20. Mail Brabant advies inzake Vers van de pers! Van voordeur tot en met Natura2000. Behandelvoorstel: voor kennisgeving aannemen.
Tekst van het document
De vraag is dan of op die plek hoogwaardige natuur volgt of een vorm van basiskwaliteit natuur voldoende is. In dit verband kan een concept Basiskwaliteit Natuur (BKN) een hulpmiddel zijn.10 Het is dus zaak vast te stellen welke natuurkwaliteit er in een gebied nodig is en hoe partijen dit kunnen invullen. Dat betekent dat partijen met elkaar in een gebied in gesprek gaan over welke doelstellingen voorop staan, wat de opdracht is en wat de bijdrage van grondeigenaren, inwoners en bedrijven kan zijn. Dit biedt mogelijkheden voor meer eigenaarschap van de samenleving.
De korenwolf: van dwarsligger tot symbool voor de Limburgse natuur Twintig jaar geleden leek de korenwolf een symbool te worden van doorgeschoten natuurbeleid dat economische ontwikkelingen dwarsboomde. De korenwolf, een soort die op uitsterven stond, moest volgens de internationale verplichtingen beschermd worden. De provincie Limburg kwam met beschermingsmaatregelen en betrok daar nadrukkelijk de grondeigenaren bij. Zo konden boeren in het gebied compensatie krijgen van misgelopen inkomsten als zij een geschikte leefomgeving creëerden voor de korenwolf. De maatregelen werden pas effectief toen de belangen van de boeren en de uitvoerbaarheid van het beleid een plek kregen. Met de instelling van een Korenwolfcommissie en later een gebiedscoördinator is er gezorgd voor een betere communicatie en onderling vertrouwen. Dit leidde tot maatregelen die ook tegemoet kwamen aan de bedrijfsvoering van de boeren. De lerende aanpak van de provincie Limburg zorgde ervoor dat er een balans is gevonden tussen aanpassing van het beleid enerzijds en de kosten van het wijzigen van het beleid anderzijds. Hierdoor is de korenwolf niet meer een dwarsligger, maar juist een symbool voor de verbinding van natuur en economie in Limburg geworden. Uit studie PBL ‘Lessen van twee decennia korenwolfbeleid’ voor het stelsel van agrarisch natuurbeheer zien.
De casus van de Korenwolf is een voorbeeld van hoe door een proces van dialoog, maatwerk en flexibiliteit natuur en economie kunnen samengaan:
10
23
Bij het concept Basiskwaliteit Natuur (BKN) gaat het om een set van condities die nodig is om algemene soorten algemeen te laten zijn, blijven of worden. Het is een minimale kwaliteit van het leefgebied van soorten die nodig is. Zie rapport op weg naar basiskwaliteit natuur.
SPOOR 2: I NZET VOOR NATUUR(BELEID): VAN BOER TOT STADSBEWONER Tot op heden is de bijdrage van grondeigenaren en andere partijen aan natuur (met name aan het NNB) beperkt, terwijl nieuwe partners juist zo nodig zijn. Om nieuwe partners mee te krijgen, is op verschillende terreinen actie nodig. Het is hierbij van belang om natuur breder te zien dan alleen die van het NNB. Natuur levert immers waarde op voor onze gezondheid, voor ons voedsel en bij klimaatverandering. Natuur is dan onze bondgenoot, juist buiten het NNB, dus in het stedelijk en agrarisch gebied. Hier liggen kansen voor initiatiefnemers, bedrijven, inwoners en anderen om bij te dragen aan natuur en vergroening van het gebied. Daar is meer (juridische) speelruimte. Voor de provincie gaat het hier om de goede randvoorwaarden te creëren.
3.
