B1 Koersdocument sociaal domein en lokale toegang

Koersdocument sociaal domein en lokale toegang

Gemeente Berg en Dal

23 december 2020

Inhoudsopgave Inleiding Samenvatting Waar komen we vandaan? Zo zijn we begonnen De tussenstand: evaluatie in 2017 Beleidskader 2018-2021: opdracht vernieuwen en versterken lokale basisinfrastructuur Waar staan we nu? Voorjaar 2020: evaluatie Grip op kosten Dit gaat goed! Data gedreven werken en kostenbewustzijn Inzet kortdurende ondersteuning en interventies Overige successen Dit kan (nog) beter Onze visie voor de toekomst! Hernieuwde opdracht lokale toegang Hernieuwde subdoelstellingen Uitgangspunten Wat is hiervoor nodig? Zo gaan we dat doen: Herstelplan sociaal domein en werkplan lokale toegang ad 1. Normaliseren ad 2. Van individuele maatwerkvoorzieningen naar een algemeen toegankelijk aanbod ad 3. Van individuele hulp naar groepsaanbod Werkplan sociaal team Grip op kosten (en op tijd) Preventie Interne werkprocessen aanscherpen Deskundigheidsbevordering We hanteren een reëel tijdspad En we gaan dat monitoren en verantwoorden Kanttekening

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

1

Inleiding Sinds de decentralisatie in het sociaal domein in 2015 heeft ook de gemeente Berg en Dal gewerkt aan het inrichten van de lokale toegang tot de maatschappelijke ondersteuning (WMO), de jeugdhulp (Jeugdwet) en later ook de participatiewet. Daartoe is in 2014 een eerste opdracht aan de Sociale Teams (toen nog 4) geformuleerd. De uitvoering van de Wmo en Jeugdwet was net als voor andere gemeenten in Nederland geen eenvoudige opgave, waarbij Berg en Dal bovenop deze nieuwe taken vanuit het rijk, ook te maken had met een gelijktijdige gemeentelijke herindeling. Toch heeft Berg en Dal in korte tijd een stevige lokale toegangspoort neergezet, met voldoende capaciteit en professionele kennis om inwoners goed en tijdig te ondersteunen en waar nodig door te verwijzen naar specialistische hulp en ondersteuning. Nadat in 2017 een eerste evaluatie is gedaan1, waarin knelpunten worden gesignaleerd en aanbevelingen voor de toekomst is het nu, halverwege de bestuursperiode 2018-2020 tijd voor een herijking. De kosten blijven immers stijgen, de transformatie komt nog onvoldoende op gang. Ons begrotingstekort is afgelopen zomer in een paar maanden tijd van 2,5 miljoen opgelopen naar 5 miljoen2, en wij hebben een herstelplan aangekondigd om de tekorten de komende jaren terug te dringen. Deze visie vormt een eerste aanzet daartoe.

​Ons doel is de zorg betaalbaar te houden, zodat we voldoende middelen overhouden om ​díe i​ nwoners te kunnen blijven ondersteunen die dat ook écht nodig hebben. In deze visie zijn ook de aanbevelingen uit de evaluatie en de eerste uitkomst van de maatregelen uit de notitie ​Grip op kosten3 verwerkt. Ook is gekeken naar de 5 basisfuncties voor sociale teams, geformuleerd in het onderzoek dat KPMG in opdracht van VWS en de VNG uitvoerde4. Deze vijf basisfuncties zijn:

1. Veilige leefomgeving​: heb oog voor een veilige leefomgeving van de inwoner en pas de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling toe. 2. Tijdig signaleren van vraag​: wees aanwezig daar waar de doelgroep is, zodat vragen gezien worden. Maak verbinding met de wijk en werk ‘outreachend’. Investeer in preventie.

1

​Evaluatie Lokale Toegang Gemeente Berg en Dal​ - Bob van der Schaft en Anita Keita Kenmerk, 30 oktober 2017 Zie ook Algemeen Dagblad, 5 oktober 2020, ​Begrotingstekort Berg en Dal loopt op tot 5 miljoen door kosten jeugdzorg en huishoudelijke hulp​. 3 ​Grip op kosten in het sociaal domein: Wmo en Jeugdhulp 2018 – 2021​, Gemeente Berg en Dal, 15 augustus 2018 2

​Basisfuncties voor lokale teams in kaart​ Routekaart voor de ontwikkeling van de basisfuncties van lokale teams en wijkteams, september 2019. 4

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

2

3. Vindbare en toegankelijke hulp​: wees toegankelijk en vindbaar en voer een goede triage uit 4. Handelen met een brede blik​: verhelder de vraag, maak een plan van en met het gezin en verleen ondersteuning, beleg de regie, maak duidelijke afspraken, houd een vinger aan de pols en blijf zichtbaar en benaderbaar. 5. Leren en verbeteren​: Verzamel inzichten over je handelen, deel ze, ga erover in gesprek en trek er lessen uit. We gaan in de komende hoofdstukken op de volgende onderwerpen in: 1. Waar komen we vandaan? 2. Waar staan we nu? 3. Waar willen we naartoe? (onze visie voor de toekomst) Om vervolgens te komen tot: 1. Een hernieuwde formulering van de inhoudelijke opdracht aan de lokale toegang, met heldere doelen en te behalen resultaten, waarbij sturen op kostenbeheersing en monitoren van kwaliteit en resultaten hand in hand gaan. 2. Een actuele verdeling van taken, verantwoordelijkheden en overlegstructuren. 3. Een plan voor de monitoring en waar nodig bijstelling van de opdracht (PDCA-cyclus). Met deze hernieuwde opdracht geven wij antwoord op de volgende vragen: -

Wat gaat goed en moeten we vooral blijven doen? Wat is de afgelopen jaren blijven liggen en is aan verbetering of herijking toe? Welke aanvullende doelen zien wij voor de toekomst op de korte, midden en lange termijn?

Samenvatting Samengevat wordt de focus vooral verlegd van een toegang tot individuele maatwerkvoorziening en een aanspraakgedachte, naar een geïntegreerde ondersteuning met behulp van preventieve, algemene voorzieningen en een grotere gezamenlijke verantwoordelijkheid voor alle onderdelen van de samenleving: gemeente, welzijnsnetwerk en niet in het minste onze inwoners zelf! Voor ons Sociaal Team betekent dit dat we weer meer wijk(gebieds)team worden, en minder indicatieorgaan. Dit betekent ook dat we beter gaan kijken welke vormen van hulp en algemene voorzieningen per wijk, dorp en kern nodig zijn.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

3

Waar komen we vandaan? Zo zijn we begonnen De oorspronkelijke hoofddoelstelling uit 2014 luidt: Het sociaal team draagt bij aan het bevorderen van de gezondheid en kwaliteit van het leven van onze inwoners. Daartoe zijn onderstaande subdoelstellingen geformuleerd (Bijlage 1 bij het Collegevoorstel Lokale toegang voor ondersteuning en zorg dd. 19 juni 2014): 1. Realiseren van een gemeenschappelijke aanpak van gebiedsgericht werken om vragen van inwoners in samenhang te (laten) beantwoorden. 2. Het inzetten/inbedden van een mentaliteitsverandering bij bewoners en organisaties door het begrip zelfredzaamheid, samenredzaamheid zichtbaar en uitvoerbaar te maken. 3. Het in samenhang organiseren van preventie vanuit het uitgangspunt 1 gezin, 1 plan 4. Het versterken van de eigen kracht en het ‘‘zelf- en samenoplossend vermogen” van bewoners. 5. Participatie van bewoners, sociale samenhang en onderlinge hulp in buurt of wijk bevorderen (bijv. door ondersteunen van ideeën). 6. Ondersteunen van bewoners bij kwesties op alle levensgebieden; deze snel, licht, gericht en in samenhang oppakken. 7. Goed in de wijk zichtbaar zijn via meerdere goed toegankelijke contactgelegenheden waardoor alle bewoners in de wijk met hun vragen en ideeën bij het sociaal team terecht kunnen. 8. Het voorzien in toegang tot intensievere of specialistische vormen van ondersteuning indien noodzakelijk. 9.

