CConstaterende datBergen op Zoom
Koppel je AI →
Document · PDF

22. Nationaal Raadsledenonderzoek. Behandelvoorstel: voor kennisgeving aannemen.

Commissie (Algemeen) 27 januari 2022, gemeente Bergen op ZoomBij agendapunt: Mededelingen/ingekomen post24.312 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

Tussen een 6 en een 7 Zijn de Nederlandse gebruikers, die de NOaA-applicatie vrij intensief en beroepsmatig raadplegen, net zo enthousiast? “Gemiddeld een zeven voor de inhoud; en een 6,8 voor het gebruiksgemak”, vat De Groot de uitkomsten van de evaluatie samen. De meeste gebruikers van de NOaA werken – zoals verwacht – bij een archeologisch bedrijf of als adviseur voor de overheid. Ze gebruiken de NOaA vooral bij het opstellen van een programma van eisen. Dat is logisch, want je bent verplicht aan te geven wat de relatie is tussen jouw voorgenomen onderzoek en de onderzoeksvragen van de nationale agenda. Maar wat opvalt, is dat het verwoorden van die relatie vaak wel plichtmatig gebeurt.

39

De Groot: “Dat is jammer, want de gedachte achter de NOaA-vragen is dat ze inspiratie bieden. Maar het blijkt dus dat men de nationale onderzoeksvragen vaak te abstract of wetenschappelijk vindt om daar de lokale onderzoeksvragen goed op te laten aansluiten. Ook in onderzoeksrapportages komt de relatie tussen de lokale onderzoeksvragen en de NOaA nog onvoldoende uit de verf.” Tegelijk wordt de brede invalshoek van de NOaA ook ervaren als positief. De Groot: “Die stimuleert om het grotere geheel te zien en verder te kijken. Ook goed is dat iedere NOaA-vraag is voorzien van een operationalisering en uitgebreide literatuurverwijzingen. Dat kan handvatten bieden voor de lokale praktijk.”

Metaaldetectie in de proefsleuf langs de Aa bij Berlicum.

Romeinse munt in ijzerconcretie uit Berlicum voor én na conservering.

Kritisch en eigenwijs De Groot zou graag meer samenhang zien tussen de nationale, regionale en lokale onderzoeksagenda’s: “Vanuit ons perspectief zou het helpen als het NOaA-format ook lokaal zou worden gebruikt. Maar archeologen zijn nu eenmaal professionele mensen met een kritische en eigen mening. Ze zijn gesteld op hun vrijheid en geven hun onderzoeksagenda’s graag op hun eigen manier vorm. Dat is prima, we willen niets voorschrijven. Maar we willen wel inspireren. En daarom werken we nu aan een serie verbeterslagen om de NOaA eenvoudiger in het gebruik te maken.” Inmiddels is de zoekfunctie uitgebreid en kun je nu zoeken op trefwoord. De gebruikte bronnen en verwijzingen worden aanklikbaar en dus sneller vindbaar en bruikbaar. En er komt meer uitleg op de website zelf, over wat de NOaA te bieden heeft en hoe je de NOaA kunt toepassen in een lokale situatie, vergezeld van goede praktijkvoorbeelden. De Groot hoopt dat deze aanpassingen het gemakkelijker maken om agenda’s met elkaar te verbinden.

Van iedereen De NOaA wordt jaarlijks zowel technisch als inhoudelijk geactualiseerd, vertelt ze. “We houden gedurende het jaar een logboek bij van nieuwe onderzoeken en publicaties die relevant zijn voor de NOaA. Aan het eind van het jaar kijken we of we op basis daarvan nieuwe onderzoeksvragen moeten toevoegen. Of bestaande moeten aanpassen. We willen het voor de overzichtelijkheid overigens wel houden bij die ongeveer 140 vragen. Tegelijkertijd staat het elke archeoloog vrij om voorstellen te doen voor verbeteringen en nieuwe onderzoeksvragen. Die ontvangen we graag. De NOaA is van iedereen.”

40

Casus

Wijst Romeinse muntenvondst op een heilige plek? Amateurarcheologen zijn belangrijk

