Raadsvoorstel Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden 223483

Voorstel aan de gemeenteraad Datum besluitvorming college 6 januari 2026

Portefeuillehouder drs. A. Splinter

Datum vergadering 9 februari 2026

Onderwerp Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden Aan de raad,

Inleiding

Op 10 november 2025 heeft de gemeenteraad in haar vergadering de motie “Tijdelijke pauze overdracht pachtgronden” aangenomen (zie bijlage 1 voor de motie). In de motie wordt het college verzocht: 1. de verdere overdracht van reguliere pachtgronden aan de Marke tijdelijk on hold te zetten; 2. met een voorstel te komen waarin wordt ingegaan op: a. de voorwaarden waaronder pachtgronden worden verpacht of beheerd; b. de positie van lokale agrariërs en hun toegang tot gemeentelijke pachtgronden; c. de rol en verantwoordelijkheden van de Marke als verpachter; d. het moment en de wijze van evaluatie van het proces; e. dit voorstel ter bespreking aan de raad voor te leggen, waarna het traject van overdracht kan worden hervat. In dit raadsvoorstel geeft het college aan op welke wijze zij invulling heeft gegeven aan de motie, waarbij zij zich heeft laten leiden door de Omgevingsvisie Bergen 2030 en het Economisch Programma Bergen 2030, beiden vastgesteld door de gemeenteraad. Ook het Programma Bergen Klimaatklaar en Leefbaar, in 2024 door het College vastgesteld, is hierin meegenomen.

Relatie met begroting / coalitieprogramma / speerpunten Geen bijzonderheden

Argumenten 1. Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden De gemeenteraad heeft in haar motie gevraagd om met een voorstel te komen over de voorwaarden waaronder pachtgronden worden verpacht of beheerd. Hiertoe is de in bijlage 2 opgenomen notitie “Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden” opgesteld. Het is gebaseerd op een aantal principes die naar voren komen in de Omgevingsvisie Bergen 2030. Hierin is opgenomen dat de gemeente met het grondbeleid (o.a. via de pacht) duurzame landbouw wil stimuleren. Om inzicht te geven in welke voorwaarden de gemeente hanteert is ervoor gekozen om het thema Toekomstbestendige landbouw verder uit te werken. Ook is vastgelegd wat het gemeentelijk uitgangspunt is. Namelijk: gemeentelijke pachtgronden inzetten als instrument om landbouwtransitie, werkgelegenheid en gezonde bedrijfsvoering te stimuleren om (gemeentelijke) duurzame doelstellingen en ambities te bereiken. Daarbij speelt circulariteit een belangrijke rol: het sluiten van kringlopen en het efficiënt benutten van grondstoffen draagt bij aan een toekomstbestendige landbouw en vermindert de milieubelasting. De notitie geeft ook antwoord op welke voorwaarden de gemeente wil hanteren voor het sturen op gemeentelijke pachtgronden.

Tevens is in dit document nogmaals vastgelegd dat de Marke Stichting jaarlijks rapporteert over de voortgang en dat er elke vijf jaar een gezamenlijke evaluatie (tussen gemeente en de Marke Stichting) plaatsvindt. Met behulp van deze notitie kan de gemeentelijke vertegenwoordiger in het bestuur van de Marke Stichting, sturen op de te bereiken gemeentelijke doelstellingen. In de notitie wordt aangegeven dat transitie vraagt om haalbare en schaalbare verdienmodellen en passende stimulansen. In de financiële paragraaf bij dit raadsvoorstel wordt hiervoor een voorstel gedaan.

Pagina 1 van 5

2. Gemeentelijke pachtgronden als motor voor toekomstbestendige landbouw Gemeentelijke pachtgronden zijn niet alleen een middel om te produceren, maar kunnen worden ingezet als een instrument om samen te groeien naar een toekomstbestendige landbouw. Dat betekent ruimte voor innovatie, samenwerking en een verdienmodel dat boeren perspectief biedt, terwijl natuur en leefomgeving worden beschermd. Hoeveel landbouwgrond heeft de gemeente in bezit en hoe is dit verdeeld? De Gemeente Bergen (Limburg) bestaat (afgerond) uit een totale oppervlakte van 10.850 hectare, waarvan 10.326 ha land en 524 ha water. Een deel hiervan is in eigendom van de gemeente. Dit betreffen bos- en natuurterreinen en landbouwgronden. Een deel van de gronden is in erfpacht ondergebracht bij de Marke Stichting en een ander deel wordt verpacht aan agrarische ondernemers (regulier en liberaal). Zie onderstaand overzicht. Omschrijving

Gemeente Bergen (ha)

De Marke Stichting (ha)

Pachtgronden (agrarisch)

