13.3.13 - 2026.09.14 VNG: 26/033 nazending stukken ALV 30-9-2026 VNG-inzet richting kabinet
Tekst van het document
21 4 Lokaal bestuur en veiligheid ........................................................................................................................ 23 4.1 Lokaal bestuur en democratie ................................................................................................... 24 4.2 Openbare orde en veiligheid ..................................................................................................... 25 4.3 Weerbaarheid ........................................................................................................................... 26 4.4 Gemeenterecht ......................................................................................................................... 27 4.5 Gemeentefinanciën ................................................................................................................... 28 4.6 Arbeidszaken ............................................................................................................................. 29 5 Digitale samenleving .................................................................................................................................... 31 5.1 Digitale veiligheid & privacy .......................................................................................................
32 5.2 Verantwoorde inzet van digitalisering ...................................................................................... 34 5.3 Verantwoord datagebruik en versterken informatiepositie ..................................................... 35 5.4 Innovatie-infrastructuur ............................................................................................................ 36 5.5 AI en Algoritmen ....................................................................................................................... 36 6 Versterken lokale uitvoering ........................................................................................................................ 38 6.1 Inclusieve dienstverlening.......................................................................................................... 39 6.2 Digitale Overheid ....................................................................................................................... 40 6.3 Informatiehuishouding en openbaarheid ................................................................................. 41 6.4 Uitvoerbaarheid ........................................................................................................................ 42 6.5 Collectieve dienstverlening en inkoopbeleid ............................................................................
43 6.6 Risicobeheer .............................................................................................................................. 44 7 Europa, Internationaal en Caribisch deel van het Koninkrijk ....................................................................... 46 7.1 Europa ........................................................................................................................................ 47 7.2 Internationaal ............................................................................................................................ 48 7.3 Caribisch deel van het Koninkrijk .............................................................................................. 49 8 De organisatie .............................................................................................................................................. 50 8.1 Communicatie en lobby ............................................................................................................. 51 8.2 Bedrijfsvoering .......................................................................................................................... 52 9 Financiën ......................................................................................................................................................
54 9.1 Ontwikkeling begroting .............................................................................................................. 56 9.2 Financiële kaders ....................................................................................................................... 58 9.3 Begroting en omvang Fonds GGU ............................................................................................. 59 3 Voorwoord Voor u ligt de Kadernota 2027 van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. In het jaar na de gemeenteraadsverkiezingen krijgen lokale ambities steeds duidelijker vorm. Gemeenten bouwen voort op coalitieakkoorden, nieuwe raadsleden groeien in hun rol en overal wordt met volle energie gewerkt aan wat inwoners nodig hebben. De VNG staat daarbij als grootste supporter naast gemeenten: daar waar beleid werkelijkheid wordt en elke dag het verschil wordt gemaakt. De uitdagingen voor gemeenten zijn groot. Maatschappelijke vraagstukken stapelen zich op, terwijl de politieke en financiële context grilliger wordt. De wereld verandert sneller dan ooit; geopolitieke, economische en maatschappelijke onzekerheden vragen om wendbaarheid en lef. Daarom blijft de VNG haar inzet voortdurend afstemmen op wat gemeenten écht nodig hebben. Het afgelopen jaar is bewust gekozen voor herprioritering: niet om minder te doen, maar om scherper te kiezen.
Door ruimte te creëren in budget en organisatie kan de VNG sneller inspelen op nieuwe ontwikkelingen en beter aansluiten bij de veranderende behoeften van haar leden. Wendbaarheid is daarbij geen luxe, maar een randvoorwaarde. In 2027 zet de VNG verdere stappen in de verenigingsstrategie. De organisatie versterkt haar rol als kennispartner, belangenbehartiger en dienstverlener, en investeert in samenwerking binnen de vereniging en met partners in het openbaar bestuur. Zo ondersteunt de VNG gemeenten bij grote opgaven zoals bestaanszekerheid, klimaat, woningbouw en digitale transformatie. Gemeenten staan dicht bij inwoners, tonen leiderschap en laten zien dat de kracht van Nederland lokaal begint. Met deze Kadernota geven we richting aan onze gezamenlijke ambitie om vooruit te blijven bewegen: voor sterke gemeenten, voor inwoners die kunnen rekenen op een nabije overheid, en voor een samenleving die sterker wordt wanneer we samen optrekken. Leonard Geluk Algemeen directeur VNG
4 Inleiding In deze Kadernota staat op hoofdlijnen wat de VNG in 2027 voor de gemeenten op alle beleidsdomeinen wil bereiken en wat dat mag kosten. Het gaat om programma’s en projecten vanuit zowel de beleidsinzet als de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU). Als collectief van 342 gemeenten weten we meer te bereiken, in de uitvoering én met één gezamenlijke stem richting het rijk. Jaarlijks wordt de Kadernota voorgelegd aan de ALV. Het Jaarplan - dat daarop volgt - bevat een uitwerking van deze ambities in concrete activiteiten en is onderdeel van de stukken tijdens de Najaars ALV. Investeren op omkeringsthema’s De uitdagingen van het lokaal bestuur groeien in complexiteit en aantal. Zoals het gemeentelijke takenpakket de afgelopen decennia flink is uitgebreid, is ook de scope van de VNG steeds breder geworden. Ook het aantal omkeringsthema’s, zoals begonnen in de verenigingsstrategie, is gegroeid. Op omkeringsthema’s is aanzienlijk meer maatschappelijk resultaat te behalen, aangezien wij als lokale bestuurslaag dicht bij de samenleving staan. Gemeenten weten daar als geen ander effectieve oplossingen voor aan te dragen. Om gemeenten optimaal te ondersteunen en samen het verschil te blijven maken, is het nodig dat de VNG als organisatie meebeweegt en vernieuwt. Scherper kiezen Méér omkeringsthema’s vraagt om focus in onze inzet.
