Analyse woonzorg gemeente Bergen.pdf
Tekst van het document
13%
20%
2023
52%
22%
22%
Huishouders <65 jaar
2040
44%
21%
65-74 jaar
75-84 jaar
85+ jaar
Bron: Gemeente Bergen
Figuur 27. Huishouden naar leeftijdsgroepen, 2023 en 2040 in percentage
Dementie Door de vergrijzing verdubbelt ook het aantal mensen met dementie. En ook deze groep zal meer dan voorheen thuis wonen met ondersteuning van mantelzorgers, het informele netwerk en thuiszorg. Alleen mensen met vergevorderde dementie of zware somatische klachten kunnen in de toekomst nog terecht in intramurale instellingen. In totaal woonden er in 2023 940 mensen (3,1%28) met dementie in Bergen. Volgens een factsheet van Alzheimer Nederland29 is de verwachting dat dit aantal de komende 30 jaar stijgt naar 1.700 (5,7% t.o.v. het verwachte landelijke percentage van 3.1%).
Divers woningaanbod voor ouderen Voor ouderen is divers woonaanbod nodig. Namelijk regulier wonen, geclusterd wonen en woonzorgcentrum SOM (somatisch) of PG (psychogeriatrisch). Hieronder volgt een uitwerking in cijfers van de diverse wooncategorieën. Regulier levensloopgeschikt wonen Onder regulier wonen worden woningen bedoeld die niet specifiek voor senioren zijn, maar zowel nu als in de toekomst zal het grootste deel van de 65-plussers in een reguliere woning wonen. De toename in de vraag naar regulier wonen zal zich niet in zijn geheel vertalen in een nieuwbouwopgave; veel toekomstige ouderen wonen per slot van rekening al in een woning en zullen in dezelfde woning blijven woning naarmate ze ouder worden.
27 28
Analyse woonzorgopgave senioren VONK (2024)..
29
Factsheet Alzheimer Nederland.
Percentage met dementie ten opzichte van de totale bevolking in Nederland. Percentage landelijk betrof 1,7% in 2023.
35
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Een deel van de ouderen krijgt door ouderdom echter te maken met mobiliteitsbeperkingen. Voor ouderen met een lichte mobiliteitsbeperking zijn levensloopgeschikte woningen nodig. Onderstaande tabel geeft de vraagprognose weer van ‘levensloopgeschikte’ woningen. In 2040 is er naar verwachting een aanbod van 1500 levensloopgeschikte woningen (inclusief om te vormen reguliere woningen) tegenover een vraag van 2275 woningen. Als we uitgaan van het huidige aanbod (en dat er dus niets wordt toegevoegd) wordt er in de periode tot 2040 een tekort verwacht van 775 geschikte woningen30. 2022
2025
2030
2035
2040
Totale vraag geschikte woningen
1.475
1.540
1.775
2.110
2.275
Aanbod aan geschikte woningen
1.500
1.500
1.500
1.500
1.500
Overschot / tekort
+25
-40
-275
-610
-775
Bron: Woonzorgweter Compaenen
Tabel 4. Gemeente Bergen: vraag-aanbodbalans geschikte woningen
De vraagprognose van geschikte woningen is uit te splitsen naar: ■
Rollatorgeschikte woningen (voor mensen die gebruik maken van een kruk, stok of rollator)
■
Rolstoeltoegankelijke woningen (voor mensen in een rolstoel die zich niet in een rolstoel door de woning bewegen)
■
Rolstoelgeschikte woningen (voor mensen in een rolstoel die zich wel in een rolstoel door de woning bewegen).
Onderstaande tabel geeft weer hoeveel huishouders er behoefte hebben aan een rollatorgeschikte-, rolstoeltoegankelijke- en rolstoelgeschikte woning. Geschiktheidstype
2022
2025
2030
2035
2040
Rollatorgeschikte woningen
1.285
1.335
1.535
2.110
1.970
Rolstoeltoegankelijke woningen
145
155
180
215
230
Rolstoelgeschikte woningen
45
50
60
70
75
Totaal
1.475
1.540
1.775
2.110
2.275
Bron: Woonzorgweter Compaenen
Tabel 5. Gemeente Bergen: vraagprognose uitgesplitst naar geschiktheidstype, afgeronde getallen
30
Woonzorgweter Companen.
36
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Van de totale vraag naar geschikte woningen valt een deel binnen ‘geclusterd wonen voor senioren’ (zie volgende paragraaf). Het overige deel gaat om zogenaamde ‘nultredenwoningen’. In een nultredenwoning zijn de woonkamer, keuken, badkamer, het toilet en ten minste één slaapkamer gelijkvloers en de woning is goed toegankelijk voor mensen met een rollator. 2022
2025
2030
2035
2040
Totale vraag naar geschikte woningen
1.475
1.540
1.775
2.110
2.275
Waarvan nultredenwoningen
460
465
550
670
720
Waarvan geclusterde woningen en plekken woonzorgcentrum
1.015
1.075
1.225
1.449
1.555
Bron: Woonzorgweter Compaenen
Tabel 6. Gemeente Bergen: vraag naar regulier geschikte woningen
Bovenstaande tabel maakt inzichtelijk hoe de vraag naar nultredenwoningen zich ontwikkelt in de gemeente Bergen (720 - 460 = 260 woningen). Geclusterde woningen Geclusterd wonen betreft levensloopgeschikte woningen in een woonvorm met 5 of meer wooneenheden waar overwegend ouderen wonen. Deze woningen zijn toegankelijk zijn zonder Wlz-indicatie. Er is een gemeenschappelijke (buiten)ruimte voor bewoners die gericht is op ontmoeting. Er kan sprake zijn van gezamenlijke ingekochte welzijn- en zorgarrangementen.
■ geclusterd wonen Geclusterd wonen betreft levensloopgeschikte woningen in een woonvorm met 5 of meer wooneenheden waar overwegend ouderen wonen.
Geclusterde woningen zijn een belangrijk ‘instrument’ om het gat tussen zelfstandig wonen (levensloopgeschikt/ nultreden) en wonen in een instelling (intramuraal) op te vangen. Ook kan het eenzaamheid voorkomen en het efficiënt vormgeven van zorg stimuleren. In de gemeente Bergen zijn op dit moment 88931 geclusterde woonplekken. In de categorie geclusterd wonen is op dit moment een extra vraag naar 100 woningen. In 2040 ligt het tekort – als er geen woningen worden toegevoegd aan de voorraad – op 370 woningen32.
Geclusterd wonen
2023
2025
2030
2035
2040
-100
-140
-220
-330
-370
Bron: Woonzorgweter Compaenen
Tabel 7. Gemeente Bergen: vraag-aanbodbalans geclusterde woonvormen voor ouderen, prognose (2023-2040; afgerond op 10-tallen)
In het onderzoek van Companen33 wordt in bovenstaande cijfers het jaar 2023 aangehouden als het jaar waar vraag- en aanbod in balans zijn. Zij spreken daarom in het onderzoek over een toename van de vraag in 2040 naar geclusterde woningen van 270 (370 - 100 = 270, zie ook tabel 7).
31 32
Particuliere huur en koop bijgeschat via Microdata.
33
Analyse woonzorgopgave senioren VONK (2024).
Analyse woonzorgopgave senioren VONK (2024).
37
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2023-2030
2031-2040
Totaal
Geclusterd wonen
+120
+150
+270
Woonzorgcentrum SOM/ zorggeschikte woningen
+30
+50
+80
Woonzorgcentrum PG/ zorggeschikte woningen
+60
+90
+150
Totaal
+210
+290
+500
Woonvorm
Bron: Woonzorgweter Compaenen
Tabel 8. Gemeente Bergen: vraag-aanbodbalans geclusterde woonvormen voor ouderen, prognose (2023-2040; afgerond op 10-tallen)
In onderstaande tabel wordt inzichtelijk gemaakt hoeveel geclusterde woningen er binnen welke prijsklasse en eigendomsvorm er tot 2040 bij moeten komen. Periode
Sociale huur
Middenhuur
Dure huur
Betaalbare koop
Overige koop
Totaal
2023-2030
+40
+50
+0
+20
+10
+120
2031-2040
+40
+60
+0
+30
+20
+150
Totaal
+80
+110
+0
+50
+30
+270
Bron: Woonzorgweter Compaenen
Tabel 9. Gemeente Bergen: uitbreidingsopgave geclusterd wonen uitgesplitst naar eigendom en prijsklasse, in aantallen
Zorggeschikte woningen / woonzorgcentrumplekken Een zorggeschikte woning is een zelfstandige woning die onderdeel is van een geclusterde vorm waarin Wlz-zorg geleverd kan worden. Het aanbod aan woonzorgcentrumplekken wordt bewoond door mensen met somatische of psychogeriatrische klachten. De praktijk leert dat een (groot) deel van deze plekken wisselend inzetbaar is: hetzij voor mensen met somatische (SOM) of psychogeriatrische (PG) problematiek, hetzij soms ook voor thuiszorg (Zvw) en tijdelijke zorg. In totaal zien we 573 plekken in een woonzorgcentrum (SOM en PG samen) in de gemeente Bergen. In tabel 8 is inzichtelijk gemaakt dat de totale uitbreidingsvraag naar zorggeschikte woningen/ woonzorgcentra in 2040 +230 woningen is (150+80=230). Zorgaanbieder Van Hollant realiseert binnen afzienbare tijd 30 plekken voor mensen met psychogeriatrische klachten. Deze plekken worden vanaf het jaar 2025 meegeteld in de balans van de vraag en het aanbod.