Lorem ipsum dolor sit amet

Wim en Nico van Schaijk (zie foto) doen het al jaren: met metaaldetectoren zandhopen en akkers aflopen in het Brabantse gebied onder Den Bosch. Ze hadden al van alles gevonden – porseleinen knopen, muntjes, potscherven. Maar de vondst bij de Brabantse Aa in Berlicum (gemeente Sint-Michielsgestel), in 2017, sloeg alles. Uiteindelijk ging het om 107 Romeinse munten uit de periode 69 v.Chr. – 180 n.Chr. De RCE deed veldonderzoek. Tessa de Groot, specialist Romeinse tijd: “In het programma van eisen legden we de relatie met NOaA-thema 7: ‘De archeologie van het rituele’. En meer specifiek vraag 28: Hoe zijn ‘sacrificial landscapes’ gesitueerd en gestructureerd, en wat is de gebruiksduur?” De hypothese was dat men de munten doelbewust op die plek – waarschijnlijk een oversteekplaats – deponeerde. De Groot: “De muntafbeeldingen wijzen erop dat er bewuste selecties werden gemaakt voor offergaven, om zo de goden om hulp te vragen bij de oversteek.” Het veldonderzoek leverde geen concrete aanwijzingen op voor een doorwaadbare plaats of damconstructie. En daarmee geen rechtstreekse antwoorden voor het NOaA-thema. “Toch zijn het relevante bouwstenen voor de puzzel”, zegt De Groot. “Ook illustreert dit onderzoek hoe belangrijk liefhebbers zoals Wim en Nico van Schaijk zijn.” Het onderzoeksrapport ‘Veilig naar de overkant‘ vindt u op www.cultureelerfgoed.nl.

41

In beeld Onderzoeksbureau

Eugene Ball

Directeur en afdelingshoofd Archeologie & Bouwhistorie bij BAAC “We gebruiken de NOaA1.0 nog regelmatig. Je vindt er heel doorwrochte teksten in – het zijn de voorgangers van de syntheses van nu. De NOaA2.0 is inspirerend voor de onderzoeksvragen en – strategie van veel van onze onderzoeken. Ik ben erg enthousiast over de syntheses die in recente jaren zijn gemaakt. Je hoeft niet meer een moeras aan rapporten door voor de stand van zaken bij een bepaald thema. Dat ze digitaal en voor iedereen beschikbaar zijn, is positief en maakt zoeken gemakkelijk. Ik hoop dat er de komende jaren meer syntheses kunnen worden gemaakt. Het mooie is: ze bieden ook weer input voor de onderzoeksagenda’s.”

42

© Ruben Schipper

43

‘Het eerste archeologische monumentenpaspoort is al uitgereikt” uitgereikt’ Instandhouding

44

← Borger – Grafheuvel.

Nederland telt 1471 archeo­ logische rijksmonumenten. Meestal gaat het om resten uit het verleden die verscholen liggen in de grond.

Merovechpark in Rijnsburg. Het onder het oppervlak liggende vroeg-middeleeuwse grafveld wordt verbeeld door grote, opgeblazen Merovingische kralen.

Nederland telt ruim 1450 archeologische rijksmonumenten die we duurzaam willen beschermen en in stand houden. Onderdeel van Kennis voor Archeologie was om die ambitie structureel en integraal vorm te geven. De RCE liet daarom een nulmeting uitvoeren, benaderde eigenaren en hield de bestaande subsidie­ regeling tegen het licht. Projectleider Guido Mauro: “We weten nu per rijksmonument wie de eigenaar is en in welke staat het monument verkeert. We weten welke eigenaren waaraan behoefte hebben. En we hebben een goed idee voor een subsidieregeling voor klein onderhoud, die beter benut zal worden.” 45

Of het nu gaat om grafheuvels, prehistorische neder­ zettingen, de fundamenten van een Romeinse villa of de resten van een middeleeuws klooster – Nederland telt in oktober 2021 om precies te zijn 1471 archeolo­ gische rijksmonumenten (de monumenten onder water even buiten beschouwing latend). Meestal gaat het om resten uit het verleden die verscholen liggen in de grond. Soms weet de eigenaar van die grond niet dat hij zo’n rijksmonument bezit, of wat hij ermee moet en kan. Onderdeel van Kennis voor Archeologie was dan ook het programma ‘Instandhouding van Archeologische Rijksmonumenten’. Doel: dit erfgoed duurzaam beschermen en behouden, en daarvoor optrekken met alle betrokkenen. Dan gaat het om terreinbeheerders zoals Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer, om gemeenten en provincies, particuliere eigenaren (vaak boeren), archeologen en andere belanghebbenden. Het programma had drie pijlers. Het opzetten van een monitor van de archeologische rijksmonumenten – ­hiervoor is een nulmeting uitgevoerd. Een basis leggen voor een duurzame relatie met de eigenaren en hun behoeften inventariseren. En een oplossing vinden voor de financiering van klein onderhoud, aangezien de huidige Subsidie Instandhouding Monumenten (SIM) voor archeologie tekortschiet.

Prehistorische vuursteenmijn in Rijckholt: de moderne maar verroeste metalen stutten die voor de veiligheid zorgen, worden nu vervangen.

