Nota 2020-11-19 Participatie Gemeente Bergen.pdf

Met deze verordening dienen gemeenten aan te geven hoe inwoners kunnen participeren bij overheidsinitiatieven. Omdat het op dit moment aan deze verordening ontbreekt, maar de behoefte bij alle deelnemers aanwezig is, hebben wij het opstellen hiervan een plaats gegeven in de beleidsagenda. Een aanvullende suggestie die we hierbij doen is om in de verordening niet alleen de spelregels voor participatie bij overheidsinitiatieven te definieren, maar ook die voor inwonerinitiatieven en externe initiatieven.

We constateerden eerder al dat de inspraakverordening wordt verbreed, en dat dit onder andere betekent dat deze term zal wijzigen in een participatieverordening.

Beleid | Spelregels: aandacht voor subjectiviteit

Naast objectieve, formele spelregels geloven wij ook in spelregels die aandacht hebben voor de empathische en emotionele kant van het participatieproces. Omdat op dit moment bij afweging geen ruimte is voor dit soort aspecten, terwijl frustratie of tevredenheid in participatietrajecten wel kan afhangen van aandacht hiervoor. We stellen daarom voor om de komende periode als experiment een extra spelregelkader te ontwikkelen en te testen. De spelregels moeten nog worden ontwikkeld, maar hieronder geven we een denkrichting als vertrekpunt:

- Als de meerderheid zich niet gehoord voelt, zetten we een stap terug in het proces. We checken dit op gezette momenten. - In elk participatieproces krijgt iemand een rol die niet afhankelijk is van de mate van invloed. - In elk participatieproces wordt iemand (of meerdere mensen) aangewezen als sfeerbewaker. - Voordat het proces de volgende fase in kan, benoemt elke deelnemer een valkuil voor de volgende fase én wat hij/zij er zelf aan gaat doen om die valkuil te voorkomen.

37

3.6 Organisatie Beleid | Organisatie: wie?

“Participatie is een vak.” Een uitspraak die een handvol inwoners deed gedurende onze inventarisatiefase. De gemeente Bergen NH heeft het belang van het onderwerp participatie op bestuurlijk niveau stevig geborgd door het toe te wijzen aan een portefeuillehouder. Binnen de ambtelijke organisatie kent participatie op dit moment geen aparte functie. De BUCH-gemeenten werken met gebiedsregisseurs, die inwoners en ondernemers uit specifieke kernen verbinden aan de ambtelijke organisatie. Los hiervan worden participatieprocessen door allerlei ambtenaren vanuit inhoud georganiseerd. Het team communicatie speelt bij vragen en het delen van informatie een verbindende rol tussen inwoners en de ambtelijke organisatie, en zoals eerder gezegd komen ook aan de algemene balie vragen aan de orde over dit onderwerp.

Het ontbreken van een projectleider of strategisch adviseur participatie zorgt ervoor dat niet altijd snel of makkelijk antwoord kan worden gegeven op vragen over dit onderwerp. Zoals we eerder zagen blijkt voor de inwoners die de enquête hebben ingevuld ook niet altijd gelijk duidelijk waar ze moeten zijn als ze willen participeren. Voor inwoners, portefeuillehouder én de ambtelijke organisatie zou het goed zijn om één duidelijk ambtelijk aanspreekpunt te hebben. Dit draagt bij aan de kernwaarden nabijheid, duidelijkheid en continuïteit. Om deze reden is deze opgave in beleidsagenda opgenomen.

Beleid | Organisatie: waar en wanneer?