BIED HULPSTRUCTUREN VOOR INITIATIEFNEMERS
Een belangrijke voorwaarde om nieuwe partners bij de natuur betrokken te krijgen is dat er een gelijk speelveld is ten opzichte van organisaties die al langer meedraaien, met name bij het realiseren van het NNB. Nieuwe partijen hebben hulp nodig van deskundige adviseurs om wegwijs te raken in de wirwar van regels, onduidelijke en veranderende beleidskeuzes en trage besluitvorming door de betrokken overheden. Tegelijk is het wel nodig de eigen (provinciale) regels en procedures waar mogelijk te vereenvoudigen. Dat straalt ook meer vertrouwen naar initiatiefnemers uit. Met het GOB zijn eigenaren en initiatiefnemers actief benaderd en hebben zij ondersteuning gekregen. Deze aanpak is succesvol. Het heeft er toe geleid dat er nieuwe natuur voor het NNB is bijgekomen. Via het Ondernemend Natuurnetwerk hebben grond eigenaren ruimte om een bijdrage te leveren. De aanbeveling is dan ook om ondersteuning bij natuurinitiatieven voor iedereen beter toegankelijk te maken in de hele provincie, dus niet alleen binnen het NNB maar ook in het buiten- en stedelijk gebied. Daarvoor is een infrastructuur nodig met duidelijke aanspreekpunten waar initiatiefnemers en geïnteresseerden terecht kunnen. In het buitengebied kunnen dat natuurorganisaties of waterschappen zijn, maar ook andere nieuwe gebiedspartijen (zie kader).
Particulier initiatief Heijningen Enkele jaren geleden werden er achter het huis van een particulier windmolens geplaatst. Natuurcompensatie werd beloofd door de provincie en de gemeente Moerdijk kreeg het geld om dit uit te voeren. Maar de natuurcompensatie kwam er ondanks afspraken niet. Daarop startte de particulier zelf het initiatief om een natuurgebied achter zijn huis aan te leggen. De initiatiefnemer wist wat hij wilde, maar niet hoe het moest. Hoe richt je het natuurgebied in? Welke voorwaarden en regelingen zijn er en welke vergunningen zijn nodig? Hoe krijg je de financiering rond? En hoe zorg je ervoor dat het in de toekomst goed onderhouden blijft? Dankzij de hulp van Brabants Landschap en financiering van de Postcodeloterij is er bijna 1 hectare nieuwe natuur gerealiseerd. De aangelegde natuur trekt veel insecten en vogels aan. Ook is de zeldzame kemphaan gespot.
Voor het stedelijk gebied ligt een aanjagende taak voor de gemeenten voor de hand. Nog niet alle gemeenten pakken dat op. Denk bijvoorbeeld aan het vergroenen van (bestaande) bedrijventerreinen. Aan de provincie de taak om gemeenten hierop aan te spreken. Zo’n hulpstructuur ondersteunt het bredere gebiedsproces. Elk gebied heeft namelijk zijn eigen kenmerken, vraagstukken en stakeholders en vraagt daarom om een eigen aanpak. Met een gebiedsgerichte hulp structuur wordt het mogelijk om per gebied tegelijkertijd meerdere doelstellingen te realiseren en meerdere financieringsbronnen aan te boren. Zo raken initiatiefnemers, zowel individuen als collectieven, enthousiast om energie te steken in de ontwikkeling van een gebied en om mee te willen helpen natuur te realiseren. Voorbeelden van collectieve organisaties die mee kunnen doen met zo’n gebiedsproces zijn de a grarische natuurverenigingen, dorpsraden of g ebundelde burger initiatieven zoals Trefpunt Groen in Eindhoven. Maar ook bedrijven uit de regio kunnen worden u itgedaagd.
24
Aanbod grondeigenaren concreet maken Brabants Particulier Grondbezit (BPG) en ZLTO hebben een gezamenlijk aanbod uitgesproken om 4.000 hectare nieuwe natuur te realiseren. Ze verbinden hieraan de voorwaarde om flexibeler op gebiedsniveau invulling te geven aan de natuureisen, gecombineerd met een duurzaam groen verdienmodel. Het is dan zaak zo’n aanbod gezamenlijk concreet te maken, bijvoorbeeld in de aanleg van zoveel m2 aan houtwal en andere landschapselementen. Met relatief een beperkt grondoppervlak kan dan gezorgd worden voor levensvoorwaarden (een gewenst minimum aan natuurkwaliteit) van flora en fauna.
4.