We doen ontzettend veel mooie en goede dingen voor onze leden, en tegelijk kennen de financiële middelen natuurlijk een grens. Om die reden hebben we in 2026 al eens grondig naar onze dienstverlening gekeken: Waar zijn onze leden het meest gebaat bij? Welke focus is nodig in onze kennisdeling, belangenbehartiging en dienstverlening? Waar kan de VNG impact maken? Deze vragen brachten ons ertoe om als VNG meer focus aan te brengen in wat we doen; dat vormt het uitgangspunt voor een herprioritering. Zo’n herprioritering is een herkenbare ontwikkeling voor onze leden, waar financiële krapte ook de noodzaak geeft om scherpere keuzes te maken. Hiermee maken we jaarlijks ruimte vrij in ons budget om in te kunnen spelen op (nieuwe) behoeften van gemeenten. Dit maakt de VNG wendbaarder. In 2026 stopten we daarom met onze inzet op Gemeentelijke basisprocessen inkomen (GBI), Quick Scan Lokale Democratie en Dutch Societal Innovation Hub (DSIH). Ook kijken we binnen programma’s en projecten wat er efficiënter kan. Dit leverde in 2026 besparingen op binnen bijvoorbeeld Platform sociaal domein, programma Energie en team Architectuur en standaarden. Vanaf 2027 gaat deze herprioritering verder, en voegen we nieuwe onderwerpen toe waarop we ombuigingen doorvoeren. Verder lezen? Een volledig overzicht van alle projecten en programma’s is te vinden in de begroting en op de VNG-website.
In hoofdstuk 9 gaan we dieper in op de financiële uitgangspunten. 5 1 Een krachtige lokale overheid 6 De VNG werkt aan een krachtige lokale overheid. Dat doen we door agendasettend te zijn op voor gemeenten relevante vraagstukken en ontwikkelingen, en door de lokale uitvoering centraal te stellen bij maatschappelijke opgaven. In de VNG-geschiedenis zijn er drie vaste waarden: belangenbehartiging, dienstverlening en kennisdeling. In de afgelopen jaren kwam er meer aandacht voor de uitvoeringspraktijk. Centraal in de verenigingsstrategie staat de omkeringsgedachte: gemeenten nemen het voortouw in belangrijke maatschappelijke kwesties. De omkeringsthema’s zijn inmiddels uitgebreid naar acht beleidsterreinen. Dichtbij de samenleving, weten gemeenten daarop als geen ander wat er nodig is om tot oplossingen te komen die op de lange termijn werken. Gezamenlijk geven we aan wat we van het rijk nodig hebben. We nemen initiatief, en zetten de stap naar voren. Hiermee plaatse n we inwoners op de eerste plaats en zorgen we voor samenhang in beleid en een gelijkwaardige samenwerking tussen alle overheidslagen. Om een krachtige lokale bestuurslaag te kunnen zijn, is een sterke kennispositie van groot belang. De toegevoegde waarde voor gemeenten ligt in het bundelen van krachten, het voorkomen van versnippering en het duurzaam toegankelijk maken van relevante kennis.
Zo ondersteunen wij gemeenten in hun rol als eerste overheid en dragen wij bij aan een sterke en toekomstbestendige bestuurslaag, in lijn met de verenigingsstrategie 2030. 1.1 Verenigingsstrategie De verenigingsstrategie kent ondertussen acht beleidsinhoudelijke omkeringsthema’s: • Bestaanszekerheid • Kansengelijkheid (jeugd & onderwijs) • Gezond leven & ouder worden • Klimaat & energie • Inrichting van Nederland • Weerbaarheid • Digitalisering • Veiligheid Om verschil te kunnen maken op deze thema’s en andere beleidsdossiers, zijn in de verenigingsstrategie ook vijf ontwikkelpunten voor gemeenten en de VNG als organisatie benoemd: • Een sterke bestuurslaag van gemeenten • Leren van elkaar • Knooppunt van netwerken • Regionale samenwerking • Versterken van mandaat en slagvaardigheid van de VNG Gemeenten willen en kunnen dit alleen het hoofd bieden door stevig samen op te trekken. Dit vraagt iets van onze professionaliteit. We moeten onze manier van samenwerken verstevigen, evenals de manieren waarop we van elkaar leren en onszelf ontwikkelen. Trends & ontwikkelingen Maatschappelijke opgaven worden steeds complexer en de verwachtingen van inwoners nemen toe. Dit vraagt veel van gemeenten en lokale organisaties. Onmisbaar hierbij is een stevige aanpak vanuit innovatiekracht, samenwerking en lerend vermogen.