Meer specialistische, duurdere hulp uit de tweede lijn terugdringen. Deze doelstellingen worden bereikt door de Sociale Teams via de onderstaande taken en werkwijzen: 1. Zichtbaar en belangstellend en zorgzaam in de wijk aanwezig zijn; 2. Krachten, mogelijkheden en initiatieven van bewoners benutten en verbinden. Doen wat nodig is. 3. Informatie en (maatwerk-)advies geven over zorg en ondersteuning, 1 gezin 1 plan; 4. Signaleren: vragen in de wijk proactief opsporen door outreachend te werken; 5. Preventief werken: vroegtijdig signalen oppakken, vragen en problemen aanpakken door lichte interventies, terugval voorkomen en situaties stabiel houden; 6. Ondersteuning bieden: eerste hulp voor vragen die eenvoudig zijn op te lossen met de bewoner, zijn netwerk, vrijwilligers en de buurt. Zo mogelijk collectief;

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

4

7. Toeleiding en warme overdracht bij problemen die vragen om een intensievere aanpak (tijd, kennis, handelen). 8. Werkt met sociale netwerkstrategieën en zelfredzaamheidsmatrix en maakt gebruik van de verwijsindex risicojeugd. 9. Maakt en heeft kennis van de sociale kaart van het gebied. 10. Registreert hulpvragen, doorverwijzingen en maatwerkadviezen

De tussenstand: evaluatie in 2017 Uit de evaluatie van eind 2017 blijkt dat nadat het stof van de eerste jaren is neergedaald de oorspronkelijke opdracht maar ten dele is uitgevoerd: “De professionals in de lokale toegangspoort zijn vanaf 2015 overwegend bezig geweest met vragen van individuele inwoners van Berg en Dal, en het bieden van toegang tot ondersteuning, hulp en zorg. Dat is ten koste gegaan van het andere deel van de opdracht: de gebiedsgerichte en collectieve preventieve inzet [...] Met name de gebiedsgerichte en collectieve preventieve inzet achter zijn gebleven, omdat de lokale toegangspoort vanaf 2015 overwegend bezig is geweest met vragen van individuele inwoners van Berg en Dal, en het bieden van toegang tot ondersteuning, hulp en zorg.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

5

Beleidskader 2018-2021: opdracht vernieuwen en versterken lokale basisinfrastructuur In november 2018 heeft de gemeenteraad het beleidskader sociaal domein 2018-2021 vastgesteld5. In dit beleidskader zijn een aantal belangrijke uitgangspunten geformuleerd voor de nieuwe opdracht aan het sociaal team. Zo is vanuit de transformatiegedachte gezegd dat de gemeente “​toegang biedt tot zorg die betaalbaarheid is en van goede kwaliteit, maar dat we er ook voor zorgen dat inwoners met zorg- of hulpvragen prettig in de wijk kunnen (blijven) wonen”. Ook is behalve het formuleren van een nieuwe opdracht aan het sociaal team (incl. taakafbakening en positionering) afgesproken dat we ​“inwonersinitiatieven en de veerkracht van buurten en kernen versterken en investeren in de lokale basisinfrastructuur”. Het sociaal domein is in dit beleidskader omschreven als een piramide met verschillende lagen. Deze lagen moeten vloeiend in elkaar overgaan en goed op elkaar zijn afgestemd: “de lokale voorzieningen en (de toegang tot) ondersteuning en hulp moeten als het ware één geheel vormen, waardoor de veerkracht van inwoners, buurten en kernen wordt versterkt”. We spraken de ambitie uit om: “vragen van kwetsbare inwoners eerder te signaleren, zodat we de inzet van ondersteuning en hulp beperkt kunnen houden.

We kijken daarbij wat mensen nog wel kunnen, soms met behulp van hun omgeving en sociale netwerk. Goede samenwerking tussen alle partijen (gemeente, inwoners, zorgaanbieders, woningcorporatie etc.) is hiervoor een belangrijke voorwaarde. Om signalen snel op de juiste plek te krijgen, maar ook om hulpverlening door alle partijen goed op elkaar af te kunnen stemmen. Hierbij kan de inzet wordt verlegd van het individuele zorgaanbod naar preventieve en collectieve voorzieningen dichtbij. Én naar initiatieven van inwoners zelf. Met andere woorden: minder problematiseren en meer oplossen in ‘het leven van alledag’.

5

​Beleidskader 2018-2021​, november 2018.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

6

De uitgangspunten voor de nieuwe opdracht aan het sociaal team werden als volgt geformuleerd: 1. Belangrijke taak van de Sociale Teams is het bieden van toegang tot ondersteuning en hulp, aanvullend op wat inwoners zelf kunnen, met hulp van hun omgeving en sociale netwerk. Zij zetten in wat nodig is, maar beperken de ondersteuning of hulp als dat mogelijk is. 2. Inwoners en professionals met vragen moeten weten waar ze terecht kunnen, wat ze van de Sociale Teams kunnen verwachten, en hoe ze ondersteund worden bij het krijgen van passende ondersteuning of hulp. 3. De Sociale Teams bieden in beperkte mate zelf hulp en ondersteuning, en voeren de regie als iemand meerdere problemen heeft. In hun handelen werken ze vanuit het principe één gezin-één plan. 4. De teams hanteren een brede blik. Bij het beoordelen van wat inwoners zelf (nog) kunnen kijken we naar hun zelfredzaamheid met betrekking tot inkomen, gezondheid, arbeid en netwerken. 5. De Sociale Teams zijn de spil van een netwerk in hun werkgebied. Ze zijn verantwoordelijk voor het opbouwen en onderhouden van contacten in de lokale basisinfrastructuur (waaronder huisartsen en scholen) en met aanbieders van ondersteuning en hulp. 6. De Sociale Teams bekijken de mogelijkheid van groeps- en gebiedsgericht aanbod, als aanvulling en alternatief op individuele hulp.

Dit aanbod kan worden ontwikkeld door of met ondersteuning van Forte Welzijn en andere lokale partners. 7. De Sociale Teams hebben oog voor de veiligheid van kwetsbare en jongere inwoners. Zij handelen als de veiligheid in gevaar dreigt.

Vanuit deze uitgangspunten en de laatste stand van zaken willen we de opdracht voor 2021 en de jaren daarna opnieuw formuleren. NB: wanneer we dit naast de 5 basisfuncties die KPMG noemt leggen, kunnen we constateren dat er slechts één onvoldoende in bovenstaande rijtje aan bod komt, t.w. “Leren en verbeteren”. En dat is juist datgene waar het sociaal team (en dan m.n. Team Kwaliteit) de komende tijd mee aan de slag wil.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

7

Waar staan we nu? Voorjaar 2020: evaluatie Grip op kosten In April 2020 is de ​Evaluatie Grip op Kosten en stand van zaken sociaal domein​ afgerond. Daarin valt te lezen dat dat een deel van we met een deel van de gestelde doelen goed op weg zijn. Een deel van de opdracht is zelfs al behaald en kan worden afgerond. Maar er valt ook nog het e.e.a. te doen.

Dit gaat goed! Data gedreven werken en kostenbewustzijn Er is een goede monitoring van processen bij het sociaal team. Dit geeft inzicht in het aantal meldingen en wat er mee gedaan wordt. Ook lukt het ons steeds beter de koppeling te maken tussen afgegeven indicaties en (te verwachten) uitgaven. Op dit moment wordt gewerkt aan een ​rolling forecast​, waarbij op elk gewenst moment een voorspelling gedaan kan worden voor het komende jaar (12 maanden). Omdat we nu een paar jaar onze gegevens op orde hebben, zien we bepaalde trends en terugkerende patronen, waardoor we verder vooruit kunnen kijken. Hierdoor kunnen we beter sturen. De medewerkers van het sociaal team kennen inmiddels het prijskaartje van hulp die wordt ingezet, maar hebben nog onvoldoende zicht op de uitnutting van de totaal in de begroting geraamde budgetten. Dit is wel belangrijk en daarom is dit is meegenomen in het scholingsplan voor de medewerkers van het sociaal team.