Van de Subsidie Instand­ houding Monumenten (SIM) wordt nog niet de helft van het beschikbare geld aangevraagd

Positief totaalbeeld Om de 1471 terreinen met archeologische monumenten te kunnen betreden voor een inventarisatie van de staat van die monumenten, werden ca. 4000 eigenaren benaderd. De verhouding monument – eigenaren ligt zo scheef omdat een monument als een Friese terp bijvoorbeeld honderden bewoners/eigenaren kan hebben, die allemaal moeten worden benaderd. Daar staat tegenover dat een eigenaar als Staatsbosbeheer juist ruim 200 rijksmonumenten bezit. Maar dat is een uitzondering. In totaal konden 1309 terreinen worden bezocht. Met behulp van een eigen onderzoeksmethode en de menskracht van archeologisch bureau BAAC werd de huidige staat vastgesteld en wat er in de loop van de tijd aan het monument was veranderd of nog aan verslechtering te verwachten valt. Een andere onderzoeksvraag was of het monument veilig beschermd in de bodem lag of op korte of lange termijn extra zorg en aandacht nodig had. “Een eerste, voorzichtige conclusie is dat 67 procent van alle complexen op archeologische rijksmonumenten, ruim twee derde, in redelijke tot goede staat verkeert”, vertelt programmaleider Guido Mauro. Een verrassing – op basis van eerdere steekproeven was de verwachting pessimistischer. “Nu we een groot deel van het hele bestand tegen het licht hebben kunnen houden, is het totaalbeeld betrekkelijk positief.”

Paspoort voor eigenaren Wat de eigenaren betreft, kun je onderscheid maken tussen de terrein beherende organisaties (TBO’s) zoals Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en provinciaal landschapsbeheer, overheden zoals gemeenten en rijk, particulieren (waaronder ook boeren) en enkele overige partijen zoals nutsbedrijven en verzekeraars. 46

Dertiende-eeuwse kasteelberg (‘vliedberg’) in Aagtekerke.

“Een eerste, voorzichtige conclusie is dat 67 procent van alle complexen op archeologische rijksmonumenten in redelijke tot goede staat verkeert” – dat is een positieve verrassing”

← Waaxens – Tjessens. ↓ Nieuwe hekpaal als markering van de plek van de voormalige state Tjessens in Waaxens.

Mauro: “TBO’s weten vaak wel dat ze rijksmonumenten hebben, hebben er affiniteit mee en doen er wat aan. Ze weten vaak ook dat er een subsidieregeling bestaat. Alleen vinden ze de regeling ingewikkeld en lastig aan te vragen. Bij de categorie particulieren wordt het complexer. Vaak moet je zo’n eigenaar nog bewust maken dat hij een rijksmonument heeft en ontbreekt het aan kennis hoe daarmee om te gaan. Daarnaast biedt een subsidieregeling voor klein onderhoud voor veel boeren geen uitkomst. De agrarische bedrijfsvoering kan haaks staan op de instandhouding van het rijksmonument. Daarvoor moet je dus andere oplossingen aanbieden.” Een manier om eigenaren meer bewust te maken van wat ze in bezit hebben, is het ‘archeologisch rijksmonumentenpaspoort’. In september 2021 werd het voor het eerst uitgereikt aan de bewoners binnen de contouren van voormalig Klooster Klaarkamp, ooit het grootste klooster in Friesland. In het paspoort staat algemene informatie over het monument, informatie ten behoeve van het gebruik en meer over wat er wel en niet kan en mag met dit monument. Mauro: “Op deze manier geven we ook wat cachet aan het in het bezit zijn van een archeologisch rijksmonument.” 47

Eext – Hunebed.

Onbekend en onbemind De Subsidie Instandhouding Monumenten (SIM) houdt in dat er jaarlijks 800.000 euro beschikbaar is voor klein onderhoud – denk bijvoorbeeld aan terreinonderhoud bij grafheuvels (bij groot beheer moet je bijvoorbeeld denken aan een steilkant van een terp die dreigt in te vallen). Maar van de regeling wordt weinig gebruik­ gemaakt – nog niet de helft van het beschikbare geld wordt aangevraagd. Daar zijn meerdere redenen voor. Zo is – met name bij particulieren – de regeling relatief onbekend of wordt überhaupt het nut van onderhoud niet ingezien. Mauro: “Bij een gebouw heb je direct en zichtbaar baat bij een instandhoudingsmaatregel, bij een archeologisch monument is het allemaal minder evident – in een grafheuvel is het moeilijk wonen.” Daarnaast wordt de regeling zelf ervaren als ingewikkeld en lastig om aan te vragen. Ook het hoge drempelbedrag van 3000 euro werkt belemmerend – veel klein onderhoud kan worden gedaan voor kleinere bedragen. En komt men wel in aanmerking, dan betaalt het Rijk maximaal zestig procent en is veertig procent voor eigen rekening.