BENUT STURENDE INSTRUMENTEN
Naast ondersteunen kan de provincie ook gericht sturen. Dan gaat het over mogelijkheden die ze nu al heeft binnen bestaande wetgeving en die ze gericht kan inzetten. Zoals de mogelijkheid van het omgevings beleid met zijn algemeen geldende en instructieregels richting gemeenten. En de bevoegdheid van de provincie voor de Natuurbeschermingswet, waarbij ze vergunningen verleent, toezicht houdt en moet handhaven. Dat biedt de mogelijkheid om het gesprek aan te gaan met bedrijven over de randvoorwaarden voor hun license to operate of hun license to grow. Zo’n gesprek biedt een uitgelezen kans om met de
25
vergunningaanvrager het gesprek te hebben over hoe hij kan bijdragen aan natuur en vergroening. Ook gemeenten hebben de mogelijkheid om landschappelijke inpassing, natuur en groen een vaste voorwaarde te laten zijn bij de locatiekeuze van nieuwe bedrijven en bij planvorming bijvoorbeeld via een Omgevingsplan:
Gemeenten en Omgevingsplan Gemeenten spelen een belangrijke rol als het erom gaat natuur dichtbij de inwoner te brengen. Zij werken vanuit ruimtelijk en omgevingsbeleid aan stedelijk groen in de straat, buurt en wijk en aan verbinding met het natuurnetwerk. Gemeenten kunnen via de nieuwe Omgevingsplannen voorwaarden verbinden aan groen en natuur als onderdeel van ruimte lijke ontwikkeling. Zo verplicht de gemeente Eindhoven en omliggende gemeenten bij nieuwbouw (21.000 woningen zijn gepland) een oppervlakte van 8m2 groen per woning. Ook staat bij de grote steden van Brabant (B5) vergroenen en verblauwen duidelijk op de agenda.
5.
STIMULEER NIEUWE VERDIENMODELLEN MÉT NATUUR
Er zijn steeds meer grondeigenaren en andere initiatiefnemers in Brabant die mét natuur tot andere vormen van bedrijfsvoering en nieuwe verdien modellen komen. Bottleneck hierbij is vaak dat de waarde van natuur niet voldoende verrekend kan worden in de businesscase. De zoektocht hoe ecosysteemdiensten beter te waarderen is al langer gaande maar behoeft nog steeds aandacht, landelijk en provinciaal:
Voorstellen voor waarderen natuur Hieronder volgen concrete voorstellen om innovatieve concepten voor natuurontwikkeling tot waarde te brengen. Dit is deels de verantwoordelijkheid van het Rijk, deels van de provincie: Î een krediet- en garantieregeling die boeren ondersteunt bij de financiering van de omslag naar duurzame landbouw (bijvoorbeeld via een Borgstellingsfonds); Î een systeem van waardering, beloningen en heffingen naar rato van de bijdrage van boeren, landeigenaren en ketenspelers aan genoemde doelen. Onder andere ondersteund door een digitaal dashboard waarmee boeren via een KPI-systematiek (Kritische Prestatie Indicatoren) aanspraken kunnen onderbouwen op beloning voor geleverde prestaties; Î waardering en beprijzing van positieve en negatieve externe effecten van onder andere CO2, ecosysteemdiensten en voedselveiligheid (internationaal en waar mogelijk nationaal) om zowel de productie als de consumptie te stimuleren, alsook duurzame productie een beter level playing field te bieden; Î opzet van een systeem voor verhandelbare (emissie)rechten (CO2 en/of stikstof) dat oplossingen aanstuurt vanuit de markt. Zie verder https://transitiecoalitievoedsel.nl/ regie-op-ruimte/
11
De provincie is op haar beurt al actief om pioniers te ondersteunen.11 De aanbeveling is dit volop door te zetten om combinaties met een meerwaarde van natuur te faciliteren. Er zijn verschillende combinaties mogelijk, zie daarvoor het overzicht van ecosysteemdiensten (figuur 2). Denk aan een combinatie van bouwen met natuur, recreatie, houtproductie, compensatie van CO2-emissies, vergroening met waterberging en verkoeling in het stedelijk gebied en denk aan nieuwe nature-based solutions.
Figuur 2: Voorbeelden van ecosysteemdiensten (PBL, WUR, CICES, 2014)
Bij dit faciliteren kan de provincie helpen de waarde van de verschillende ecosysteemdiensten in kaart te brengen (zie kader CO2-opslag grasland). Ook heeft ze een rol bij het organiseren van een netwerk om te komen tot vergoeding hiervan. De inzet op biodiversiteit zou vanzelfsprekend financieel gewaardeerd moeten worden: het is immers een publiek goed, net als bijvoorbeeld het onderhoud van een weg.