38
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Planinitiatieven ouderen Nultredenwoningen ■
Op de Rabobanklocatie Schoorl ligt een initiatief tot het ontwikkelen van appartementen. De 3-kamerappartementen zijn bedoeld voor senioren (voorrang voor 65+ die een eengezinswoning achterlaten).
■
Op locatie Elkshove ligt een initiatief voor de bouw van appartementen. De beoogde doelgroep voor deze woningen is ouderen die een sociale huurwoning in de gemeente Bergen achterlaten.
■
Op de locatie Petrusschool worden appartementen gebouwd. De beoogde doelgroep voor de driekamerappartementen is senioren (65+).
■
Op diverse locaties in Bergen (zoals Laanweg, St. Adelbertuskerk, Rode hert, Overduin, BSV, Harmonielocatie, dorpsplein etc) worden appartementen gerealiseerd in verschillende prijscategorieën (koop en huur). Deze woningen zijn niet specifiek voor de doelgroep senioren.
Geclusterde woningen ■
Kennemer Wonen heeft onlangs aan 6 (bestaande) huurwoningen in Bergen het seniorenlabel toegevoegd. Hierdoor is het aanbod geclusterde huurwoningen in de gemeente Bergen uitgebreid.
■
Op de Zuilenhof ligt een plan voor 26 seniorenwoningen in een zorgvilla.
Zorggeschikte woningen / woonzorgcentrumplekken ■
35
Zorgaanbieder Van Hollant realiseert binnen afzienbare tijd 30 plekken voor mensen met psychogeriatrische klachten. Deze plekken worden vanaf het jaar 2025 meegeteld in de balans van de vraag en het aanbod (+150)35.
Analyse woonzorgopgave senioren VONK (2024).
39
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Conclusie De totale bevolking in de gemeente Bergen groeit in de periode 2023 – 2040 met 510 inwoners, van 29.530 tot 30.040. Deze groei komt volledig voor rekening van de groep ouderen (65-plussers). Deze groep groeit met 1.955 inwoners tussen 2023 en 2040. Met deze groei, groeit ook de vraag naar verschillende woonvormen voor ouderen en ook het aantal ouderen met een intensieve zorgvraag dat zelfstandig in de wijk woont neemt toe. Om hen langer zelfstandig te laten wonen is de totale uitbreidingsopgave voor geclusterd wonen in de periode 20232040 in de gemeente Bergen +370 woningen (in 2023 is er een vraag naar 100 woningen en de vraag neemt in 2040 met 270 woningen toe (270+100=370)).
Zorgeschikt Geclusterd Nultreden
De uitbreidingsopgave voor nultredenwoningen is voor deze periode +260 en voor zorggeschikte woningen +230. +230
Inmiddels worden er in Bergen verschillende woonvormen (zowel bestaand als nieuwbouw, koop en huur) voor deze aandachtsgroep toegevoegd, maar (nog) niet voldoende (op woonzorgcentrumplekken PG na) om te voorzien in de vraag.
+270 +260
Bergen
Om langer zelfstandig wonen mogelijk te maken, is het belangrijk dat er naast voldoende geschikte, geclusterde en zorggeschikte woningen voor senioren er ook aandacht is voor: ■
Voldoende ontmoetingsplekken.
■
Een toegankelijke openbare ruimte die uitnodigt om te ontmoeten en beweging.
■
Goed georganiseerde zorg en ondersteuning in de wijk.
■
Mantelzorgers
+260 +240 +120 Heiloo
+250+230 +130
Castricum +40
+140+125
Uitgeest
Figuur 28. Toename van de vraag naar woningen in 2024, BUCH-gemeenten
40
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2.2 Mensen met een lichamelijke of zintuiglijke beperking (Aandachtsgroep uit het programma ‘Een thuis voor iedereen’) In Nederland heeft 15,2 procent van de volwassenen van 18 jaar of ouder één of meerdere lichamelijke beperkingen, in de gemeente Bergen bedraagt dit percentage 12,3%. De meeste mensen met een lichamelijke beperking hebben een motorische beperking, gevolgd door een zicht- of gehoorbeperking36.
Diverse woonbehoeftes De woonbehoefte van mensen met een lichamelijke beperking is divers. Wat zij allen gemeen hebben, is dat ze een woning naar gelang bestedingsruimte, en passend bij gezinsgrootte zoeken. Dit kan zowel een koopwoning als een huurwoning zijn. En niet alle mensen met lichamelijk beperking hebben een specifieke woonzorgvraag. Een deel woont dan ook ‘regulier’ en een (groot) deel van de groep mensen met een lichamelijke beperking kan (zelfstandig) wonen in een nultredenwoning.
■ lichamelijke en zintuiglijke beperkingen Bij een lichamelijke beperking zijn de bewegingsmogelijkheden verstoord. Denk hierbij aan onvrijwillige bewegingen zoals een spasme, coördinatieproblemen, verlamming of mensen met ontbrekende ledematen. Bij een zintuiglijke beperking werken één of meerdere zintuigen niet of minder goed. Meestal gaat het om een auditieve of visuele beperking. Een auditieve beperking betekent dat je doof of slechthorend bent. Iemand met een visuele beperking is blind of slechtziend37.
Voor personen met een lichamelijke beperking (die wegens ernstige en chronische medische redenen andere huisvesting nodig hebben dan regulier) zijn ruimtelijke aanpassingen in een (gelijkvloerse) zorggeschikte woning vereist. Denk hierbij aan verbrede deuren en aangepaste drempels. Voor personen met een zintuigelijke beperking zou de mogelijkheid tot digitale bediening of stem-handbediening de woonkwaliteit verbeteren. Maar er is ook een groep mensen met een lichamelijke beperking die door een grotere zorg- en ondersteuningsvraag meer gebaat is bij een geclusterde woonvorm en/of gespikkeld wonen. Geclusterd wonen met of zonder begeleiding Beschutte woonvorm waarbij de bewoner een eigen appartement of studio heeft met voorzieningen, maar ook met een ontmoetingsruimte in of bij het pand. De woningen zijn geschikt voor bewoners met een zwaardere zorgvraag. Gespikkeld wonen/individueel wonen met begeleiding Wonen in een reguliere, niet-geclusterde woning die vaak in de nabijheid van een woonvorm staat waarvandaan lichtere zorg en begeleiding geboden kan worden.
Voorbeelden van geclusterd en gespikkeld wonen.
36
Cijfers 2020, de Buurtatlas: gezondheid per buurt, wijk en gemeente van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. 37
Wat is een zintuiglijke beperking? - HandicapNL
41
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Huidige situatie Landelijk onderzoek naar woonwensen van mensen met een beperking (lichamelijk, zintuigelijk én verstandelijk) wijst uit dat tussen de 27.000 en 104.600 mensen met een beperking in Nederland ontevreden zijn over hun huidige huisvesting, omdat zij meer of andere woningaanpassingen nodig hebben (Verwey Jonker Instituut, 2019). Het gaat dus om een heel brede bandbreedte, maar ook over een heel diverse doelgroep. Bronnen vermelden niet hoeveel mensen beroep doen op een zorggeschikte woning. Daarvoor wordt uitgegaan van een aandeel van 10% van de bandbreedte omvang van de totale groep mensen die jaarlijks meer of andere woningaanpassingen nodig hebben. Het gaat dan om 2.700 tot 10.500 zorggeschikte woningen38. De variëteit in deze groep en zeker in de woonvormen die zij nodig hebben is groot. Het vergt een verdiepende verkenning om deze vraag voldoende recht te doen.