Aanbevelingen “We hebben inmiddels een serie aanbevelingen gedaan voor verbetering”, zegt Mauro. “Zo moet het aanvragen veel eenvoudiger en kun je ook de uitvoering gemakke­ lijker maken – zorg bijvoorbeeld dat een eigenaar het Rijk toestemming kan geven om een marktpartij het onderhoud te laten doen. De communicatie moet veel beter – eigenaren moeten meer bewust worden gemaakt van de schat die ze in bezit hebben. En je moet dat hoge drempelbedrag laten varen.”

‘Bij een gebouw heb je direct en zichtbaar baat bij een instandhoudingsmaatregel; bij een archeologisch monument is het minder evident – in een grafheuvel is het moeilijk wonen’

Gennep – Genneperhuis.

Het is wel degelijk belangrijk dat er meer gebruik wordt gemaakt van de SIM, benadrukt Mauro. “De nulmeting gaf aan dat 67 procent in redelijke tot goede staat verkeert. Dat is positief. Maar dat willen we wel zo houden en het betekent bovendien dat een derde in mindere staat verkeert en zeer waarschijnlijk onderhoud nodig heeft. Voor een echt duurzame instandhouding zetten we dan ook in op intensievere communicatie, om meer kennis en bewustzijn te creëren bij eigenaren. De regeling wordt laagdrempeliger en aantrekkelijker. En wij blijven nauwkeurig monitoren wat er in het veld gebeurt.”

48

Casus

Hoe de terp kon worden behouden Buiten de bestaande kaders

Lorem ipsum dolor sit amet

© Jos Stöver

Ten oosten van Dokkum ligt de dorpsterp Oostrum, waarvan de geschiedenis al begint in de ijzertijd. De terp van Oostrum heeft daarom grote archeologische waarde en is een rijksmonument. Aan de noordzijde ligt langs de voet van de terp een 100 meter lange tocht, waarvan het water de bodem onder de terp uitslijt. Hierdoor stort de steilkant geleidelijk in en dat kan leiden tot schade aan de daar liggende archeologische resten. De eigenaar van het terrein meldde de situatie eerst bij het waterschap, dat officieel niet kon helpen. Toen bij de RCE. Het probleem: hij wilde meewerken aan de bescherming van de archeologische resten, maar zag geen heil in een SIM-aanvraag vanwege de administratieve lasten en de vereiste eigen bijdrage. Dankzij het Programma Instandhouding Archeologische Rijksmonumenten kon buiten de bestaande kaders worden getreden: er kwam geld voor een betonnen schoeiing langs de gehele lengte van de steilkant, die verdere uitslijting voorkomt en de steilkant ondersteunt. Zo is iedereen tevreden. Het waterschap behoudt zijn watergang. De eigenaar hoeft niet langer bang te zijn voor afkalving van zijn grond. En de beschoeiing beschermt het rijksmonument tegen verder verval.

Archeoloog Jan van Doesburg onderzoekt de noordzijde van de terp.

49

50

In beeld Eigenaar

De heer Woudstra Oostrum

De heer Woudstra is eigenaar van grond aan de noordzijde van terpdorp Oostrum. Hier loopt een watergang die voor afkalving van Woudstra’s land zorgt. “Als het geen rijksmonument was, had ik de kant allang machinaal opgehaald. Alleen, dat zou de archeologische resten kunnen beschadigen. Ik wilde graag meewerken, maar ik vond het niet mijn taak om dit te realiseren. Een goede oplossing is voor mij te kostbaar en de subsidieaanvraag is te veel gedoe. In samenspraak met waterschap en RCE kwamen we uit op deze betonnen schoeiing die de steilkant nu beschermt. Ik ben er blij mee.”

© Jos Stöver

51

‘Nu weten we dus dat er hele gezinnen woonden in zo’n Romeins fort’ Nieuwe kennis uit oude opgravingen

52

↓ Tanden en crematie-resten uit het vroeg-neolithische grafveld uit Elsoo, opgegraven in de vorige eeuw en zorgvuldig bewaard in het depot van het Rijksmuseum van Oudheden.

“Tot in de jaren negentig waren de meeste opgravingen eigenlijk noodopgravingen”, vertelt Rik Feiken – hij is projectleider van het Pre-Malta-onderzoek ‘Nieuwe kennis uit oude opgravingen’. “Dat wil zeggen: je groef op net voordat de bouwwerkzaamheden begonnen, je verzamelde dan zoveel mogelijk archeologische resten en probeerde de archeologische sporen en structuren zo goed mogelijk op te tekenen in de beschikbare schaarse tijd. Je liep permanent achter de feiten aan én er was vaak geen tijd om onder­ zoeken goed uit te werken. Het gevolg was dat er heel veel materiaal werd opgeslagen in depots, waarna er niets meer mee werd gedaan. Nu blijken er bij nader onderzoek ware schatten tussen te zitten.”

Ancient DNA onderzoek in het laboratorium.

