Bestuurlijke toelichting Governance

Governance Sportpark Bestuurlijk handreiking

Bergen L., mei 2026

Aanleiding en doel van de bestuurlijke handreiking De gemeente Bergen is voornemens om een grote investering te doen in een nieuw duurzaam sportpark, met een levensduur van circa 40 jaar. Net zoals de bestaande sportterreinen zal gebruik , beheer en exploitatie bij de inwoners (sporters) zèlf belegd worden. Anders dan in de huidige situatie zal de gemeente om subsidietechnische redenen zakelijke rechten overdragen. In de huidige situatie heeft de gemeente altijd de volledige eigendom en zeggenschap behouden en alleen gebruiksrechten aan verenigingen overgedragen. De subsidietechnische redenen worden in deze handreiking toegelicht. Als aan de sportende inwoners ook zakelijke rechten worden overgedragen, verliest gemeente een deel van de zeggenschap die verbonden is aan de eigendom. In de governance kan dat worden gerepareerd, zodat de huidige verhoudingen inhoudelijk ongewijzigd worden voortgezet. Hoe dat werkt wordt in deze handreiking toegelicht. In deze handreiking wordt kortom het juridische raamwerk toegankelijk uitgelegd voor niet-juristen en inzichtelijk gemaakt waarom dit juridische raamwerk nodig is.

Wat wil de gemeente bestuurlijk bereiken? De gemeente wil de huidige gebruiks-, beheers- en exploitatieverhoudingen zoveel mogelijk behouden, zoals die nu op álle sportterreinen zijn afgesproken. De bekende verhoudingen zijn ook leidend voor het nieuwe duurzame sportpark. Dat betekent dat het dagelijkse gebruik en beheer, maar ook het onderhoud en vervangingsreserveringen bij de inwoners ligt die van de terreinen gebruik maken (samenwerkend in een stichting en een aantal verenigingen). Tegelijkertijd moeten de beschikkingsrechten bij de gemeente blijven. Dat betekent dat het voor de inwoners niet mogelijk moet zijn om de bestemming van de terreinen en gebouwen wezenlijk te veranderen en/of ze te verkopen (vervreemden). De beschikkingsrechten moeten bij de gemeente blijven.

Er is een beheersstichting met een algemeen belang De verenigingen die van het nieuw duurzaam sportpark gebruik gaan maken hebben gezorgd voor een stichting die het gezamenlijk beheer gaat vormgeven. Deze heeft een bestuur dat onafhankelijk is van de afzonderlijke verenigingen. De gemeenteraad heeft in februari 2026 een ‘algemeen belang besluit’ genomen, dat deze stichting het sportpark mag beheren met een maatschappelijke, nietcommerciële doelstelling. Zo heeft de gemeenteraad voorkomen dat commerciële sportexploitanten hier een rol kunnen gaan spelen.

Subsidieregels maken een juridisch construct nodig Sinds 2019 kan bij de (ver-) bouw van sportaccommodaties geen BTW teruggave meer verkregen worden. Dit heeft fiscaal-juridische redenen waarop wij verder niet zullen ingaan. Het vervallen van de BTW teruggave betekende een ongewenste toename in de kosten voor sportaccommodaties van 21%. De rijksoverheid (VWS) heeft voor de BTW teruggave in de plaats een subsidiemogelijk geopend. De subsidieregeling (BOSA) compenseert de vervallen BTW teruggave. Zij beloopt maximaal 20% van de bouwkosten. Deze subsidieregeling wordt alleen toegekend aan organisaties van sportende inwoners. Gemeenten kunnen er geen aanspraak op maken. Een andere beperking van de BOSA is dat deze alleen wordt toegekend aan organisaties die eigendomsrechten hebben op de te (ver-) bouwen accommodatie. In de situatie van Bergen, betekent dit dat de eigendom niet volledig bij de gemeente kan blijven liggen. Dit is een verandering ten opzichte van de huidige situatie. Door middel van een opstal- en pachtrecht kunnen de eigendomsrechten worden overgedragen. Als de gemeente een opstal- en pachtrecht geeft aan de stichting, krijgt deze voldoende beschikkingsrechten om de BOSA te kunnen verkrijgen van 20% van de bouwsom. De gemeente blijft daarbij eigenaar van de ondergrond.

