijk ook de moeite niet loont.”

Naast de bronnenkaart biedt de RCE nog twee producten over verstoring, waaronder een methode voor het opsporen van verstoringen. “Als je vermoedt dat de zaak ergens is omgewoeld, hoe stel je dat dan daadwerkelijk vast?”, zegt Zomer. Tot slot is er informatie over verstoringen zelf, in de vorm van artikelen over bijvoorbeeld heide­ ontginningen, bodembewerking en geologie. “Die informatie dient ook om te voorkomen dat nog méér wordt verstoord. Het is bijvoorbeeld goed om te weten dat je qua verstoring op hoge zandgronden minder diep kunt ploegen dan in de dikke klei van een polder.” 24

Casus

Hadden hier al laanof fruitbomen gestaan? Als de teler wil uitbreiden

Lorem ipsum dolor sit amet

De Gelderse gemeente Buren gebruikte onlangs voor het eerst gegevens uit de Verstoringsbronnenkaart van de RCE bij het vaststellen van archeologisch beleid voor de laanboomsector. Die agrarische bedrijfstak kweekt sier- en fruitbomen, en heeft zijn hart in Opheusden in de oostelijke buurgemeente Neder-Betuwe. De sector groeit en wil westwaarts uitbreiden, op de zeer geschikte oevergronden in de gemeente Buren. Die zijn de afgelopen circa vijfduizend jaar echter ook in trek geweest voor bewoning, en bevatten daardoor potentieel nogal wat archeologie. Is de grond er niet aantoonbaar recent verstoord, dan betaalt de laanboomkweker daarom voor verplicht archeologisch onderzoek. Buren liet bureau RAAP de in de Verstoringsbronnenkaart opgenomen gegevens uit de Basisregistratie Gewas­ percelen projecteren op het gemeentelijke grondgebied, zodat telers kunnen zien of op grond die zij willen gaan gebruiken na 2009 al laan- of fruitbomen hebben gestaan. Omdat die vrij langdurig wortelen en daarna met nogal wat omliggende grond worden verwijderd, is er in dat geval sprake van eerdere verstoring, en kan een teler op die percelen zonder onderzoek aan de gang. Buren hanteert daarbij een diepte van een halve meter, een grens die de gemeente Neder-Betuwe al proef­onder­ vindelijk vaststelde vóór de Basisregistratie Gewas­ percelen onderdeel werd van de Verstoringsbronnenkaart.

25

In memoriam Michel Lascaris

“Grüß Gott”

26

Als landschapsarcheoloog heeft hij onder andere een omvangrijk landelijk overzicht gemaakt van (historische) dijken in Nederland. Maar hij was ook een vast lid van het team van het programma Kennis voor Archeologie en eerder van het programma Kenniskaart Archeologie, waar hij de geestelijk vader was van de Verstoringsbronnen­ kaart. Hij publiceerde onder meer over ‘Archeologie en ver­storingen door bodembewerkingen’, waarin hij de effecten van grondbewerking in agrarisch en stedelijk gebied tegen het licht hield (Rapportage Archeologische Monumentenzorg 257).

“Grüß Gott”, was steevast de Tiroler kreet waarmee Michel Lascaris ‘s ochtends zijn collega’s begroette. ‘Verstoringen van de archeologie’, was jaren zijn onderwerp. Tot hij op 7 november 2020, na onwel te zijn geworden tijdens een ritje op de mountainbike, overleed. Michel was zowel historisch-geograaf als archeoloog, en had al jarenlang veldervaring achter de rug met karteringen en grootschalig neder­ zettingsonderzoek, voor hij in 2009 bij de Rijksdienst in dienst kwam.

Zijn laatste bijdrage aan het programma Kennis voor Archeologie was ‘Met stoomploeg en spade. De bodem­ verstoring door jonge heideontginningen en heide­ bebossingen’, in 2020 verschenen in Nederlandse Archeologische Rapporten 70. Naast afbeeldingen van oude diepploegen, bulldozers en stoomploegen met locomotieven, stond er ook een fraaie afbeelding in van een schilderij van Anton Mauve: Schaapsdrift met kaal zand op de heide bij Laren. Michel had niet voor niets – ook – op de Kunstacademie gezeten. Wij, zijn teamgenoten van het programma, missen deze vrolijke, enthousiaste, veelzijdige en zeer deskundige collega. 27

Betere afwegingen door completer overzicht van de archeologische voorraad van de archeologische voorraad Erfgoedkaarten

28

← Opgraving in de binnenstad van Amersfoort. ↓ Akker met resten uit de ijzertijd tot en met de middeleeuwen bij Elst (Gelderland).