Met moderne, natuurwetenschappelijke methoden en technieken werden datasets uit pre-Malta-­ opgravingen opnieuw of voor de eerste keer goed onderzocht. Het ‘Pre-Malta-project’ leverde niet alleen een schat aan nieuwe informatie en nieuwe verhalen op. Maar ook herwaardering van de collecties in depots en hechtere samenwerking tussen archeo­ logen en natuurwetenschappelijke specialisten. 53

Gecremeerd bot Een belangrijke reden om oude onderzoeken opnieuw in ogenschouw te nemen en de collecties van de 38 door Nederland verspreide depots nader onder loep te nemen, zijn de nieuwe methoden en technieken die de afgelopen 30 jaar werden ontwikkeld. Denk aan isotopenonderzoek, ancient DNA-onderzoek en micro CT-scans. Als je die ‘loslaat’ op resten uit oude opgravingen, dan levert dat nieuwe data, nieuwe inzichten en nieuwe, liefst spraak­ makende, verhalen op. “Daar komt bij”, zegt Feiken, “dat we willen stimuleren dat die nieuwe technieken breder worden gebruikt – tot nog toe gebeurt dat in de contract­ archeologie nog maar beperkt”.

Opgraving van een Romeins fort in Velsen in de jaren 70 van de vorige eeuw.

‘We kunnen nu ook gecremeerd bot analyseren aan de hand van ancient DNA en daarmee echt bepalen of het om een man of vrouw gaat’

Feiken: “Ik geef een voorbeeld: we kunnen nu ook gecremeerd bot analyseren aan de hand van ancient DNA- en modern fysisch antropologisch onderzoek. Zo kunnen we bepalen of het om een man of vrouw gaat. In de jaren zestig en zeventig bepaalden we het geslacht aan de hand van de objecten die met de persoon mee in het graf waren gegaan. Dus: vond je bijlen, dan dacht je: hier ligt een man. Dat beeld kunnen we nu nuanceren. Vrouwen kregen bij de vroegneolithische boeren van de Lineaire Bandkeramiekcultuur ook bijlen mee in het graf; mannen kregen ook huishoudelijke objecten zoals maalstenen mee. Dat geeft meteen een beeld van een samenleving die anders was dan we tot nu toe dachten.”

Geen tijd te verliezen Voor het Pre-Malta-onderzoek moest worden gekozen uit 4000 opgravingen waarover dus nooit eerder of maar deels was gepubliceerd. Om geen tijd te verliezen aan het traject van indienen en beoordelen van voorstellen, bepaalden de archeologen van de RCE zelf welke relatief kleine onderzoeken met grote wetenschappelijke meerwaarde het moesten worden. Onderzoek en rapportage moesten in drieënhalf jaar kunnen worden voltooid en het budget was beperkt. Andere criteria waren onder meer of het onderzoek spraakmakende resultaten zou opleveren, aansloot bij de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie 2.0 en of het zoveel mogelijk science-based was. Ook stelde de RCE als voorwaarde dat in een onderzoeksteam verschillende specialisten, waaronder een periode­ specialist, zouden werken.

↑ Een losse schedel uit de midden-bronstijd in 1971 opgegraven bij Hoogkarspel en bewaard in het provinciaal depot Noord-Holland. → Micro-CT-scan van een menselijke drol uit het neolithicum.

54

Een van de houten voorwerpen opgegraven bij Velsen 1, een essenhouten hamer uit de Romeinse tijd.

‘We willen stimuleren dat nieuwe methoden en technieken breder worden gebruikt – tot nog toe gebeurt dat in de contractarcheologie nog maar beperkt’

Uiteindelijk werden er zeven onderwerpen geselecteerd voor verder onderzoek en aanbesteed in de vorm van opdrachten. Uitvoerders van de onderzoeken zijn archeo­ logische bedrijven, universiteiten, musea, overheden en vrijwilligers. Daarnaast werden nog twee lopende, ‘verwante’ onderzoekstrajecten geselecteerd voor nadere ondersteuning.

Strak omlijnde aanpak Feiken: “We hebben gekozen voor een strak omlijnde aanpak. De onderzoeken worden uitgevoerd voor een fixed price, met een vaste looptijd en moeten een wetenschappelijke publicatie in de vorm van een rapport opleveren. Hopelijk komen er dan nog andere producten bij. En dan liefst niet alleen voor archeologen, maar ook voor het bredere publiek van archeologisch en historisch geïnteresseerden. Dus, denk aan artikelen in populairwetenschappelijke media en tentoonstellingen.” “De definitieve manuscripten voor de rapporten van de geselecteerde onderzoeken moeten dit jaar zijn afgerond. In een enkel geval zijn we iets soepeler omdat door corona een aantal depots en onderzoeksinstellingen voor langere tijd gesloten was. Maar we zijn toch vrij streng wat die deadline betreft.”

