CConstaterende datBeesel
Koppel je AI →
Document · PDF

13.3.14 - 2026.09.15, VNG 26/034, Weerbaarheid en veerkracht: Handreiking en vervolgstappen

Besluitvormende raadsvergadering 5 oktober 2026, gemeente BeeselBij agendapunt: VNG ledenbrieven (ter kennisname)13.904 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

De gemeente brengt lokale maatschappelijke en (in)formele netwerken in kaart en versterkt de netwerken/sociale infrastructuur in de wijken met extra aandacht voor verminderd zelfredzame doelgroepen zoals alleenstaande ouders, mindervaliden, ouderen, statushouders, vluchtelingen, etc. < < Gemeenten Veiligheidsre- gio’s, maatschap- pelijke partners Voorbeelden en tools 2. Gemeenten faciliteren participatieprojecten/burgerinitiatieven in de wijken en buurten (leer uw buren beter kennen/samenredzaamheid). < < Gemeenten Maatschappelijke partners Voorbeelden en tools 3. In een crisissituatie mobiliseert de gemeente sleutelfiguren, (getrainde) vrijwilligers en netwerken, zoals Bondgenoten. < < Gemeenten Maatschappelijke partners Voorbeelden en tools 4. Gemeenten bieden dienstverlening om de bestaanszekerheid van hun inwoners te versterken. Gemeenten richten de gemeentelijke dienstverlening zo in dat deze tijdens crisissituaties tijdig kan inspelen op een toename van hulpvragen, inwoners proactief bereikt en continuïteit waarborgt in inkomensondersteuning, schulddienstverlening en andere noodzakelijke voorzieningen. Dit is van belang om de bestaanszekerheid van inwoners in een kwetsbare positie te waarborgen. < < Gemeenten Voorbeelden en tools 5.

Gemeenten betrekken wijkprofessionals bij hun weerbaarheidsaanpak en verkennen op welke manier zij betrokken kunnen worden bij het inrichten van lokale buurtweerbaarheid, samenredzaamheid en noodsteunpunten. Gemeenten, politie, welzijnsor- ganisaties Voorbeelden en tools Meest cruciale maatregel Voorbeelden en tools bij deze Pijler 16Vereniging van Nederlandse Gemeenten < >Koude fase Nafase Warme fase (<72 uur) Warme fase (>72 uur) Meest cruciale maatregel 4. Sociaal weefsel Bevoegd gezag: College van burgemeester en wethouders Maatregel Fase Eindverant- woordelijk Samenwerkings- partner Voorbeelden en tools per maatregel 6. De gemeente gaat samen met inwoners in gesprek over het versterken van maatschappelijke weerbaarheid in hun buurt (bijv. via buurtplannen). De gemeente ondersteunt bestaande initiatieven van maatschappelijke partijen in de wijk, en faciliteert verbindingen om dit ook in tijden van crisis te kunnen continueren. < < Gemeenten Voorbeelden en tools 7. Gemeenten zorgen ervoor dat bestaande meldpunten (zoals op het gebied van zorg, veiligheid en openbare ruimte) goed functioneren, faciliteren luister- en gespreksinitiatieven en monitoren spanningen in de samenleving actief zodat escalatie kan worden voorkomen en vertrouwen behouden blijft.

< < Gemeenten Voorbeelden en tools Voorbeelden en tools bij deze Pijler 17Vereniging van Nederlandse Gemeenten < >Koude fase Nafase Warme fase (<72 uur) Warme fase (>72 uur) 5. Zelfredzaamheid inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties Bevoegd gezag: College van burgemeester en wethouders Maatregel Fase Eindverant- woordelijk Samenwerkings- partner Voorbeelden en tools per maatregel 1. Gemeenten en veiligheidsregio’s bevorderen zelf- en samenredzaamheid door voorlichting (risicocommunicatie) en bieden inwoners en bedrijven handelingsperspectief over hoe zij zich kunnen voorbereiden op en wat ze kunnen doen bij langdurige verstoringen. Gemeenten sluiten hierbij aan op landelijke campagnes, zoals Denk vooruit. < < Gemeenten Veiligheidsregio's Voorbeelden en tools 2. Gemeenten informeren inwoners na afronding van de landelijke pilot noodsteunpunten en bij de landelijke uitrol van noodsteunpunten over de lokale noodsteunpunten in hun wijk. Zij bieden daarbij ook handelingsperspectieven voor noodsituaties, bijvoorbeeld met een meterkastkaart. < < Gemeenten Veiligheidsregio's Voorbeelden en tools 3. Gemeenten en veiligheidsregio’s stimuleren zowel inwoners, maatschappelijke organisaties, verenigingen als ondernemers om breed maatschappelijk te oefenen en zich voor te bereiden op langdurige verstoringen.

Interne crisisoefeningen worden aangemoedigd binnen bedrijven en instellingen, om de respons bij verstoringen te verbeteren. Gemeenten Veiligheidsre- gio’s, maatschap- pelijke partners Voorbeelden en tools 4. Gemeenten vergroten de digitale weerbaarheid van inwoners en ondernemers en zijn voorbereid op digitale ontwrichting onder andere door aansluiting bij programma’s zoals het VNG-programma Agenda Digitale Veiligheid. Zij voorzien in laagdrempelige voorlichting, trainingen en bewustwordingscampagnes over cyberrisico’s en digitale veiligheid. Gemeenten Regionale veiligheidsnet- werken, IBD Voorbeelden en tools 5. Gemeenten faciliteren in het kader van burgerhulpverlening de samenwerking met partners, zoals trainingen in eerste hulp- en crisisvaardigheden voor inwoners, vrijwilligers en leden van (sport)verenigingen. Gemeenten Voorbeelden en tools 6. Gemeenten ondersteunen en maken afspraken met organisaties zoals het Rode Kruis en Leger des Heils, die bij kunnen dragen aan de ontlasting van de reguliere zorg- en hulpverleningsketen in tijden van crisis. Gemeenten Maatschappelijke organisaties, veiligheidsregio’s Voorbeelden en tools Voorbeelden en tools bij deze Pijler Meest cruciale maatregel 18Vereniging van Nederlandse Gemeenten < >Koude fase Nafase Warme fase (<72 uur) Warme fase (>72 uur) 6.