759

271

Bossen- en natuurterreinen Totaal

1.363 759

1.634

Tabel met Overzicht gronden gemeente Bergen, peildatum 1 december 2025 Reguliere pachtgronden Reguliere pachtgronden zijn gronden die langdurig zijn uitgegeven, waarbij de overeenkomst van rechtswege telkens wordt verlengd. Een deel van de pachters heeft een gezond bedrijf met een goed perspectief op de toekomst. In het kader van toekomstbestendige landbouw zal een deel van deze bedrijven op termijn moeten extensiveren, gezien de ligging nabij Natura2000-gebied. Een deel van de pachters heeft echter ook een minder goed perspectief op de toekomst, door bedrijfseconomische redenen, veranderende wet- en regelgeving of het ontbreken van bedrijfsopvolging. De gemeente gaat met deze pachters in gesprek over hun toekomst. Liberale pachtgronden Aan de verpachting van liberale pachtgronden liggen kort lopende pachtovereenkomsten ten grondslag. Dit biedt de grondeigenaar de mogelijkheid om extra bepalingen te koppelen aan de verpachting van de gronden, en deze bij te stellen indien nodig. Deze gronden bieden bij uitstek de mogelijkheid om de principes van toekomstbestendige landbouw in de praktijk te brengen. 3. Samenwerking de Marke Stichting en bijbehorende afspraken Uitvoering en beheer van de doelstellingen van toekomstbestendige landbouw op de gemeentelijke pachtgronden vraagt om kennis en expertise.

Een uitvoeringsorganisatie die hiermee aan de slag gaat was gewenst om hier concreet en langjarig invulling aan te geven. Daarom is in 2022 besloten te verkennen of de Marke Stichting hierin een rol kan spelen. Deze keuze lag voor de hand. De gemeente had al goede ervaringen met de Marke inzake het beheer van bos- en natuurgronden. Tevens heeft de Marke de nodige kennis en expertise, danwel beschikt over een netwerk waar zij deskundigheid vandaan kunnen halen. Tevens is er een potentiële samenhang tussen het beheer van gemeentelijke natuurgronden en toekomstbestendig beheer van landbouwgronden. Tenslotte hoeft de Marke bij het uitgeven van gronden de mededingingsnorm niet in acht te nemen, waardoor zij meer grip heeft op wie de gronden kan pachten passend bij de doelstellingen en een constante koers kan houden in de samenwerking met de pachters bij het uitwerken van toekomstgerichte landbouw. Het college heeft de uitbreiding van de samenwerking met de Marke Stichting rondom de landbouwgronden op 31 januari 2023 tijdens een raadscommissie besproken. De gemeente heeft het voornemen tot de overeenkomst met De Marke gepubliceerd in het gemeenteblad van 22 mei 2023. Hierop zijn geen reacties gekomen van andere partijen die in aanmerking zouden willen en kunnen komen om deze overeenkomst. Het beheer van landbouwgronden is vastgelegd in de statuten van de Marke Stichting.

De gemeente heeft een afvaardiging in het bestuur van de stichting, en bepaalt daarmee mede de activiteiten van de Marke Stichting. Pagina 2 van 5

Samen met de Marke Stichting kan de gemeente haar landbouwgronden vanuit haar maatschappelijke en publieke taak inzetten om duurzame, toekomstbestendige landbouw te ontwikkelen met respect voor natuur en landschap en met ruimte voor ontwikkeling en innovatie. De Gemeente wil daarbij een voorbeeldfunctie vervullen bij de reeds ingezette transitie van de landbouw (toekomstbestendige landbouw), lokale werkgelegenheid stimuleren en agrarische ondernemers in staat stellen om een gezonde bedrijfsvoering te voeren. De Marke Stichting kan als erfpachter, samen met de stakeholders in het landelijk gebied, invulling geven aan de verdere ontwikkeling van toekomstbestendige landbouw. Intussen zijn de meeste liberale pachtgronden in erfpacht uitgegeven aan de Marke Stichting, en zullen op termijn ook de reguliere pachtgronden overgaan. Duur van de erfpachtovereenkomst met de Marke is 35 jaar. Afspraken vastgelegd in Mantelovereenkomst Om invulling te geven aan de samenwerking met de Marke Stichting heeft de gemeente Bergen op 27 september 2023 een mantelovereenkomst gesloten met De Marke Stichting.

In deze overeenkomst is vastgelegd dat de liberaal verpachte gemeentelijke landbouwgronden, die in erfpacht zijn uitgegeven aan de Marke, worden aangewend voor duurzame, toekomstbestendige landbouw met respect voor natuur en landschap en met ruimte voor ontwikkeling en innovatie (zie bijlage 3 voor de Mantelovereenkomst). De Marke zal deze gronden via liberale pachtovereenkomsten verpachten aan bij voorkeur lokale agrarische ondernemers voor een periode van maximaal 6 jaar. Ten aanzien van regulier verpachte gronden die bij de Marke in beheer zijn en worden gegeven, geldt dat de voorwaarden voor de agrariër niet veranderen. De Marke geeft voorafgaand aan de uitgifte in erfpacht een verklaring 'veilige verpachter' af, waarin zij verklaart dat de pachter onder dezelfde voorwaarden mag blijven pachten, en dat De Marke Stichting de grond niet voor eigen gebruik zal opeisen. Overleg en evaluatie De gemeente en de Marke Stichting overleggen jaarlijks over de voortgang van de samenwerking. Hierbij staat de voortgang rondom het behalen van de doelstellingen rondom toekomstbestendige landbouw centraal: 1. Bodemkwaliteit; 2. Biodiversiteit; 3. Landschapskwaliteit; 4. Agrarische werkgelegenheid. Elke vijf jaar voeren de gemeente en de Marke Stichting een gezamenlijke evaluatie uit.