Vraagprognose Om de vraagprognose voor de aandachtsgroep mensen met een lichamelijk- en zintuigelijk beperking (die wegens ernstige en chronische medische redenen andere huisvesting nodig hebben) in de gemeente Bergen in beeld te brengen, is gebruik gemaakt van de afgegeven LG-indicaties van het CIZ. In combinatie met de bevolkingsprognose van de gemeente Bergen leidt dit tot een inschatting van de zorgvraag voor de periode tot 2040. Tabel 10 geeft de vraag aan LG-plekken tot 2040 weer. 2021
2025
2030
2035
2040
Geclusterd wonen
30
30
30
30
20
Gespikkeld wonen
<5
<5
<5
<5
<5
Bron: CIZ indicaties, bevolkingsprognose Bergen en bewerking Compaenen
Tabel 10. Gemeente Bergen: vraagprognose LG (2021-2040)
Rolstoeltoegankelijke woningen Het is landelijk beleid dat rolstoelgeschikte woningen in de sociale huurvoorraad zitten, ongeacht het inkomen van de bewoner. In de cijfers gaat het om woningen die volledig rolstoelgeschikt zijn. Er bestaat veel overlap tussen de groep mensen met een lichamelijke beperking en ouderen, omdat veel lichamelijke/mobiliteitsbeperkingen gepaard gaan met leeftijd. In deze cijfers is de woonbehoefte van mensen die door ouderdom rolstoelafhankelijk worden niet opgenomen. Zij zijn opgenomen bij de doelgroep ouderen, behoefte aan geclusterde woningen, somatisch.
38
Onderzoek voorwaarden huisvesting aandachtsgroepen, Companen, Ministerie van BZK, 2 juni 2024
42
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Wachtlijsten Voor de groep mensen met een lichamelijke en/of zintuigelijke beperking die door een grotere zorg- en ondersteuningsvraag meer gebaat is bij een geclusterde woonvorm en/of gespikkeld wonen, gelden soms wachtlijsten. Waar de ene woonvorm direct woonruimte beschikbaar heeft, kent de ander een wachtlijst. Dit heeft te maken met de zorg- en ondersteuningsbehoefte, het type woning en soms ook de geografische ligging. Organisaties geven daarbij aan dat de wachtlijsten actieve- en inactieve wachtenden kennen en dat mensen soms bij meerdere locaties tegelijk ingeschreven staan, hetgeen een vertekend beeld geeft. Nader onderzoek naar de woonzorgvraag in de gemeente Bergen voor deze aandachtgroep is daarom wenselijk.
Conclusie De woonbehoefte van mensen met een lichamelijke beperking is divers. Wat zij allen gemeen hebben, is dat ze een woning naar gelang bestedingsruimte, en passend bij gezinsgrootte zoeken. De vraag naar zorggeschikte woningen voor mensen met een lichamelijke of zintuigelijke beperking die wegens ernstige en chronische medische redenen huisvesting nodig hebben, neemt de komende jaren toe, waarbij vooral de vraag naar geclusterde woningen (met +10) toe zal nemen. Cijfers over het aanbod ontbreken. Daarom is nader onderzoek wenselijk. Toekomstige onderzoek in de regio en de Monitor Huisvesting Aandachtsgroepen zullen naar verwachting in 2025 deze aanvullende informatie geven.
43
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2.3 Mensen met een verstandelijke beperking (Aandachtsgroep uit het programma ‘Een thuis voor iedereen’) Ongeveer 440.000 Nederlanders hebben een verstandelijke beperking. Op basis van uitsluitend demografische ontwikkelingen zal het absoluut aantal mensen met een verstandelijke beperking in Nederland de periode 20182040 naar verwachting met 4% stijgen39. Aan de hand van Wlz-indicatiegegevens en de bevolkingsprognose van de gemeente Bergen heeft Companen40 een inschatting opgesteld van de zorgvraag van mensen met een verstandelijk beperking voor de periode tot en met 2040. In deze basisprognose is inzichtelijk gemaakt hoe de totale zorgvraag van verstandelijk beperkten zich zal ontwikkelen. Bovenstaande tabel toont de verwachte vraag naar VG-plekken volgens de basisprognose: een beleidsvrije, demografische doorrekening op basis van de huidige vraag.
Woonbehoefte Deze aandachtsgroep omvat personen met veel verschillende woonwensen en -behoeften. Wat zij allen gemeen hebben, is dat ze een woning naar gelang bestedingsruimte, en passend bij gezinsgrootte zoeken. Dit kan zowel een koopwoning als een huurwoning zijn. Een verstandelijke beperking maakt het soms lastiger om zelfstandig te wonen. Mensen met een licht verstandelijke beperking kunnen vaak regulier wonen als zij een vorm van begeleiding en, indien nodig, ook zorg krijgen. Voor mensen met een zwaardere verstandelijke beperking bestaan er verschillende geclusterde woonconcepten die een combinatie van huisvesting, zorg en begeleiding bieden. De wooneenheden zijn vaak geclusterd en zorggeschikt, maar het is ook mogelijk om thuis te wonen met zorg en ondersteuning (vpt, mpt). Een rustige en veilige omgeving met groen, OV en voorzieningen in de buurt vergemakkelijkt het participeren in de samenleving voor mensen uit deze aandachtsgroep. Huisvesting in woonwijken is daarom het meest geschikt41.
Vraagprognose In de verwachte vraag naar VG-plekken volgens de Basisprognose, is in het onderzoek van Companen onderscheidt naar geclusterde en gespikkelde woonplekken gemaakt. Tabel 11 geeft de vraag aan VG-plekken tot 2040 weer. Goed op te merken is dat in het woonbehoefteonderzoek van Companen43 geen categorie meervoudig beperkt is opgenomen. Bij deze categorie is de hoofddiagnose leidend. Deze categorie is dus óf opgenomen in de categorie lichamelijk- óf verstandelijk beperkt.
2021
2025
2030
2035
2040
Geclusterd wonen
290
280
270
260
260
Gespikkeld wonen
30
40
50
60
60
Totaal
320
320
320
320
320
Bron: CIZ indicaties, bevolkingsprognose Bergen en bewerking Compaenen
Tabel 11. Gemeente Bergen: vraagprognose VG (2021-2040)42
39 40
https://www.vzinfo.nl/verstandelijke-beperking/zorg Companen, Woningmarktonderzoek, Gemeente Bergen
41
Onderzoek voorwaarden huisvesting aandachtsgroepen, Companen, Ministerie van BZK, 2 juni 2024
44
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Aanbod Bij de gemeente is niet inzichtelijk hoeveel geclusterde en gespikkelde wooneenheden er in de gemeente Bergen zijn voor deze doelgroep. Nader onderzoek naar de woonzorgvraag in de gemeente Bergen voor deze aandachtgroep is daarom wenselijk. Wachtlijsten Voor de groep mensen met verstandelijke beperking die door een grotere zorg- en ondersteuningsvraag meer gebaat is bij een geclusterde woonvorm en/of gespikkeld wonen, gelden soms wachtlijsten. Waar de ene woonvorm direct woonruimte beschikbaar heeft, kent de ander een wachtlijst. Dit heeft te maken met de zorg- en ondersteuningsbehoefte, het type woning en soms ook de geografische ligging. Organisaties geven daarbij aan dat de wachtlijsten actieve- en inactieve wachtenden kennen en dat mensen soms bij meerdere locaties tegelijk ingeschreven staan, hetgeen een vertekend beeld geeft. Nader onderzoek naar de woonzorgvraag in de gemeente Bergen voor deze aandachtgroep is daarom wenselijk. Geclusterd wonen met of zonder begeleiding Beschutte woonvorm waarbij de bewoner een eigen appartement of studio heeft met voorzieningen, maar ook met een ontmoetingsruimte in of bij het pand. De woningen zijn geschikt voor bewoners met een zwaardere zorgvraag.
Gespikkeld wonen/individueel wonen met begeleiding Wonen in een reguliere, niet-geclusterde woning die vaak in de nabijheid van een woonvorm staat waarvandaan lichtere zorg en begeleiding geboden kan worden.
Conclusie
Voorbeelden van geclusterd en gespikkeld wonen.
Voor iedereen die tot deze aandachtsgroep behoort is het van belang dat hun wooneenheid zorggeschikt is en dat er de mogelijkheid is om maatwerk aanpassingen te doen. Een zorggeschikte woning maakt zorg op afroep makkelijker en efficiënter en vermindert belemmeringen in alledaagse handelingen. Omdat deze groep personen zulke diverse woonbehoeftes heeft, zijn ook de gepaste woonvormen divers. Inzichtelijk is de verwachte vraag naar zorggeschikte VG-plekken, waarbij ook de behoefte naar geclusterde (-10 in 2040) en gespikkelde woonplekken (+10) in beeld is gebracht. Cijfers over het huidige aanbod ontbreken. Toekomstige onderzoeken in de regio en de Monitor Huisvesting Aandachtsgroepen zullen naar verwachting in 2025 deze aanvullende informatie geven.