Gemeenten mo eten de ruimte krijgen om het initiatief te nemen en vanuit een vernieuwde professionaliteit met elkaar op te trekken en toekomstgericht te werken. Door onze krachten te bundelen lukt het om oplossingen te creëren en maatschappelijke opgaven met impact aan te pakken. 7 Koers in 2027 • In 2027 zet de VNG zich verder in op het operationaliseren van de verenigingsstrategie. Als vereniging zetten we een stap naar voren door met daadkracht in te zetten op nieuwe omkeringsthema’s. Het nemen van regie en verantwoordelijkheid vraagt wat van de manier van werken. • We stimuleren gemeenten daarbij, door ons te richten op het versterken van de professionaliteit van gemeenten. En door kennis en vaardigheden te bevorderen. In de praktijk betekent dit dat we gemeenten actief met elkaar verbinden - als knooppunt van netwerken - zodat ze van elkaar kunnen leren, en ook kennis en informatie uitwisselen. We organiseren samenwerking om gemeenten als collectief te versterken en maatschappelijke opgaven samen aan te pakken. 1.2 Visie Nederland 2040 De ontwikkelingen in de wereld vragen om een lange termijn focus, ingrijpende keuzes zijn nodig. De gesprekken daarvoor moeten we blijven voeren om te bereiken dat Nederland in 2040 krachtiger, groener en menselijker is.
Het initiatief Nederland 2040 - dat mede door de VNG is geïnitieerd - vertelt hoe zo’n krachtiger, groener en menselijker Nederland te realiseren is. Trends & ontwikkelingen Het toekomstbeeld van Nederland 2040 heeft veel aandacht gekregen vanuit politiek en beleid. We zien dat gemeenten en sectoren zelf met het boek in de hand lange termijn -keuzes willen maken. Actuele en aanhoudende spanningen in de samenleving, nationale en geopolitieke ontwikkelingen en de kortetermijnblik van sociale media maken het in de praktijk echter lastig om het langetermijndenken vast te houden. Koers in 2027 • In 2027 blijven we inzetten op langetermijndenken met en bij maatschappelijke partners, politieke organisaties en overheden. Dat doet de VNG samen met de andere partnerorganisaties van Stichting Nederland 2040. We zetten in op het verder uitwerken en implem enteren van het gedachtegoed van de Denktank Nederland 2040 en zetten een stap naar voren door het aanjagen van noodzakelijke transities voor een krachtiger, groener en menselijker Nederland. 1.3 Kennis en leren De kennisfunctie van de VNG omvat het geheel aan processen en instrumenten waarmee data, informatie en ervaring worden omgezet in toepasbare kennis die richting geeft aan strategische keuzes, beleid, uitvoering en innovatie.
Kennis is daarbij geen los product, maar een sturend principe binnen de beleids-, uitvoerings- en innovatiecyclus. Met de VNG Academie organiseren wij kennisontwikkeling, kennisdeling en leren in samenhang. Daarmee versterken wij de gemeentelijke informatiepositie en dragen wij bij aan een robuuste kennisinfrastructuur voor alle leden. Trends & ontwikkelingen Gemeenten staan voor complexe maatschappelijke opgaven die onderling met elkaar samenhangen. Dat vraagt om deskundige bestuurders en ambtenaren die beschikken over actuele, gevalideerde en toepasbare kennis. Tegelijkertijd zien we dat beschikbare kennis en onderzoek nog niet altijd optimaal doorwerken in beleid en uitvoering. De opgave ligt daarom niet alleen in het ontwikkelen van nieuwe kennis, maar vooral in het vergroten van de impact, toegankelijkheid en toepasbaarheid ervan. 8 Daarnaast groeit de behoefte aan structurele kennisuitwisseling tussen gemeenten, ook nadat nieuwe taken zijn geïmplementeerd. Gemeenten willen blijvend van en met elkaar leren, met nadruk op de uitvoeringspraktijk en het versterken van het handelingsperspectief. Duurzame lerende netwerken zijn essentieel. Het gaat erom dat kennis niet alleen wordt gedeeld, maar ook wordt verdiept, toegepast en verder ontwikkeld. Voor de VNG betekent dit dat wij onze rol als gezaghebbend kennis - en leerplatform verder versterken.
Dat vraagt om onderlinge samenhang tussen kennisontwikkeling, data, innovatie en leren, en om scherpe prioritering op thema’s waar collectieve inzet de meeste meerwaarde heeft voor leden. Koers in 2027 • De VNG Academie is een belangrijk onderdeel van de verenigingsstrategie 2030. De ambitie om als gemeenten een sterke en gezaghebbende bestuurslaag te zijn, vraagt om een robuuste kennisinfrastructuur, betere kennisdoorwerking en structureel leren van en me t elkaar. De Academie vormt daarin ook in 2027 een dragende pijler. • In 2027 zetten wij, in het kader van Samen1VNG, de lijn voort om kennis, data, innovatie en leren meer in onderlinge samenhang te organiseren. Het zwaartepunt ligt bij versterking van de bestuurs- en uitvoeringskracht van gemeenten en bij het beter laten doorwerken van kennis in beleid en uitvoering. Daarbij maken wij scherpe keuzes in prioritering en positioneren wij de kennisfunctie nadrukkelijk als strategisch instrument binnen de VNG. 9 2 Sociaal Domein 10 Aangezien gemeenten dichtbij de samenleving staan, liggen er op het vlak van bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezond samenleven aanzienlijke kansen om maatschappelijk resultaat te behalen. We blijven bij het rijk hameren op passende financiële middelen, een prangend vraagstuk o p het vlak van jeugdhulp.