Het opstellen of herzien van beleid, de ontwikkeling van projecten en het concretiseren van regionale of landelijke opgaven (zoals de energietransitie) zijn processen die nooit eindigen. Ook inwoners en externen nemen voortdurend zelf initiatieven. Met de allerbeste bedoelingen lopen participatieprocessen dan parallel aan elkaar, door elkaar heen, of gaan deels over een soortgelijk onderwerp. Daarbij willen mensen misschien wel eens participeren, maar niet meer als ze overvraagd worden, of als onduidelijk blijft wat de bedoeling is.

waarop initiatieven worden aangemeld of verzameld, waar iedereen terecht kan die deze informatie wil vinden. Om deze reden hebben we twee suggesties opgenomen in de beleidsagenda die bijdragen aan de kernwaarden duidelijkheid en openheid: 1. Het centrale platform waarop informatie over participatie kan worden gevonden, wordt de website www.ikdenkmeeoverbergen.nl en dit platform bouwen we verder uit. 2. Eén van de aspecten waarop wordt ingezet is het maken van een openbare kalender, met een overzicht van initiatieven (onderverdeeld naar het soort initiatief ) waarbij participatie spelt of gaat spelen.

Om deze redenen is het belangrijk om te weten welke initiatieven op welk moment spelen. Dit geldt voor alle soorten initiatieven. Op dit moment bestaat in de gemeente geen centrale, toegankelijke plaats

38

Beleid | Organisatie: financiering

Bij inwonerinitiatieven kan sprake zijn van (de wens om) financiële participatie van de overheid. Tot dusver is een volgorde opgenomen van stappen in het bestaande afweegkader, als dit het geval is. Deze stappen geven weinig houvast, en de mate van financiering of de vorm waarin dit gewenst is kan ook enorm verschillen.

Omdat we bottom-up werken als trend hebben geidentificeerd en hebben geconstateerd dat veel expertise en ervaring aanwezig is onder inwoners, lijkt het kansrijk om de komende periode te onderzoeken of en hoe we deze vorm van experiment kunnen uitwerken. Daarbij onderzoeken we bestaande en nieuwe vormen en doelen (budgetten om aan te jagen, te onderzoeken, kennis te vergroten, etc.).

Binnen de gemeentelijke organisatie is op bestuurlijk niveau afgesproken dat zowel participatie als financiën in de portefeuille van dezelfde wethouder is belegd. Experimenteren met het op nieuwe of andere manieren financieel ondersteunen van inwonerinitiatieven zal daarom niet leiden tot weerstand wegens politiek tegengestelde belangen.

39

3.7 Beleidsagenda Beleid | Beleidsagenda en ‘best practices’ bij de ambities

In het hoofdstuk beleid zijn her en der uitdagingen benoemd of juist ambities die we de komende periode moeten verdiepen, uitwerken of oppakken. Op de volgende pagina’s staat een concrete beleidsagenda met ambities. Deze zijn voorzien van opgaven en actiehouders. Ook hebben we een indicatie van doorlooptijd gegeven en benoemd aan welke kernwaarden de opgaven een bijdrage leveren.

succesvol voorbeeld uit een andere context kan inspireren. Maar het heeft meer impact als we een best practice ook daadwerkelijk kunnen koppelen aan de ambities die we zelf hebben. Om deze reden gaan we ná de beleidsagenda in op enkele best practices uit andere projecten of gemeenten. Deze zijn te linken aan onze eigen ambities en (deel)opgaven. De lijst met voorbeelden is ook hier niet-uitputtend. We dagen lezers van dit deel dan ook uit om best practice voorbeelden bij de overige ambities te vinden en toe te voegen.

In het voorgaande deel zijn bewust nog geen ‘best practice’ voorbeelden in de tekst benoemd. Een Ambitie

Opgave(n)

Actiehouder

Draagt bij aan kernwaarde(n)

Tijdpad

Houvast voor initiatiefnemers en betrokkenen in het proces versterken

- Checklist testen en evt. verbeteren - Participatieverordening maken, vaststellen en communiceren -Hanteerbare, gebruiksvriendelijke vorm voor belangrijkste punten maken

Initiatiefnemers Strategisch adviseur, portefeuillehouder, gemeenteraad, communicatie