42
Onduidelijk is of in dit onderzoek rekening is gehouden met de toenemende vergrijzing binnen deze doelgroep en dus de extra vraag naar nieuwe passende woningen/woonvoorzieningen voor ouderen met een verstandelijke beperking.
43
Companen, Woningmarktonderzoek 2021, Gemeente Bergen
45
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2.4 Mensen met een psychische kwetsbaarheid en de klinische GGZ (Aandachtsgroep uit het programma ‘Een thuis voor iedereen’) Achttien procent van de Nederlanders had in het afgelopen jaar een psychische aandoening. En bijna de helft van alle mensen (42,7%) krijgt in zijn of haar leven te maken met psychische problemen (psychische kwetsbaarheid). De mensen die aankloppen voor hulp bij de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) zijn daarom ook divers. De diagnostiek, leeftijd en ondersteuningsbehoefte varieert.
■ geestelijke gezondheidszorg (ggz) We kennen de basis GGZ. Daaronder vallen milde en licht psychische klachten die vaak kort te behandelen zijn en in ambulante setting plaats kunnen vinden. Onder gespecialiseerde GGZ vallen de zwaardere psychische aandoeningen44.
Bij ernstige psychische problemen kan een opname in een ggz-instelling aan de orde zijn. GGZ staat voor geestelijke gezondheidszorg. Tijdens de opname staat het behandelen van het ziektebeeld centraal. Dit heet klinische behandeling. Een GGZ-behandeling met opname (Zvw) duurt maximaal 3 jaar. Wanneer het duidelijk is dat na de eerste 3 jaar er nog behandeling in combinatie met wonen nodig is en de verwachting is dat dit hierna niet meer nodig zal zijn, kan er een GGZ-B indicatie worden afgegeven (Wlz). Ze noemen dit ook wel een voortgezet verblijf.
In Nederland hebben rond de 2.100 personen een GGZ-B indicatie. In de gemeente Bergen wordt geen specialistische GGZ aangeboden. De vestigingslocatie van de GGZ is van invloed op het aantal inwoners dat gebruik maakt van de klinische behandeling binnen de gemeente.
Woonbehoefte mensen met een psychische kwetsbaarheid Mensen met een psychische kwetsbaarheid kunnen veelal zelfstandig wonen of gespikkeld wonen in woonwijken. Zij wonen in woningen die passen bij hun gezinsgrootte en inkomen. Voor mensen met een psychische kwetsbaarheid die andere huisvesting nodig hebben om passend te wonen kan een aanpassing, zoals bijvoorbeeld betere geluidsisolatie helpen, om zo prikkelarm mogelijk te kunnen wonen. En wanneer de zorgbehoefte van mensen uit deze groep groot is, dan biedt geclusterd wonen met begeleiding vaak een uitkomst45.
44
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/geestelijke-gezondheidszorg
Aantal mensen dat aanspraak maakt op zorgprofielreeks GGZ-B
Bergen
0
Uitgeest
0
Castricum
25
Heiloo
25
Bron: CIZ-databank
Tabel 12. Het aantal mensen dat aanspraak maakt op zorgprofielreeks GGZ-B in de gemeente Bergen, augustus 2024
45
Onderzoek voorwaarden huisvesting aandachtsgroepen, Companen, Ministerie van BZK, 2 juni 2024.
46
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Woonbehoefte mensen die uitstromen uit de klinische GGZ Het grootste deel van de mensen die uitstroomt uit de klinische GGZ stroomt uit naar Beschermd Wonen. Personen die uitstromen uit de klinische GGZ naar reguliere huisvesting komen meestal in geclusterde woonvormen of reguliere, zelfstandige woningen met (ambulante) begeleiding terecht. Voor hen zijn woningen met een huurprijs onder de kwaliteitskortingsgrens geschikt. Een beschermde woonomgeving met weinig prikkels is van belang46. Ter volledigheid: In de regio Alkmaar zien we dat woningen met een huurprijs onder de kwaliteitskortingsgrens veelal passend worden toegewezen aan jongeren tot 23 jaar, omdat zij bij een huur boven de Kwaliteitskortingsgrens geen aanspraak kunnen maken op huurtoeslag. Deze aandachtsgroep stroomt in de regio daarom vaak uit naar passende woningen met een huur tot de lage aftoppingsgrens. Omdat de uitstroom van deze aandachtsgroep veelal huishoudens betreft van 23 jaar en ouder wordt het verschil in huur grotendeels gedekt door de huurtoeslag. Uitstroom De uitstroom van deze groep is laag. Het grootste deel dat wel uitstroomt, stroomt uit naar Beschermd Wonen. De uitstroom naar een woonvorm of reguliere woning met ambulante begeleiding is zeer beperkt. Het gaat hooguit om enkele personen per gemeente per jaar. Meer specifieke cijfers zijn (vooralsnog) niet beschikbaar.
Voor hen die geen woning heeft om naar uit te stromen, is er het PACT en het Transferpunt (zie hoofdstuk 4).
Planinitiatieven -
Conclusie De aandachtsgroep is zeer divers, net als hun zorg- en/of ondersteuningsbehoefte. Mensen met een psychische kwetsbaarheid kunnen veelal zelfstandig wonen of gespikkeld wonen in woonwijken al dan niet met begeleiding. Zij wonen in woningen die passen bij hun gezinsgrootte en inkomen. Slechts een kleine groep stroomt uit, uit de klinische GGZ. Van hen stroomt het grootste deel uit naar Beschermd wonen. Voor uitstromers die zelfstandig gaan wonen is een sociale huurwoning onder de kwaliteitskortingsgrens doorgaans de gepaste woonvorm, vaak met ambulante begeleiding. De aantallen hebben in verhouding tot andere groepen beperkte betekenis. Voor zowel van de groep mensen met een psychische kwetsbaarheid als uitstromers uit de klinische GGZ is de woonzorgvraag (kwantitatief) lokaal niet inzichtelijk. Toekomstig onderzoek in de regio en de Monitor Huisvesting Aandachtsgroepen zullen naar verwachting in 2025 deze aanvullende informatie geven.
46
Onderzoek voorwaarden huisvesting aandachtsgroepen, Companen, Ministerie van BZK, 2 juni 2024.
47
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2.5 Uitstromers Beschermd Wonen (Aandachtsgroep uit het programma ‘Een thuis voor iedereen’) Beschermd wonen is bedoeld voor inwoners vanaf 18 jaar die vanwege psychische problematiek tijdelijk (maximaal drie jaar) niet zelfstandig kunnen wonen zonder de directe nabijheid van 16-24 uur per dag toezicht of ondersteuning. De doelgroep is heel divers: van jongvolwassenen met een autismespectrumstoornis tot uitbehandelde verslaafden. De ondersteuning is niet altijd planbaar en de ondersteuningsvraag van de cliënt is niet altijd uitstelbaar. Zij hebben daarom 24-uurszorg nodig in een instelling. Beschermd wonen is in principe tijdelijk47. Sinds het ingaan van de Wmo2015 is Beschermd wonen een taak van de centrumgemeenten. Mogelijk gaat dit veranderen. De regiogemeenten, waaronder de gemeente Bergen, hebben echter vooruitlopend hierop al afgesproken (collegebesluit 1e kwartaal 2022) dat er voor wat betreft het in stand houden van voldoende plekken Beschermd wonen regionaal wordt samengewerkt.
Beschermd thuis Mensen met psychiatrische en sociaal-maatschappelijke problemen kunnen hun zelfstandigheid vaker behouden als passende ondersteuning in de thuissituatie beschikbaar is. Daarom wordt ingezet op de duurzame beweging om kwalitatief goede, beschikbare en betaalbare hulp dichtbij mensen te organiseren: van beschermd wonen naar een beschermd thuis. Beschermd thuis bestaat uit maximaal 14 uur intensieve ambulante begeleiding met het daarbij behorende toezicht. De ondersteuning die vanuit Beschermd thuis geleverd wordt, is niet altijd planbaar, maar - in het algemeen – wel uitstelbaar tot het volgende dagdeel (ochtend, middag, avond, nacht). Dit in tegenstelling tot Beschermd wonen. Het doel van Beschermd thuis is het voorkomen van instroom in Beschermd wonen en het bevorderen van uitstroom vanuit Beschermd wonen. Tevens kan Beschermd thuis een passende woonsetting zijn voor cliënten waarvoor de stap naar zelfstandig wonen te groot is. Door inzet van Beschermd thuis wordt het ‘gat’ tussen intramuraal wonen en zelfstandig wonen in de wijk gedicht.