Samenleving als overkoepelend systeem Bevoegd gezag: College van burgemeester en wethouders Maatregel Fase Eindverant- woordelijk Samenwerkings- partner Voorbeelden en tools per maatregel 1. Gemeenten zorgen ervoor dat democratische processen ook in situaties van langdurige verstoring kunnen worden voortgezet. Dit omvat onder meer de openbare besluitvorming, de democratische legitimatie en controlerende rol van de gemeenteraad, de bescherming en uitoefening van grondrechten, waaronder het demonstratierecht, en een toegankelijke en betrouwbare informatievoorziening. < < Gemeenten BZK Voorbeelden en tools 2. Gemeenten hebben de publieke gezondheidszorg op orde, waarbij GGD’s structureel zijn ingericht om ook onder druk hun taken te blijven uitvoeren. Gemeenten borgen de uitvoering van essentiële Wmo- en jeugdtaken ten tijde van crisis. Tijdens langdurige crises en verstoringen blijven gemeenten verantwoordelijk voor de continuïteit van hun wettelijke taken binnen het sociaal domein. Met zorgaanbieders maken zij in een vroeg stadium afspraken over de continuïteit van Zvw- en Wlz-zorg (thuis én met verblijf) tijdens langdurige crises en verstoringen. De GGD’s zijn verantwoordelijk voor de continuïteit van de publieke gezondheidszorg en de GHOR voor de voorbereiding, afstemming en coördinatie binnen de geneeskundige hulpverleningsketen tijdens crises.

Om een effectieve crisisrespons te waarborgen, leggen gemeenten, GGD en GHOR vooraf afspraken vast over rollen, verantwoordelijkheden, bevoegdheden en escalatieroutes, zodat tijdens een crisis helder is wie waarvoor verantwoordelijk is en samenwerking snel en effectief kan plaatsvinden. < < Gemeenten VWS, GGD’s, GHOR Voorbeelden en tools Voorbeelden en tools bij deze Pijler Meest cruciale maatregel 19Vereniging van Nederlandse Gemeenten Enkele maatregelen uitgelicht Een aantal maatregelen uit de bovenstaande lijst zijn in een wat verder stadium uitgewerkt. Voor een aantal van deze acties zijn middelen vanuit het rijk beschikbaar (voor meer informatie zie het kopje Financiën bij Randvoorwaarden in hoofdstuk 2). Noodsteunpunten Noodsteunpunten vormen een essentieel onderdeel van een landelijk netwerk ter versterking van de maatschappelijke weerbaarheid. Sinds eind 2025 wordt in alle 25 veiligheidsregio’s, samen met gemeenten, gewerkt aan pilots met noodsteunpunten en coördinatiepunten. Het idee is dat er een netwerk wordt opgebouwd van noodsteunpunten op wijk- of buurtniveau. Deze pilotfase heeft als doel ervaring op te doen met de inrichting, organisatie en functionaliteiten van een toekomstig landelijk netwerk van noodsteunpunten.

Naast informatievoorziening aan inwoners als basisfunctie wordt in de pilots onderzocht welke aanvullende functies lokaal uitvoerbaar en wenselijk zijn. In 2026 wordt er een businesscase opgesteld waaruit blijkt wat de kosten zijn voor gemeenten en veiligheidsregio’s om op te schalen van een pilotfase naar een landelijk netwerk noodsteunpunten. Begin 2027 wordt op basis van een advies vanuit het landelijk project pilots noodsteunpunten inclusief ambitieniveau en in relatie tot beschikbaar gestelde middelen besloten over de wijze waarop noodsteunpunten uitgerold gaan worden. Nadat dit is vastgesteld, zullen gemeenten inwoners gaan informeren over de lokale noodsteunpunten in hun wijk en over handelingsperspectieven.7 Publiekscampagne In het najaar van 2025 is de meerjarige landelijke publiekscampagne ‘Denk vooruit’ van start gegaan onder coördinatie van de NCTV. De campagne is erop gericht om de weerbaarheid te versterken en inwoners te informeren en activeren om voorbereid te zijn op (langdurige) noodsituaties. Een belangrijk onderdeel van de campagne is het huis-aan-huisinformatieboekje dat tussen 25 november 2025 en 10 januari 2026 op de deurmat van ieder huishouden is gevallen. Het informatieboekje dient om inwoners te activeren zich voor te 7 Op de website van WeerbaarNL vindt u alle publieke informatie rondom noodsteunpunten.

De actuele informatie over de landelijke pilot noodsteunpunten is ook te vinden in de tussenpublicaties over de pilots in het besloten VNG-forum Weerbare Samenleving. bereiden op potentiële noodsituaties, en onderstreept het belang van 72 uur zelf- en samenredzaamheid. Denk vooruit is een landelijke campagne. De VNG wil ervoor zorgen dat gemeenten voldoende voorbereid en toegerust zijn op hun rol om de landelijke campagne lokaal te laten landen. Daarom werken we nauw samen met de NCTV. Via de website van denkvooruit.nl/toolkit zijn er verschillende hulpmiddelen te vinden voor gemeenten zoals een postergenerator en beeldbank. Met de Q&A’s op denkvooruit.nl/vraag-en-antwoord wordt geanticipeerd op de vragen waarmee inwoners gemeenten kunnen benaderen, en worden deze van mogelijke antwoorden voorzien. Gemeenten kunnen deze Q&A’s gebruiken op hun eigen website en in hun overige communicatie-inzet. De Q&A’s zijn te vinden op Vraag en antwoord | Denk vooruit. In het najaar van 2026 start een nieuwe landelijke campagneflight van Denk vooruit. Vanaf midden september worden er weer toolkits op denkvooruit.nl/ toolkit beschikbaar gesteld voor gemeenten en andere partners om mee te doen aan deze campagne. De landelijke campagne start maandag 12 oktober 2026 met een activatieweek met alle partners (ook veiligheidsregio’s en gemeenten).