Duidelijkheid, Openheid

Doorlopend

Versterken online mogelijkheden tot participatie

- Uitbouwen ikdenkmeeoverbergen.nl - Peilen draagvlak digitaal burgerpanel - Instellen digitaal burgerpanel - Communiceren over digitale mogelijkheden en wijze van deelname

Afdeling communicatie, webredactie, strategisch adviseur

Duidelijkheid, Openheid

Eerste helft 2021

Helderheid over / zicht op initiatieven waarbij participatie speelt of gaat spelen

- Realiseren van een openbare participatiekalender, waarop inwoners en ambtenaren initiatieven aandragen (zichtbaar op ikdenkmeeoverbergen.nl) - Up-to-date houden van de participatiekalender

Gebiedsregisseurs, Communicatie, webredactie, strategisch adviseur

Duidelijkheid, Openheid

Januari 2021

Meer inwoners bereiken en in staat stellen om te participeren

- Experimenteren met jongerenparticipatie - Inventariseren of en hoe de zwijgende meerderheid wil participeren - Verbreden en testen van vormen

Strategisch adviseur gebiedsregisseurs communicatie

Duidelijkheid, Gelijkwaardigheid

Eerste kwartaal 2021

Participatie sterker verankeren in de ambtelijke organisatie

- Strategisch adviseur aanstellen voor start implementatiefase - Definitieve strategisch adviseur participatie aanstellen

Portefeuillehouder, gemeentesecretaris

Nabijheid, Continiïteit

Januari 2021 Medio/eind 2021

Integraler werken bij participatieopgaven met oog op de Omgevingswet

- Meerdere disciplines aan tafel bij een participatievraagstuk - Initiatiefnemer, strategisch adviseur

Gelijkwaardigheid, Nabijheid

Eerste helft 2021

Beter / gerichter benutten van expertise van inwoners bij overheidsinitiatieven

- Expertises inventariseren - Instellen expertise/interessebank met aanmelding via het centrale platform - Pilot met deze bank (erfgoed/cultuur?)

Strategisch adviseur, communicatie, gebiedsregisseurs

Gelijkwaardigheid, Nabijheid

Eerste kwartaal 2021

Gerichter ondersteunen van inwonerinitiatieven

- Experimenteren met vormen van financiële ondersteuning op verschillende treden van de participatieladder - Experimenteren met het Uitdaagrecht en evalueren om te leren onder welke voorwaarden dit werkt

Portefeuillehouder, strategisch adviseur, gebiedsregisseurs

Gelijkwaardigheid, Openheid

Eerste helft 2021

Evalueren standaard onderdeel maken van een participatieproces

- Tool / format ontwikkelen voor evaluatie - Testen van de tool en dan verbeteren

Strategisch adviseur, communicatie

Continuïteit

Eerste kwartaal 2021

Ruimte voor empathie, emotie en de relatie maken en houden in participatieprocessen

- Deze aspecten verbinden aan de spelregels (vorm vinden en uitwerken)

Strategisch adviseur, inwoners

Openheid

Eerste helft 2021

40

Beleid | Best practices n.a.v. de Bergense beleidsopgaven

Ambities: Versterken online mogelijkheden participatie / Helderheid over initiatieven

Het kanaal om die mensen te bereiken bleek vanwege de achtergrond van de mensen een ongebruikelijke: Caribbean FM. Medewerkers van het project schuiven sinds die ontdekking aan bij het programma om informatie te delen, vragen te beantwoorden en ideeën mee te nemen. Deze en meer succesvolle voorbeelden van de relatie tussen dit project en de Bijlmer zijn te vinden op www.buurbouw.nl.

De gemeente Schagen heeft een openbare participatiekalender, waarop te zien is welke participatie-initiatieven op dit moment spelen, en hoe lang nog. De initiatieven zijn te filteren op kern, zodat makkelijk te zien is wat in jouw omgeving relevant is. Ook is per initiatief een knop opgenomen waarmee inwoners ideeën kunnen aandragen voor dit specifieke initiatief. De website is te zien op http:// samen.schagen.nl.