Beschermd Wonen/ Beschermd thuis cijfers In de regio Alkmaar woonden in 2023 circa 250 mensen beschermd (zie tabel 13). In de gemeente Bergen wonen 4 personen met een Beschermd Wonen of een Beschermd Thuis indicatie. Dit betekent dat 4 inwoners met een indicatie in Bergen verblijven, maar dit betekent niet dat deze inwoners voor het Beschermd wonen, ook al in de gemeente Bergen woonden. Ook kunnen inwoners uit Bergen met een indicatie elders in het land kunnen verblijven. Zo zijn er mensen die in een safehouse48 verblijven en dus in bijvoorbeeld Den Haag wonen, maar wel uit Bergen komen49.
47 48
Beschermd wonen/Beschermd thuis, regio Alkmaar
Safehouses in Nederland zijn een veilige plek waar ex-verslaafden enige tijd begeleid kunnen wonen.
2023 Q1
Q2
Q3
Q4
Beschermd Thuis
57
49
50
46
Beschermd Wonen
253
248
253
255
Bron: www.waarstaatjegemeente.nl, rapport Beschermd Wonen
Tabel 13. Aantal cliënten met een Beschermd wonen indicatie, 2023 regio Alkmaar.
49
Uitgaande van 250 indicaties op 300.000 inwoners; circa 83 personen met een indicatie voor Beschermd Wonen die woonachtig zijn of waren in de BUCH-gemeenten.
48
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Met andere woorden, Beschermd wonen kent een specifiek en divers aanbod, zodat de juiste zorg en ondersteuning aan de doelgroep geleverd kan worden. In de cijfers hiernaast is dus de vestigingsplaats van de zorgaanbieder leidend.
Beschermd Wonen - Beschermd Thuis
De ongelijke spreiding van Beschermd Wonen binnen de BUCH-gemeenten is dus te verklaren door de vestigingslocaties van de instellingen in de gemeenten. Zo bevindt zich in Heiloo de GGZ NHN (Willibrordus) en in Castricum Parnassia, waar naast Beschermd Wonen, ook WLZ, ZVW en/of forensische zorg word(t) (en) geleverd.
Bergen
4
Uitgeest
2
Castricum
8
Heiloo
10
Bron: Gemeente Alkmaar
Tabel 14. Het aantal personen Beschermd Wonen - Beschermd Thuis in de gemeente Bergen, juni 2024
Beschermd wonen in de regio
De Netwerkorganisatie regio Alkmaar verzorgt de inkoop en het contractmanagement voor Beschermd wonen en Beschermd thuis in de regio Alkmaar. De hiernaast genoemde partijen hebben een contract voor Beschermd wonen en/of Beschermd thuis in de regio Alkmaar50. In figuur 29 is het aantal cliënten per aanbieder in 2023 ■ Leviaan (alleen BT) ■ Woonvoorziening De Brug tot en met juli 2024 weergegeven. In dit overzicht zijn de safehouse, ■ dnoDoen nazorgtrajecten en buitenregionale plaatsingen ook meegenomen. Beschermd Wonen kent overigens nauwelijks wachtlijsten, maar er zijn wel te weinig plekken voor LVB (laag verstandelijk beperkten) vooral in combinatie met psychische problematiek en/of verslaving. In 2024 is in de regio gestart met de voorbereidingen op de nieuwe inkoop voor Beschermd wonen en daarin wordt bovenstaande meegenomen.
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■
Esdege Reigersdaal GGZ Noord-Holland Noord Kopzorg Leger des Heils St. Ontmoeting Parnassia RJBW KAM (alleen BT) ‘s Heerenloo Joy Living De Heeren van Zorg (alleen BT) Stichting Exodus Nederland (alleen BT)
Afname van aantallen door openstelling Wlz Tot 2021 waren inwoners die langdurig zorg en ondersteuning nodig hadden bij het dagelijks leven, aangewezen op hulp van gemeenten in de vorm van Beschermd Wonen of Wmoondersteuning aan huis. Vanaf 2021 ontvangen inwoners waarvan vaststaat dat zij blijvend zijn aangewezen op een 24-uurs beschermende woonomgeving en zorg op afroep, zorg vanuit de Wlz (zorgprofiel GGZ Wonen). Het aantal inwoners in de gemeente Bergen dat in augustus 2024 aanspraak maakte op de Wlz GGZ Wonenzorgprofielreeks is 15. De uitstroom van Wlz-cliënten GGZ Wonen is dusdanig klein, dat enkel naar uitstroom uit Beschermd Wonen vanuit de Wmo gekeken wordt.
Uitstroom uit Beschermd wonen en woonbehoefte Zoals gezegd is Beschermd Wonen in principe tijdelijk. Echter, een deel van de mensen die beschermd woont, zal uitstromen naar zorg vanuit de Wlz, wanneer zij gebaat zijn bij op een 24-uurs beschermende woonomgeving en zorg op afroep. Na afronding van een Beschermd-wonen-traject keert echter ook een deel terug naar huis, al dan niet met begeleiding. Ook stroomt een deel zelfstandig uit, via een lootwoning of doordat hij/zij een woning vindt door voldoende inschrijftijd. Voor hen die geen woning hebben om naar uit te stromen, is er het PACT en het Transferpunt. In 2023 zijn in de regio Alkmaar via het PACT 28 inwoners na een Beschermd-wonen-traject uitgestroomd via het 50
Beschermd wonen/Beschermd thuis, regio Alkmaar
49
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
GGZ NHN Kop-Zorg
33
dnoDoen Parnassia De Brug
16 19
Leger des Heils Ontmoeting Joy Living Leviaan
5
Esdege Reigersdaal Overig
1
's Heerenloo
Stiching Exodus Nova House De Stam Baas in Zorg De Hoofdtrainer De Bruggen Jij bent aan zet
34 32
50
1 1 2 1 1 1 1 1 1
Transferpunt.
40
Gepaste huisvesting voor personen die uitstromen uit Beschermd Wonen (BW) zijn studio’s, (kleine) appartementen of gezinswoningen. In veel gevallen zal een huurprijs onder de kwaliteitskortingsgrens het meest passend zijn. Geclusterd wonen in de vorm van begeleid wonen of zelfstandig wonen in een wooncomplex of een zelfstandige woning zijn de meest gepaste huisvestingsmogelijkheden. Hier komt vaak ambulante begeleiding bij kijken. Ook is een beschermende, beschutte woonomgeving van belang, met niet te veel prikkels51. Vanuit het PACT is in 2023 geschat dat er in de regio Alkmaar jaarlijks 30 tot 50 woningen nodig zijn voor mensen die vanuit Beschermd Wonen uitstromen.
19 17 18 20
11
6 3 3 3 3
De Heeren van Zorg RJBW-KAM
6
9 9 10
24 27
44
gemeente Bergen NH
4 4 4
Voor meer informatie over uitstroom via het PACT, zie bijlage 4.
Planinitiatieven Er liggen diverse planinitiatieven waarbij sociale huur wordt toegevoegd. Zie bijlage 1.
1 1
2023
2024
Bron: Wmo dashboard
Conclusie
Figuur 29. aantal cliënten per aanbieder in 2023 tot en met 6 augustus 2024.
Door de openstelling van de Wlz en de ingezette afschaling van intramurale zorg naar ambulante ondersteuning, is voldoende kwantitatief en kwalitatief aanbod Beschermd Wonen beschikbaar voor de aandachtsgroep in de regio, specifieke zorg soms uitgezonderd (waar sterk op wordt gemonitord en naar wordt gehandeld). Wel neemt, door de uitstroom vanuit Beschermd Wonen naar bijvoorbeeld Beschermd Thuis, de vraag naar passende en betaalbare woningen toe. In de meeste gevallen wordt er bij uitstroom een beroep gedaan op corporaties voor de huisvesting van deze doelgroep (via het Transferpunt) en mede daardoor ontstaat er een grotere druk op de sociale voorraad. Gepaste huisvesting voor personen die uitstromen uit Beschermd Wonen (BW) zijn namelijk studio’s, (kleine) appartementen of gezinswoningen. In veel gevallen zal een huurprijs onder de kwaliteitskortingsgrens het meest passend zijn. Geclusterd wonen in de vorm van begeleid wonen of zelfstandig wonen in een wooncomplex of een zelfstandige woning zijn de meest gepaste huisvestingsmogelijkheden. Geschat is in 2023 vanuit het PACT dat er in de regio Alkmaar jaarlijks 30 tot 50 woningen nodig zijn.