Voorbeelden van ondersteuning door provincie is het stimuleren van omschakeling naar natuurinclusieve landbouw en het project Brabants Bodem. Een vergoeding aan boeren versnelt meer natuurvriendelijke landbouw. Hierbij helpt een collectieve aanpak zodat boeren ook onderling steun ervaren. Belangrijke voorwaarde is dat toegewerkt wordt naar langjarige contracten zodat er sprake is van duurzame investeringen.
26
Nieuw verdienmodel met CO2-opslag grasland De provincie onderzoekt de bijdrage aan CO2opslag van grasland bij de melkveehouderij als een verdienmogelijkheid. Dat kan deels in combinatie met de aanplant van bomen. De melkveehouders kunnen dit vervolgens aanbieden aan bedrijven die CO2 willen compenseren. Bij dit initiatief zijn tien boeren aangesloten. Stichting Nationale Koolstofmarkt is hierbij betrokken, zie https://nationaleco2markt.nl/
Agrarische ondernemers onderstrepen dat de inzet op ecosysteemdiensten als een op zichzelf staande dienst wordt gewaardeerd. Als deze dienst onderdeel wordt van het bestaande businessmodel van de boer (bijvoorbeeld via een hogere melkprijs) dan leidt het opnieuw tot ongewenste effecten: druk op kostenverlaging en opschaling. Het natuurbeheer als dienst waarderen en daarover contracten sluiten doet meer recht aan het structurele karakter van de instandhouding van natuur. Een voorbeeld van vergoeding ecosysteemdiensten is de Landschapsboeren:
Van pilots naar opschaling Voor de ontwikkeling van verdienmodellen zijn verschillende aspecten van belang. Bij de ontwikkeling van nieuwe markten en verdienmodellen krijgen voorlopers vaak te maken met allerlei belemmerende regelgeving. Dan kan experimenteerruimte helpen. Verschillende instrumenten zijn hiervoor denkbaar zoals een meerwaardebenadering of een green deal, zoals die bij het initiatief van weidevarkens met allerlei partijen en verschillende overheden is gesloten. Met de green deal kunnen de initiatiefnemers (tijdelijk) regelgeving parkeren die het moeilijk maakt om varkens te houden in een natuurgebied.12 Een ander belangrijk aspect van het ontwikkelen van een verdienmodel is dat de vergoeding een duurzaam karakter heeft en niet na een paar jaar alweer stopt. Het is noodzakelijk dat het niet bij pilots blijft, maar dat het uitgroeit tot een reguliere praktijk. Daarvoor is het van belang dat de provincie lopende pilots en gebieds ervaringen bij elkaar brengt zodat er lessen te trekken zijn. Hierbij gaat het nadrukkelijk ook om financiering. Voor een structurele inbedding is het van belang te verkennen wat op keten- en systeemniveau anders moet worden georganiseerd en hoe hierop bestaande en nieuwe financieringsstromen beter aan kunnen sluiten. Denk hierbij aan het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid, maar ook aan waterschappen en natuurorganisaties.
Aan de provincie de taak om dit verder te brengen via haar lobby voor het nieuwe GLB en via nieuw beleid voor landbouw en voedsel.