Voor de archeologie geldt hetzelfde als voor elk waardevol bezit: je weet graag wat je hebt, waar het is en hoe de waarde ervan zich verhoudt tot andere zaken. Kortom, het is belangrijk om je voorraad te kennen. Niet alleen voor de wetenschap, maar, vanwege ‘de verstoorder betaalt’, ook voor een opdrachtgever. Unieke archeologie rechtvaardigt immers vaak een verdergaand – en kostbaarder – onderzoek dan een vondst die je ook elders kunt doen. De RCE maakte daarom al nationale overzichten, maar wil met nieuw gereedschap aan uitvoerders een veel gedetailleerder beeld van de Nederlandse archeologievoorraad geven. Projectleider Barbara Speleers vertelt over het hoe en waarom van dit project.

Het heeft de werktitel ‘Ruimtelijke en statistische analyse van gewaardeerde terreinen in Archis’. Die mond vol geeft goed weer wat het project inhoudt. Alle vindplaatsen en vondsten uit waarderende onderzoeken of opgravingen, die in het landelijke informatiesysteem Archis zijn ingevoerd, worden in vijf tijdsuitsneden geplot op de nieuwe archeo­ logische landschappenkaart van Nederland en de daaraan gekoppelde kaarten van ‘Begraven landschappen’. Vanwege de landelijke schaal van het project gaat het uiteraard niet om elke afzonderlijke vondst, maar om zogeheten complexen van met elkaar verbonden vondsten. Daarmee kan de aard van de vindplaats worden vastgesteld. En wordt zichtbaar hoe die zich tot de omgeving en de landelijke voorraad verhoudt. 29

‘In de waardering van een vindplaats moet je altijd twee vragen kunnen beantwoorden: hoe zeldzaam is dit, en hoe representatief is dit? Daar heb je goed zicht op de voorraad bij nodig’

Gezicht op Krewerd.

Zeldzaamheid en representativiteit “Dat is belangrijk omdat je in de waardering van een vindplaats altijd twee vragen moet kunnen beantwoorden”, zegt Speleers. “Hoe zeldzaam is dit, en hoe representatief is dit? Daar heb je dat zicht op de voorraad bij nodig. Want als je niet weet of er elders vergelijkbare vindplaatsen en vondsten zijn, dan weet je ook niet goed hoe waardevol iets is.” In de toekomst willen we een nog completer overzicht van de voorraad opleveren, en daarmee een verder verfijnde kijk op representativiteit en zeldzaamheid. Die wetenschap is niet alleen van belang voor de bureaus die het onderzoeks- en veldwerk doen, maar ook voor de betalende opdrachtgever. “De verstoorder wil een goede afweging om te bepalen hoever het onderzoek gaat, want

30

dat bepaalt mede de kosten”, aldus Speleers. “Die afweging wordt bij verkennend onderzoek op verschillende niveaus gemaakt: de vindplaats, gemeentelijk en landelijk. Waarderend onderzoek bepaalt vervolgens of het een behoudenswaardige vindplaats is. Is dat zo, dan zijn er twee opties: op de plek bewaren of opgraven. Die afwegingen kun je eigenlijk allemaal pas maken als je weet hoe de vindplaats zich verhoudt tot de voorraad.” De behoefte aan een landelijk overzicht ontstond nadat de gemeenten in het archeologisch monumentenbestel verantwoordelijk werden voor het erfgoedbeleid binnen hun grenzen. Als gevolg daarvan ontstonden onderlinge verschillen, omdat de gemeenten allemaal hun eigen regels gingen bepalen. Dat werd ook geconstateerd door de commerciële archeologische bureaus en andere partijen die over gemeentegrenzen heen werken. Zij begonnen te vragen om meer samenwerking en meer gebundelde kennis. De RCE bood die vroeger wel aan in landelijke kaarten die de dienst samen met de provincies maakte, maar stopte daarmee na de overheveling naar de gemeenten.

↑ Amersfoort: ontwikkeling van de Lichtenberg – de beschermde grafheuvel wordt ontzien in de planontwikkeling. ← Ginkelse Heide met sporen uit het paleolithicum tot de middeleeuwen.

Haken en ogen in de praktijk “Daarmee waren we als Rijk het overzicht kwijt”, zegt Speleers. “In een vorig programma hadden we daarom al besloten dat we in elk geval weer nationale overzichten gingen presenteren, ook ten behoeve van de uitvoerders. Daar bleken in de praktijk toch wel haken en ogen aan te zitten. Alle gegevens zijn immers eigendom van de gemeenten. Die wilden in eerste aanleg wel meewerken aan een nationaal overzicht, maar bleken toch lang niet allemaal bereid om al hun gegevens vrij te geven. Toen hebben we gezegd: we delen alle informatie die al openbaar beschikbaar is. Die zijn we door de jaren heen gaan inventariseren en monitoren.”