Op maandag 19 oktober starten de commercials op tv en radio. Deze zullen drie weken lang te zien en horen zijn. In totaal loopt deze campagneflight een maand. De campagne in het najaar richt zich opnieuw op bewustwording en op nut en noodzaak van voorbereiding op noodsituaties. Bovendien richt de nieuwe campagne zich op de rol die inwoners vervullen in de samenleving, en hoe inwoners elkaar kunnen helpen met de voorbereiding op een noodsituatie. De rol van gemeentelijke handhavers tijdens langdurige crisis Gemeentelijke handhavers zijn dagelijks zichtbaar en aanspreekbaar in buurten en wijken. Zij houden toezicht, signaleren vraagstukken en treden preventief, corrigerend en waar nodig repressief op. Door hun aanwezigheid beschikken zij over actuele kennis over wat er op straat speelt en wat het sentiment is. Handhavers kunnen hierdoor vroegtijdig knelpunten signaleren 20Vereniging van Nederlandse Gemeenten die kwetsbaar zijn. De herkenbare aanwezigheid van handhavers en begrenzende manier van optreden kunnen helpen om onrust en escalatie te voorkomen. Vanuit contacten in de wijk kunnen handhavers signalen delen met de gemeente, politie en maatschappelijke partners. Ook kunnen handhavers een rol hebben in het wijzen op betrouwbare informatie, ondersteuning en/of hulp.

Handhavers verbinden hiermee de dagelijkse handhavingspraktijk met de bredere gemeentelijke opgaven rond maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht. Tegelijkertijd roept deze opgave de vraag op hoe gemeentelijke handhavingsorganisaties tijdens crises inzetbaar kunnen blijven. Binnen verschillende gemeenten wordt daarom verkend hoe uitwijklocaties, communicatieverbindingen en personele en logistieke inzet gedurende de eerste 72 uur en langer kunnen worden georganiseerd. De ervaringen en ontwikkelde werkwijzen zullen worden gedeeld, zodat gemeenten van elkaar kunnen leren en de eigen voorbereiding kunnen versterken. 21Vereniging van Nederlandse Gemeenten 3 Good practices en toolkit Platform WeerbaarNL Platform WeerbaarNL is een verbindend kennis- en netwerkplatform dat organisaties ondersteunt bij het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid in Nederland. Het platform is ontstaan vanuit een beleidsvoornemen in de Landelijke Agenda Crisisbeheersing en richt zich op het faciliteren van samenwerking tussen veiligheidspartners, sectorale organisaties en maatschappelijke actoren, zowel binnen als buiten het traditionele veiligheidsdomein.

In een tijd waarin de samenleving geconfronteerd wordt met complexe transities en een toenemend aantal dreigingen, waaronder klimaatverandering, technologische ontwikkelingen, geopolitieke spanningen en economische ontwrichting, stimuleert WeerbaarNL het vormen van communities en het delen van kennis, ervaringen en goede voorbeelden. Gemeenten, veiligheidsregio’s en maatschappelijke partners kunnen via het platform actuele inzichten opdoen, relevante initiatieven volgen en aansluiting vinden bij bredere netwerken gericht op het versterken van de weerbaarheid. De VNG en WeerbaarNL werken intensief samen om elkaar te versterken en aan te vullen. Bondgenoten Een Bondgenotennetwerk kan een belangrijke rol spelen in het vergroten van de veerkracht en het draagvlak binnen een gemeente. Bondgenoten zijn vertegenwoordigers van lokale gemeenschappen, maatschappelijke organisaties en sleutelfiguren die beschikken over toegang tot specifieke doelgroepen, kennis hebben van lokale netwerken en het vertrouwen van inwoners. Door deze partijen actief te betrekken, kan de gemeente sneller schakelen, signalen beter duiden en effectiever communiceren, ook in situaties waarin de overheid zelf minder zichtbaar of overtuigend is. In meerdere steden is het bondgenotennetwerk actief en wordt de agenda van het overleg niet bepaald door de gemeente.

Verschillende gemeenten zoals Deventer, Utrecht en Amersfoort maken gebruik van het Bondgenotenoverleg, waarin vertegenwoordigers van onder andere de Somalische, Syrische, Eritrese, Joodse en LHBTQI+-gemeenschappen samen met de politie en gemeente structureel in gesprek zijn. Dit overleg vindt plaats in rustige tijden en wordt ingezet om spanningen vroegtijdig te signaleren, polarisatie te voorkomen en onderling vertrouwen te versterken. Juist doordat deze relaties zijn opgebouwd vóórdat een crisis zich voordoet, kunnen bondgenoten in de warme fase snel en effectief worden ingezet. Daarmee zijn zij geen incidentele hulpbron, maar een vast onderdeel van een duurzame en inclusieve crisisaanpak. Bondgenoten vervullen meer dan alleen een communicatieve rol. Zij signaleren en duiden ontwikkelingen binnen gemeenschappen, adviseren over mogelijke handelingsperspectieven en kunnen als kritische gesprekspartner reflecteren op het optreden en de communicatie van gemeente en politie. Vanuit hun positie en invloed binnen lokale netwerken kunnen zij daarnaast bijdragen aan het verminderen van spanningen, het tegengaan van geruchten en het behouden of herstellen van vertrouwen. Bondgenoten zijn daarmee geen verlengstuk van de overheid, maar zelfstandige partners die vanuit een gedeelde verantwoordelijkheid bijdragen aan veiligheid, leefbaarheid en maatschappelijke veerkracht.