Inzet kortdurende ondersteuning en interventies De medewerkers van het sociaal team bieden zelf kortdurende ondersteuning. Wat begon als een pilot lijkt goed te bevallen: het bieden van snelle interventie steun gedurende enkele weken of maanden voorkomt soms langere trajecten en daarmee hogere kosten. Wel moet dit nog verder worden doorontwikkeld. Zo is er nog weinig vastgelegd als het gaat om de methodiek en de (kwantitatieve en kwalitatieve) registratie en monitoring van dit instrument. Hier gaan we de komende tijd mee aan de slag, waarbij we ervoor waken dat dit tot nieuwe administratieve overbelasting leidt. In de schuldhulpverlening is een begin gemaakt met de ‘Vroeg eropaf’ systematiek: op basis van vroege signalen gaan medewerkers van het sociaal team (afdeling schuldhulpverlening) in gesprek met de inwoner om hulp en ondersteuning te bieden. Zo worden ergere (zgn. problematische) schulden voorkomen en daarmee ook verdere escalatie zoals het afsluiten van nutsvoorzieningen of uithuiszettingen door huurschuld.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

8

Overige successen Voor een volledig overzicht van verbeteringen die de afgelopen jaren zijn doorgevoerd verwijzen wij graag naar de evaluatie van april 2020. Daarin zijn o.a. de besparing op de formatie van het sociaal team vermeld, maar ondermeer ook de inzet van jeugdconsulenten op scholen, de verbeterde afbakening tussen Wmo en Wlz6, het sturen op verwijsgedrag, de inzet op het verminderen van dyslexie-indicaties en het terugdringen van het aantal dwang en drangtrajecten.

Dit kan (nog) beter Niet alle maatregelen uit Grip op Kosten zijn inmiddels doorgevoerd. Gebied(en doelgroep)gericht en outreachend werken kan veel beter. De medewerkers van het Sociaal Team zijn nog steeds vooral druk met hun primaire taken: het (o.a. middels keukentafelgesprekken) beoordelen van wmo en jeugdhulp-aanvragen en het zelf bieden van kortdurende ondersteuning (KDO). Dat gaat overigens wél steeds beter en efficiënter. Bedrijfsprocessen zijn sterk verbeterd en ook de monitoring van resultaten gaat steeds beter, mede door het datagedreven werken. Maar door de interne reorganisatie en (gedeeltelijke) verzelfstandiging van het Sociaal Team heeft dit wel wat stilgestaan. Nu de interne processen steeds meer op orde lijken te zijn, is het tijd om ‘hoog over’ te kijken naar de grote opgave waar we voor staan en waar we met elkaar naar toe willen. Het sociaal domein is dan ook benoemd als één van de eerste opdrachten voor het opgavegericht werken en er is een opgavemanager aangesteld.

6

In sommige gevallen krijgt ondersteuning vanuit de Wmo (Wet maatschappelijke ondersteuning) een langdurig danwel permanent karakter. In dat geval is de Wmo niet langer passend en is een overheveling naar de Wet langdurige zorg op zijn plaats.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

9

Onze visie voor de toekomst! Voor de komende jaren ligt er een forse uitdaging. Enerzijds rijzen de kosten de spreekwoordelijke pan uit, niet alleen doordat tarieven stijgen, maar ook omdat het aantal hulpvragen en de complexiteit ervan de afgelopen jaren fors is toegenomen. Anderzijds vergt een beteugeling van de kosten op lange termijn een ​investering​ in de voorliggende voorzieningen. Samen met inwoners en zorgprofessionals willen we proberen deze ontwikkelingen hand in te laten gaan. We willen daarvoor de komende jaren meer inzetten op de samenwerking met de voorliggende voorzieningen (denk aan strategische partnerschap en het aangaan van meerjarige contracten); gebieds- en doelgroepgerichte agenda’s opstellen, inzetten op groepsgerichte activiteiten en nadenken over de financieringsstromen die daarbij horen (en deze waar nodig aan te passen). We verleggen de focus en maken meer gebruik van de kracht van de samenleving De focus moet zoveel mogelijk gericht zijn op een passend aanbod van voorliggende, algemene voorzieningen. Pas als dit echt niet passend is, is er toegang tot een individuele maatwerkvoorziening. Er zijn heel veel initiatieven vanuit de samenleving zelf, die mensen kunnen helpen. Voorbeelden zijn de Kindertelefoon en de Luisterlijn, waar vrijwilligers klaar zitten, je deel kunt nemen aan een forum en lotgenoten elkaar kunnen helpen.

Een ander voorbeeld is Villa Pinedo. Kinderen van gescheiden ouders die graag willen praten over de echtscheiding of vragen hebben, kunnen door Villa Pinedo worden gekoppeld aan een buddy. Het is belangrijk dat we deze kracht uit de samenleving goed benutten. Want voor goede hulp zijn niet altijd professionals nodig. Wij hebben al deze initiatieven nog onvoldoende in beeld en gaan daarom capaciteit vrijmaken om dit op orde te krijgen. We kunnen mensen dan toch naar goede hulp verwijzen, zonder dat dat meteen geld kost. We gaan anders communiceren Ook moeten we vanuit alle lagen van de samenleving (gemeente, zorgprofessionals, lokaal politiek bestuur, etc.) een andere boodschap richting onze inwoners communiceren. De gemeente (en het sociaal team) is er niet om alle problemen die op ons pad komen op te lossen.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

10

Of zoals het Sociaal Cultureel Planbureau in hun recente evaluatie van de decentralisaties7 stelt: De politiek zal uiteindelijk moeten bepalen welk niveau van uitgaven in het sociaal domein men acceptabel vindt en welke resultaten daar tegenover zouden moeten staan.

Niet problematiseren, maar ook niet simplificeren Moet el​ke hobbel op het levenspad als een probleem worden gezien, of worden we misschien wel (in de woorden van psychiater Dirk de Wachter8) doodongelukkig van het alsmaar najagen van geluk? Hoe realistisch is het om iedere dag gelukkig te willen zijn? En waarom willen of moeten we altijd meer en beter en zijn we niet goed genoeg zijn zoals we zijn?

Toegegeven, het valt niet mee om in deze tijd jong te moeten zijn. Er ligt veel druk op schoolprestaties, uiterlijk, hoeveelheid vrienden of “likes”, en ook het gezin staat onder druk. Of zoals het Nederlands JeugdInstituut (NJI) onlangs in haar ​infographic​ over de groei van de jeugdzorg stelde: “Voor gewone opvoed- en opgroeivragen wordt steeds vaker een beroep gedaan op jeugdzorg. De hoge geluksnorm, de prestatiedruk en het maakbaarheidsdenken dragen daaraan bij. Gewone obstakels worden benaderd als een probleem”. Het NJI noemt daarbij ook oplossingsrichtingen: -

Zorg voor meer consensus in de samenleving − burgers, professionals, politiek − over hoe we willen dat onze kinderen opgroeien en wat dat vervolgens betekent. Investeer in verbetering van de eerste lijn en versterking van de basis (goed pedagogisch klimaat in gezin, buurt, kinderopvang, school). Maak vernieuwing concreet door belangrijke maatschappelijke vraagstukken aan te pakken. Focus bijvoorbeeld op de aanpak van tien veelvoorkomende vragen en problemen van kinderen en bijzondere groepen in de gemeente. Bijvoorbeeld schooluitval en gezinnen met huiselijk geweld.

Daarmee komt de rol van de gemeente veel meer te liggen bij het bevorderen van stabiele gezinnen9 en mentale weerbaarheid.