51
Onderzoek voorwaarden huisvesting aandachtsgroepen, Companen, Ministerie van BZK, 2 juni 2024
50
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2.6 (Dreigend) dakloze mensen (Aandachtsgroep uit het programma ‘Een thuis voor iedereen’) De definitie van ‘opvang’ in de wet stelt dat dit gaat om onderdak en begeleiding voor personen die de thuissituatie hebben verlaten en niet in staat zijn zich op eigen kracht te handhaven in de samenleving (een psychische kwetsbaarheid hebben, kampen met een verslaving of een combinatie). Maatschappelijke opvang is daarmee een sluitstuk van een hele keten aan andere netwerkpartners, zoals politie, woningcorporaties, zorginstellingen, justitie etc. In de gemeente Bergen worden verschillende vormen van maatschappelijke opvang aangeboden, zoals opvang voor dak- en thuislozen.
Dak- en thuislozen gemeente Bergen In de gemeente Bergen worden dakloze personen opgevangen door dnoDoen (d.m.v. subsidiëring door centrumgemeente Alkmaar). DnoDoen biedt dag- en nachtopvang, opvang in de wijk, een trainingshuis en Housing First (allen gesitueerd in Alkmaar).
Aantal beschikbare plekken Nachtopvang
45
Opvang in de wijk
66
Trainingshuis
20
Housing First
27
stopt per 1 mei 2025
Bron: dnoDoen
■ trainingshuis alkmaar Het Trainingshuis in Alkmaar biedt begeleiding aan mensen die tijdelijk niet zelfstandig kunnen wonen door bv. psychosociale problematiek en het ontbreken van de vaardigheden of motivatie. Daarnaast kampen cliënten dikwijls met problemen op het gebied van verslaving, psychiatrie en/of verstandelijke beperking of een combinatie hiervan. In een woning verblijven meerdere cliënten of een gezin. De woningen zijn voorzien van een eigen slaapruimte. De douche, keuken en toilet worden gedeeld met de overige bewoners die ook in de woning verblijven en bewoners betalen een eigen bijdrage. Deze voorziening sluit naar verwachting in 2025 en Tijdelijk thuis start in 2025. Bij Tijdelijk Thuis huren de toekomstige bewoners een studio met een eigen voordeur.
Tabel 15. Aantal beschikbare plekken opvang voor dak- en thuislozen naar soort, gemeente Alkmaar juni 2024
Dak- en thuislozen, aantallen De omvang van de groep mensen in Nederland die (dreigend) dakloos is, wordt door CBS geschat op 30.600 personen (1 januari 2023). Dit terwijl maatschappelijke organisaties schatten dat er rond de 100.000 mensen zijn die dak- of thuisloos zijn (zie kader op de volgende pagina). Vanwege dit grote verschil ontwikkelden Hogeschool Utrecht en Kansfonds een daadwerkelijke telling van het aantal mensen dat per gemeente dak- of thuisloos is: de ETHOS telling52.
52
De volgende groepen worden in beeld gebracht bij een ETHOS telling: mensen die leven in de openbare ruimte, mensen in de noodopvang, mensen in een tijdelijke opvang voor dakloze mensen, mensen die uitstromen uit een instelling, mensen in niet-conventionele woonplekken, mensen die tijdelijk verblijven bij familie, vrienden of kennissen en mensen met dreigende huisuitzetting.
51
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
In 2023 hebben de eerste regio’s aan een ETHOS telling deelgenomen, maar de regio Alkmaar komt op zijn vroegst in 2026 in aanmerking (de plekken in 2024 en 2025 zitten vol) voor deze telling (voor meer informatie, zie bijlage). De gemeente Alkmaar wil hier niet op wachten en heeft besloten in Q4 2024 te starten met de telling via het bureau HHM (zie meer info in de bijlage). De gemeente Bergen werkt aan dit onderzoek mee, zodat ook lokale cijfers over dak- en thuislozen in Q1 van 2025 beschikbaar komen. Dak- en thuislozen, gemeente Bergen Ook in de regio Alkmaar is op dit moment dus het aantal mensen dat dak- of thuisloos (nog) niet goed in beeld. Een deel van hen, wordt echter wel opgevangen bij dnoDoen en is daarmee in beeld. Het is niet mogelijk te herleiden waar de mensen die bij dnoDoen opgevangen worden, vandaan komen. Dit wordt namelijk niet bijgehouden en voor de maatschappelijke opvang geldt landelijke toegankelijkheid. Echter, indien iemand wordt opgevangen bij dnoDoen, volgt er een intake. Bij de intake wordt beoordeeld of iemand in de regio een goede kans heeft om weer zelfredzaam te worden, of dat dit in een andere regio een grotere kans van slagen heeft.
Uit deze intakes blijkt dat het overgrote deel van de mensen die in de maatschappelijke opvang bij dnoDoen wordt opgevangen al lange tijd binding met de regio Alkmaar heeft; men woonde voordat men dakloos werd in verreweg de meeste gevallen ook in de regio.
gemeente Bergen NH
■ ethos telling dak- en thuislozen De grote variatie in inzicht in het aantal daken thuisloze mensen, is toe te schrijven aan verschillende methodes om de omvang van de groep dak- en thuisloze mensen in kaart te brengen. Zo neemt de ETHOS telling de volgende groepen mee: 1. 2. 3. 4.
5. 6. 7.
Mensen die leven in de openbare ruimte Mensen in de noodopvang Mensen in een tijdelijke opvang voor dakloze mensen Mensen die een instelling verlaten zonder vervolghuisvesting en mensen die langer in een instelling verblijven wegens gebrek aan passende vervolghuisvesting Mensen in niet-conventionele woonruimte vanwege een gebrek aan passende huisvesting Mensen die tijdelijk verblijven bij familie, vrienden of derden Mensen met een dreigende uithuiszetting zonder passende vervolghuisvesting
Het CBS neemt in haar benadering enkel de categorieën 1, 2, 5 en 6 mee, en voor categorie 3 geen 24-uurs opvang. Ook laat het CBS personen jonger dan 18 en ouder dan 65 en mensen die op illegale wijze in Nederland verblijven buiten beschouwing.
Economisch en niet-economisch dakloze mensen en hun woonbehoefte We maken binnen de aandachtgroep dak- en thuislozen onderscheid tussen economisch en niet-economisch dakloze mensen. ■
Economisch daklozen Economisch daklozen zijn mensen die geen dak boven hun hoofd hebben vanwege gebeurtenissen in hun leven, zoals scheiding, werkloosheid of faillissement. Zij zijn met enkel een woonruimte geholpen en zijn verder in veel gevallen zelfredzaam. Economisch dakloze personen hebben veelal op zeer korte termijn een sociale huurwoning of appartement nodig die passend bij het inkomen en de gezinssituatie. Dit kan ook een tijdelijke woning, zoals een flexwoning of een kamer zijn, mits er zicht is op een meer permanente woning. De gemeente Bergen kent voor deze groep geen speciaal beleid of aparte woonvormen. Deze groep is aangewezen op het eigen netwerk, middelen en zoekmethoden om passende huisvesting te vinden.
52
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie ■
gemeente Bergen NH
Niet-economisch daklozen De groep niet-economisch dakloze mensen is minder zelfredzaam en heeft vaak een combinatie van wonen en zorg nodig. Dit maakt dat de voorwaarden voor huisvesting bij deze subgroepen anders kan zijn53. Voor niet-economisch dakloze personen is de noodzaak groot om snel een eigen woonplek te vinden. Onderzoek van Companen54 wijst uit dat deze groep het liefst een zelfstandige sociale huurwoning, met minimaal 1 slaapkamer en doorgaans onder de eerste aftoppingsgrens vindt.
Dakloze jongeren wensen doorgaans woonruimte met een huurprijs onder de kwaliteitskortingsgrens. Soms kan een kamer of bijvoorbeeld een flexwoning een oplossing bieden, mits die als stabiele huisvesting fungeert. Voor jongeren binnen deze doelgroep kunnen eventueel gedeelde voorzieningen worden gerealiseerd. Dit kan in de vorm van begeleid wonen, gemengd wonen, gespikkeld wonen, groepswonen of geclusterd wonen met begeleiding. Wanneer sprake is van gedragsproblematiek geldt een aantal voorwaarden aan de leefomgeving (prikkelarm, en/of acceptatie afwijkend gedrag, voorkomen segregatie, daar waar mogelijk in een woonwijk). Daarnaast zijn ook sociale factoren relevant. Het is van belang dat er voldoende aanspraak mogelijk is, bijvoorbeeld met familie, of een sociale ontmoetingsplek in de buurt. Om aan de begeleidingsbehoefte van deze groep te voldoen, is (intensieve) ambulante begeleiding in de buurt of op afstand vereist55.