Ambitie: Gerichter ondersteunen van inwonerinitiatieven Verdwijnt de dierenweide of niet? Een vraag in de gemeente Lansingerland, nadat de gemeenteraad had besloten om te bezuinigen. Via het Uitdaagrecht namen bewoners het beheer van de dierenweide over. Vanaf dat moment voerden zij het dagelijks onderhoud uit en deden werkzaamheden in het park er omheen. Het gemeentelijk budget voor het beheer werd overgedragen aan de stichting, die de maatschappelijke functie uitbouwde. Zo boden ze stageplekken aan voor scholieren en om geld op te halen verkochten ze in de supermarkt hun eigen aardbeien.

Ambities; Gerichter benutten van expertise van inwoners bij overheidsinitiatieven Stadadviseert is een onafhankelijke groep inwoners (ca. 50) in de gemeente Groningen die meedenken met adviesvragen over het sociale domein. Daarnaast bestaat een netwerk van Groningse experts: de expertisevijver. Beide groepen worden door de gemeente Groningen geregeld gevraagd om te adviseren over sociale vraagstukken. Dit zijn korte en lange adviesklussen, en alle vragen worden ook openbaar gepubliceerd. De website is te zien op www.stadadviseert.nl.

In Ede heeft de gemeente de communicatie rondom het participatief begroten van buurtinitiatieven zo vormgeven dat het vooral ook leuk is om mee te doen. Twee keer per jaar ontvangt elk woonadres in Ede een cheque ter waarde van 7,50 euro. Op de cheque staat een activeringscode waarmee bewoners op het digitale platform ‘Ede Doet’ de cheque kunnen doneren aan een van de ingebrachte bewonersinitiatieven. Het online invoeren van de activeringscode is een makkelijke en laagdrempelige methode voor bewoners om hun stem uit te brengen. Op het online platform is ook de optie om een account aan te maken en een saldo op te bouwen die over meerdere initiatieven kan worden verdeeld. De website is te zien op www.ededoet.nl.

Ambitie: Meer inwoners bereiken en in staat stellen om te participeren Om de kloof tussen jongeren en de politiek te verkleinen hebben o.a. de gemeenten Amersfoort, Almere en Haarlemmermeer onder begeleiding van TwynstraGudde gebruik gemaakt van een Escape Room in de raadzaal. Dit radicaal nieuwe perspectief op jongerenparticipatie zorgt ervoor dat jongeren uit zichzelf in de politieke arena verschijnen en in gesprek raken met raadsleden. Tegelijk leren jongeren door inhoudelijke spellen te werken aan maatschappelijke dilemma’s. Meer informatie is te vinden op: https:// creatiefperspectief.nl/innovatie/escaperoom-in-eenraadszaal Bij de aanleg van de A9 (Gaasperdammertunnel) constateerden medewerkers van Rijkswaterstaat dat steeds dezelfde personen naar bewonersavonden kwamen, en dat de witte deelnemers geen goede afspiegeling vormden van het gebied (de Bijlmer).

41

4. VORMEN

42

Vormen | Introductie

Om concrete uitvoering te kunnen geven aan participatie, hebben we onder inwoners en binnen de ambtelijke organisatie de behoefte gezien aan een overzicht van vormen. We maken daarbij geen onderscheid tussen participatie van overheids-, inwoner-, of externe initiatieven, omdat de keuze voor een vorm niet afhangt van de initiatiefnemer. Het is meer afhankelijk van de kenmerken van het proces. We hebben daarom een overzicht gemaakt van mogelijke vormen die kunnen worden ingezet bij participatieprocesen. Per opgenomen vorm benoemen we een aantal kenmerken die kunnen bepalen of de vorm geschikt is, zoals fase van het initiatief, het schaalniveau of het aantal deelnemers. We hebben als vertrekpunt tien ideeën voor vormen opgenomen.