Als VNG zien we dat de beweging naar collectieve voorzieningen (in plaats van individuele hulp) onvermijdbaar is. Kansengelijkheid brengt kinderen en jongeren verder in het leven. Dit is te bereiken via onderwijs en andere ontplooiingsmogelijkheden. Dat vraagt soms om ongelijk te investeren. De manifestatie kansengelijkheid geeft ons richting. We werken de komende jaren - samen met onze partners - verder aan een stevige pedagogische basis. Verbinding van gemeenschappen draagt bij aan een gezonde samenleving, daar gaan we ook in 2027 voor. Een goede volksgezondheid is een grondrecht, en raakt aan een gezonde leefomgeving; in ruimte en in voorzieningen. Gezond samenleven is onder meer te bereiken door gemeenschappen te verbinden. Gemeenten spelen in integratie, asiel- en migratiebeleid een belangrijke rol. De VNG ondersteunt hen bij dit grote maatschappelijke vraagstuk dat impact heeft op de lokale samenleving. Verder is het versterken van uitvoeringskracht is van groot belang. Aangezien de maatschappelijke opgave groot en ingewikkeld is, is het wenselijk dat we versnippering in de ondersteuning tegengaan. Vanuit die gedachte is het Platform Sociaal Domein actief; gerichter werken en leren van elkaar. We bundelen de krachten door praktijkkennis te delen, zowel tussen gemeenten als naar het rijk. Samenwerking is waar het allemaal om draait.
2.1 Participatie, werk en inkomen De grondwettelijke verantwoordelijkheid voor bestaanszekerheid bestaat uit vier onderdelen: Inkomenszekerheid: inkomen is voldoende en voorspelbaar om van rond te komen. Werkzekerheid: iedereen kan meedoen via werk of een andere zinvolle dagbesteding, waarmee zoveel mogelijk kan worden voorzien in eigen levensonderhoud. Inwonergerichte dienstverlening: de overheid vertrouwt inwoners en past waar nodig de menselijke maat toe. Beschikbare en betaalbare voorzieningen: voorzieningen als wonen, zorg en onderwijs zijn voor iedereen beschikbaar en betaalbaar. Trends & ontwikkelingen De bestaanszekerheid van inwoners komt onder druk te staan door bezuinigingen in sociale zekerheid en zorg die via de portemonnee van inwoners lopen. Hierbij is een stapeling te zien van inwoners die ziek zijn en/of minder arbeidsvermogen hebben. Dit zal de komende jaren merkbaar worden in een groter beroep op gemeentelijk vangnet waarvoor de doelgroep groter wordt, bijvoorbeeld door afbouw van de leefgeldregeling voor Oekraïense ontheemden. Plannen voor extra vangnetten voor chronisch zieken en huishoudelijke hulp - zoals compensatie voor bezuinigingsmaatregelen - maken de positie van gemeenten complexer.
Gemeenten werken ondertussen volop aan de implementatie van verschillende wets - en beleidstrajecten die ingezet zijn om bestaanszekerheid te versterken zoals Participatiewet, regionale werkcentra, wet handhaving sociale zekerheid, sociaal ontwikkelbedrijven en het Nationaal Programma Armoede en Omkeringsthema: Bestaanszekerheid 11 Schulden. Belangrijke ontwikkelingen in 2027 zijn proactieve dienstverlening en verbetering van gemeentelijke armoedebeleid waarbij bestuurlijke verhoudingen, rollen tussen overheden en dienstverlening aan elkaar verbonden zijn. Koers in 2027 • Inkomenszekerheid: met onze partners rond de top bestaanszekerheid werken we in 2027 samen verder aan een eenvoudiger en zekerder stelsel van inkomensondersteuning. Als gemeenten onderling werken we aan verbetering van onze armoededienstverlening, met een inzet op een voldoende sociaal minimum zodat gemeenten niet alleen pleisters aan het plakken zijn. • Werkzekerheid: we zetten in 2027 speciaal in op het snel aan het werk helpen van nieuwkomers. Daarnaast werken we aan een nieuwe banenafspraak zodat de inclusieve arbeidsmarkt verder vorm krijgt. • Inwonergerichte dienstverlening: we beproeven in 2027 de mogelijkheden van proactieve dienstverlening.
• In 2027 bieden we gemeenten een samenhangend ondersteuningspakket voor participatie, werk en inkomen waarin expertise rondom schulden & armoede, arbeidsmarktregio's, gegevensdeling, naleving en proactieve dienstverlening in samenhang voor gemeenten beschikbaar is. 2.2 Jeugd, onderwijs en cultuur De kansen van jongeren mogen niet afhangen van waar ze wonen of wie ze zijn. Gemeenten werken daarom aan een sterke pedagogische basis in elke wijk. Dit vraagt om investeringen in de sociale basis. We missen nu hiervoor de ruimte vanwege het grote beroep op de jeugdhulp. Bovendien is de afhankelijkheid van hulp onwenselijk voor kinderen. Daarom willen we werken aan de verschuiving van individuele hulp naar collectieve voorzieningen. De hulp die wel geboden wordt, moet goed en rechtmatig zijn. Trends & ontwikkelingen De groei van het jeugdhulpgebruik en de financiering van gemeenten blijven onverminderd onze aandacht vragen. Het is nodig dat gemeenten meer instrumenten hebben om goed te sturen op de jeugdhulp. Begin 2027 komt het tweede adviesrapport van de commissie Van Ark uit. Dat biedt de basis voor de onderhandelingen over de financiering vanaf 2028 en verder. De VNG zal zelf met voorstellen komen hoe we tot een betere macrobeheersing komen zodat dit mee kan worden genomen in deze onderhandelingen.
