Bijlage technische antwoorden rapport gemeentehuis Nieuw-Bergen indicatie binnenklimaat 18-11-2018

Quickscan binnenklimaat 28-08-2018

Gemeentehuis Raadhuisstraat 2 5854 AX Bergen

Rapport: concept 30-8-2018, definitief 18-11-2018 Adviseur: Laurette Bulkens, Lette Advies |Veenhof 1614 6604 AX Wijchen I Tel. 06-25494276 I www.letteadvies.nl I info@letteadvies.nl

1/5

Gegevens: Gemeentehuis Raadhuisstraat 2 5854 AX Bergen contactpersoon Mevr. Grutters Dhr. Wientjes 1968 (volgens Basis Administratie Gebouwen) bouwjaar EI 1,85 energielabel G Geldig tot 2019-03-19 nee monument Vrijstaand, met plat dak type Naam Adres

Aanleiding: Mevr. Grutters heeft mij gevraagd een kort onderzoek te verrichten naar de luchtkwaliteit, met name CO2, in het gemeentehuis in verband met een aantal gezondheidsklachten van medewerkers. Deze ‘quickscan binnenklimaat’ heeft plaatsgevonden op 28-8-2018.

Achtergrondinformatie binnenluchtkwaliteit: Het binnenklimaat in kantooromgeving wordt door veel factoren bepaald. Denk aan licht, geluid, fijnstof, luchtkwaliteit, luchtstroming, luchtvochtigheid, temperatuur en nog een aantal zaken. Veel gehoorde klachten zijn dan ook te koud of te warm, last van droge ogen, hoofdpijn en een benauwd gevoel. Ook bij het gemeentehuis is één van de klachten hoofdpijn aan het einde van de dag. De belangrijkste factoren, die het welbevinden en welzijn beïnvloeden zijn temperatuur, luchtvochtigheid en luchtkwaliteit. Verontreiniging van de lucht wordt veelal bepaald door mate van aanwezigheid van CO2. CO2 is een gas, dat in de lucht voorkomt als gevolg van allerlei natuurlijke verbrandingsprocessen. Ook mensen produceren CO2. Als ze uitademen bestaat 4% van de uitgeademde lucht uit CO2. Hierdoor stijgt de CO2 in een ruimte ook sneller als er meerdere personen aanwezig zijn. Een grotere hoeveelheid CO2 in de ruimte, verdringt de zuurstof opname in ons lichaam. Doordat deze verdringing plaatsvindt, schakelt het lichaam over op een lager energie gebruik door de dag heen en kan klachten opleveren, zoals vermoeidheid, hoofdpijn en concentratieverlies. De CO2 aanwezigheid in de lucht kan als indicator van de luchtkwaliteit gebruikt worden. Maar de luchtkwaliteit hangt ook samen met de hoeveelheid fijnstof en vluchtige organische stoffen (VOS).

Deze laatsten zijn in deze scan niet meegenomen. In buitenlucht is de concentratie ongeveer 400 ppm (parts per milion). Een goede kwaliteit binnenlucht bevat, conform de regelgeving, minder dan 0,1 volume procent CO2 (1000 ppm). Als maximale grenswaarde wordt 0,12 vol % (1200 ppm) gehanteerd. Bij incidentele afwijking van het beoogde gebruik, waarbij een grotere verontreiniging optreedt (bijv. een tijdelijke hogere bezetting van de arbeidsplaats) mag het CO2-gehalte ten hoogste 0,15 volume procent bedragen (1500 ppm). Als het percentage CO2 onder deze grens blijft, wil nog niet zeggen dat er geen klachten kunnen optreden. Dit zijn grenswaardes. Bij bijvoorbeeld bestaande schoolgebouwen wordt een gestreefd naar 650-800 ppm CO2. Bij nieuwe schoolgebouwen naar < 500 ppm.

Adviseur: Laurette Bulkens, Lette Advies |Veenhof 1614 6604 AX Wijchen I Tel. 06-25494276 I www.letteadvies.nl I info@letteadvies.nl