7

Zie ​Sociaal Domein op Koers?​, Sociaal Cultureel Planbureau, 16 november 2020. Zie o.a. ​Psychiater Dirk de Wachter: ‘Iemand met zoveel geluk als ik, moet zorgen voor anderen’​, Algemeen Dagblad, 21 maart 2020, ​“Wie niet in de maat loopt krijgt Ritalin”​, Volkskrant, 7 december 2011 en '​Curlingouders, stop met het wegpoetsen van obstakels voor je kind'​, RTL Nieuws, februari 2019. 9 Veel jeugdzorgproblematiek is gerelateerd aan (v)echtscheidingen. Zie o.a. ​Jeugdzorg overspoeld door vechtscheidingen​, RTL Nieuws, 12 juni 2020. Wij willen daarom ook inzetten op een collectief aanbod voor de versterking ouderschap en het stabiliteit in gezinnen. Dit aanbod wordt als voorliggende voorziening beschouwd, voordat ouders individuele hulp kan worden aangeboden. 8

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

11

Minder nadruk op (individuele) preventie Investeren in preventie wordt momenteel heel belangrijk geacht. Maar de vraag is of we daar de baten ooit van zien. Of zoals het recente rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau stelt: “Reken jezelf niet rijk. Investeren in preventie en lichte voorzieningen, zoals sociale wijkteams, leidt niet onmiddellijk tot afname van het gebruik van zwaardere voorzieningen en kan zelfs een vraagverhogende werking hebben10”​. De samenleving is niet maakbaar; er zal nooit sprake zijn van inwoners die allemaal perfect, gelijk, gezond en fit en zonder zorgen zijn. Bovendien hebben we te maken met enorme stijging van de zorgvraag. Dat dwingt tot keuzes. Daarom gaan we niet langer inzetten op programma’s en maatregelen die de individuele gezondheid bevorderen, maar meer op interventies en activiteiten die de sociale samenhang bevorderen. Zodat mensen hun buurtgenoten(beter) leren kennen, er meer contact ontstaat en meer mensen gezien worden. Samengevat: daar waar het “oude” gericht was op het bevorderen van de gezondheid en kwaliteit van het leven van individuele inwoners, wordt nu meer focus gelegd op de samenleving als geheel, het voorliggende veld (welzijnswerk, inwonersinitiatieven) en de individuele inwoner als onderdeel van het geheel. Voor de lokale toegang en het sociaal team betekent dit:

We worden ​meer​ gebiedsteam en ​minder​ indicatieorgaan.

10

​Zie ​Sociaal Domein op Koers?,​ Sociaal Cultureel Planbureau, 16 november 2020. Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

12

Hernieuwde opdracht lokale toegang Bij deze visie past een hernieuwde formulering van de doelstelling:

“We zorgen dat elke inwoner voldoende ruimte krijgt om kansrijk op te groeien, (langer) zelfstandig thuis te wonen en een zinvolle deelname aan de maatschappij te hebben. Dit is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van inwoners(initiatieven), welzijnsnetwerk, gemeente en zorgaanbieders11”.

Hernieuwde subdoelstellingen Om dit te realiseren zijn de volgende (deels nieuwe, deels oude) subdoelstellingen voor het Sociaal Team geformuleerd: 1. We zetten in op een mentaliteitsverandering bij inwoners en organisaties door het begrip zelfredzaamheid, samenredzaamheid zichtbaar en uitvoerbaar te maken. We helpen inwoners en wijken bij het versterken van de eigen kracht en bij het organiseren van ‘‘zelf- en samenoplossend vermogen”. We bevorderen de participatie van inwoners die minder zelfredzaam zijn en helpen hen op passende wijze. Ook vergroten we de sociale samenhang en onderlinge hulp in buurt of wijk (bijv. door groepsgerichte ondersteuning) en de samenwerking met onze welzijnspartners. 2. De verschillende kernen van onze gemeenten kennen verschillende behoeften. We blijven outreachend werken12 door zelf voortdurend in de gaten te houden welke specifieke vraagstukken er in onze verschillende kern spelen en welke mogelijkheden er zijn om in de wijk hulp en ondersteuning te krijgen (en welke nog ontbreken). Voor deze gebieds- en doelgroepanalyse werken we actief samen met onze welzijnspartner(s) (Forte Welzijn, Sterker, etc.) en met de inwoners zelf. Dit doen we door actief in te zetten op het contact met betrokken inwoners, verenigingen, ouderenbonden en inwonersinitiatieven. En door hen te faciliteren. Van zorgen ​voor​, naar zorgen ​dat​. 3.

Wanneer wij specifieke behoeften en kansen signaleren in kernen, wijken of doelgroepen, leveren wij een actieve bijdrage aan de oplossing daarvan. Als er een (financiële) investering nodig is, komen we met concrete voorstellen en onderbouwing. 11

Dit lijstje is niet uitputtend. Het betreft ten diepste een gezamenlijke maatschappelijke opgave. Ook voor zorgaanbieders en verzekeraars, werkgevers en werknemers, sport(verenigingen), wijkagenten, woningbouwcorporaties, enz.. ​It takes a village to raise a child. 12 Zie ook ​Sociaal Domein op Koers?​, Sociaal Cultureel Planbureau, 16 november 2020: “Gemeenten worden door de wetgever aangemoedigd om laagdrempelige voorzieningen te creëren en outreachend (proactief) te werk te gaan om mensen met een hulpvraag in een vroeg stadium te bereiken [...] Anders dan oorspronkelijk verwacht, komt een groot deel van de wijkteams [hier] nog altijd onvoldoende [aan] toe”.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

13

4. Als er individuele ondersteuning nodig is, zetten we zoveel mogelijk snelle en kortdurende interventies in, om ergere problemen te voorkomen. 5. Soms is ook langer inzetten van specialistische hulp beter voor de inwoner. Als het nodig is, blijven we de toegang daartoe bieden. We voeren regie op de samenwerking met ketenpartners uit de domeinen veiligheid, wonen en zorg binnen en buiten het sociaal domein, zowel lokaal als regionaal. En we zien scherp toe op het behalen van de afgesproken doelen en of waar mogelijk wordt toegewerkt naar afschaling.

Uitgangspunten Belangrijke uitgangspunten voor ons werk zijn:

1. We doen alleen wat nodig is Voor veel voorkomende vragen of problemen, of dingen die horen bij het gewone leven, verwijzen we allereerst naar beschikbare algemene voorzieningen en pas als hier geen oplossing ligt, is een individuele maatwerkvoorziening aan de orde. We gaan proberen om onze “reddersmentaliteit”meer van ons af te schudden. En we gaan meer gebruik maken van de kracht van de samenleving zelf (zoals Automaatje, Kinderfietsenplan, Stichting Jeugdfonds Sport en Cultuur).

2. We hebben vertrouwen in onze inwoners en professionals Wij vertrouwen erop dat onze consulenten samen met de inwoner de meest geschikte oplossing vinden, ook al past die niet in het systeem of de regels. De regels zijn ondergeschikt: ze zijn een middel en geen doel op zich.

3. We gaan minder ​over​ en meer m ​ ét​ inwoners en hun netwerk in gesprek: samen zoeken we naar de beste oplossing Mensen in het sociale netwerk (vrienden, familie, mantelzorgers) zijn vaak bereid om ook mee te denken en mee te helpen. Daar maken we op dit moment onvoldoende gebruik van. Zij worden nu nog niet betrokken bij het bedenken van de beste oplossing en dragen daar ook niet aan bij, terwijl ze dat wel willen. Want zij kennen immers de hulpvrager en maken zich zorgen. Daarom gaan we hier actief mee aan de slag, ook al kost dat in eerste instantie meer tijd.

4. We willen zo min mogelijk administratieve rompslomp We gaan zoveel mogelijk verwijzen naar een algemeen toegankelijk en beschikkingsvrij aanbod. We blijven werken en versnellen en versimpelen van processen en het eenvoudiger en eenduidiger maken van onze regelgeving. We blijven regie voeren vanuit de gedachte “Één gezin, één plan, één regisseur” en zorgen voor zo min mogelijk (wisselingen van) hulpverleners per huishouden. Waar

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

14

overdracht of afstemming nodig is verbeteren we de informatiedeling, zodat de inwoner niet zelf tien keer zijn of haar verhaal hoeft te doen.

5. Betekenis van ons werk vinden we in de verhalen van onze inwoners. In het sociaal domein is het meten van effecten en resultaten en registratie van echt zinvolle gegevens niet zo makkelijk. Verhalen van inwoners helpen om het verhaal achter de cijfers te vertellen.