Daarnaast zetten we verder in op de beweging van individuele hulp naar collectieve voorzieningen. Dit vraagt in de samenwerking met de rijksoverheid om minder versnippering en een integrale aanpak op jeugd en gezin. Uiteindelijk moet in de lokale context de ruimte zijn om dit in te vullen. De sterke lokale teams en de samenwerking tussen onderwijs en hulp zijn hierbij cruciaal. Het in 2026 ondertekende convenant sterke lokale teams is hierbij een belangrijke basis. Er zijn stelselwijzigingen nodig in de hulp en bescherming van inwoners in situaties van onveiligheid. We zetten daarom in op de afbouw van de JeugdzorgPlus en de effectuering van het toekomstscenario. Tot slot zijn er vraagstukken binnen deze thema's waar de VNG meer aandacht aan zal besteden op basis van de prioriteiten van het kabinet en lopende bestuurlijke afspraken. Dit betreft de doorontwikkeling van de landelijke inkoop jeugd en Wmo; de aanpak van fraude in de Jeugdwet, de aanpak van femicide en de aanpak van de problematiek rondom mensen met onbegrepen gedrag. Omkeringsthema: Kansengelijkheid 12 Koers in 2027 • Op basis van het tweede rapport van de commissie Van Ark voeren we in 2027 onderhandelingen met het rijk over de financiering vanaf 2028 en de benodigde kaders om beter te kunnen sturen op de jeugdhulp.
• In 2027 werken we verder aan een stevige pedagogische basis met onze partners van de manifestatie kansengelijkheid. Goede onderwijshuisvesting, toegankelijke kinderopvang en samenhang tussen lokale teams en scholen zijn hierbij cruciaal. • In 2027 voeren we het convenant sterke lokale teams uit met als doel om in 2028 overal sterke lokale teams te hebben. • In 2027 zorgen we voor de beloofde doorontwikkeling van de landelijke inkoop en wordt de nieuwe inkoop voor 2029 (en verder) uitgevoerd. Hiermee zorgen we voor een verbeterde dienstverlening aan gemeenten en kunnen we namens gemeenten beter sturen op schaarse hoogspecialistische jeugdhulp. • We pakken door met de Hervormingsagenda Jeugd. Hierbinnen werken we aan de standaardisatie van de specialistische jeugdhulp, verbeteren van de data-infrastructuur en de afbouw van de gesloten jeugdzorg. • We werken in lijn met het toekomstscenario aan de vereenvoudiging van de jeugdbeschermingsketen en het tegengaan van de versnippering rondom huiselijk geweld en kindermishandeling. Dit gaat gepaard met een lobby om te komen tot uitvoerbare wettelijke en financiële kaders. • We werken op basis van de propositie Samen Cultuur borgen verder aan het verstevigen van het gemeentelijke cultuurbeleid.
• In 2027 zetten we door op de verdere professionalisering van naleving op de kwaliteit van kinderopvang en Voorschoolse Educatie (VE) om kinderen een goede start in kwalitatief hoogwaardige kindercentra te bieden. We werken aan doorontwikkeling van toezicht en handhaving om effectiever te werken. Zo leren we bijvoorbeeld beter van de bevindingen vanuit toezicht en handhaving (reflectieve functie) en zetten we in op ruimte voor lokaal maatwerk. • Het Ketenbureau i-Sociaal Domein werkt aan beheer en vernieuwing van de informatie- uitwisseling tussen gemeenten en zorgaanbieders. Daarnaast ondersteunt het Ketenbureau bij de standaardisatie van inkoop, contractering en administratie voor Jeugdwet en Wmo . 2.3 Gezondheid en maatschappelijke ondersteuning Een inclusieve samenleving nodigt mensen uit tot gezond en prettig samenleven, en daarin kunnen gemeenten het verschil maken. We zetten in op een sterke sociale basis, toegankelijke zorg en ondersteuning, sterke regionale samenwerking én op samenwerking met zorg- en welzijnspartijen, sport, onderwijs, gezondheidszorg, politie en woningcorporaties en tussen het sociale en medische domein. In 2027 geven we verder vorm aan onontkoombare keuzes die voor de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) als gevolg van vergrijzing, personeelskrapte en een groeiend beroep op ondersteuning en zorg door een nieuw kabinet zullen worden gemaakt.