31

Een bureau maakt jaarlijks een overzicht van alle nieuwe archeologische kaarten en beschikbare informatie. De RCE duidt die analyse daarna aan de hand van een aantal kernbegrippen, zodat het werkveld kan zien hoe het staat met het gemeentelijk beleid, de archeologische verwachtingen en de bekende archeologie. “Het is een soort hulptool. We zien echter dat er minder openbare informatie beschikbaar lijkt te komen”, vertelt Speleers. “Er zijn gemeenten die overgaan op een publieksgerichte standaardwebsite op hoofdrubrieken. Achtergrond­ informatie over erfgoed hoort daar meestal niet bij. Uitvoerders moeten voor die informatie dan toch langs een ambtenaar.” De aankomende Omgevingswet leek het bieden van overzicht flink makkelijker te gaan maken. Die wet streeft immers naar ruime openbaarmaking van gegevens, ook op het gebied van erfgoedbeleid, zegt Speleers. “De ambities waren groot, maar uiteindelijk heeft vrijwel iedereen zich toch beperkt tot de voorgeschreven informatie. Daardoor wordt de basisinformatie straks wel uniformer aangeboden en makkelijker te raadplegen, maar de achtergrond­ informatie en de verdieping niet.”

Groot Maarslag: terpen of wierden zijn veel voorkomende complextypen – de zichtbaarheid in het landschap draagt ertoe bij dat er veel rijksbeschermd zijn.

‘Uiteindelijk is het aan gemeenten zelf om een eigen versie te maken op de schaal van het eigen grondgebied of project – wij bieden de basis aan’ Volledige analyse van de voorraad De RCE blijft de kaarten en gegevens daarom actualiseren en toegankelijk houden, maar besloot met het nieuwe project ook een completer overzicht toe te voegen van de landelijke voorraad gewaardeerde archeologie. Speleers: “Dat wierp de vraag op: hoe doe je dat dan? Daarvoor konden we dus terecht bij Archis, dat vanwege de bestaande registratieplicht een compleet overzicht biedt van vondsten en complexen in het hele land. Het werkveld krijgt met het nieuwe overzicht een landelijk beeld. Van daaruit kunnen bureaus zelf op het niveau van de gemeente of het plan­ gebied kijken.”

“Uiteindelijk is het natuurlijk aan de gemeenten zelf om een eigen versie te maken op de schaal van het eigen grond­gebied of zelfs project. Wij bieden de basis aan, en zij kunnen met hun eigen gedetailleerde gegevens een complete analyse van de archeologische voorraad en verwachting maken. Ze kunnen zeldzaamheid en representativiteit dan ook op gemeentelijk niveau beter bepalen, en daardoor een betere afweging maken.”

32

Casus

Hoe representatief is de huidige voorraad? Op zoek naar evenwicht

Lorem ipsum dolor sit amet

Kennis van de voorraad archeologie in de bodem wordt bepaald door de onderzoeksgeschiedenis. Ze is gebaseerd op de gewaardeerde en opgegraven terreinen en geeft vooral een beeld van het Malta-onderzoek in Nederland en daarmee van de ruimtelijke ontwikkelingen. Daar waar veel wordt gebouwd en ontwikkeld, wordt ook meer archeologie aangesneden en onderzocht. Daarentegen zijn bijvoorbeeld natuurgebieden ondervertegenwoordigd. Ook het rijksmonumentenbestand is geen goede afspiegeling van de voorraad. Want: niet evenwichtig verdeeld over het land, de verschillende archeologische perioden en soorten vindplaatsen. Dit komt onder andere omdat aanvankelijk vooral zichtbare monumenten werden beschermd. Zo komt het hoge aandeel beschermde complexen voor het neolithicum en de bronstijd door het hoge aandeel grafheuvels. Voor de late middeleeuwen geldt hetzelfde door de terpen en wierden. Deze uitschieters buiten beschouwing gelaten, valt het lage aandeel beschermde complexen uit de vroege prehistorie op. Deze niet-zichtbare complexen kregen in het verleden minder aandacht en zijn vaak, door hun diepere ligging, nog niet ontdekt. Representativiteit is dus vooral een streven, ingegeven door het idee dat we in de toekomst andere onderzoeksvragen zullen stellen en andere onderzoekstechnieken gebruiken.

Die ‘voorraad’ moet een bron blijven voor een zo breed mogelijk spectrum van toekomstig archeologisch onderzoek. Houten palen van een watermolen van een achttiende-eeuwse ijzergieterij in Ulft.

33

34

In beeld Gemeente

Charlotte Peen en Carmen Harmsen

Beleidsmedewerkers archeologie gemeente Ede Al in de vroege prehistorie leefden er mensen op wat nu Edes grondgebied is. Ede is een archeologisch rijke gemeente en steekt daar van oudsher veel tijd en energie in. Peen en Harmsen: “We hebben een eigen GIS-afdeling en expertise op allerlei aangrenzende vakgebieden. En al sinds 2010 onze eigen Cultuurhistorische Waardenkaart. We zijn wat dat betreft wel een pionier. Het is een hele klus om zo’n kaart digitaal te ontsluiten, het databeheer op orde te krijgen en de kaart te actualiseren. Daarom juichen we toe dat de RCE gemeenten tools aanbiedt om de eigen archeologische voorraad en verwachting goed in beeld te krijgen. Heel nuttig.”