Wat is hiervoor nodig? 1. We gaan de “doorbraakpot” voor oplossingen die niet passen in “het systeem” beter onder de aandacht brengen en inzetten wanneer er onorthodoxe oplossingen nodig zijn. 2. We gaan onze verordening en beleidsregels herijken en aanscherpen. 3. We accepteren dat er af en toe iets mis kan gaan en rekenen elkaar daar niet op af, maar leren daarvan. 4. We herdefiniëren wat we verstaan onder “algemeen gebruikelijk”: dingen die makkelijk verkrijgbaar zijn gaan we niet langer vanuit de Wmo vergoeden (denk aan douchezitjes, toiletbeugels, drempelverlagers en toiletverhogers). 5. We kijken nog eens kritisch naar voorzieningen die door de ziektekostenverzekeraar worden vergoed (bijv. voor mantelzorgers en personenalarmering). 6. We gaan de indicaties voor begeleiding maximeren. 7. We accepteren niet langer dat zorgaanbieders zelf indicaties verlengen. 8. We gaan na of de leeftijdsgrens voor de blijverslening verhoogd kan worden zodat mensen zelf hun woningaanpassing kunnen financieren als ze een eigen huis hebben met overwaarde.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

15

Zo gaan we dat doen: Herstelplan sociaal domein en werkplan lokale toegang Naast deze inhoudelijke visie en beleidskaders, geeft het herstelplan sociaal domein de financiële opdracht weer. Om de stijgende kosten in het sociaal domein beheersbaar te houden is bestuurlijk de ambitie uitgesproken om voor de begeleiding Wmo en Jeugd terug te gaan naar de budgetten van 2018 (rekening houdend met indexering). De overige budgetten zijn prognotisch doorgerekend. In het eerste jaar willen we 15% van deze ombuiging op begeleiding realiseren, in 2022 moet dit 30% zijn en in 2023 65%. Vervolgens willen we in 2024 100% van de ombuiging hebben gerealiseerd. Dat leidt tot de volgende budgetten:

Voor zowel begeleiding volwassenen (Wmo) als jeugd betekent dit een afname van de uitgaven met ongeveer 11%.

Om dit te bereiken gaan we de komende tijd in inhoudelijke zin scherp aan de wind zeilen.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

16

Naast de openstaande maatregelen uit Grip op Kosten en deze hernieuwde opdracht, volgt een concreet routeplan naar 2024. We laten ons daarbij ook inspireren door bevindingen uit andere gemeenten en proberen daarin ook gezamenlijk op te trekken13. Dat routeplan rust op drie belangrijke pijlers: 1. Normaliseren: niet alles is maakbaar en zorg is niet de oplossing voor elk probleem 2. Van individuele maatwerkvoorzieningen naar een algemeen toegankelijk aanbod 3. Van individuele hulp naar meer groepsaanbod

ad 1. Normaliseren Door maatschappelijke ontwikkelingen is de definitie van normaal steeds smaller geworden. Ook hebben veel kinderen last van prestatiedruk en worstelen ouders met opvoedvraagstukken. Dat leidt tot veel vraag naar professionele hulp of zorg. We willen dit, met onze samenwerkingspartners als de GGD, het onderwijs en de huisartsen, ombuigen. Want we willen en kunnen dit niet volhouden. Daarom gaan we in klare taal communiceren over wat we onder ‘eigen kracht’ en ‘algemeen gebruikelijk’ vinden vallen. Wat is geluk14? Wat is normaal? En wat verstaan wij onder gezondheid15? Verder moet onze basishouding om: we gaan ​omgekeerd toetsen​ en kijken meer vanuit wat nodig is (vraaggericht) in plaats van naar het beschikbare aanbod (we gaan van Ja, mits naar Nee, tenzij). Op basis van de nieuwste bevindingen scherpen we dit kader voortdurend aan in nauwe samenwerking met onze juristen, beleidsadviseurs en het sociale wijkteam. Dit maakt dat we steeds nauwkeuriger en stringenter oordelen vanuit het kader van de WMO en Jeugdwet, en we een dringender beroep doen op het zelf- en samenoplossend vermogen van onze inwoners en hun netwerk. Ook zien we strenger toe op de scheiding van taken en verantwoordelijkheden. Als iets bij de Wlz of zorgverzekeraar thuishoort, moeten we dat niet als gemeente óók nog willen oppakken.

ad 2. Van individuele maatwerkvoorzieningen naar een algemeen toegankelijk aanbod De sociale teams gaan de wijken in: we versterken het aanbod van collectieve algemene/voorliggende voorzieningen (o.a. door het aangaan van meerjarig strategisch partnerschap) en gaan meer zelf kortdurende ondersteuning en interventies bieden en zoveel mogelijk beschikkingsvrij werken, om zo dure individuele maatwerktrajecten te voorkomen. Het indicatieproces waar de medewerkers van de sociale teams nu vaak druk mee zijn, gaan we strakker en efficiënter inrichten. Bovendien zijn minder indicaties nodig als wij meer vertrouwen op de kennis en kunde van onze Sociaal Team medewerkers en zij zelf vaker kortdurende hulp kunnen bieden. Dat vermindert de administratieve lastendruk en daardoor kunnen ze transformeren van indicatieorgaan naar wijkteam.

ad 3. Van individuele hulp naar groepsaanbod Voor veel voorkomende problematiek waar nu individuele hulp op wordt ingezet, willen we groepsaanbod bieden. Dat gaan we ook aan de zorgaanbieders vragen. Verder gaan we de 13

Zo wordt gekeken naar bijvoorbeeld richtlijnen uit o.a. Arnhem, Neder Betuwe en Wijchen, het werken met een omgekeerde verordening zoals o.a. Kampen doet, en de opbrengsten uit onderzoeken in VNG verband, bijv. door de ​Visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein​, die in 2021 ook Berg en Dal bezoekt. Ook trekken we gezamenlijk op richting het rijk met gemeenten die qua problematiek rondom tekorten in een vergelijkbare situatie zitten, zoals gemeente met een hoge diversiteit tussen verschillende wijken of kernen, een hoog aantal residentiële instellingen hebben, of anderszins tegen dezelfde problemen aanlopen als Berg en Dal en gemeenten die daar innovatieve oplossingen voor onderzoeken (o.a. Leudal, Asten, Lochem, Zeist, Utrechtse Heuvelrug, Oost Gelre, Leidschendam-Voorburg, Goirle, Barneveld, Ermelo, Oude-IJsselstreek, Arnhem, Neder Betuwe, West-Betuwe, Overbetuwe en Ede). 14 Zie ook: ​Dirk de Wachter, het idee dat het leven vooral leuk moet zijn is de ziekte van deze tijd​ en ​Curlingouders, stop met het wegpoetsen van obstakels voor je kind​. 15 Zie ook ​Machteld Huber: Positieve gezondheid​ en Raad voor Volksgezondheid en Samenleving: “​Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal.”​ (Essay, 3 oktober 2020).

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

17

verhouding naar aanbieders verzakelijken en waar mogelijk naar andere financieringsvormen (lumpsum of populatiebekostiging), waarbij plafonds gehandhaafd kunnen worden (in tegenstelling tot een p*q, openhouse systematiek). Ondertussen blijven wij onverminderd pleiten voor extra rijksmiddelen en meer beleidsvrijheid om te kunnen sturen16.

Werkplan sociaal team Het eerder genoemde Beleidskader Sociaal Domein 2018-2021, de evaluatie Grip op Kosten, deze hernieuwde opdracht en het herstelplan sociaal domein vormen samen ook de basis van het werkplan voor het sociaal team. In dit werkplan staan: 1. De diensten die het Sociaal Team in een jaar gaat leveren. 2. Het budget dat voor de uitvoering van het werkplan beschikbaar is 3. De prestatie indicatoren De prestatieindicatoren worden in vier thema’s uitgewerkt:

1. Grip op kosten (en op tijd) De evaluatie van de nota grip op kosten in het voorjaar van 2020 geeft een goed beeld van wat goed gaat, en wat er nog te doen staat. Zo is er een goede monitoring van processen bij het sociaal team dat in inzicht geeft in het aantal meldingen en wat er mee gedaan wordt. Hierdoor lukt het ons steeds beter dit te koppelen aan (te verwachten) uitgaven. Op dit moment wordt gewerkt aan een ​rolling forecast,​ waarbij op elk gewenst moment een voorspelling gedaan kan worden voor het komende jaar (12 maanden). Kostenbewustzijn bij consulenten en budgetplafonds voor aanbieders Dit instrument helpt bij het verhogen van kostenbewustzijn bij de medewerkers van het sociaal team, zodat zij weten welke kosten gepaard gaan met de indicaties die zij afgeven. Het sociaal team weet hoeveel het jaarlijks begrote budget is, en zij kunnen daar zelf op monitoren. Dit kostenbewustzijn is meegenomen in het scholingsplan voor de medewerkers van het sociaal team. Uiteindelijk is de wens om ook een vorm van budgetverantwoordelijkheid voor zorgbudgetten bij het Sociaal Team te beleggen. Dit moet leiden tot meer grip/beheersing van de kosten. Dit moet gebaseerd zijn op de zorgkosten 16