55

Positieve ontwikkelingen In de aanloop naar de onverbiddelijke deadline ziet Feiken al een aantal positieve ontwikkelingen: “Depots hebben voor de onderzoeken resten afgestaan, ook als ze wisten dat een deel van de resten werd opgebruikt voor de analyses. Dat is delicaat. Je vernietigt een klein deel van het materiaal en dat ben je dus voor altijd kwijt. Maar het feit dat hiermee nieuwe kennis werd vergaard, ja, dat wint het van het volledig behouden van de resten. Sterker nog: het onderstreept dat een archeologisch depot niet alleen een bewaarplaats van archeologische resten is, maar juist een bron voor wetenschappelijk onderzoek.” Daarnaast, zegt Feiken, pakt de voorwaarde om archeo­ logen en natuurwetenschappelijke specialisten in de onderzoeksteams op te nemen, ook goed uit. “Dat draagt echt bij aan een nieuwe dynamiek tussen archeologen en natuurwetenschappelijke specialisten, waarvan we hopen dat die zich verder ontwikkelt.” Kijkend naar de toekomst, denkt Feiken dat het Pre-Maltaonderzoek voor herhaling vatbaar is. “We zouden dit graag voortzetten, misschien in combinatie met het ‘Oogst voor Malta’-project. Er zijn namelijk ook de nodige recente opgravingen, waar niet voldoende middelen voor waren om interessante resten en datasets te onderzoeken en die schreeuwen om nader natuurwetenschappelijk onderzoek.”

Röntgenfluorescentie of, kortweg, XRF onderzoek.

‘De Pre-Malta-onderzoeken dragen bij aan een nieuwe dynamiek tussen archeologen en natuurwetenschappelijke specialisten’

Vrijwilligers van het Haarlems Museum splitsen zeefresiduen met dierlijke resten voor het onderzoek van het middeleeuwse kasteel Huis ter Kleef.

De 9 Pre-Malta-onderzoeken 1. Bandkeramisch grafveld te Elsloo (vroeg-neolithicum / Limburg) – oudste grafveld van Nederland met destijds 47 opgegraven crematiegraven en 66 vlakgraven. Welke verwantschappen bestonden er tussen de begravenen? Onder andere histologisch onderzoek van crematieen inhumatieresten. 2. Neolithische coprolieten (midden-neolithicum / voornamelijk Flevoland) – onderzoek naar menselijke uitwerpselen (coprolieten) met behulp van onder andere micro CT-scans. Wat aten de mensen in de tijd dat de bestaansbasis van jagen en verzamelen, veranderde naar akkerbouw en veeteelt? 3. Losse menselijke resten in nederzettingscontext (bronstijd / Noord-Holland) – hoe begroef men, en volgens welke tradities? Systematische analyse van grote dataset van menselijk skeletmateriaal uit een nederzettingscontext in de bronstijd. 4. Houten voorwerpen Romeins fort Velsen 1 (Romeinse tijd / Noord-Holland) – unieke set van ca. 1600 houten ­voorwerpen, nu volledig onderzocht en gepubliceerd.

5. Romeins badhuis Heerlen (Romeinse tijd / Limburg) – ­eerdere opgravingen nader (specialistisch) onderzocht. Onder andere met röntgenfluorescentie. 6. Vroeg-middeleeuwse migratie (Romeinse tijd-vroege middeleeuwen / Zuid-Nederland) – isotopenonderzoek van menselijk botmateriaal uit grafvelden. Doel: mogelijk onderscheid maken tussen lokaal en niet-lokaal opgegroeide individuen. Wat zegt dat over groepsgewijze immigratie in die tijd? 7. Vroeg-middeleeuwse glasproductie (vroege middeleeuwen / Nederland) – waar kwamen de grondstoffen voor glas­ productie vandaan en wat zegt dat over de handels- en uitwisselingscontacten in die periode? Met onder meer chemische en isotopenanalyses. 8. Klooster Susteren (middeleeuwen / Limburg) – uitwerking van de opgraving van het klooster Susteren waar onder meer koolstofdateringen, archeozoölogisch onderzoek, analyses van botanische macroresten en pollenmonsters en chemische analyses voor werden uitgevoerd. 9. Huis ter Kleef (middeleeuwen / Noord-Holland) – focus ligt op de archeozoölogische analyse van ca. 350.000 van de 375.000 nog niet onderzochte of gepubliceerde dierlijke resten.