De Landschapsboeren De Landschapsboeren is een coöperatie van melkveehouders in Brabant met aandacht voor een toekomstbestendige landbouw met passie voor natuur, landschap en biodiversiteit. Naast inkomsten uit melk produceren de boeren landschapsdiensten waarvoor ze een vergoeding ontvangen van particulieren, bedrijven en overheden. Door deze diensten te kopen, zorgen de genoemde partijen ervoor dat beleid gerealiseerd wordt, dat melkveehouders maatschappelijk verantwoord kunnen ondernemen. Naast voedselproductie dragen zij bij aan natuur, waterkwaliteit, klimaatmitigatie en -adaptatie: https://www.delandschapsboeren.nl/
12 13
27
Door praktijken bij elkaar te brengen faciliteert de provincie kennisdeling en -opbouw en monitoring over de bijdrage van deze verdienmodellen aan meer biodiversiteit en het NNB. Aan te bevelen is om als provincie nog meer de aansluiting te zoeken met landelijke pilots en onderzoek (bijvoorbeeld via het Deltaplan Biodiversiteitsherstel) met mogelijkheden om vanuit de Brabantse praktijk gestuurde vragen te adresseren.13
zie https://www.elshorst.nl/overig/over-ons Voor verdienmodellen, zie ook de adviezen van het RLI Boeren met toekomst
SPOOR 3: NATUUR IN HART EN HOOFD VAN BRABANDERS Voor een betere verbinding van de Brabanders met natuur (én het natuurbeleid) is het nodig om aan te sluiten bij hun leefwereld. Alle soorten natuur doen er dan toe. Van topnatuur in het Natura2000-gebied tot de natuur in het nabije landschap en bij de voordeur in de stad. Het is de uitdaging om de verschillende typen natuur aan elkaar te verbinden. De kans voor een betere verbinding van de samenleving met de natuur is het grootst bij natuur in de nabijheid, dichtbij waar mensen wonen.
6.
BENUT DE KRACHT VAN HET LANDSCHAP
Veel Brabanders hechten aan een mooie en groene leefomgeving, aan het landschap waar ze dagelijks doorheen komen. We hebben het over het Brabantse mozaïek van beekdalen, heide, riviernatuur en groene erven en heggen. Landschap staat bij de gemiddelde Brabander vaak dichter bij dan de bijzondere natuur. Het landschap met zijn groene verbindingen tussen stad en buitengebied levert niet alleen meerwaarde voor biodiversiteit en de kwaliteit van natuur, het zorgt ook voor de ontmoeting van mens, dier en natuur. Via het nabije landschap is het mogelijk Brabanders te verbinden met, te interesseren voor en te betrekken bij natuur. Een landschap met zijn unieke kwaliteiten dat in samenspel met de bewoners is ontstaan.
Park, wordt het narratief van dit gebied per definitie natuur en groen. Deze voorbeelden, op verschillende schaal en in verschillende gebieden van Brabant, bieden inwoners de mogelijkheid het landschap verder te beleven, helemaal wanneer er een activiteit aan verbonden wordt zoals een wedstrijd heggen vlechten (zie kader). Aan de provincie de taak te zorgen voor een samenhangend beleid voor het landschap. De kwaliteit van dit landschap vraagt aandacht nu grote veranderingen in het buitengebied (gaan) plaatsvinden. Het is zaak inwoners met hun kennis van het gebied en het landschap vanaf het begin bij dit ‘nieuwe ontwerp van het buitengebied’ te betrekken. Denk hierbij aan de gebiedsprocessen van natuurherstel die met stikstof- en klimaatmaatregelen aangezwengeld worden, en het inpassen van nieuwe ruimtevragers naast bestaande functies.
Brabant begint hierin niet op nul. Eerder zijn met steun van de provincie gebiedspaspoorten en Landschappen van Allure ontwikkeld. Ook is er via verschillende subsidieregelingen en gebiedsontwikkeling geïnvesteerd in het karakteristieke Brabantse landschap. Denk aan de Biesbosch, het op de kaart zetten van de Zuiderwaterlinie.14 Voor de Peelvenen is eerder het concept Peeltroeven geïntroduceerd. Het gaat hier om markante locaties die herkenbare verhalen van het gebied kunnen vertellen. Ook het Van Gogh Nationaal Park heeft een mobiliserende werking. Dit presenteert zich als een landschap van de toekomst met een aantrekkelijk woon- en leefklimaat waar met cultuurhistorie, natuur en mooi landschap, ruimte is om nieuwe vraagstukken zoals energie en klimaatadaptatie aan te pakken. Dit allemaal met een perspectief voor boeren, recreatie- en andere ondernemers. Door het gebied neer te zetten als een Nationaal 14
De Zuiderwaterlinie verbindt steden en stadjes met elkaar, van Willemstad tot en met Grave. Hier is natuur en water verbonden aan de historie, het verhaal van Brabant als strijdtoneel van de Hollanders tegen de Spanjaarden. En krijgt dit verhaal een nieuw jasje met de actuele wateropgaven, met meer ruimte voor watergebonden natuur.