Trends & ontwikkelingen De staatscommissie zorgstelsel doet onderzoek naar de inrichting van het zorgstelsel in Nederland. De commissie komt met voorstellen die betrekking hebben op de toekomstbestendigheid en weerbaarheid daarvan. De opgave is om zorg in de volle breedte toegankelijk te houden. Dat kan alleen als de zorgvraag Omkeringsthema: Gezond leven & ouder worden 13 kan worden gereduceerd én meer patiënten worden bediend met minder mensen. In deze verkenning wordt expliciet de ondersteuning en zorgondersteuning voor ouderen meegenomen. De VNG volgt deze ontwikkelingen nadrukkelijk. In het regeerakkoord is een groot aantal bezuinigingsmaatregelen op het terrein van de zorg opgenomen. Hoe die precies hun beslag gaan krijgen, wordt in de loop van 2026 helder. De VNG blijft in gesprek met het rijk om te kijken hoe de kracht van gemeenten kan worden benut, in zowel individuele als collectieve ondersteuning van burgers. En, hoe de meeste kwetsbare burgers ondersteuning kunnen blijven ontvangen. Daarnaast blijft er aandacht voor het verschuiven van problemen tussen de verschillende stelsels.
De keuzes die het kabinet maakt op beleidsterreinen zoals huisvesting, ggz zorg, bestaanszekerheid, asiel en (arbeids-)migratie hebben een effect op het aantal mensen dat uitvalt, dakloos raakt en een beroep doet op Wmo maatwerkvoorzieningen zoals maatschappelijke opvang en beschermd wonen. De combinatie van enerzijds een toename van dakloosheid en anderzijds de beperkte capaciteit om complexe zorgvragen - in een gefragmenteerd stelsel - goed te beantwoorden, baren ons zorgen. Tegelijkertijd zien we dat gemeenten blijven inzetten op inclusief wonen en preventie. De VNG zet in op een goede implementatie van de wet versterking regie op de volkshuisvesting, zodat aandachtsgroepen sneller gehuisvest en evenwichtiger verdeeld kunnen worden over gemeenten. Het is belangrijk dat er een duurzame en gezamenlijke strategie komt voor het verbeteren van mentale gezondheid. Anderzijds moeten gemeenten in staat worden gesteld van begin af aan hun preventieve, signalerende en normaliserende rol in het stelsel goed in te vullen. Koers in 2027 • In juni 2023 bekrachtigde de ALV de propositie Gezond en Actief Leven. Dit ten behoeve van ondersteuning van gemeenten bij de uitvoering van het Integraal Zorg Akkoord (IZA) en Gezond en Actief Leven akkoord (GALA).
De ondertekening van het AZWA (Aanvullend Zorg en Welzijn Akkoord) in het najaar 2025 betekent dat de VNG-ondersteuning de komende jaren onverminderd wordt voortgezet. Het accent verschuift steeds meer naar implementatieondersteuning in lijn met behoeften van gemeenten. • In 2027 volgt een verdere uitwerking van onze visie op de verouderende samenleving. • We geven vorm aan de resultaten van het houdbaarheidsonderzoek Wmo, mede in het licht van de verdere uitwerking van het regeerakkoord. Dit geldt met name op het terrein van inkomensafhankelijke bijdrage en huishoudelijke hulp. • In 2027 voeren we het convenant sterke lokale teams uit met als doel om in 2028 overal sterke lokale teams te hebben. • In 2027 zetten we ons in het kader van het programma Versterken informatiepositie publieke gezondheid in voor het vergroten van databeschikbaarheid en uitbreiden van datastandaardisatie, regie op gegevensdeling, secundair datagebruik (scenariomodel) en data -governance (programmamanagement). • Het Ketenbureau i-Sociaal Domein werkt in 2027 aan beheer en vernieuwing van de informatie - uitwisseling tussen gemeenten en zorgaanbieders. Daarnaast ondersteunt het Ketenbureau bij de standaardisatie van inkoop, contractering en administratie voor Jeugdwe t en Wmo. • In 2027 versterken we de aanpak van zorgfraude door vanuit het collectief de basis van toezicht te helpen verstevigen.
En ook, door alert te zijn en blijven op fraude bij de toegang, het verstevigen van inkoop en contractmanagement, en samen met gemeenten nieuwe interventies te ontwikkelen en handhaving te professionaliseren. 14 2.4 Asiel, migratie en integratie De VNG versterkt gemeenten in hun opgave voor opvang, integratie en bescherming van diverse migrantenstromen. Asiel en migratie omvat alle vraagstukken rond vluchtelingen, Oekraïense ontheemden, arbeidsmigranten en overige vormen van migratie. De VNG behartigt de gemeentelijke belangen in de ontwikkeling van landelijke wetten en regels. Hierdoor staan gemeenten gezamenlijk sterk in overleg met het rijk en andere partners. Ook zorgt de VNG voor kennisdeling en praktische handreikingen voor de uitvoering. Trends & ontwikkelingen Het kabinetsbeleid rondom opvang en inburgering van migranten kan het komende jaar in een stabielere fase komen. De uitvoering van de Spreidingswet maakt de bestuurlijke regie op asielopvang mogelijk, maar vraagt veel van uitvoeringskracht van gemeenten. Rond de opvang van Oekraïners spelen kwesties op zowel de korte als middellange termijn (onder andere de houdbaarheid van de opvang). Vooral de beëindiging van de Richtlijn tijdelijke bescherming en huisvesting stelt ons voor grote vragen.