© Ruben Schipper

35

NOaA 2.0 wil beter aansluiten op lokaal onderzoek lokaal onderzoek Onderzoeksagenda’s

36

← en ↑ Archeologisch onderzoek langs de Brabantse Aa bij Berlicum naar aanleiding van de vondst van ruim 100 Romeinse munten.

In de ons omringende landen kijken ze met ­bewon­dering naar onze Nationale Onderzoeksagenda Archeologie – de digitale NOaA2.0. “Geen enkel ander EU-land heeft wat wij hebben”, zegt onderzoeker en NOaA-redacteur Tessa de Groot. Dat is mooi, maar tegelijkertijd moet de NOaA hard z’n best doen om richtinggevend te zijn voor lokale onderzoeks­ vragen. “De NOaA moet geen verplichting zijn, maar een bron van inspiratie.” 37

Als in 2005 de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie 1.0 het licht ziet, is dat nog in boekvorm. De agenda beslaat de periode van 350.000 v.Chr. tot 1950 n.Chr. en biedt een overzicht van ruim 1500 nog onbeantwoorde onderzoeksvragen. De NOaA is op dat moment – in de ‘post-Malta’periode die gekenmerkt wordt door toenemende markt­ werking – een standaardwerk waar grote behoefte aan is. De nationale onderzoeksagenda wil stimuleren dat er meer richting komt in de doelen en prioriteiten van het archeologische onderzoek op/in nationale bodem. Anders gezegd: de NOaA wil ook inspireren tot het maken van lokale en regionale onderzoeksagenda’s. De NOaA 2.0, die in 2016 verschijnt, is in veel opzichten anders. Digitaal, waardoor de agenda jaarlijks kan worden geactualiseerd. Met behulp van filters, zodat je gemakkelijk en snel kunt zoeken op alleen die onderzoeksvragen die je binnen een bepaalde context of voor een bepaald doel nodig hebt. Met operationaliseringsperspectieven en uitgebreide literatuurverwijzingen. En met nog maar 140 onderzoeksvragen, die thematisch, chronologisch en geografisch ingedeeld en doorzoekbaar zijn. Met elkaar geven ze heel overzichtelijk aan wat de essentiële onderzoeksthema’s zijn op nationaal niveau.

Met een drone gemaakte foto van opgravingen door ADC-BAAC-RAAP in het tracé van de Randweg Baarle.

Internationaal enthousiasme Inmiddels wordt de NOaA 2.0 vijf jaar gebruikt. Tijd, zo besloot het Kennis voor Archeologie-programma, voor een evaluatie. Doet de agenda inderdaad wat ervan verlangd wordt: hoe werkt de NOaA in de praktijk? Wat vinden de gebruikers van de NOaA? Wat zijn redenen om de NOaA (niet) te gebruiken? Wat kan beter? Tessa de Groot was betrokken bij de totstandkoming van beide NOaA’s en maakt ook deel uit van de vijfkoppige redactie die de onderzoeksagenda actueel houdt en zowel inhoudelijk als technisch door-ontwikkelt. Daarnaast is ze als senioronderzoeker van de Romeinse periode een actief gebruiker van de onderzoeksagenda.

Hoe enthousiast zijn de intensieve gebruikers? ‘Gemiddeld een zeven voor de inhoud; en een 6,8 voor het gebruiksgemak’

© Floris van Oosterhout / RAAP

“Zelf vind ik dat het gebruikersgemak enorm is vergroot. Je kunt heel snel vinden wat er speelt binnen het thema waarmee je bezig bent. De bronnen zijn actueel en inhou­ delijk is het ook goed. Ik had enige tijd geleden overleg met Duitse collega’s over een gezamenlijke onderzoeks­ agenda voor de Romeinse limes die door Nederland en Duitsland loopt. We bespraken of de NOaA kon dienen als voorbeeld voor die agenda. Zij waren daar enthousiast over. Geen enkel Europees land heeft een digitale nationale agenda die inhoudelijk en functioneel vergelijkbaar is met de onze.”

38

De resten van minstens tien biggetjes, ontdekt in een greppel rond een huis uit de midden-bronstijd in Grootebroek-Waterweide Zuid.

© ADC Archeoprojecten

De brede invalshoek van de NOaA stimuleert om het grotere geheel te zien en verder te kijken dan naar die ene opgraving.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=e828cce6-a11a-484b-87c3-cacad19576e7