Toolbox Sociaal Weefsel Om gemeenten te ondersteunen bij het versterken van het sociaal weefsel heeft de VNG een digitale ‘toolbox sociaal weefsel’ ontwikkeld. In deze toolbox zijn bestaande handreikingen, instrumenten, voorbeelden, werkvormen en andere hulpmiddelen gebundeld die gemeenten kunnen gebruiken om aan de slag te gaan met het versterken van gemeenschappen, sociale cohesie en samenredzaamheid. De toolbox is ingedeeld naar verschillende vraagstukken uit de gemeentelijke praktijk, zoals het activeren van inwoners, het betrekken van maatschappelijke organisaties of het in kaart 22Vereniging van Nederlandse Gemeenten brengen van lokale netwerken. Hiermee wordt bestaande kennis beter toegankelijk gemaakt en hoeven gemeenten niet steeds het wiel zelf uit te vinden. De toolbox wordt periodiek aangevuld met nieuwe instrumenten, praktijkvoorbeelden en inzichten uit onderzoek en de gemeentelijke praktijk, zodat gemeenten kunnen blijven profiteren van actuele kennis en ervaringen. Waar de door de NCTV ontwikkelde gesprekstool maatschappelijke weerbaarheid eerder een belangrijk voorbeeld vormde, is inmiddels een breder repertoire aan lokale aanpakken ontstaan. In het afgelopen jaar zijn op lokaal, wijk- en buurtniveau uiteenlopende initiatieven ontwikkeld om maatschappelijke weerbaarheid te versterken.

Gemeenten, maatschappelijke organisaties, bewonersgroepen en andere partners hebben gewerkt aan buurtplannen, wijkgerichte aanpakken, dialoogtafels en gesprekstools ter voorbereiding op langdurige verstoringen en crises. Deze instrumenten ondersteunen het gesprek over risico’s, kwetsbaarheden en handelingsperspectieven tussen overheden, bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. De opgedane ervaringen onderstrepen dat maatschappelijke weerbaarheid steeds meer wordt gezien als een gezamenlijke opgave van overheid en samenleving. Daarmee zijn belangrijke stappen gezet naar een inclusieve aanpak waarin samenwerking, kennisdeling en gedeelde verantwoordelijkheid binnen buurten en wijken centraal staan. Voorbeelden uit de praktijk Er bestaat geen uniforme wijze waarop de weerbaarheidsopgave kan worden georganiseerd. De borging van het weerbaarheidsbeleid binnen de organisa- tie, zodat getroffen maatregelen structureel worden onderhouden, periodiek worden geëvalueerd en blijvend aansluiten op veranderende risico’s, dreigin- gen en organisatorische ontwikkelingen, is een uitdaging. Ook de beleidsmati- ge positionering van de opgave, en de vertaling naar en verbinding tussen verschillende domeinen vragen om keuzes die aansluiten bij de lokale context. Hieronder volgen een aantal voorbeelden die laten zien hoe in verschillende gemeenten de weerbaarheidsopgave vorm krijgt.

Dit gebeurt onder meer in de gemeente Diemen, waar deze integraal wordt ingebed in de gemeentelijke organisatie, en in de gemeente Súdwest-Fryslân waar de aanpak aansluit op de lokale dynamiek van kernenbeleid en actieve burgerbetrokkenheid. Aanpak weerbaarheid, gemeente Diemen De gemeente Diemen werkt aan een integrale aanpak voor het versterken van de lokale weerbaarheid en veerkracht, met als doel de continuïteit van gemeentelijke taken te waarborgen en de slagkracht bij crises te vergroten. De aanpak richt zich op scenario’s zoals langdurige stroomuitval en maakt deel uit van het regionale Programma Weerbaarheid van Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland, waarin gemeenten, veiligheidsregio, hulpdiensten en andere partners samenwerken. De prioriteiten uit de handreiking zijn gebundeld in vier samenhangende thema’s: kritische processen en continuïteit, communicatie en samenredzaamheid, noodsteunpunten en watervoorziening. Binnen deze thema’s wordt gewerkt aan maatregelen zoals het identificeren van kritische processen, het versterken van crisiscommunicatie, het organiseren van noodsteunpunten voor inwoners en het borgen van essentiële voorzieningen. Kenmerkend voor de aanpak is dat verantwoordelijkheden, afhankelijkheden en benodigde inzet per thema expliciet zijn uitgewerkt.

Daarbij wordt aangesloten bij bestaande rollen, expertise en samenwerkingsverbanden binnen de gemeentelijke organisatie en met externe partners. De gemeente kiest bewust voor een realistisch en uitvoerbaar ambitieniveau: niet alle risico’s kunnen worden uitgesloten, maar de organisatie moet wel in staat zijn om essentiële taken te blijven uitvoeren en adequaat te herstellen na een verstoring. Door maatregelen planmatig te implementeren, periodiek te monitoren en de voortgang bestuurlijk te borgen, werkt Diemen aan een structurele versterking van de gemeentelijke weerbaarheid en een organisatie die ook onder crisisomstandigheden betrouwbaar kan blijven functioneren. De kracht van de mienskip in Súdwest-Fryslân Gemeente Súdwest-Fryslân (89 kernen) koos voor een aanpak waarbij niet alleen de gemeente, maar inwoners zelf werken aan lokale weerbaarheid. Onder de noemer ‘Weerbare Mienskip’ startte in het dorp Reahûs (200 inwoners) een traject waarin bewoners samen verkenden hoe zij zouden omgaan met langdurige crises, zoals stroomuitval, uitval van infrastructuur, pandemieën of tekorten aan voedsel en drinkwater. 23Vereniging van Nederlandse Gemeenten Uitgangspunt was: “Helpers weg”. Bewoners gingen ervan uit dat professionele hulpdiensten bij een grootschalige crisis niet direct beschikbaar zijn. Vervolgens brachten zij de aanwezige voorzieningen, netwerken en talenten in kaart.