56

Casus

Wat de houten voorwerpen van Velsen 1 vertellen Volledige collectie in beeld

Lorem ipsum dolor sit amet

De sandaaltjes en schrijftafeltjes. De panfluit en speelschijven. Het houten meubilair. Het duidt er allemaal op dat het leven in het fort in de verste uithoek van het Romeinse rijk naast militair, niet zonder comfort en vrijetijdsbesteding was. En er woonden ook vrouwen en kinderen. De opgravingen van Fort Velsen 1 vonden plaats tussen 1972 en 1994. Men had meteen door dat dit een unieke vondst was – bijna 1600 over het algemeen goed bewaarde, houten voorwerpen uit een fort dat kort na Christus maar zo’n 15 jaar heeft dienstgedaan. Maar tot nog toe was er van de collectie houten voorwerpen weinig onderzocht, uitgewerkt of gepubliceerd. Dankzij het Pre-Maltaproject kwam daar verandering in. Het in 2021 verschenen ‘The Wooden Artefacts from the Early Roman Fort Velsen 1’, door onderzoeker en houtspecialist Silke Lange van BIAX Consult, is de inventarisatie en beschrijving van alle houten voorwerpen. Hiervoor werd ook aanvullend onderzoek van niet eerder onderzochte gebruiksvoorwerpen gedaan. Doordat de voorwerpen te klein waren of in slechte staat, leverde het dendrochronologisch onderzoek geen resultaten op. Rik Feiken: “Maar we konden met ‘klassiek’ empirisch onderzoek de volledige collectie goed in beeld brengen.” Schrijftafeltjes

57

In beeld Museum

Jasper de Bruin

Conservator collectie Nederland in de Romeinse tijd in het Rijksmuseum voor Oudheden (RMO) “Wij zijn enorm blij met het door de RCE geïnitieerde onderzoek naar de houten voorwerpen van Velsen 1 en de publicatie van het onderzoek. En we zijn er trots op dat we deze collectie van 1600 voorwerpen in ons depot hebben. De depots van Nederland worden stilaan ontdekt als ‘verborgen’ schatkamers. En inderdaad, een opgravingscollectie zoals Velsen 1 is zo’n schatkamer. Het is een verzameling van wereldniveau. Overigens hebben we als RMO meer bijzondere collecties in het depot. Zoals het Romeinse fort Valkenburg, opgegraven tussen 1941 en 1980. We bekijken nu samen met andere partijen wat we ermee kunnen.”

58

© Ruben Schipper

59

‘Het is nu tijd om Pre- en Post-Maltaonderzoeken samen te synthetiseren’ te synthetiseren’ Syntheses

60

← Onderzoek aan de hof van de abdij van Elten in Appel (gemeente Nijkerk). ↓ De website ‘Archeologie op de kaart’ biedt een reis door de tijd aan de hand van vondsten uit opgravingen en geeft tips voor archeologische uitjes.

Het matchen van grote stapels Post-Malta-rapporten met de vragen uit de nationale onderzoeksagenda, leverde de afgelopen zes jaar vijftien synthetiserende studies op, en nog drie op komst. ‘Oogst voor Malta’ zorgde daarmee voor belangrijke nieuwe verhalen over ons verleden, een verdere ontwikkeling van de nationale onderzoeksagenda en ook weer voor nieuwe grote vragen. Bert Groenewoudt: “De werkwijze is zeker een succes. De uitdaging wordt nu om Pre- en Post-Malta te combineren en er de nieuwe onderzoekstechnieken van de afgelopen tien jaar op los te laten.” 61

Het is een inmiddels bekend verhaal. Na het verdrag van Malta in 2007 nam de ‘commerciële’ archeologie een vlucht en verloor de academische archeologie aan kracht. Duizenden rapporten, met een veelal lokaal of regionaal bepaalde invalshoek, en soms een wetenschappelijk gezien twijfelachtig gehalte, zagen het licht. Hun bijdrage aan de nationale onderzoeksagenda was beperkt, hoogstens waren het bouwstenen voor de grote vragen – in de NOaA 2.0 zijn het er 140 – die de Nederlandse archeologiewereld zich nog altijd ten doel stelt te beantwoorden.

Oogst voor Malta Toen in de Tweede Kamer bezorgde vragen werden gesteld over het niveau van de nationale archeologie en er in reactie daarop structureel budget beschikbaar kwam, besloot de RCE het heft in handen te nemen en zag het project ‘Oogst voor Malta’ het licht. Eerst werd onderzocht voor welke gebieden, perioden en thema’s in Nederland grote stapels rapporten beschikbaar waren. Vervolgens werd in de nationale onderzoeksagenda gekeken welke belangrijke vragen met deze ‘bouwstenen’ beantwoord zouden kunnen worden. Die vragen werden daarna ‘in de markt’ gezet – universiteiten, archeologische bedrijven en gemeenten met een eigen archeologische dienst konden zich aanbieden als projectuitvoerders.

‘Een synthese kan de opmaat zijn naar een museumtentoonstelling of naar publicaties in populairwetenschap­ pelijke media’

Potentie

Over zaaien en oogsten

Dat heeft tot nu toe vijftien synthetiserende, wetenschappelijke rapporten opgeleverd. Hierin worden tientallen of zelfs honderdtallen rapporten met een thematische, geografische of periode-specifieke samenhang samen­ gevoegd. Ze worden in het bredere kader van de nationale onderzoeksagenda geplaatst en tenslotte geanalyseerd. Elke synthese levert zo een (deel-)antwoord op een vraag uit de nationale agenda op. En roept voor die agenda ook weer nieuwe vragen op.