Wanneer een aanzienlijk deel van de Oekraïners in Nederland blijft, vergt dat forse inspanningen in diverse gemeentelijke domeinen. Voor arbeidsmigratie worden nieuwe wetten en regels voorbereid om huisvesting, registratie en begeleiding beter te reguleren, in lijn met de aanbevelingen van het aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten. De VNG waarschuwt dat gefragmenteerde maatregelen zonder regie niet effectief zijn. We pleiten daarom voor samenhangend beleid en integrale samenwerking tussen domeinen als zorg, onderwijs, inburgering, participatie en jeugd, en voor het versterken van regionale samenwerking gericht op het voorkomen van benadeling van kwetsbare arbeidsmigranten en het verbeteren van hun positie. Koers in 2027 • De VNG blijft in 2027 inzetten op een stabiele, betrouwbare rol van gemeenten als eerste overheidslaag in asiel- en migratievraagstukken. Ook in de opvang van Oekraïense ontheemden. We stimuleren leden om met één stem op te treden en benutten de vereniging als krachtig platform voor onderlinge solidariteit. Nieuwe wet- en regelgeving beïnvloeden we actief (lobby) en we bieden ondersteuning bij de implementatie en uitvoering in gemeenten. • Met het plan ‘van wachtstand naar werkstand’ hebben gemeenten een propositie voor verbetering van de opvangketen en verbinding met participatie.
Dit is de stip op de horizon waaraan we met verschillende overheden willen blijven werken. • We ondersteunen gemeenten bij de implementatie en uitvoering van beleid en stimuleren integraal werken en regionale samenwerking om benadeling te voorkomen en positie te verbeteren. 2.5 Platform Sociaal Domein Betere hulp aan inwoners, en een veilige, gezonde maatschappij. Dat is het uiteindelijke doel van de activiteiten van het Platform Sociaal Domein. Het platform helpt gemeenten, het rijk en ketenpartners bij het slimmer inrichten van het sociaal domein en ondersteunt bij het verbeteren van de samenwerking met (regionale) partners. We versterken de (gemeentelijke) dienstverlening door (praktijk)kennis te delen . Onze ondersteuning bestaat uit een online (kennis)platform waar we antwoord geven op vragen rondom inrichting en samenwerking in het sociaal domein. Daarnaast werken we aan inhoudelijke projecten en programma’s, met expertise die partijen echt verder helpt. Onze regioadviseurs bieden concrete, 15 iepgaande ondersteuning met producten en diensten, opleidingen en praktijkvoorbeelden. We zetten in op het doorontwikkelen en toepassen van methodisch werken. Hierbij halen we signalen uit de regio op, werken we deze uit en agenderen we deze in relevante gremia. Deze signalen uit de praktijk bespreken we ook met onze opdrachtgevers; de gemeenten en het rijk.
Trends & ontwikkelingen Binnen het sociaal domein blijft behoefte aan domeinoverstijgend samenwerken. Wij zetten ons daarom in voor het verbinden van het sociaal domein met het medisch domein, en ook wonen, zorg en veiligheid . Ook belangrijk is het versterken van lokale teams. Daarbij hebben wij nadrukkelijk aandacht voor randvoorwaarden zoals privacy en gegevensdeling. Wij werken niet vanuit losse (rijks)programma’s, maar vanuit brede maatschappelijke opgaven. Deze opgavegerichte aanpak helpt om samenhang te vergroten en versnippering te voorkomen. Beleid sluiter beter aan bij wat inwoners nodig hebben. Wij ondersteunen gemeenten door vraagstukken te concretiseren, regionale samenwerking te versterken en beleid en uitvoering dichter bij elkaar te brengen. Het versterken van het lerend vermogen van gemeenten, regio’s en het rijk blijft een speerpunt. Onze regioadviseurs werken met beproefde methoden om signalen uit de praktijk te duiden, waarbij ervaringsdeskundigheid een vaste plek heeft. Daarnaast zien wij dat AI een steeds grotere rol gaat spelen in kennisvoorziening en -deling. Daarom ontwikkelen wij een eigen AI-kennistool genaamd GIDS, zodat kennis, toepassingen en praktijkervaringen beter en sneller toegankelijk worden voor gemeenten. Wij blijven gemeenten ondersteunen bij het versterken van samenwerking in het sociaal domein.
We bieden handvatten voor het vormgeven van domeinoverstijgende samenwerking, spiegelen ontwikkelingen in de regio’s en zorgen dat kennis actief wordt gedeeld en benut. Koers in 2027 • In 2027 ligt de focus op de doorontwikkeling van GIDS, onze AI-kennistool voor snellere en gerichtere kennisontsluiting. • We leggen nadruk op het uitbreiden en verrijken van de kennisbank op onze website. • In 2027 focussen we ook op het dichter bij de regio organiseren van de signalerings - en leerfunctie, in nauwe samenhang met de regioadviseurs. 16 3 Leefomgeving 17 Om ook toekomstige generaties welvarend en gezond te kunnen laten leven, is er veel te doen in ons kleine, dichtbevolkte land. Bij dat alles spelen gemeenten een cruciale rol. Ons land staat voor een verbouwing vergelijkbaar met de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. De opgaven zijn groot en de impact voor inwoners is enorm, dit raakt woningbouw, infrastructuur, energie, economie, water, klimaatadaptatie, landbouw en natuur. Het hangt allemaal met elkaar samen, en ook met een gezonde en veilige leefomgeving. Als VNG werken we aan een krachtige lokale overheid. Samenwerken op lokaal, regionaal, nationaal én internationaal vlak biedt kansen om agendasettend te zijn. Vanuit gemeentelijk perspectief dragen we bij aan oplossingen voor de grote maatschappelijke opgaven waar we in ons land voor staan.