Wie heeft technische kennis, zorgervaring of toegang tot materieel? Welke inwoners zijn kwetsbaar en hebben extra ondersteuning nodig? Ook mentale weerbaarheid kreeg aandacht. Het resultaat is een compact lokaal calamiteitenplan van circa tien pagina’s, opgesteld door de gemeenschap zelf. Zes dorpscoördinatoren zijn aangewezen voor gezondheid, energie, wonen, levensbehoeften, mentale weerbaarheid en algemene coördinatie. Het dorpshuis fungeert als steunpunt en noodlocatie. Inmiddels heeft ruim een kwart van de huishoudens een concrete rol in het plan. De ervaring leert dat niet alleen het plan waardevol is, maar vooral het proces. Door inwoners zelf te laten bepalen wat nodig is, ontstaat eigenaarschap, betrokkenheid en een sterkere sociale samenhang. Andere dorpen in de gemeente hebben deze werkwijze inmiddels overgenomen.8 Aanpak weerbaarheid, gemeente Utrecht De gemeente Utrecht laat zien hoe u als lokaal bestuur invulling kunt geven aan een weerbaarheidsaanpak. Sinds 2023 werkt Utrecht aan een integrale weerbaarheidsaanpak, waarin realistische crisisscenario’s, zoals langdurige uitval van het elektriciteitsnet, het vertrekpunt zijn. De stad ontwikkelt concrete plannen: van steunpunten in de wijk met eigen stroomvoorziening tot scenario’s voor waterdistributie en extra aandacht voor kwetsbare groepen. Utrecht bewijst dat dit geen theoretische opgave is.

De afhankelijkheid van digitale systemen, druk op de zorg en de noodzaak van betrouwbare communicatie maken duidelijk dat gemeenten nu moeten investeren in weerbaarheid. 8 Dit praktijkvoorbeeld is gebaseerd op een aantal gesprekken die VNG-weerbaarheidsambassadeur Eduard van Zuijlen voerde met verschillende gemeenten. De volledige reeks is gepubliceerd op www.vng.nl/weerbaresamenleving. Gesprek met inwoners, gemeente Haarlemmermeer De gemeente Haarlemmermeer laat zien hoe samenredzaamheid op lokaal niveau handen en voeten krijgt. In dorpen als Burgerveen wordt actief gewerkt aan buurtplannen, waarin inwoners, dorpsraden en vrijwilligers samenwerken aan praktische afspraken voor als het misgaat, bijvoorbeeld bij een langdurige stroomstoring. Deze plannen gaan verder dan alleen bewustwording: ze bevatten concrete afspraken over wie de sleutel van het dorpshuis heeft, wie medische kennis heeft in de buurt, en welke middelen beschikbaar zijn, van een radio tot een EHBO-kit. Haarlemmermeer kiest voor een aanpak die voortbouwt op het bestaande vertrouwen in de gemeenschap. De gesprekken in dorpen en wijken vormen het vertrekpunt, niet alleen voor het versterken van zelfredzaamheid, maar juist ook voor het stimuleren van samenredzaamheid: het vermogen om elkaar te helpen als systemen falen.

De buurtplannen sluiten aan bij een breder beleidskader waarin veerkracht, bereikbaarheid en lokale betrokkenheid centraal staan. ‘Whole-of-society’-aanpak, Stedendriehoek De Stedendriehoek (Apeldoorn, Deventer en Zutphen) werkt aan een whole- of-society-aanpak van weerbaarheid en veerkracht, waarin ze toewerken naar een gezamenlijke, regionale aanpak waarin publieke en private partijen, maatschappelijke organisaties en inwoners worden betrokken bij de aanpak van crisisbeheersing en rampenbestrijding. De publiek-private coalitie die gevormd is om weerbaarheid regionaal en maatschappijbreed op te pakken, richt zich op het creëren van beweging die begint bij het voeren van gesprekken met maatschappelijke organisaties, bedrijven en decentrale overheden in de regio. Met behulp van een mobiele app wordt er duidelijkheid geschapen over de verdeling van rollen, taken en verantwoordelijkheden van de betrokken partijen. Deze aanpak wordt vormgegeven vanuit een gedeelde verantwoordelijkheid, en is daarom breed gedragen door gemeenten, veiligheidsregio’s, maar ook het bedrijfsleven.

24Vereniging van Nederlandse Gemeenten Relevante literatuur • Werken aan weerbaarheid en veerkracht - NIPV • Visiedocument ‘Verkenning naar versterken van maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht’ - NIPV • Bestuurlijke netwerkkaarten crisisbeheersing: nooddrinkwater en noodwater - NIPV • Safer Together: Strengthening Europe’s Civilian and Military Preparedness and Readiness – Europese Commissie • Risico- en crisisbarometer voorjaar 2025 - NCTV • Kamerbrief Weerbaarheid tegen militaire en hybride dreigingen 6 december 2024 – Ministerie van Justitie en Veiligheid • Kamerbrief maatschappelijke weerbaarheid en militaire paraatheid tegen militaire en hybride dreigingen 11 juli 2025 – Ministerie van Justitie en Veiligheid • Kamerbrief weerbaarheid en militaire paraatheid tegen hybride en militaire dreigingen 12 december 2025 – Ministerie van Justitie en Veiligheid en Ministerie van Defensie • De Cyberbeveiligingswet • Veelgestelde vragen over de Cyberbeveiligingswet - IBD • De Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO2) 25Vereniging van Nederlandse Gemeenten 4 Geleerde lessen Geleerde lessen uit Oekraïne De effecten van de grootschalige Russische aanval in Oekraïne slaan ook neer in Oekraïense gemeenten. Deze Oekraïense gemeenten zetten in tijden van nood en crisis alles op alles om de samenleving te beschermen.