​ Wij zijn dan ook erg blij met de uitkomsten van het recente onderzoek door Andersson Elffers Felix (AEF) naar de stijgende kosten van jeugdzorg: de belangrijkste conclusie van dit​ ​rapport​ is dat de gezamenlijke gemeenten ​structureel tussen de €1,6 en €1,8 miljard per jaar tekort komen. De VNG en het rijk hebben afgesproken dat de contouren van mogelijke scenario’s van middelen en maatregelen begin 2021 (planning eind februari) worden besproken in een bestuurlijk overleg. Dan wordt ook met een brede delegatie van het kabinet gesproken over de financiële situatie van gemeenten, mede vanwege het enorme tekort wat in het onderzoek is geconstateerd. De bedoeling is dat het overleg tussen rijk en VNG tijdig wordt afgerond, zodat de opbrengst als zwaarwegend kan worden ingebracht bij de kabinetsformatie.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

18

van voorgaande jaren. De nadruk ligt nog steeds op continuïteit van zorg en berekenen van omzetgaranties voor de zorginstellingen. We willen daarom per product en per aanbieder in de Wmo en Jeugd(-ggz) berekenen welke plafonds door aanbieders en verwijzers (dus ook onze eigen lokale toegang) gehanteerd moeten worden om binnen de financiële kaders te kunnen blijven. Doelstelling is om tot vermindering van de instroom te komen passend bij het beschikbare budget. Dit betekent ook dat we er bewust voor kiezen om wachttijden (binnen de wettelijke kaders) te laten oplopen. Om te voorkomen dat dit leidt tot verergering van problematiek zorgen we bij de eigen indicaties voor een goed ingericht wachtlijstbeheer, inclusief goede triage en prioritering aan de poort, verwijzing naar alternatieve vormen van hulp gedurende de wachtperiode (danwel het aanbieden van kortdurende ondersteuning en interventies door het Sociaal Team) en doorzettingsmacht bij het sociaal team in geval van spoed. Monitoring en handhaving indicaties Bij het afgeven van indicaties wordt duidelijk afgesproken welke meetbare doelen worden nagestreefd. Inzet is en blijft zo licht als mogelijk. Hulp wordt licht en kort ingezet. Bij alle indicaties (en zeker bij ruimere!) wordt ook een realistisch evaluatiemoment ingepland waar afschaling aan de orde kan zijn.

Behalve de aanbieder wordt ook de inwoner en zijn netwerk hierbij betrokken17. Dit draagt ook bij aan de controle op de rechtmatigheid van ingediende declaraties. Ook helpt het ons om samen met onze regionale inkooporganisatie bewezen goede aanbieders te belonen, bijvoorbeeld door als verwijzer actief te verwijzen naar ‘preferred suppliers’ en eventueel met enkele aanbieders een actiever partnerschap aan te gaan18. Hierbij staat de afdeling beleid MO nadrukkelijk aan de lat als het gaat om het faciliteren van de gesprekken en het maken van deze afspraken, alsook het organiseren van de nodige randvoorwaarden, zoals informatiedeling tussen de verschillende partners. Eigen bedrijfsvoering Voor de eigen uitvoeringskosten heeft het Sociaal Team een begroting. Deze begroting is het mandaat voor de manager om het geld te gebruiken voor de uitvoering van het werkplan. Binnen het totaal van de begroting is de manager bevoegd om bestedingen te doen. Dit houdt ook in dat de manager de ruimte heeft om, binnen het totaalbudget, bestedingen anders te doen als dat leidt tot lagere uitgaven met behoud van goede zorg voor de inwoner, of tot betere zorg. Over het opstellen van de begroting vindt overleg plaats met de afdeling Beleid in relatie tot de te maken resultaatafspraken voor het betreffende jaar. Uiteraard vindt monitoring van de uitgaven volgens de reguliere P&C cyclus plaats.

17

Zie bijvoorbeeld ​De Nieuwe Route​: waarbij behalve de inwoner zelf ook zoveel mogelijk partijen uit zijn/haar netwerk (familie, vrienden, professionals, onderwijs, werkgever, sport, etc, etc, etc) worden betrokken bij het maken van het gezamenlijke plan van aanpak én evaluaties. 18 Denk hierbij aan aanbieders die innovatie hoog in het vaandel hebben en kwalitatief hoog scoren op basis van objectief meetbare criteria, zoals het juist en tijdig declareren, goed rapporteren en terugkoppelen wat er binnen een afgesproken wel/niet is behaald (en waarom), tijdig aan de bel trekken als er moet worden opgeschaald, maar ook actief toewerken aan afschaling, etc.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

19

2. Preventie Vroegtijdige signalering en een gerichte preventieve aanpak werken leed- en soms ook kostenbesparend. Een preventieve aanpak kan bepaalde problemen en de daarbij toegepaste (vaak duurdere) zorg voorkomen.

We moeten onszelf echter niet rijk rekenen:

Investeren in preventie en lichte voorzieningen leidt niet onmiddellijk tot afname van het gebruik van zwaardere voorzieningen en kan zelfs een vraagverhogende werking hebben19”​. We kiezen er daarom ook voor niet langer in te zetten op programma’s en maatregelen die vooral de individuele gezondheid bevorderen maar willen vooral​ een collectieve aanpak ontwikkelen voor veel voorkomende problemen, zodat de inzet van individuele specialistische hulp beperkt blijft. Dit geldt voor het zorgdomein (Wmo, Jeugdhulp), maar ook voor het domein van werk en inkomen (Participatie, Schuldhulpverlening). Met de nieuwe wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) krijgen wij vanaf 1 januari 2021 vaker en eerder signalen over betalingsachterstanden bij onze inwoners. Door hier tijdig op te acteren voorkomen we dat problemen verder uit de hand lopen20. En ook hier zullen we kijken naar mogelijkheden om dit niet zozeer op individueel niveau, maar vooral groepsgericht te doen (bijv. door middel van informatieve workshops, tijdige inzet van de formulierenbrigade en/of inloopspreekuren). Bij het doorvoeren van een overgang van individuele/maatwerkvoorzieningen naar meer collectieve voorzieningen vindt actief uitwisseling plaats tussen (de afdeling) beleid, de uitvoerders van de collectieve voorziening (welzijnspartners) en de gemeentelijke toegang (sociaal team).

Samen wordt gekeken of het maken van de doelgroepanalyse noodzakelijk is en wordt bepaald welke randvoorwaarden er nodig zijn (signalering, informatiedeling, afspraken over regievoering) om de kwaliteit te blijven borgen bij een overgang van sociaal team naar welzijnsaanbieders als eerste toegangspoort (nuldelijns). Ook de huisarts is hiervoor een belangrijke partner, zij maken net als het sociaal team deel uit van het voorportaal voor de lokale toegang. De inzet van praktijkondersteuners of varianten daarop (jeugd21, ggz en in de toekomst mogelijk ook POH-financiën en Welzijn op Recept22) maakt het mogelijk om ook bij de huisarts een sneller en integraler beeld te vormen van de hulpbehoefte van onze inwoners. Onze invloed op verwijzingen via de huisarts is beperkt. De huisarts heeft immers een wettelijk verwijsrecht. We gaan met onze ​Zie ​Sociaal Domein op Koers?,​ Sociaal Cultureel Planbureau, 16 november 2020. Zie o.a.: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving: “​Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal.​” (Essay, 3 oktober 2020). 21 ​Iedereen blij met POH-jeugd ‘Klachten normaliseren en niet medicaliseren’​ - De Eerste Lijns, februari 2020. 22 ​Geldschulden: praktijkondersteuner voor financiële problemen​, De Eerste Lijns, Platform voor Strategie en Innovatie, 5 juni 2020. 19 20