Uitstroom uit de opvang Met het Nationaal Actieplan Dakloosheid is de huisvestingsopgave voor mensen die dak- of thuisloos zijn sterk in beweging. In het Actieplan is afgesproken om zoveel mogelijk uit te gaan van Housing first; dus uitstroom naar reguliere woningen. Hierdoor zal de komende tijd de huisvestingsopgave verschuiven naar meer zelfstandig wonen, hetgeen door het programma ‘Een thuis voor iedereen ’wordt bekrachtigd (zowel aan aandachts- als een urgente groep (voor de uitstroom uit de maatschappelijke opvang)). Op dit moment gaat van de 30.600 mensen die dak- of thuisloos zijn jaarlijks circa 45% (circa 14.000 personen) zelfstandig wonen. Deels in een reguliere woning, deels in een vorm van geclusterd of begeleid zelfstandig wonen. Op basis van de huidige praktijk zijn de volgende aantallen jaarlijks landelijk gewenst voor uitstroom van mensen die dak- of thuisloos zijn: ■
Naar geclusterd wonen: 6.300 à 7.000 huishoudens per jaar.
■
Naar zelfstandig wonen: 7.000 à 7.700 huishoudens per jaar.
Gelet op de afspraken in het Actieplan zijn de aantallen voor zelfstandig wonen een minimum56. In de regio Alkmaar bemiddelt het Transferpunt57 mensen die uitstromen uit een instelling naar een zelfstandige woning met voorrang naar een sociale huurwoning, de zogenaamde verdienwoning.
53 | 54 | 55 | 57
Onderzoek voorwaarden huisvesting aandachtsgroepen, Companen, Ministerie van BZK, 2 juni 2024.
56
Nationaal Actieplan Dakloosheid, Eerst een Thuis, een rapport van de Rijksoverheid.
53
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Via het PACT ‘Wonen met ondersteuning, commitment op leefbaarheid’ (PACT) kan een deel van de nieteconomisch daklozen (uitstromers uit de maatschappelijke opvang, uit Housing First en uit Beschermd Wonen van DnoDoen), die met één of twee jaar woonbegeleiding en/of behandeling weer zelfstandig kunnen (gaan) wonen, voorrang krijgen op een sociale huurwoning. Mensen die verblijven in de nachtopvang, worden niet door het PACT bemiddeld. Meer informatie over het PACT is te vinden in bijlage 3. Prognoses De dakloosheid en daarmee de vraag naar maatschappelijk opvang neemt landelijk toe. Overal is een toename van dak-of thuisloze jongeren en gezinnen te zien, maar aantallen worden geschat (zie paragraaf Dak- en thuislozen, aantallen). Binnen de maatschappelijke opvang neemt ook het aandeel mensen met gedragsproblematiek toe. Daarmee wordt gedoeld op het aantal mensen met zowel psychische problematiek als verslaving en vaak ook een laag IQ. Deze mensen veroorzaken soms risicovol en verward gedrag en worden geregeld geweigerd in de daklozenopvang. Dit betekent dat deze mensen op straat belanden waarmee risico’s in de openbare orde en veiligheid toenemen. Vaak voldoen mensen niet aan de criteria voor gedwongen opname58.
Planinitiatieven Er liggen diverse planinitiatieven waarbij sociale huur wordt toegevoegd. Zie bijlage 1.
Conclusie Economisch daklozen zijn met enkel woonruimte geholpen. Zij hebben doorgaans op zeer korte termijn een sociale huurwoning of een appartement nodig die past bij hun inkomen en gezinsgrootte. Dit kan ook een flexwoning of een kamer in een flexwoning zijn, mits er perspectief is op een permanente vervolgoplossing. Zij stellen vaak geen specifieke eisen aan de leefomgeving. Niet-economisch daklozen hebben veelal een combinatie van wonen en zorg nodig. Zij zoeken doorgaans een (eenvoudige) reguliere huurwoning die op korte termijn beschikbaar is, onder de eerste aftoppingsgrens; voor jongeren onder de kwaliteitskortingsgrens. Soms kan een kamer of bijvoorbeeld een flexwoning een oplossing bieden, mits die als stabiele huisvesting fungeert. Voor jongeren binnen deze doelgroep kunnen eventueel gedeelde voorzieningen worden gerealiseerd. Dit kan in de vorm van begeleid wonen, gemengd wonen, gespikkeld wonen, groepswonen of geclusterd wonen met begeleiding. Via PACT kan een deel van de niet-economisch daklozen (uitstromers uit de maatschappelijke opvang, uit Housing First en uit Beschermd Wonen van DnoDoen), voorrang krijgen op een sociale huurwoning. Mensen die verblijven in de nachtopvang, worden niet door het PACT bemiddeld. Meer informatie over het PACT is te vinden in bijlage 3.
Overigens is het aantal dak- en thuislozen in de regio, net als landelijk, niet goed inzichtelijk. Er wordt daarom gewerkt aan een dashboard via het Nationaal Actieplan Dakloosheid. Ook doet de regio Alkmaar mee aan een telling via bureau HHM waardoor in Q2 van 2025 cijfers over dak- en thuislozen in de regio Alkmaar beschikbaar komen. Daarbij zal regionaal onderzoek naar de woonzorgvraag van deze aandachtsgroep naar verwachting in 2025 eveneens meer inzicht geven.
58
Notitie Knelpunten Woon(zorg)problematiek van de Landelijke Vereniging van Managers van Zorg- en Veiligheidshuizen, 7 maart 2024
54
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2.7 Uitstromers uit de vrouwenopvang (Aandachtsgroep uit het programma ‘Een thuis voor iedereen’ en bij vaststelling wet ook wettelijk verplichte urgentiegroep) Huiselijk geweld is geweld dat wordt gepleegd door iemand uit de huiselijke kring van het slachtoffer. Dat kunnen zijn: partners, ex-partners, gezinsleden, familieleden en huisvrienden. Vrouwen vormen de grootste groep slachtoffers. Een deel van die vrouwen, wordt opgevangen en ondersteund in de Vrouwenopvang. Opvang in de vrouwenopvang is tijdelijk. Landelijke beschermingsfunctie De vrouwenopvang heeft een landelijke beschermingsfunctie. Alle instellingen voor vrouwenopvang in Nederland werken met hetzelfde landelijke beleidskader instroom en kunnen voor plaatsing een beroep doen op elkaars voorzieningen via het landelijk meldpunt open plaatsen (de opvangatlas). Bij voorkeur worden vrouwen opgevangen in de regio van herkomst, zodat het sociale netwerk betrokken kan worden bij de hulpverlening. Als dit niet mogelijk is vanwege veiligheid worden zij elders in het land opgenomen.
Centrumgemeenten en regiogemeenten, samenwerking Alle gemeenten zijn verantwoordelijk voor de opvang van slachtoffers van geweld in huiselijke kring59. Voor deze taak zijn er in Nederland centrumgemeenten en regiogemeenten aangewezen. Formeel gezien bestaat er geen onderscheid tussen centrumgemeenten en regiogemeenten als het gaat om de verantwoordelijkheid, maar centrumgemeenten hebben een regierol en ontvangen financiële middelen van het Rijk. In Nederland zijn er in totaal 35 centrumgemeenten vrouwenopvang. Voor de gemeente Bergen is de gemeente Alkmaar centrumgemeente. De andere centrumgemeenten in Noord-Holland zijn Amsterdam, Haarlem, Zaanstad en Den Helder. Dit gaat dus om een andere regio-indeling dan bijvoorbeeld Maatschappelijke Opvang of Veilig Thuis (bij Veilig Thuis is de regio Noord Holland Noord). In Noord-Holland werkt Alkmaar op het gebied van vrouwenopvang samen met Zaanstad en Haarlem. Tussen de gemeenten bestaat de afspraak dat de intramurale opvangcapaciteit onderling wordt gedeeld en ook worden de kosten van de intramurale Omschrijving Teleenheid Afspraak Realisatie opvangcapaciteit samen verdeeld 2023 2023 (middels een verdeelsleutel). Blijf Groep Aantal opnames totaal 86 Noodbed vraagt hiervoor vervolgens drie losse Aantal nachten in de opvang <3 nachten 10,9 nachten subsidies aan. Crisisopvang (gedeelde 12 units)
Begeleid wonen (9 units) Begeleid wonen (gedeelde 51 units)
Bezetting
90%
Aantal unieke cliënten
98%
n.v.t.
61
<6 weken
8,3 weken
Bezetting
90%
113%
Aantal unieke cliënten
n.v.t.