2/5

Achtergrondinformatie gebouw en installatie: Het is een pand uit 1968 volgens de BAG gegevens. Inmiddels zijn een aantal delen van het pand gerenoveerd. Een gedeelte is voorzien van een nieuwe installatie, maar in de hoofdbouw is de ‘oude‘ installatie voor verwarming en ventilatie nog in gebruik. Zonder uitgebreid onderzoek naar de ventilatie installatie, is aangegeven dat op het dak een luchtbehandelingskast (LBK) staat. Deze kast zorgt voor luchttoevoer én -afvoer van de hoofdbouw (balansventilatiesysteem). In moderne installatie is deze kast voorzien van een verwarmings- en koelsectie en een WTW (WarmteTerugWinning). De eerste twee zorgen ervoor dat de toegevoerde ventilatielucht wordt geconditioneerd om klachten, zoals te koud, te warm en tocht te voorkomen. Een WTW zorgt voor energiezuinig en duurzaam ventileren. De LBK van de hoofdbouw heeft deze mogelijkheden niet. En kan dus ook klachten opleveren én kan zeer zeker energiezuiniger. De hoeveelheid toegevoerde lucht en afgevoerde lucht moet in balans zijn voor een goed werkend systeem. Ook moet per ruimte de hoeveelheid luchtverversing gewaarborgd zijn. Dit is o.a. afhankelijk van de grootte en bezettingsgraad (hoeveelheid personen) van de ruimte. En houdt o.a. in dat er per ruimte voldoende toevoer- én afvoerpunten aanwezig moeten zijn.

Tijdens de opname is gebleken dat het huidige ventilatiesysteem niet inzichtelijk is. Er is weinig informatie over leidingverloop en de hoeveelheid ventilatie per ruimte. In de loop der tijd zijn er diverse ruimtes onderverdeeld, waardoor er niet overal meer een toevoer- en afvoerpunt aanwezig is, met als gevolgd te weinig luchtverversing en een mogelijk te hoog gehalte aan CO2. Tijdens de opname is ook gebleken dat er door het ventilatiesysteem lucht van 27°C wordt toegevoerd (zie warmtebeeldfoto’s). Op een warme dag wil men juist de temperatuur in de ruimte naar max. 22°C verlagen, bijv. met airco’s. Blijkt dat tegelijkertijd warmte wordt toegevoerd uit de ventilatielucht. Daar is niet tegen te koelen. En in de winterperiode zal dit omgekeerd zijn, hoewel bij een té lage buitentemperatuur het ventilatiesysteem wordt uitgeschakeld. Het uitschakelen van het ventilatiesysteem is geen optie, omdat dan geen binnenlucht meer ververst wordt en de binnenluchtkwaliteit verslechterd. Ook het openzetten van ramen is geen wenselijke situatie, omdat vooral in koudere periodes er veel (ver)warmde lucht naar buiten verdwijnt. Zie ook : https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/luchtverversing

Doel quickscan: U hebt mij gevraagd een quickscan binnenklimaat uit te voeren in het betreffende pand met als doel te bekijken hoe hoog de CO2 waardes in een aantal ruimtes zijn. Aan de hand daarvan een aanbeveling te doen voor een mogelijke actie. De quickscan is uitgevoerd op 28 augustus 2018. Het was een warme dag ( 27°C), waardoor in veel ruimtes ramen openstonden of open gestaan hadden, evenals airco’s, die aan stonden. De vakantieperiode was nog niet helemaal voorbij, waardoor de bezetting niet maximaal was. De gemeten waarden zijn, in dat licht, ook een indicatie en aan de lage kant.

Adviseur: Laurette Bulkens, Lette Advies |Veenhof 1614 6604 AX Wijchen I Tel. 06-25494276 I www.letteadvies.nl I info@letteadvies.nl

3/5

Gemeten waardes:

ruimt ruimte enr. omschrijving

bezetbezet- ting gemeten gemeten ting max. gemeten Relatieve tempera- (aantal (aantal CO2 in Vochtighe tuur °C in perso- perso- aico ppm id in % de ruimte nen) nen) aan

ramen ventilatievoor- open (of ziening aantal open stuks gestaan) opmerkingen toevoer afvoer

buiten begane grond 0.15 kantoor centrale hal eerste verdieping 1.06 kantoor 1.05a kantoor 1.05 kantoor 1.16 vergaderruimte centrale hal kopieerruimte raadzaal tweede verdieping 2.06 kantoor 2.07 kantoor 2.08 kantoor kopieerruimte centrale hal

449

35

27

720 1000 474

46,7 45,7 41

24 25 24,6

4 4 nvt

4

529 900 691 688 574 696 446

41 46,3 40 41 42 39 40,7

24 25,2 26 24 24,6 25 24

1 1 4 3 nvt

4 2 6 20

633 611 775 696 645

38 38 43,4 39 37

26,9 26,9 24 25 26

x

2 2

2 2

x

? 2 5

?

x

2

x x

2 2

1 2 2

na 1 kwartier ramen dicht buitendeuren open

airco wel aangestaan, nu uit

x

geen 1 2 1

2 8 6

x x

nvt

Bevindingen: 1. Het CO2 gehalte is in 3 ruimtes aan de hoge kant (zie oranje in de tabel hierboven). a. Gezien de meestal geringe bezetting ten tijde van de opname, is bij een maximale bezetting waarschijnlijk het CO2 gehalte te hoog. b. Gezien de ramen open hebben gestaan (tijdens of vlak voor de opname), zal in de winterperiode bij dichte ramen het CO2 gehalte te hoog zijn (zeker aan het einde van de dag) 2. Door de ventilatietoevoerpunten wordt warme lucht ingeblazen.