De kwaliteit en bruikbaarheid van archeologische

Deze werkwijze wordt nu zes jaar gevolgd en leverde dus vijftien syntheses op en nog drie op komst. Genoeg reden om tevreden te zijn? Bert Groenewoudt was eerder projectleider NOaA en Oogst voor Malta, nu doet hij onder meer de projectbegeleiding van diverse Oogst voor Malta-syntheses. Hij zegt: “Over de projectmatige aanpak zijn we tevreden. Vroeger hadden soortgelijke bestedingen lang niet altijd het beoogde resultaat, en al helemaal niet binnen de afgesproken tijd. Tegenwoordig besteden we welomschreven en volgens helderde voorwaarden aan, en is aan elk project vanuit de RCE een projectbegeleider verbonden die checkt of alles goed gaat. Ook belangrijk is dat de synthese een publicatie oplevert die de potentie heeft om een breder publiek te interesseren. Een synthese kan bijvoorbeeld de opmaat zijn naar een museumtentoonstelling of naar publicaties in populairwetenschappelijke media.”

rapporten voor synthetiserend onderzoek

Diederick Habermehl

Zaaien en oogsten Twee jaar geleden verscheen het rapport ‘Over zaaien en oogsten’, waarin de eerste twaalf synthetiserende onderzoeken onder de loep worden genomen. Voor deze twaalf studies hadden, zo bleek, 34 syntheseschrijvers gebruik­ gemaakt van niet minder dan 3646 archeologische basis­ rapportages. In het rapport zijn de syntheseschrijvers kritisch over de kwaliteitsverschillen tussen die rapportages. In hun ogen worden archeologen, door de commerciële werkpraktijk, steeds meer projectmanagers, wat ten koste

62

De 15 Post-Malta-syntheses tot nu toe •

• • •

De Peelhelm: Romeinse soldatenhelm van verguld zilver uit de 4e eeuw, honderd jaar geleden gevonden door een turfsteker.

•

• • gaat van hun onderzoekersrol. Commerciële motieven wedijveren met inhoudelijke keuzes, met als gevolg oppervlakkigheid, fragmentatie van onderzoek en kennis, routinematig handelen en gebrek aan vernieuwing. En dat heeft natuurlijk ook z’n weerslag op de kwaliteit van de syntheses.

• •

•

Groenewoudt onderkent de kritiek. “Maar de oorzaken liggen vooral in hoe het bestel is ingericht. Als RCE kunnen wij daar rechtstreeks niet veel aan doen. Ik wil wel aangeven dat de syntheses echt een positieve impact hebben. Ze dragen er bij opgravingen aan bij dat er met meer kennis van zaken en op een meer wetenschappelijke wijze wordt gewerkt. Ze worden veelvuldig gebruikt om de NOaA aan te scherpen en hebben voorzichtig een breder bereik. Ik durf de stelling wel aan dat we met de syntheses onze archeo­ logische kennis tot nog toe hebben vergroot en bijdragen aan het niveau van de archeologie in Nederland.”

• • • • •

63

Romans on the waterfront. Evaluation of archaeological interventions (1997-2020) along the Dutch part of the Lower Rhine and Coastal Limes (2021) Urban farming and ruralisation in the Netherlands (2021) Ambachtelijke productie in steden (2019) Drieduizend jaar bewoningsgeschiedenis van oostelijk Noord-Brabant deel 1 en deel 2 (2018) Het Maasdal tussen Eijsden en Mook, onderzoek naar de bewonings- en gebruiks­ geschiedenis (2018) Paradise Lost, over de vroege prehistorie (2018) Village Formation in the Netherlands during the Middle Ages (2018) Huizenbouw en percelering in de late middel­ eeuwen en nieuwe tijd (2017) Nieuw licht op donkere eeuwen, overgang naar de vroege middeleeuwen in Zuid-Nederland (2017) Struinen door de duinen, bewoningsgeschiedenis van het Hollands duingebied (2017) Uit het juiste hout gesneden, over houten gebruiksvoorwerpen tot 1300 na Chr. (2017) Farmers, fishers, fowlers, hunters – in Laatneolithicum tot midden bronstijd (2016) Vier eeuwen boeren, boerderijen en erven tussen 1250 en 1650 (2016) Westelijk Noord-Brabant in het Malta-tijdperk, onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis (2016) Op het kruispunt van vier windstreken, over de geschiedenis van de Gelderse Vallei (2015)

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=BergenOpZoom&id=2c830a5d-c48c-4609-86d4-be4f5009b613