Daarbij wordt beoordeeld in hoeverre de uitgifte van grond in erfpacht heeft bijgedragen aan een duurzame en toekomstbestendige landbouw in Bergen. Blijkt uit deze evaluatie dat de doelstellingen onvoldoende worden gehaald, dan stelt de Marke Stichting in overleg met de gemeente een verbeterplan op. Dit plan bevat concrete maatregelen en een duidelijk tijdpad om alsnog de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente te realiseren. Concluderend Samen met de Marke werkt de gemeente aan een lokale uitwerking van toekomstbestendige landbouw, die inspirerend werkt voor de sector in onze gemeente. 4. De Motie in het kort beantwoord a.

de voorwaarden waaronder pachtgronden worden verpacht of beheerd; Zie bijlage 2 en bijlage 3.

b.

de positie van lokale agrariërs en hun toegang tot gemeentelijke pachtgronden; - Bij de overdracht van reguliere pachtgronden van de gemeente aan de Marke verandert er niets voor de pachter. De Marke geeft voorafgaand aan de uitgifte in erfpacht een verklaring 'veilige verpachter' af, waarin zij verklaart dat de pachter onder dezelfde voorwaarden mag blijven pachten. - Conform de mantelovereenkomst worden liberale pachtgronden bij voorkeur aan lokale agrarische ondernemers verpacht.

c.

de rol en verantwoordelijkheden van de Marke als verpachter;

Pagina 3 van 5

Deze zijn vastgelegd in de mantelovereenkomst en komen ook deels terug in de notitie Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden. d.

het moment en de wijze van evaluatie van het proces; In artikel 4 van de Mantelovereenkomst staat de wijze van overleg en evaluatie beschreven. “Eens in de vijf jaar voeren partijen een gezamenlijke evaluatie uit, waarbij aan de hand van objectieve indicatoren wordt beoordeeld in hoeverre de uítgifte in erfpacht heeft geleíd tot meer duurzame en toekomstbestendige landbouw in de gemeente Bergen.” De mantelovereenkomst is in 2023 getekend. De eerste evaluatie vindt plaats in het jaar 2028.

e.

dit voorstel ter bespreking aan de raad voor te leggen, waarna het traject van overdracht kan worden hervat. Middels dit raadsvoorstel wordt hieraan invulling gegeven.

Communicatie

De raad zal jaarlijks via een raadsinformatiebrief geïnformeerd worden over de voortgang rondom het behalen van de doelstellingen en samenwerking met de Marke Stichting.

Juridische aspecten

Het gemeentelijk standpunt zoals vastgelegd in de notitie Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden is een zelfbindend stuk en betreft een interne aangelegenheid over privaatrechtelijke zaken. Conform Artikel 3 lid 4 onder b van de Participatieverordening Bergen (L) 2024 hoeft hier geen participatie over te worden gevoerd. Verder wordt nog opgemerkt dat de notitie Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden niet alleen betrekking heeft op gronden die in erfpacht zijn bij de Marke Stichting, maar op alle gemeentelijke pachtgronden die in gebruik zijn voor landbouw.

Financiën / fiscale gevolgen 10% van de opbrengsten van de pachtgronden die de Marke beheert zijn bestemd voor De Marke voor organisatie en uitvoering van de pachtovereenkomsten. Indien de gemeente een echte beweging wil laten ontstaan en wil bijdragen aan het behalen van de gemeentelijke doelstellingen, zijn hiervoor aanvullende financiële mogelijkheden nodig. Voorgesteld wordt om een transitiefonds in te richten, voor activiteiten rondom de transitieopgave voor de sector, door bijvoorbeeld financiële compensatie voor extensivering, investeringsbijdrage of kennisbegeleiding. Over de inzet van deze middelen wordt afgestemd tussen gemeente en de Marke Stichting.

Voorstel

Wij stellen u voor: 1. In te stemmen met de nadere uitwerking van Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden en de notitie vast te stellen; 2. Het college opdracht geven om Fondsvorming met de Marke Stichting verder vorm te geven; 3. In te stemmen met de afwikkeling van de motie en het traject tot overdracht van pachtgronden te hervatten. Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Bergen (L),

H.H.M. Timmermans De Secretaris

M.H.D. Rauner De Burgemeester

Pagina 4 van 5

Bijlage(n)

1. Motie Tijdelijke pauze overdracht pachtgronden 2. Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden 3. Mantelovereenkomst de Marke Stichting 4. Raadsbesluit “Toekomstbestendige landbouw op gemeentelijke pachtgronden”

Pagina 5 van 5