Hieruit zijn een aantal belangrijke lessen te trekken, die ook voor Nederlandse gemeenten relevant zijn. Uit Oekraïense ervaring blijkt dat de samenwerking tussen de gemeente en de rest van de samenleving, het bedrijfsleven, NGO’s en vrijwilligers cruciaal is. Gemeenten met nauwe samenwerking tussen de overheid en alle relevante partners in de lokale samenleving, blijken weerbaarder tegen de constante dreigingen dan gemeenten waar dit niet het geval is. Daarnaast is continuïteit van leiderschap van belang; de herkenbaarheid van de lokale burgemeester en andere bestuurders zorgt voor vertrouwen en draagt bij aan de draagkracht van de samenleving. Bovendien is ook in Oekraïne gebleken dat informatievoorziening en goede risico- en crisiscommunicatie richting inwoners cruciaal zijn. Het gebruik van digitale apps waarop inwoners live updates ontvangen van de risico’s en gevaren blijkt effectief, maar het is ook noodzakelijk om alternatieve (analoge) communicatiekanalen te ontwikkelen. Uitgangspunt bij dit alles is de inzet op zelfredzaamheid van de inwoners. Geleerde lessen coronacrisis De coronapandemie heeft het belang onderstreept van een brede en tijdige samenwerking tussen overheden en maatschappelijke partijen.

Een effectieve (crisis)respons bleek niet alleen afhankelijk van formele ketenpartners, maar juist ook van het vroeg betrekken van maatschappelijke organisaties, zorginstellingen, ondernemers, wijknetwerken en inwoners. Dit vraagt om het voorafgaand aan een crisis al structureel opbouwen en onderhouden van deze netwerken. Daarnaast werd duidelijk dat het vertrouwen van de samenleving in hoge mate wordt bepaald door de kwaliteit van de overheidscommunicatie en een brede belangenafweging. Een effectieve crisisaanpak wekt vertrouwen, maar het tijdig afschalen van de crisisstructuren evenzo. De praktijk liet zien dat lokaal maatwerk werkt: gemeenten die ruimte kregen of namen voor eigen afwegingen bleken beter in staat om aan te sluiten bij de specifieke behoeften van hun gemeenschap. De sociale samenhang binnen buurten en wijken fungeerde als een stille kracht die bijdroeg aan veerkracht, wat het belang onderstreept van investeren in sociale infrastructuur en gemeenschapsnetwerken. Tegelijkertijd werd de kwetsbaarheid van vitale processen zichtbaar en groeide het besef dat weerbaarheid niet alleen een technische, maar ook een organisatorische en sociale opgave is.

Tot slot heeft de pandemie aangetoond dat een structurele voorbereiding noodzakelijk is; het opbouwen van maatschappelijke weerbaarheid vraagt om beleidsmatige verankering, duidelijke taakverdeling en een continue investering in voorbereiding, scenariodenken en oefening, ook voor langdurige of minder zichtbare crises. Lessen uit studiereis naar Polen Tijdens een studiereis van de ‘Kopgroep Weerbaarheid’ (een publiek-privaat samengestelde coalitie nationale weerbaarheid en veiligheid, waar sinds 2026 ook de VNG zich bij heeft aangesloten) naar Warschau kregen de deelnemers inzicht in de manier waarop Polen omgaat met de toenemende cyberdreiging en de gevolgen daarvan voor de weerbaarheid van samenleving en overheid. Voor gemeenten biedt dit waardevolle lessen voor de lokale weerbaarheidsopgave. Een belangrijke observatie was dat de grens tussen nationale veiligheid en lokale veiligheid steeds verder vervaagt. Vitale en maatschappelijke voorzieningen, zoals energievoorziening, zorginstellingen, logistieke netwerken en digitale dienstverlening, zijn in toenemende mate afhankelijk van goed functionerende digitale systemen. Verstoringen kunnen daardoor direct gevolgen hebben voor inwoners, bedrijven en de continuïteit van publieke dienstverlening.

Poolse experts benadrukten dat aanvallers zich vaak 26Vereniging van Nederlandse Gemeenten richten op de zwakste schakel binnen een netwerk van organisaties. Niet alleen grote overheden of vitale aanbieders zijn doelwit, maar juist ook kleinere partijen die deel uitmaken van een bredere keten. Voor gemeenten onderstreept dit het belang van aandacht voor de digitale weerbaarheid van samenwerkingspartners, leveranciers en lokaal betrokken organisaties. Daarnaast werd gewezen op de verschuiving van cyberactiviteiten gericht op spionage naar aanvallen die maatschappelijke ontwrichting kunnen veroorzaken. Voorbeelden hiervan zijn ransomware-aanvallen op overheidsorganisaties, zorginstellingen en nutsvoorzieningen, of verstoringen van communicatie- en informatiesystemen. Dergelijke incidenten kunnen directe gevolgen hebben voor de continuïteit van gemeentelijke processen en de dienstverlening aan inwoners. De belangrijkste les voor gemeenten is dat weerbaarheid niet uitsluitend een technische opgave is, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke partners. Structurele samenwerking, informatie-uitwisseling en gezamenlijke voorbereiding op incidenten versterken het vermogen om verstoringen tijdig te signaleren, adequaat te reageren en de impact op de lokale samenleving te beperken.