Alleen de opstallen en werken die op de ondergrond worden aangebracht, worden eigendom van de stichting. Een gebouw is een opstal. Maar ook een toestel, een omheining, verlichtingspalen en zelfs velden worden als opstal gezien. Voor die laatste is soms een pachtrecht meer aangewezen, wat voor het overige dezelfde rechtsgevolgen heeft. Het opstal- en pachtrecht kun je zien als een beperkt eigendomsrecht. Dit betekent daarmee ook dat de stichting beschikkingshandelingen kan verrichten, zoals de verkoop van het verenigingsgebouw. Dat is natuurlijk onwenselijk. Er wordt immers een flinke investering gedaan met publiek geld; uiteindelijke publieke, en democratisch gecontroleerde, beschikkingsbevoegdheid blijft noodzakelijk.

Hoe ziet het juridisch construct eruit In het voorgaande is beschreven dat om reden van subsidie de gemeente beschikkingsrechten moet overdragen. Daarmee wordt veel meer zeggenschap overgedragen dan in de voorheen bestaande situatie, wat beschouwd wordt als onwenselijk. Er gaat immers veel publiek geld mee gemoeid. In een juridische construct genaamd ‘verticaal toezicht’, kan de gemeente samen met de stichting afspreken dat voor de essentiële juridische handelingen toestemming van de gemeente vereist is. Zonder deze toestemming is de juridische handeling dan nietig en kan deze altijd worden teruggedraaid. Als bijvoorbeeld door de stichting zou worden besloten om het verenigingsgebouw aan een derde te verkopen, is die

handeling nietig en blijft de eigendom ongewijzigd. Ook kan bij het verticaal toezicht goed bestuur worden geborgd. Bijvoorbeeld dat de stichting niet onverhoopt onder controle komt van een criminele organisatie. Tot slot kan worden geregeld dat de stichting binnen de doelstellingen blijft handelen en niet bijvoorbeeld een commerciële richting in slaat.

Hoe wordt het juridisch construct geregeld De Stichtingsakte van de Stichting zal door de notaris in overleg met de gemeente zodanig worden aangepast dat de essentiële uiteindelijke beschikkingsrechten die aan de eigendom verbonden zijn, alsnog onder toestemmingsrecht van de gemeente blijft. Net zoals in de huidige situatie blijven ook gebruik, beheer en exploitatie bij de stichting en verenigingen zelf. Zo blijft de inhoudelijke situatie hetzelfde als in het verleden. Het college vertegenwoordigt in dezen de gemeente. Dit is op grond van de Gemeentewet een rol die aan het college is toegekend. De Gemeentewet regelt ook, dat het college van tevoren de gemeenteraad op de hoogte stelt. De gemeenteraad kan dan wensen en bedenkingen naar voren brengen. Zo is de democratische zeggenschap wettelijk geborgd.

Samenvattend, hoe ziet de uiteindelijke situatie eruit? -

-

Gebruik, beheer en exploitatie zullen net als nu berusten bij de sportende inwoners. Dit wordt weer in gebruiksovereenkomsten vastgelegd. De Stichting heeft beperkte eigendomsrechten en kan op grond daarvan BOSA subsidie verkrijgen. Hiertoe wordt een notarieel opstal- en pachtrecht gevestigd; De Stichting kan de essentiële eigendomsrechten alleen uitoefenen met instemming van de gemeente. Dit wordt neergelegd in de notariële Stichtingsakte. De gemeente houdt grip op de uiteindelijke beschikkingsrechten zoals ook nu het geval is.

Op de volgende pagina is dit schematisch weergegeven, waarbij om opmaaktechnische redenen in de tekening geen onderscheid is aangebracht tussen opstalrecht en pachtrecht.

1. Toezicht via stichtingsakte Gemeente

3. Ingebruikgeving via overeenkomst Stichting

E i g e n d o m

Vereniging X

2. Notariële overdracht

Groen, verkeer en parkeren

O p s t a l

Gebouw

Vereniging Y

Vereniging Z

Terreinen en toestellen