De afgelopen maanden heeft het Covid-19 virus niet alleen gezorgd voor een groei in behoefte aan online vormen van participatie, maar ook voor een groei in mogelijkheden. We hebben daarom ook benoemd of vormen online of offline kunnen worden ingezet. Inwoners gaven aan dat teveel luisteren naar een individu, het ontbreken van structuur, inspraak ná besluitvorming of het ontbreken van belangrijke informatie bij elke vorm het proces kunnen verstoren. Interactief werken, een mix van online/offline, laagdrempeligheid, het delen van succesen en het benutten van vormen voor meerdere doelgroepen kunnen het proces juist versterken.

Vormen | Overzicht

Vorm

Mate van invloed

Schaalniveau

Uitdaagrecht

Zelfbestuur/-beheer

Loting (voor bijeenkomsten)

Fase(n)

Online/offline

Aantal deelnemers

G, K, W, S

Offline

1-100

Alle

G, K, W

Offline

>50

Burgerpanel

Raadplegen, Adviseren, Co-creatie, Meebeslissen

R, G, K, W

Online, Offline

>100

Babbelbox

Informatie ophalen

G, K, W

Online, Offline

>50

Swipocratie (per app)

Adviseren

R, K, G

Online

>100

Tijdelijke WhatsAppgroep

Informeren, Raadplegen, Adviseren, Co-creatie

W, S

Offline

1-25

Huiskamer-gesprek

Raadplegen, Adviseren, Co-creatie

S

Offline

1-20

Buurtwandeling

Raadplegen, Adviseren

W, S

Online, Offline

1-10

Eendagszaak

Zelfbestuur/-beheer

K, W

Online, Offline

1-10

360-graden feedbacksessie

Adviseren

K, W, S

Online

1-10

Legenda schaalniveaus: Regio (R), Gemeente (G), Kern (K), Wijk (W), Straat (S)

43

Vormen | Vormencanvas

Het vormenoverzicht is bedoeld als vertrekpunt, niet als eindpunt. De genoemde vormen zijn voorbeelden en verre van compleet. We merkten in ons proces dat veel mensen ideeën en ervaringen hebben voor aanvullende vormen, en dat al vormen succesvol worden gebruikt (zoals Factor C en Top-100 sessies). Om te voorzien in de behoefte om maatwerk te

leveren op het gebied van vormen, staat daarom hieronder een vormencanvas, waarmee naar eigen inzicht vormen kunnen worden uitgewerkt en toegevoegd. We nodigen lezers van dit deel van harte uit om dit te gebruiken op een manier en momenten dat dit het beste past:

Naam vorm

Mate van invloed (participatieladder)

Schaalniveau

Korte beschrijving van de werkwijze van deze vorm

Fase

Online/offline

Aantal deelnemers

Randvoorwaarden voor het goed werken van deze vorm

Soort initiatief (overheid, inwoner, extern)

Specifieke doelgroep(en)?

Doorlooptijd

Vorm vooraf besproken met deelnemers en akkoord? Waarom specifiek deze vorm?

Taal | Over het Bergens Participatiewoordenboek

lijntjes, Lange termijn, Langjarig commitment, Lef, Logisch, Los laten, Luisteren, Meebeslissen, Meer weten, Nabijheid, Nederigheid, Ondersteunen, Onderzoek, Onpartijdig, Openheid, Ophalen (i.p.v. doordrukken), Oplossing, Probleem, Redelijk, Regelmaat, Samen, Start, Terugkoppelen, Transparantie, Uitleg, Vertrouwen, Visie, Waarheid niet in beton gegoten, Zorg