De Poolse aanpak laat zien dat investeren in netwerken, ketensamenwerking en crisisvoorbereiding essentieel is voor een weerbare gemeente. Juist op lokaal niveau kan het verbinden van publieke, private en maatschappelijke partijen bijdragen aan een robuuste en veerkrachtige samenleving.9 9 Voor meer informatie over de Kopgroep Weerbaarheid en geleerde lessen uit de studiereis, raadpleeg WeerbaarNL. 27Vereniging van Nederlandse Gemeenten 5 Contact Met vragen of opmerkingen over deze handreiking kunt u contact opnemen met het team Weerbaarheid van de VNG via weerbaarheid@vng.nl. Via dit e-mailadres kunt u zich ook aanmelden als u wilt deelnemen aan het besloten VNG-forum ‘Weerbare Samenleving’, waar gemeenten en veiligheidsregio’s kennis, ervaringen en good practices uitwisselen. We raden u aan om lid te worden van het VNG-forum ‘Weerbare Samenleving’. Hier vindt u actualiteiten, bijeenkomsten en verdiepende documenten. We blijven u ondersteunen in het operationaliseren van deze handreiking binnen uw gemeente en regio. Bijvoorbeeld met scenariostudies, digital twins en impactanalyses. Wij informeren daarover via bovengenoemde kanalen.

Scan de QR-code om direct naar het Weerbaarheidsplein te gaan 28Vereniging van Nederlandse Gemeenten 6 Bijlage: definities en bestuurlijke opdracht VNG Definities • Maatschappelijke weerbaarheid kenmerkt zich door het aanpassingsvermogen van inwoners en gemeenschappen om zich tegen verstoringen te wapenen en zich ertegen te beschermen. Het gaat om het voorkomen of beperken van de impact van een risico of bedreiging. Het is in feite de bescherming tegen de eerste klappen van een ramp of crisis. • Maatschappelijke veerkracht veerkracht is een dynamisch proces van het collectief en verwijst naar het vermogen van een samenleving om na een ramp of crisis terug te veren naar een normale of nieuwe toestand. Bij het ontwikkelen en versterken van de maatschappelijke veerkracht zijn sociaal kapitaal en vertrouwen belangrijke kernelementen, maar ook de samenwerking tussen verschillende gemeenschappen. • De whole-of-society-aanpak houdt in dat álle onderdelen van de samenleving, overheid, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen én inwoners worden betrokken bij het voorkomen, voorbereiden, reageren op en herstellen van crises. • De all-hazardbenadering is een beleidsaanpak waarbij (mede)overheden en hulpdiensten zich voorbereiden op alle typen risico’s en crises, ongeacht hun oorzaak (o.a. natuurrampen, cyberdreigingen, militaire hybride dreigingen).

• Burgerhulpverlening (first responders) houdt in dat inwoners, al dan niet opgeleid of georganiseerd (zoals via burgernetwerken of EHBO- vrijwilligers), snel eerste hulp kunnen verlenen of informatie kunnen bieden bij incidenten of rampen voordat professionele hulpdiensten arriveren. Gemeenten en veiligheidsregio’s kunnen deze informele netwerken faciliteren en integreren in crisisvoorbereiding en -respons. • NCV is een communicatienetwerk dat specifiek bedoeld is voor gebruik door overheid en hulpdiensten tijdens een ramp of crisis als het reguliere openbare telefoonnet geheel overbelast raakt of uitvalt. • Bedrijfscontinuïteitsbeheer (BCM): is een beheersproces waarbij de gemeente de nodige maatregelen treft om ongeacht de omstandigheden de continuïteit van de meest kritische bedrijfsprocessen te garanderen. In geval van een onderbreking van één of meerdere van deze kritische bedrijfsprocessen wil de gemeente de duur daarvan tot een minimum beperken. • Bedrijfscontinuïteitsplan (BCP) is een product van BCM. Het is een geheel van procedures, afspraken en contactinformatie die gebruikt wordt op het ogenblik dat een onderbreking daadwerkelijk plaatsvindt.

29Vereniging van Nederlandse Gemeenten Bestuurlijke opdracht VNG Het VNG-bestuur heeft op 24 januari 2025 ingestemd met de volgende bestuurlijke opdracht, om als VNG nader uit te werken: In het kader van kennisdeling en dienstverlening: 1. Te onderzoeken of een gezamenlijk basisniveau of actielijst voor gemeenten wenselijk en haalbaar is ten aanzien van de aanpak van maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht; 2. Te onderzoeken op welke wijze de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau versterkt kan worden door gemeenten; 3. Te verkennen hoe gemeenten zicht krijgen op hoge concentraties verminderd zelfredzame inwoners, kwetsbare voorzieningen en locaties, zodat gemeenten daarop adequaat kunnen anticiperen in het kader van bevolkingszorg; 4. Te verkennen op welke wijze gemeenten maatschappelijke netwerken in beeld krijgen en kunnen inzetten en/of benutten bij (dreigende) rampen en crises; 5. Uit te werken op welke manier gemeenten good practices en kennis met elkaar kunnen uitwisselen via de VNG-kanalen en op het platform WeerbaarNL; In het kader van belangenbehartiging: 6. Te verkennen in hoeverre lokale herkenningspunten ingezet kunnen worden als ‘resilience points’, punten waar inwoners naartoe kunnen gaan voor informatie en levensbehoeften bij calamiteiten en dreigingen; 7.

Te onderzoeken in hoeverre lokaal handelingsperspectief voor gemeenten ontbreekt in relatie tot de meest urgente dreigingsscenario’s en bijbehorende effecten aan de hand van de Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden. De volledige tekst van de bestuurlijke opdracht is te vinden op ons Forum. 30Vereniging van Nederlandse Gemeenten Samenvatting wijzigingenoverzicht handreiking 2.0 (versie 2026) 1. Weerbaarheidsplein De belangrijkste wijziging in de Handreiking weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau 2.0 (versie 2026) ten opzichte van de eerdere versie (2025) is de verrijking met het digitale Weerbaarheidsplein. De voorbeelden en tools die hierin gebundeld zijn, kunnen direct via een link aangebracht in een aparte kolom naast de bewuste pijler en maatregel worden geraadpleegd. 2. Belangrijkste wijzigingen in verantwoordelijkheden • Bevoegd gezag in alle pijlers verduidelijkt: verantwoordelijkheden liggen bij het college van B&W en/of de gemeentesecretaris. • Gemeenten worden eindverantwoordelijk voor Pijler 5, maatregel 3; veiligheidsregio’s blijven betrokken als samenwerkingspartner. • Nieuwe samenwerkingspartners toegevoegd waar relevant, waaronder IBD (5.4), GGD’en, GHOR (6.2), veiligheidsregio’s (1.2.; 2.3.; 2.9.), maatschappelijke partners (4.3.) en sleutelfiguren in de samenleving (2.7.).