In ruimte 2.08: Lucht van 26,7°C (sp2) wordt ingeblazen, terwijl gekoelde lucht van 10,9 °C (sp1) dit tegengaat. Ter attentie: conventionele TL verlichting geeft veer warmte af. Adviseur: Laurette Bulkens, Lette Advies |Veenhof 1614 6604 AX Wijchen I Tel. 06-25494276 I www.letteadvies.nl I info@letteadvies.nl

4/5

3. Niet in elke ruimte is er een toevoer én afvoer voor ventilatielucht. Alleen toevoer in een ruimte, zoals nr. 1.05a lijkt een groter probleem (voor CO2 en warmte) te zijn, dan alleen een afvoer in een ruimte, zoals nr. 2.06. 4. Bij een aantal ventilatie toevoeren zijn deze afgeplakt. Vaak gebeurt dit in de winterperiode als er ventilatielucht wordt toegevoerd die veel kouder is dan de ruimtetemperatuur. Dit blijft dan hangen in de rest van het jaar. Dit is wel een indicatie dat het huidige ventilatiesysteem niet als prettig wordt ervaren. 5. Ruimtetemperatuur stijgt per verdieping. Op de tweede verdieping, en in mindere mate op de eerste verdieping, is koeling op warme dagen nodig. Buitenzonwering is niet voldoende. (Isolatie op het dak zorgt ook voor minder warmtetoetreding onder het dak in de zomer). 6. Een relatieve luchtvochtigheid tussen de 45% en 60% wordt over het algemeen als comfortabel ervaren. Tijdens de opname zit de RV onder de 40%. Dit is zeer droog en kan oogklachten geven. Nu is de afgelopen periode een zeer droge periode geweest, dus misschien is daardoor de RV op dit moment wel hierdoor zo laag.

Aanbeveling: Er is zeker een aanwijzing uit het onderzoek dat het CO2 gehalte aan de hoge kant is en dat de klachten van medewerkers hier uit ontstaan. 1. Aanbeveling is dan ook om nader onderzoek hier naar te verrichten. Wel op het moment dat er een maximale bezetting aanwezig is, ramen en deuren gedurende de dag gesloten zijn, en buiten een normale temperatuur (ongeveer tussen de 15°C en 20°C) heerst en airco’s niet nodig zijn. Dit kan dan bijvoorbeeld een duurmeting zijn in diverse ruimtes (bijv. die met klachten van medewerkers) over een kalenderweek. In de loop van de dag kan de CO2 waarde nogal wijzigen, ook door de bezetting van de ruimte. Er wordt dan een beter beeld neergezet, waar conclusies uit te trekken zijn. 2. Vooruitlopend op de conclusie betreft het CO2 gehalte, kan een mogelijke (maar ook een zeer waarschijnlijke) oorzaak van een hoog CO2 gehalte de gebrekkige ventilatie zijn. Nader onderzoek naar het systeem, werking, toevoer- en afvoerpunten in het geheel en per ruimte is een aanbeveling. Voor zover nu bekend is de huidige luchtbehandelingskast niet meer van deze tijd.

Er zijn hier aan verbeteringen mogelijk die zullen zorgen voor : • een acceptabel CO2 gehalte, • gelijkmatige binnentemperaturen (waardoor airco’s minder snel worden aangezet in de zomer en de verwarming minder hoog in de winter), • ramen niet meer open hoeven voor frisse lucht (verse lucht komt al door het ventilatiesysteem, waardoor er ook minder warmte naar buiten lekt) • Vochtigheid van de lucht kan worden geregeld. • Minder energieverbruik 3. De kwaliteit van het binnenklimaat kan niet los gezien worden van andere maatregelen, die in het gebouw worden genomen. Aanbeveling is dit in combinatie met bijv. de verwarmingsinstallatie, regelingen (bediening, ingestelde tijden enz), extra aan te brengen isolatie, te bekijken. De separate maatregelen hebben invloed op elkaar en dienen als totaalconcept te worden bekeken. Uitvoering kan dan eventueel nog onafhankelijk van elkaar worden gedaan, bijv. vanwege de kosten. Maar dan ligt daar een totaalplan aan ten grondslag.

Adviseur: Laurette Bulkens, Lette Advies |Veenhof 1614 6604 AX Wijchen I Tel. 06-25494276 I www.letteadvies.nl I info@letteadvies.nl

5/5