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

20

huisartsen het gesprek aan en bieden een alternatieve route: middels een betere afstemming met onze consulenten zetten we in op meer Kortdurende Ondersteuning (KDO) en het voorkomen van lange en dure indicaties. Thema: echtscheiding Omdat een groot deel van de jeugdzorgproblematiek (v)echtscheidingsgerelateerd is, wordt ingezet op een c​ollectief aanbod voor de versterking van ouderschap en stabiliteit in gezinnen. Dit aanbod wordt als voorliggende voorziening beschouwd, voordat ouders individuele hulp kan worden aangeboden. Jaarlijkse inventarisatie Het sociaal team brengt daarom samen met de afdeling beleid jaarlijks in beeld welk preventief aanbod is per doelgroep en per wijk. Daarbij worden ook de gegevens van de GGD monitor gebruikt. Thema: eenzaamheid Omdat bij de Wmo een groot aandeel van de stijgende vraag gerelateerd is aan vergrijzing wordt specifiek gekeken naar het aanbod voor ouderen. Hoewel er al veel gebeurt om verbinding tussen inwoners van een wijk te creëren en zingeving en maatschappelijke participatie te versterken, blijft het tegengaan van eenzaamheid (en daardoor beperkte samenredzaamheid) de komende jaren een aandachtspunt. Hiermee moeten we ook rekening houden bij de manier waarop we de komende jaren woningen gaan bouwen. Denk aan initiatieven als meergeneratiewoningen, inclusieve wijken en ouderenhofjes.

Vertrouwen in de professional: meer Kortdurende Onderteuning en interventies (KDO) In de eerste jaren na de decentralisaties is veel externe kennis en expertise vanuit zorgen welzijnsaanbieders ​binnen​ het sociaal team gehaald. Deze medewerkers zijn nu soms vooral ‘druk’ met het afgeven van indicaties. Een eerste pilot met het zelf inzetten van Kortdurende Ondersteuning (KDO) is veelbelovend: door korte, snelle interventies zelf uit te voeren (onze medewerkers hebben deze kennis en vaardigheden immers van oudsher in huis) weten we een aantal dure indicaties te voorkomen. Ook ervaringen bij andere gemeenten in het land lijken positief en dit thema komt ook terug in de 5 basisfuncties voor wijkteams zoals geformuleerd door minister de Jonge. Uiteraard schuilt hier een risico in (we worden mogelijk teveel zelf hulpverlener, en aanbieders kunnen dit als oneerlijke concurrentie beschouwen). Tegelijkertijd kan dit een flinke winst opleveren, in administratieve last, in tijd tussen beschikking en start van hulp en in transparantie en toezicht.

Wmo hulpmiddelen: algemene voorziening? Door voor het gebruik van rolstoelen en scootmobiels te werken met een rolstoelen​pool,​ het niet-gebruik van scootmobielen tegen te gaan en zaken als algemeen verkrijgbare hulpmiddelen zoals wandbeugels, douchezitjes en toiletverhogers als ‘algemeen gebruikelijk’ te definiëren willen we ook de ‘klassieke wmo’ kosten terugdringen.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

21

Strenger indiceren en omgekeerd toetsen: van ‘Ja, mits’ naar ‘Nee, tenzij’ Onze wijze van indiceren is vaak nog gericht op het beargumenteren waarom iemand iets ​niet​ zou moeten krijgen, omdat het uitgangspunt in de beleving vaak is dat de inwoner ergens wettelijk ​recht ​op heeft. Dat de wet daar helder over is wordt niet betwist. Maar er ligt beleidsvrijheid in de wijze van uitvoering. De wet legt ons niet op hier voor iedere vraag ook een individuele maatwerkvoorziening te bieden. We móeten wettelijke taken uitvoeren, de wet schrijft echter maar zelden voor hóe we dat moeten doen. We spreken de ambitie uit om ons voorliggend veld zodanig in te richten dat wij steeds vaker kunnen verwijzen naar een passend aanbod binnen de algemene voorzieningen, en er minder vaak een beroep wordt gedaan op individuele maatwerkvoorzieningen. De vraag van de indicatiesteller verschuift van “waarom zou iemand níet in aanmerking komen voor een inviduele maatwerkvoorziening” naar “waarom wél?”.

Ook geldt dat een aantal producten in de basis gemaximeerd worden. Voor het producten als begeleiding of huishoudelijke hulp moet gedacht worden aan maxima van 60-80 uur per jaar. Afwijken naar boven in bijzondere situaties kán, maar dan wel goed beargumenteerd en na toepassing van 4-ogen principe met de teamleider en/of medewerker team kwaliteit. Check: past aanbod bij (toekomstige) behoefte De opdracht is om inwoners te ondersteunen op het gebied van welzijn, zorg en gezondheid. Het sociaal team wil daarom ook zichtbaar, tastbaar en bereikbaar zijn, en zicht hebben op (het aanbod voor) onze inwoners. Om problemen te voorkomen, is preventief werken een belangrijke taak van het sociaal team. Bij het in kaart brengen van het gezamenlijke aanbod van inwonersinitiatieven, welzijnsorganisaties, gemeente en aanbieders (de zgn. sociale kaart) hoort ook een jaarlijkse check of het aanbod aansluit bij de (toekomstige) behoefte. Dit is een geografische opdracht (welke wijk/kern heeft welke behoefte), maar ook een demografische.

Welke problemen doen zich bij specifieke doelgroepen zoals leeftijdscategorieën voor? Welk beleid maken wij voor jongeren, en welk beleid voor ouderen? Om de relatie tussen sociaal team en welzijnspartners te versterken worden regelmatig ontmoetingen (netwerklunches) georganiseerd, waarin ook gezamenlijk wordt nagedacht over ontwikkelingen en toekomstige plannen voor onze gemeente.

3. Interne werkprocessen aanscherpen Overlegstructuren Tussen beleid en uitvoering vinden gedurende het hele jaar veel overleggen plaats. Ook tussen de verschillende lagen van beleid en uitvoering onderling. Zo zijn er regionale beleidsoverleggen, lokale begeleidsoverleggen, bestuursoverleggen (lokaal en regionaal), managementoverleggen, etc.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

22

De doorlopende afstemming tussen de afdeling beleid en het Team Kwaliteit van het Sociaal Team zorgt voor een goede synergie tussen beleid en uitvoering waarbij in de basis geen sprake is van hiërarchische verhouding: de afdeling beleid is dienend aan de uitvoering (het sociaal team) maar draagt ook oplossingen aan waarbij de uitvoering toetst op haalbaarheid en wenselijkheid. Door goed te luisteren naar de professionals in de uitvoering en zich te verdiepen in complexe casuistiek, kan het beleid worden verbeterd. Van hun kant dragen beleidsmedewerkers regionale en landelijke ontwikkelingen aan die ook in de gemeente Berg en Dal voor verbeteringen kunnen zorgen. Werkprocessen uitvoering: automatisering en snelle doorverwijzing In de uitvoering van het indicatiestellingsproces wordt een kwaliteitsslag gemaakt in het leaner​ en ​meaner​ maken van de workflow. Hoe gaan we zo efficiënt mogelijk om met de tijd tussen een eerste melding, het keukentafelgesprek en het afgeven van een indicatie? Is een verbeterslag mogelijk op het gebied van digitalisering? Hoe snel kan worden bepaald of een KDO traject misschien aan de orde is. En hoe benutten we de wachttijd zo goed mogelijk? Ook hier wordt continue op gemonitord en geëvalueerd. Een deel van deze opdracht behelst het automatiseren van het indicatieproces.

Dit kan bijvoorbeeld door online aanvragen mogelijk te maken, waarbij het sociaal team op basis van de ingevulde antwoorden en criteria besluit tot wel/niet nabellen of (bijv. bij niet-pluis gevoel) alsnog een fysiek huisbezoek af te leggen ten behoeve van een keukentafelgesprek. Bij een online aanmelding is het ook mogelijk automatisch te verwijzen naar het aanbod in het voorliggende veld (Forte/welzijn/dorpshuizen/vrijwilligers- en mantelzorgorganisaties). Ook voor de ondersteuning zelf kan - mede door de ervaringen die opgedaan zijn tijdens de coronacrisis - gekeken worden naar verdere vormen van digitale ondersteuning en hulpverlening. Door hier een efficiencyslag te maken worden consulenten in staat gesteld meer tijd te hebben voor bijv. KDO trajecten in de wijk. Uiteraard hebben we bij dit alles ook oog voor inwoners die minder digitaal vaardig zijn en zal er voor hen altijd een alternatieve route beschikbaar moeten blijven.