• Bij openbaar vervoer wordt de rol van OV-autoriteiten (provincies/ vervoerregio’s) als opdrachtgever explicieter benoemd (3.9. en 3.10). • Maatregel (6.3.) welke betrekking heeft op het gesprek dat gemeenten samen met de GGD voeren met de regionale uitvaartbranche over de continuïteit en capaciteit van regionale crematoria en mortuaria bij langdurige crisis is verplaatst naar Pijler 2. Crisisorganisatie (2.9.). De Veiligheidsregio is hier toegevoegd als samenwerkingspartner. 3. Versterking van samenwerking Diverse maatregelen zijn aangepast om samenwerking met belangrijke partners beter te borgen. Daarbij gaat het onder meer om veiligheidsregio’s, drinkwaterbedrijven, woningcorporaties, vervoersbedrijven, maatschappelijke organisaties, IBD, GGD’en en GHOR. Ook is de rol van lokale sleutelfiguren bij informatievoorziening en zelfredzaamheid toegevoegd. 4. Scherpere formulering van maatregelen (handelingsperspectief gemeenten) De maatregelen zijn concreter gemaakt door nadruk te leggen op: • Bedrijfscontinuïteit, back-upbeheer en herstelplannen (1.1.); • Inzicht in afhankelijkheden van digitale systemen, in kaart brengen bezetting essentiële functies, crisisorganisatie en kritieke processen (1.2.); • Crisisorganisatie en informatiebeheer (1.4. en 1.6.); • Noodsteunpunten, noodstroomvoorzieningen en crisiscommunicatie (2.2.; 2.3.

en 2.7.); • Samenwerking met drinkwaterbedrijven 3.2.), woningcorporaties (3.4.), waterschappen 3.6.) en zorgaanbieders (6.2.); • Buurtweerbaarheid, maatschappelijke initiatieven en ondersteuning van kwetsbare inwoners (4.5. en 4.6.); • Informatie noodsteunpunten na landelijke pilot, als onderdeel van landelijke uitrol (5.6.) • Continuïteit van democratische processen tijdens langdurige verstoringen (6.1.) en afspraken met zorgaanbieders over continuïteit van de Zvw- en Wlz-zorg (6.2.). 5. Nieuwe toelichtingen Op meerdere maatregelen zijn verduidelijkende toelichtingen toegevoegd, onder meer over: • de rol van sleutelfiguren (2.7.); • verantwoordelijkheden binnen het openbaar vervoer (3.9. en 3.10); • ondersteuning van kwetsbare inwoners (4.4.); • digitale weerbaarheid (5.4.); • rollen van GGD en GHOR tijdens crises (6.2.); • de landelijke ontwikkeling van noodsteunpunten. 31Vereniging van Nederlandse Gemeenten 6. Nieuwe hyperlinks in de lopende tekst Ook zijn naast de links naar het ‘weerbaarheidsplein’ enkele links toegevoegd in de maatregelen: • Eisen in lijn met BIO2-standaarden (1.4.) • Aansluiting bij Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid (3.5.) dat nog in ontwikkeling is • VNG-programma Agenda Digitale Veiligheid (5.4.) 7.

Aanvullingen buiten het maatregelenhoofdstuk De handreiking is tevens geactualiseerd met: • nieuwe verwijzingen naar de Cyberbeveiligingswet en Wet weerbaarheid kritieke entiteiten; • een link naar het digitale ‘weerbaarheidsplein’ met praktijkvoorbeelden en tools per pijler en per maatregel; • extra aandacht voor onder meer verstoringen die langer dan 72u aanhouden, ketenafhankelijkheden en een integrale benadering van fysieke, digitale en maatschappelijke weerbaarheid; • geactualiseerde informatie over de landelijke pilot noodsteunpunten en het verdere proces waaronder het opstellen van een business case: kosten opschaling pilot, en een verwijzing naar het nieuwe VNG-Forum; • nieuwe voorbeelden, good practices, literatuur, geleerde lessen en definities en de geactualiseerde informatie over de publiekscampagne ‘Denk vooruit’; • Enkele inhoudelijke aanvullingen zijn gedaan in Hoofdstuk 3 onder de kopjes Bondgenoten, Voorbeelden uit de praktijk (met inspirerende voorbeelden uit Diemen en Súdwest-Fryslân) en de Toolbox Sociaal Weefsel. Onder Enkele maatregelen uitgelicht is een de rol van gemeentelijke handhavers opgenomen; • Tenslotte is op de titelpagina de titel van de handreiking aangevuld met ‘2.0. (versie 2026)’ en de omslagfoto vernieuwd, met daarop een afbeelding van ‘Vrijwilligers en militairen bouwen een dijk van zandzakken bij Arcen, zaterdag 17 juli’ (Bron: ANP).

Voor een meer gedetailleerde versie van het wijzigingenoverzicht, neemt u contact op met het team Weerbare Samenleving via weerbaarheid@vng.nl. 32Vereniging van Nederlandse Gemeenten Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag +31 70 373 83 93 info@vng.nl september 2026

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://beesel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/5c326c18-a4a8-4cc3-b554-adc80c7f271c?agendaItemId=ebd32992-e4cb-40df-a198-8a9f13a316fa