Tijdens onze interactieve gespreksavonden zijn belangrijke termen en kreten opgehaald die van belang zijn bij participatie. Hiervan maakten we een woordenboek. Dit woordenboek draagt bij aan onze kernwaarden duidelijkheid en gelijkwaardigheid. We maken definities van belangrijke termen expliciet en spreken deze met elkaar af. Dit leidt zo tot gemeenschappelijke taal. Het woordenboek is permanent onaf, woorden kunnen periodiek worden toegevoegd of gewijzigd. We dagen de lezers van dit woordenboek daarom uit om eigen termen en definities hiervoor aan te dragen of te definiëren via participatie@bergen-nh.nl:

Ook bij het ophalen van input voor de omgevingsvisie binnen de gemeente Bergen NH werden termen genoemd die belangrijk zijn in het vervolg. Hieronder staan deze termen genoemd. Wat ons betreft krijgen ook deze een plek in het woordenboek (eventuele dubbelingen zijn nog niet gecheckt):

Aanleiding, Actief, Ambtenaren, Begrijpelijk, Belangenafweging, Brainstormen, Communicatie, Continuïteit, Co-creatie, De gemeente zijn we met z’n allen, Definitie, Doel, Draagvlak, Duidelijkheid, Eerlijkheid, Eigenaar, Energiek, Fatsoenlijk, Feedback, Geen [ambtenaren-termen, bodemloze put, Eigenbelang, Geduld, Gehoord worden, Geloofwaardigheid, Helder, Helderheid over invloed, Ideeën, Informatie, Inspiratie, Instrumenten, Integer, Inwoner centraal, Jip en Janneke, Koers wijzigen, Korte

Betrokken, Creatief, Luisterend, Besluitvaardig, Consequent, Transparant, Actief, Eerlijk, Daadkrachtig, Vernieuwend, Duidelijk, Handhavend, Toegankelijk, Toekomstgericht, Communicatief en open, Dienstbaar, Begripvol, Betrouwbaar, Samenwerkend, Constructief, Open, Doortastend, Inwoners serieus nemen, Positief, Proactief, Integer, Meelevend.

44

Het Bergens Participatiewoordenboek | Gedefinïeerd op de avonden

Gehoord Worden. De wens van iedereen in een participatieproces. Zonder oordeel, met terugkoppeling, door naar elkaar te luisteren. Vanuit nieuwsgierigheid, met heldere argumenten en in een veilige omgeving met ruimte. Openheid Eén van onze kernwaarden bij participatie. Heeft te maken met durf en met transparantie. Alle kaarten op tafel. We zijn kwetsbaar en niet alwetend naar elkaar. We leggen uit waarom. Vertrouwen De belangrijkste term in dit woordenboek. Hangt met alle andere woorden en onderwerpen samen. Komt te voet en gaat te paard. Als het er is zet iedereen een stap extra. Als het ontbreekt is een constructief proces zo goed als onmogelijk.

Het Bergens Participatiewoordenboek | A

Aanleiding

Reden om te participeren. Deze kan voor iedereen anders zijn.

Actief Gewenste houding van alle deelnemers aan een participatietraject. Ook de gewenste vorm van communicatie over het traject. Ambtenaren Eén van de vijf soorten deelnemers aan een participatietraject. Makers van beleid. Ondersteunend aan het dagelijks bestuur. Maatschappelijk betrokken van nature. A…

Het Bergens Participatiewoordenboek | B

Begrijpelijk Ook wel: Niet wollig of: Geen ambtenarentaal. Voorwaarde voor brede deelname aan participatietrajecten, en het vergroten van draagvlak voor proces en resultaat. Belangenafweging Het bekijken van een vraag vanuit meerdere kanten. Wordt vaak ten onrechte gezien als specifieke verantwoordelijkheid van wethouder of raadslid. Geldt echter ook voor ambtenaar, externe en inwoner. Brainstormen Creatieve techniek om na te denken over mogelijke oplossingen voor een vraag. In participatieprocessen vaak ingezet in de fase van ideevorming. Werkt alleen als er nog ruimte is voor een andere uitkomst. B… 45

Het Bergens Participatiewoordenboek | C

Communicatie Essentieel voor begrip, helderheid en een goed proces. Is niet alleen in het begin van belang, maar zeker ook tussentijds én na afloop. Valt of staat met taalgebruik. Continuïtei

tEén van onze kernwaarden bij participatie. De relatie tussen inwoners en gemeente eindigt niet na een initiatief of bestuursperiode, of als de deelnemers tussentijds veranderen.