28
Trots op Maasheggen Een voorbeeld van verbinding met een gebied zijn de heggenvlechtwedstrijden in de Maasheggen: een combinatie van natuur, cultuurhistorie, trots en competitie in een sociale context in één. De Maasheggen vormen het oudste cultuurlandschap van Nederland en is door UNESCO aangewezen als biosfeergebied. Het Maasheggengebied kent een rijke cultuurhistorie en ambachtelijke gebruiken als het heggenvlechten. Elk jaar vindt het Nederlands Kampioenschap Maasheggenvlechten plaats, waarbij de heggen op authentieke wijze gesnoeid worden en het vlechten in ere wordt hersteld. Ook de jeugd is betrokken bij het gebied. Zij planten zelf Maasheggen en krijgen voorlichting over de historie van het gebied. In de communicatie over het gebied wordt volop ingezet op gebiedsidentiteit, cultuurhistorie, erfgoed en het trots zijn op de eigen streek. Zo vertellen vele inwoners uit de streek onder het thema ‘Trots op…’ waarom ze zo trots zijn op de Maasheggen en wat het gebied voor hen betekent.
7.
VERSTERK DE BEWEGING VAN VERGROENING
jongeren aan te spreken; door via voorlopers andere groepen in de samenleving te bereiken via jaarlijkse festijnen. Of door te verbreden met andere beleids terreinen en organisaties, zoals de zorg die steeds meer inzet op preventie. Of door (historische) vormen van gemeenschappelijk eigenaarschap te stimuleren.16 Aan de provincie de taak om deze beweging verder te stimuleren via intermediaire maatschappelijke organisaties, zoals IVN, Brabants Landschap en BMF, Zet en Zorgbelang.17 Dat betekent dat de provincie partijen ondersteunt en in haar eigen communicatie het belang van deze inzet benadrukt. Gezamenlijk kunnen provincie en genoemde partijen komen tot een samenhangende aanpak die effectief is. Onder andere met aandacht voor continuïteit in beheer en onderhoud bij vergroeningsprojecten (zie kader). Naast de provincie hebben gemeenten een belangrijke rol in het ondersteunen van inwonersinitiatieven.
Op zoek naar samenhang en meerwaarde Provincie Utrecht sluit meerjarige afspraken met maatschappelijke organisaties voor activiteiten om natuur te beleven en de maatschappelijke betrokkenheid hierbij te vergroten. Zij vindt het van belang dat organisaties elkaar opzoeken om vanuit ieders specifieke kracht tot meerwaarde te komen. Dit roept een spanningsveld op tussen profilering van ieders eigen organisatie enerzijds en de voordelen van samenwerking. Het biedt de mogelijkheid om elkaars expertise te bundelen, bijvoorbeeld bij professionalisering en scholing van vrijwilligers, en het bereiken en activeren van nieuwe doelgroepen, inspelend op actuele trends en thema’s.
Er is in de samenleving een beweging op gang waarbij de verschillende voordelen van natuur voor gezondheid, klimaat en de leefomgeving meer en meer worden gezien.15 Initiatiefnemers uit de samenleving trekken de kar, vaak lokaal. Er is een momentum om de beweging te versterken en te verbreden. Dit kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld door jeugd en
15 16
17
29
Zo onderschrijft het Rijk het belang van groen in de stad, voor de natuur zelf maar ook voor de mens t.b.v. gezondheid en klimaat. Dit als onderdeel van de Agenda Natuurinclusief, zie LNV brief aan Tweede Kamer, 20 september 2021 We kunnen denken aan gemeenten en groepen, waar het beheer van landschap bij de gemeenschap lag. Deze vorm van commons is in Engeland de basis voor landschapsbehoud, in Friesland bestaat een vergelijkbare vorm. In de gemeente Aalten wordt met Naoberschap het landschap beheerd. Dit zijn organisaties die dicht bij de inwoners staan en over kennis en expertise beschikken om inwoners te activeren zelf bij te dragen aan natuur en duurzaamheid en zo ook andere doelstellingen te bereiken: sociale binding, gezondheid en natuur als oplossing voor klimaatadaptatie. Zij zijn in staat op creatieve wijze nieuwe doelgroepen en thema’s aan te boren en inwoners te activeren, in samenwerking met gemeenten en andere lokale partijen.