4. Deskundigheidsbevordering Het sociaal team werkt aan een gemeenschappelijk, breed opgezet, opleiding- en trainingsplan voor al hun medewerkers. Om de (gezamenlijke) kennis op orde te houden en om de beweging (verder) te maken naar een integraal werkend team komt er een opleiding/ trainingsplan. In deze deskundigheidsbevordering komt ook het op peil houden van het kennisniveau van het preventieve aanbod en voorliggend veld, onderzoeksvaardigheden om de eigen- en samenredzaamheid van de inwoner goed in kaart te brengen (netwerkanalyse), het verhogen van kostenbewustzijn bij consulenten en informatie over landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen sinds de decentralisaties en het werken in een politiekbestuurlijk landschap.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

23

We hanteren een reëel tijdspad Activiteiten

2021

2022

2023

2024

We brengen het welzijnswerk per wijk/kern/dorp in kaart

x

x

x

x

We maken een start met de automatisering van het indicatieproces

x

We ontwikkelingen richtlijnen voor de maximering van producten als begeleiding en huishoudelijke hulp (max. aantal uren, afwijkingsbevoegdheid obv 4-ogen principe bij teamleider en/of team kwaliteit)

x

x

We leiden onze consulenten op in omgekeerd toetsen: van ‘Ja, mits’, naar ‘Nee, tenzij’

x

x

x

x

We herdefiniëren “eigen kracht” en “algemeen gebruikelijk”, o.a. voor Wmo hulpmiddelen

x

We herijken de verordening en beleidsregels

x

x

We investeren in ouders/gezinnen en opvoedkundige hulp, opgroei- en opvoedvragen horen niet in de jeugdhulp thuis

x

x

x

x

Samen met onze maatschappelijke partners investeren we in het voorliggend veld, waar mogelijk maken we meerjarige afspraken met strategische partners.

x

x

x

x

We verzakelijken: we sturen op resultaat en houden aanbieders daar aan, en werken toe naar prefered supplier/strategisch partnerschap

x

x

x

x

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

24

En we gaan dat monitoren en verantwoorden De monitoring van uitgaven wordt continue verbeterd. Er zijn reeds uitgebreide data-factsheets beschikbaar en een rolling-forecast is in de maak. Reeds beschikbare dashboards rapportages Sociaal Domein: Inhoudelijke dashboards Dashboard Sociaal Team Dashboard Jeugd Dashboard wmo begeleiding (complete versie volgt deze maand) Dashboard wmo hulp bij huishouden (complete versie volgt deze maand) Dashboard wmo rolstoelen (complete versie volgt deze maand) Dashboard werk en inkomen (in ontwikkeling, maar wel al gegevens beschikbaar) Overall rapportages per domein: Rapportage Jeugd Rapportage WMO Financiële rapportages per domein: Financiën Jeugd: detail informatie met geleverde bedragen, personen en eenheden per maand Financiën WMO nieuw: detail informatie met geleverde bedragen, personen en eenheden per maand Daarnaast wordt jaarlijks een onafhankelijk cliëntervaringsonderzoek uitgevoerd, en monitoren ook aanbieders de ervaringen van hun cliënten. Dit is vast onderdeel van de gesprekken die door onszelf als mede door onze regionale contractering met aanbieders wordt gevoerd. Ook houden wij de ontwikkelingen bij t.a.v. aantallen klachten en bezwaar- en beroepszaken. Tenslotte worden ook rapportages voor ​Werk en Inkomen​ en ​Schuldhulpverlening d ​ e komende tijd toegevoegd en geïntegreerd.

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

25

Hier sturen wij op (KPI’s): ○

Minder inzet dure zorg → van individuele zorg naar groepsgerichte ondersteuning ○ Minder inzet van langdurige opnames ○ Ambulante zorg ipv intramurale zorg

○

Inzet van preventieve ondersteuning à en daarmee minder geïndiceerde zorg

○

Zelfredzaamheid → minder inzet zorg en ondersteuning

○

Kleinere en kortere indicaties → gemiddelde duur ingezette indicaties en uitnutting

○

Wachttijden en wachtlijstbeheersing binnen wettelijke kaders

○

Tevredenheid van onze inwoners (‘tellen en vertellen’, aan de hand van cliëntervaringsonderzoeken en ervaringsverhalen)

De informatievoorziening aan raad- en college ziet er in concept als volgt uit:

Behalve de reguliere P&C cyclus van de gemeente brengt het (Team Kwaliteit van het) sociaal team jaarlijks verslag uit van de opbrengst en de resultaten. Dit kan schriftelijk, maar er wordt ook gekeken naar alternatieve vormen van verantwoording (denk aan een jaarlijkse presentatie of themasessie voor college en raad, ondersteund met beeldmateriaal zoals infographics en dashboards, of een kort videoverslag).

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

26

Met deze maatregelen aan de voorkant moeten ook de financiële doelen voor de komende jaren gehaald worden: een vermindering van ruim 10​% op de uitgaven voor begeleiding jeugd en Wmo over 4 jaar (zie ook de ​tabel​ op p.13).

Visie sociaal domein en lokale toegang Gemeente Berg en Dal - najaar 2020

27

Kanttekening De beperkingen die hierbij ook in het verleden regelmatig zijn benoemd blijven van kracht. Of zoals het Sociaal Cultureel Plan in haar rapport stelt: reken jezelf niet rijk. De wetgever ging er bij de decentralisaties in het sociaal domein van uit dat gemeenten beter en goedkoper hulp konden bieden door een groter beroep te doen op de eigen mogelijkheden van burgers en hun netwerk, en door de voorkeur te geven aan lichte boven zware hulp. Het bestudeerde onderzoek laat zien dat gemeenten die verwachtingen lang niet altijd waar kunnen maken. De eigen kracht en hulp vanuit het netwerk is lang niet altijd mogelijk en voldoende. Investeren in preventie en lichte voorzieningen, zoals sociale wijkteams, leidt niet onmiddellijk tot afname van het gebruik van zwaardere voorzieningen en de budgettaire krapte23. Daarnaast blijven wij afhankelijk van externe factoren waar wij niet of nauwelijks grip op hebben. Denk aan socio-demografische ontwikkelingen (vergrijzing, werkloosheid), financiële en beleidsmatige ruimte vanuit het rijk (wet- en regelgeving) en een beperkte invloed op regionale afspraken en wettelijke externe verwijzers. Ook de recente coronacrisis laat nog eens zien hoezeer wij niet altijd alles in de hand hebben en ook niet alles kunnen oplossen. Momenteel zijn de gevolgen van deze crisis voor de middellange termijn nog nauwelijks te overzien.

Het sociaal domein is nog steeds in beweging, maar tegelijkertijd spreekt het SCP ook over een stagnatie: Veel mensen voelen zich geholpen, maar de toename van participatie door die hulp is beperkt en sommige mensen met een ondersteuningsbehoefte worden niet bereikt. De samenleving lijkt nog niet veel zorgzamer geworden en het stelsel is nog steeds complex. Kortom: het sociaal domein stagneert en de vraag is hoe het weer vlot getrokken kan worden. Hoewel de uitvoeringsverantwoordelijkheid bij de gemeenten ligt, heeft het rijk hier vanuit haar systeemverantwoordelijkheid ook een rol te spelen. Wij zien voor het rijk twee opgaven die allebei van belang zijn: herbezinnen en bijsturen. Herbezinnen betekent opnieuw nadenken over realistische doelen voor burgers, samenleving en stelsel. Bijsturen kan plaatsvinden door binnen de bestaande kaders problemen aan te pakken, waardoor de ondersteuningsbehoefte van de burger beter wordt bediend. Hoewel een grote transformatie als die in het sociaal domein een zaak van lange adem is, vragen knelpunten die na vijf jaar nog bestaan wel degelijk om actie, in het belang van de kwetsbare burgers om wie het gaat. Het water staat veel gemeenten aan de lippen. Dit geldt ook zeker voor Berg en Dal. In het verleden hebben wij daarom herhaaldelijk onze stem laten horen richting VNG en ministerie. Tot op heden met weinig resultaat.