Co-creatie Ander woord voor samen maken. Vraagt per definitie om een onaf onderwerp, zodat de ander ruimte heeft voor inbreng. Klinkt simpel, maar is moeilijk. C…

Het Bergens Participatiewoordenboe | D

D…

D…

D… Etcetera

46

Slotwoord | Aanbevelingen vanuit een luchtig perspectief

Als slotwoord doen wij beknopt nog enkele ‘luchtige’ aanbevelingen, waarmee participatie weer leuk kan worden en wat ons betreft de kans op succesvolle participatieprocessen in de gemeente Bergen NH ook kan toenemen: - De gemeente Bergen NH organiseert en faciliteert vanaf 2021 (als nieuwe traditie) jaarlijks een tonpraat avond of eindejaarsconference, waarbij op humoristische wijze het bestuurlijk jaar wordt doorgenomen. Hiervoor worden inwoners, ambtenaren, raadsleden en het college uitgenodigd. Doel: het omzetten van kritiek en negatieve gevoelens in een humoristisch alternatief. - De gemeente (dit kan gelden voor raadsleden, wethouders en ambtenaren) gaat op snuffelstage in andere werelden om participatie in andere contexten te beleven. Niet in de comfort-zone bij andere gemeenten, maar bewust er buiten (evenementenbranche, banken, zorgaanbieders, politie, culturele sector, etc.) - De gemeente stelt zichzelf als onderwerp voor een onderzoek door kunstenaars en/of (sociaal) ontwerpers. Wat is er vanuit het verwonderend perspectief van professioneel creatieven nodig voor een goede en duurzame relatie tussen overheid en inwoners?

47

Overig | Gebruike bronnen (selectie)

- GroenLinks (12 december 2013), initiatief raadsvoorstel burgerparticipatie; - Rekenkamer (2018), Onderzoeksrapport Rekenkamer BUCH Participatie; - Gemeente Bergen NH (2019-2022), Formatieakkoord ‘Nieuw Vertrouwen Gemeente Bergen’; - Gemeente Bergen NH (22 oktober 2019), Bergense reisgids c.q. plan van aanpak participatie; - Bernt Schneiders (2019), Rapport ‘Met Vertrouwen Vooruit’; - Theo van Eijk (2020), Eindrapport kwartiermaker; - BUCH (29 mei 2020), Concept participatie beleidskader; - Gemeente Castricum (19 mei 2020); Initiatiefvoorstel Participatie; - Gemeente Bergen NH (dd onbekend), Bijlage afwegingskader initiatieven; - Gezamelijke initiatiefgroepen van gemeente Bergen (7 juni 2019), Manifest nieuw vertrouwen; - T oelichting op het Manifest (9 September 2019) - Aan de slag met de Omgevingswet (oktober 2020), wat anders doen met participatie, https://aandeslagmetdeomgevingswet.nl/ participatieomgevingswet/anderenwat/ - Gemeente Amsterdam (06-10-2016), verordening op het burgerinitiatief, het volksinitiatief en het referendum - Gemeente Groningen (2019), Gronings particpatiewerkboek prototype - Gerads ,Mr. Dr. Janneke (2017) – grondrechten onder spanning - Prodemos (2017) - afweegkader burgerparticipatie bij beleid - Schakel, W.

(21 April 2019) – Unequal policy responsiveness in the Netherlands - TwynstraGudde (25 februari 2019), nota inwonersparticipatie - VNG (1 oktober 2019), Concept handreiking VNG spelregels lokale democratie - Citizenlab, meerdere pagina’s (citizenlab.co)

48