TOT SLOT We zijn dit advies begonnen met het Dommeldal, een gebied waar natuur, voedselproductie, recreatie en cultuurhistorie samenkomen. Dit gebied is dichtbij en verbonden met het groen van Eindhoven en omliggende dorpen. Een gebied waar de dynamiek van natuur en andere waarden zoals cultuurhistorie tot hun recht komen; waar de natuurgronden in dit beekdal van de Dommel bijdragen aan de opvang van water en het voorkomen van hittestress. Een inspirerend gebied niet alleen voor natuurliefhebbers, maar ook voor wandelaars en fietsers die vanuit de stad vertrekken. Er wordt hier hard gewerkt aan natuuren landschapsontwikkeling waaraan particulieren en agrariërs zelf kunnen bijdragen. Daarnaast denken burgergroepen mee over de recreatieve ontsluiting en inrichting en is er aandacht voor agrarische structuurversterking. Zo werken maatschappelijke partijen, bedrijven, inwoners en overheden gezamenlijk aan een toekomstbestendig Dommeldal.
Er zijn in Brabant veel van deze sprekende voorbeelden, van Waterpoort, natuurontwikkeling in de Maashorst, het Van Gogh Nationaal Park tot de inzet van particulieren voor voedselbossen. Het zijn voorbeelden van een nieuw en offensief natuurbeleid in Brabant dat met de juiste inzet van de provincie – zie de zeven aanbevelingen van de drie sporen – kan rekenen op draagvlak en eigenaarschap van bedrijven en particulieren. Een beleid van voordeur tot en met Natura2000 dat er mede voor zorgt dat de (natuur) waarden van een gebied zich vanzelfsprekend in het hoofd en het hart van de inwoners vestigen.
30
BIJLAGE 1. GERAADPLEEGDE EXPERTS GEÏNTERVIEWDEN Naam
Organisatie
Alice Korsch
Able2sustain, Young Professionals Brabant
Sander Groenen
BIG group B.V.
René de Bont
BPG Vereniging Landelijk Brabant
Maurits van Bouwdijk
BPG Vereniging Landelijk Brabant
Paul Wolff
Brabants Landschap
Femke Dingemans
Brabantse Milieufederatie
Jack Verhulst
Coöperatie landschapsboeren
Pieter Brooijmans
Cosun Beet Company
Rik Thijs
Gemeente Eindhoven
Karel Beljaars
Gemeente Eindhoven
Mary Fiers
Groen Ontwikkelfonds Brabant
Daan Groot
HAS Hogeschool
Renske Visscher
Instituut Voor Natuureducatie
Marius Grutters
Limburgs Landschap
Peter van Tilburg
Ministerie LNV
Michael Daamen
Particulier initiatief Heijningen
Martine Sluijs
PIP & partners
Petra van Egmond
Planbureau voor de Leefomgeving
Ferdinand van den Oever
Havenbedrijf Moerdijk
Jan van Mourik
VNO-NCW Brabant Zeeland
Robbert Becker
Bouwend Nederland
Erik van Nuland
Van Nuland advies
Andréa Almasi
Provincie Noord-Brabant
31
Anne van Kuijk
Provincie Noord-Brabant
Anneke Boezeman
Provincie Noord-Brabant
Harrie Vissers
Provincie Noord-Brabant
Jos van der Wijst
Provincie Noord-Brabant
Ronald Kramps
Provincie Noord-Brabant
Tom Heijligers
Provincie Noord-Brabant
Yvette Oostendorp
Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
Geert Munnichs
Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
Jos Rademakers
Stichting Ark
Ger van den Oetelaar
Stichting Ark
Jolanda Maas
Universiteit van Amsterdam
Esther Kersten
Vanderlande
Louise Vet
Deltaplan Biodiversiteitsherstel / NIOO-KNAW / Wageningen UR
Reineke van Tol
Wageningen UR / Future for nature academy
Ernest de Groot
Waterschap Aa en Maas
Hendrik Hoeksema
ZLTO
DEELNEMERS EXPERTSESSIE DOMMELDAL 30 SEPTEMBER 2021 Naam
Organisatie
Ivka Orbon
BrabantAdvies
Pieter van Geel
Provinciale Raad voor de Leefomgeving / BrabantAdvies
Ruud Leeijen
BrabantAdvies
Sjors Willems
BrabantAdvies
Martijn Fliervoet
Brabants Landschap
Paul Wolff
Brabants Landschap
Rik Thijs
Gemeente Eindhoven