12
<26 weken
29,4 weken
90%
97%
Aantal weken in de opvang
Aantal weken in de opvang Bezetting Bron: Blijf Groep
Tabel 16. Verantwoording 2023 Blijf Groep, gemeente Alkmaar
59
Wet maatschappelijke ondersteuning 2015
55
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Noodbedden, crisisplekken en begeleid wonen Blijf Groep biedt noodbedden, crisisplekken en begeleid wonen plekken. ■
Instroom via noodbed De meeste vrouwen komen vanuit een acute onveilige situatie binnen via een noodbedplaatsing. Een noodbedplaatsing wordt gedaan door Veilig Thuis en de politie. Op een noodbed verblijft een cliënt zo kort mogelijk (enkele dagen). Er wordt direct een plan gemaakt voor het vervolg. Het aantal noodbedopnames is in 2023 met 86 totaal ten opzichte van 2022 (87) bijna gelijk gebleven. Echter bleef de verblijfsduur op de noodbedden maar stijgen. Daar waar de norm 3 nachten maximaal is, was de gemiddelde verblijfsduur gestegen naar meer dan 10 nachten op een noodbed. Om de grote piekmomenten op te kunnen vangen is daarom in 2023 21 keer geplaatst in een hotel. Vanuit een noodbed volgt doorstroming naar een crisisplek en vervolgens naar een begeleid wonen plek.
Instroom via crisisopvang Instromen in de crisisopvang is ook mogelijk door zelfstandig contact60 op te nemen met de Blijf Groep. Deze vrouwen stromen rechtstreeks in op de crisisopvang. Blijf Groep doet zelf de plaatsing waarbij zij, vanwege de beperkte capaciteit, noodgedwongen een strenge selectie uitvoeren. Vrouwen die op deze manier binnenkomen bij de Vrouwenopvang moeten bijna altijd wachten, omdat er niet direct een plek vrij is. Aan het begin van de wachtperiode maakt Blijf Groep een veiligheidsplan en gedurende de wachttijd houden zij contact met de cliënt en eventuele andere betrokken hulporganisaties. Het komt soms voor dat een cliënt die wacht op opvang, alsnog op een noodbed geplaatst moet worden, omdat de acute veiligheidssituatie verslechtert. Vanuit het noodbed stromen zij dan weer door naar een crisisplek en een begeleid wonen plek. Uitbreiding plekken crisisopvang en begeleid wonen in 2023 In 2021 heeft Blijf Groep een onderzoek gedaan naar de opvangcapaciteit in de regio Alkmaar, Haarlem en Zaanstad. Op basis daarvan is in een gezamenlijk plan van aanpak opgesteld en is in 2023 het aantal opvangplekken uitgebreid. De drie regio’s maken sinds 2024 samen gebruik van in totaal 69 plekken voor crisisopvang (15) en begeleid wonen (54), een uitbreiding van 3 plekken crisisopvang en 3 begeleid wonen plekken t.o.v. 2023 (zie tabel 17). Opvangplekken excl. uitbreiding
Totaal
Zaanstad
Haarlem
Alkmaar
Crsisopvang
15
6
-
9
Begeleid wonen
54
16
26
12
Mensenhandel
3
-
-
3
Bron: Blijf Groep
Tabel 17. Aantal opvangplekken Bijf Groep in de regio in 2024
60
Via de telefonische hulplijn, chat of e-mail. Ook een hulpverlener kan iemand aanmelden.
56
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
Prognoses vrouwenopvang In samenwerking met Haarlem en Zaanstad is in 2023 het aantal plekken bovenregionaal uitgebreid. Naar verwachting komt er de komende jaren geen uitbreiding van de vrouwenopvang meer bij61. In het Verdrag van Istanbul62 wordt gesteld dat Europese landen rekening zouden moeten houden met 1 vrouwenopvangplek per 10.000 inwoners. Hoewel dat aantal in Nederland momenteel niet wordt gehaald, is een stijging van inwonersaantallen van directe invloed op de vrouwenopvang. Want als het aantal inwoners binnen een regio stijgt, ligt het in de lijn der verwachting dat het aantal benodigde plekken ook stijgt.
Urgentieverklaring Vrouwen die verblijven in de vrouwenopvang kunnen met een urgentieverklaring uitstromen uit een opvangvoorziening, maar hier is in 2020 tot juni 2022 nog geen gebruik van gemaakt. In de bijlage 4 is hier meer informatie over te vinden.
Woonbehoefte Uitstromers uit de vrouwenopvang hebben een reguliere sociale huurwoning nodig die past bij hun inkomen en gezinsgrootte. Doorgaans is dit een huurwoning onder de aftoppingsgrens. In geval dat er sprake is van gevaar in de privéomgeving, heeft iemand een woning nodig in een andere regio63.
Conclusie In de regio Alkmaar is er, net als landelijk, sprake van een druk op de vrouwenopvang. Om die reden is in 2023 het aantal opvangplekken bovenregionaal uitgebreid en voorziet deze in de behoefte64. Desondanks verblijven vrouwen in sommige gevallen langer op een noodbed en in de crisisopvang dan wenselijk, alvorens zij verhuizen naar een begeleid wonen plek De uitstroom vanuit begeleid wonen naar een zelfstandige woonruimte middels een urgentieverklaring is mogelijk, maar dit proces duurt enkele weken en ook dit geeft druk op de doorstroom in de vrouwenopvang.
61
Het is lastig om te voorspellen omdat er zich altijd maatschappelijke ontwikkelingen kunnen voordoen die hierop invloed op hebben.
63
62
Verdrag van de raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld, beter bekend als het verdrag van Istanbul.
64
Onderzoek voorwaarden huisvesting aandachtsgroepen, Companen, Ministerie van BZK, 2 juni 2024. BLIJF Groep geeft aan dat dit lastig is om te voorspellen omdat er zich altijd maatschappelijke ontwikkelingen kunnen voordoen die hier invloed op hebben.
57
Concept omgevingsvisie woonzorgvisie
gemeente Bergen NH
2.8 Slachtoffers van mensenhandel (Aandachtsgroep uit het programma ‘Een thuis voor iedereen’ en bij vaststelling wet ook wettelijk verplichte urgentiegroep) Mensenhandel kent verschillende vormen. Er kan sprake zijn van seksuele uitbuiting, arbeidsuitbuiting of gedwongen misdaad. Wat de verschillende vormen gemeen hebben, is dat er altijd sprake is van een afhankelijkheidsrelatie tussen slachtoffer en pleger.
Cijfers CoMensha – de landelijke organisatie die zich inzet voor slachtoffers van mensenhandel – registreert jaarlijks rond 1.000 slachtoffers van mensenhandel. Officiële schattingen wijzen echter uit dat het werkelijke aantal eerder tussen de 6.250 en 30.000 ligt. Volgens CoMensha worden nu veel slachtoffers niet gesignaleerd, omdat veel gemeenten nog geen beleid hebben op dit onderwerp65. Samen met HVO Querido biedt Blijf Groep in Amsterdam, Alkmaar en Almere speciale opvangplekken voor slachtoffers van mensenhandel die kampen met complexe zorgvragen, zoals psychische problemen, een verslaving of een verstandelijke beperking66. Daarnaast coördineert Blijf Groep in Flevoland de zorg rondom mensenhandel. De zorgcoördinator heeft tot taak signalen van mensenhandel in kaart te brengen en ervoor te zorgen dat slachtoffers de juiste hulp krijgen, ook op juridisch en strafrechtelijk gebied67.
Opvang in Alkmaar In de regio Alkmaar zijn er drie opvangplekken voor slachtoffers van mensenhandel (multiproblematiek) beschikbaar en deze hebben een Zaanstad Haarlem Opvangplekken excl. uitbreiding Totaal landelijke functie. Dit betekent dat hier niet Crsisopvang 6 15 alleen mensen uit regio Alkmaar worden Begeleid wonen 16 26 54 opgevangen, maar ook uit andere delen van Mensenhandel 3 het land. Een groot deel van deze mensen Bron: Blijf Groep stroomt ook weer uit naar een plek buiten de Tabel 18. Aantal opvangplekken Bijf Groep in de regio in 2024 regio Alkmaar.
Alkmaar 9 12 3
In 2023 hebben in Noord Holland in totaal 18 mensen gebruik gemaakt van een opvangplaats, waarvan 5 er uit de regio Noord-Holland Noord kwamen. Meer lokale cijfers over aantallen van deze aandachtsgroep ontbreken. In verhouding tot andere groepen is de vraag naar woonruimte van deze aandachtsgroep in de gemeente Bergen en regio Alkmaar echter beperkt, gezien de cijfers zoals bekend op het niveau van de regio Noord-Holland Noord. Mogelijk zal toekomstig onderzoek in de regio en de Monitor Huisvesting Aandachtsgroepen in 2025 aanvullende informatie geven.