Karel Beljaars
Gemeente Eindhoven
32
Arie Ras
Gemeente Nuenen
Angela Breeuwer
Provincie Noord-Brabant
Dirk Meijs
Meijs Rentmeesterkantoor
Bram Meulenbeld
Trefpunt Groen Eindhoven
Ilja Frenken
Waterschap de Dommel
Hidde Hoetink
ZLTO
33
BIJLAGE 2. GERAADPLEEGDE BRONNEN 8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
Agenda natuurinclusief (2021). Handvest Nederland natuurinclusief. Berenschot (2021). Evaluatie Brabant Uitnodigend Groen (BrUG). Brabant Kennis (2021). Land van schaarste en overvloed. Buijs, Elands & van Koppen (2017). Vijfentwintig jaar burgerbetrokkenheid in het natuurbeleid. Wageningen University & Research Buijs & Boonstra. Natuurbeleid betwist. Visies op legitimiteit en natuurbeleid. Zeist: KNVV Uitgeverij Commissie Verkenning Nationale Parken (2020). Nationale Landschapsparken Oriëntatie op nieuwe Nationale Parken van Wereldklasse. Feddes (2012). Voorbij de EHS. Koers voor het nieuwe natuurbeleid. Groen. Vakblad voor ruimte in de stad en landschap. Februari 2021 IPO & Ministerie LNV (2020). Uitvoeringsprogramma natuur 2020. KplusV (2017). Tussentijdse evaluatie Brabant Uitnodigend Groen (BrUG). Ministerie LNV (2020). Zesde voortgangsrapportage natuur in Nederland. Nasr, (2021). De fundamenten, Amsterdam, De Bezige Bij Nederlandse School voor Openbaar Bestuur & Wageningen University & Research (2016). De volgende stap. Sturen met maatschappelijke energie in het natuurdomein. OECD (2019). Biodiversity: Finance and the Economic and Business Case for Action. Planbureau voor de leefomgeving (2020). Maatschappelijke betrokkenheid bij natuur in beleid en praktijk. Planbureau voor de leefomgeving (2020).
Lerende evaluatie van het Natuurpact 2020 Planbureau voor de leefomgeving (2020). Nederlands natuurbeleid in internationale context. Planbureau voor de leefomgeving (2020). Biodiversiteit en de financiële sector: een kruisbestuiving? Planbureau voor de leefomgeving & Wageningen University & Research (2018). Naar een kennisagenda voor vermaatschappelijking van natuur.
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
8
Provincie Noord-Brabant (2012). Brabant Uitnodigend Groen. Integrale provinciale natuuren landschapsvisie 2012-2022. Provincie Noord-Brabant (2021). Toestand van de natuur in Brabant Samen voor biodiversiteit (2021). Aanvalsplan versterking landschappelijke identiteit via landschapselementen. SER Brabant (2012). Economie en natuur in Brabant. Samen slimmer investeren! Stichting Transitiecoalitie Voedsel (2021). Samen werken aan regie op ruimte Naar een vitaal platteland, gezonde bodems en duurzame voedselproductie. Taskforce Natuur & Economie (2014). Natuur en economie in een veranderende samenleving Van den Berg (2012). Beleving van natuur en landschap in Brabant. Wageningen University & Research (2008). Jeugd, overgewicht en groen (Alterra Rapport 1744) o.a. S de Vries Wageningen University & Research (2018). Analyse van provinciale natuurbeleidsstrategieën Realiseren van het natuurnetwerk en vergroten van maatschappelijke betrokkenheid bij natuur. Wageningen University & Research (2018). Maatschappelijke initiatieven voor natuur en biodiversiteit. Wageningen University & Research (2018). Instrumenten voor maatschappelijke betrokkenheid. Wageningen University & Research (2020). Draagt maatschappelijke betrokkenheid bij aan de legitimiteit van het natuurbeleid? Wageningen University & Research (2020).
Provinciaal beleid voor maatschappelijke betrokkenheid bij natuur – het beleid nader bekeken in 8 casussen. Wing (2018). Natuur en Samenleving.
34
35