Dat doen we in het besef dat niet alles overal kan; alles wat we doen moet op dezelfde hectares passen én de beschikbare middelen en capaciteit zijn beperkt. Daarin staat de VNG naast gemeenten en hun regio’s. Het doel i s handelingsperspectief te creëren om de Grote Verbouwing van Nederland uit te voeren. De ruimtelijke puzzel van opgaven in de leefomgeving is een van de omkeringsthema’s in de verenigingsstrategie. Het hebben van een dak boven ons hoofd (‘Thuis in ruimte’) zien wij als het ankerpunt voor de Grote Verbouwing van Nederland. Wonen is zoveel me er dan een dak boven je hoofd; het is een eerste levensbehoefte. We willen immers allemaal gezond leven in een gebied waar je kunt ontspannen in voldoende groen en natuur én droge voeten houdt, en waar je met mogelijkheden hebt om je brood te verdienen; een thuis dat bereikbaar is. In de winter behaaglijk warm en koelte in de steeds hittegevoeligere zomers. 3.1 Fysieke leefomgeving De prognose voor 2050 is de bevolking van Nederland uitgroeit tot ongeveer 19,8 miljoen inwoners. Met dat in het achterhoofd, hebben we op dit moment de kans om in één keer goed te investeren in een toekomstbestendig en onafhankelijk Nederland, met systemen die tegen een stootje kunnen. Waarin inwoners en ondernemers hun energierekening kunnen betalen, en veilig en gezond leven.
Stilvallen geeft economische schade en sectoraal verbouwen levert desinvesteringen, conflicten en extra overlast op. Het is belangrijk om grote transities in de regio’s parallel te plannen, te richten naar een lange periode en de uitvoeringskracht te versterken. Een investeringsagenda voor de fysieke leefomgeving en bijhorende ontwikkelcultuur is dringend nodig. De contour hiervoor zien we terug in het coalitieakkoord van het rijk en ook in onze bouwsteen ‘investeringsagenda’. Allereerst zien wij: Er is een financiële weg voorwaarts. Het kerninzicht is dat de huidige financiële instrumenten te klein en te sectoraal zijn. Beleids- en investeringszekerheid zijn cruciaal zodat publieke en private partijen (onderdelen van) de verbouwing kunnen financieren. Tweede kerninzicht is dat elke hectare telt. De indicatieve ruimtevraag van alle opgaven staan onder meer beschreven in de Nota Ruimte. Een substantieel deel daarvan is voor gebouwen en duurzame economie. Maar ook bijvoorbeeld voor bredere dijken, meer water vasthouden en beter vervoer vragen hun beslag. We bepleiten een Nationale Grondbank, adaptief plannen en vooral; het maken van robuuste keuzes met heldere prioriteiten voor voorspelbaar beleid en krachtige uitvoering. Ten derde: Alle handen zijn nodig. Slimmer werken is de te verkiezen weg.
Dit vraagt om inzet van bewoners(collectieven), publieke en private partijen, zowel in voorbereiding als uitvoering. Omkeringsthema: Inrichting van Nederland 18 Trends & ontwikkelingen Zoals gezegd zien we de woonopgave als het ankerpunt voor de Grote Verbouwing van N ederland. We pakken door op de drie bovenstaande kerninzichten. Samenwerken in de regio, kennis(deling) en inzet op een lange termijn (investerings)agenda krijgen extra accent, ook in de lobby. Bouwen en wonen. Gemeenten vervullen een sleutelrol als het gaat om het organiseren van de daadwerkelijke bouw van woningen. Om deze rol te vervullen hebben zij voldoende oplossingsruimte in regelgeving, middelen en capaciteit nodig. Tegelijkertijd zijn er ontwikkelingen die de bestaande oplossingsruimte verkleinen, denk aan netcongestie, stikstof, investeringscapaciteit van woningcorporaties. Er zijn te weinig middelen voor de dekking van publieke onrendabele toppen en dan is er nog het tekort aan personele capaciteit bij gemeenten. Het helpt ook niet dat het rijk de mogelijkheden voor lokaal maatwerk inperkt, waardoor waardevolle vernieuwingen in de bouw worden afgeremd. Ruimte, water en klimaatadaptatie. In een veranderend klimaat en met toenemende schaarste aan onder meer zoet water is het nog belangrijker dan voorheen om toekomstbestendig te ontwikkelen.
Door rekening te houden met klimaatverandering en het water en bodemsysteem voorkomen we dat kosten en nadelige effecten worden afgewenteld op toekomstige generaties. Schaarste aan bijvoorbeeld water, of aan ruimte in de bodem, betekent soms dat we ingewikkelde keuzes moeten maken. De VNG zet zich in voor een werkbare samenwerking van gemeenten met haar medeoverheden. Ook legt de VNG het verband tussen de Nota Ruimte en de bouwsteen investeringsagenda, want de koppeling aan investeringen is noodzakelijk. Bereikbaarheid en mobiliteit. We verwachten dat fundamentele veranderingen in het mobiliteitssysteem impact hebben op onze leden, denk aan categorisering van het hoofdwegennet, regiocentrales publieke mobiliteit, bereikbaarheid op peil en het werken met acceptabele reistijden naar vo orzieningen. De VNG volgt deze ontwikkelingen nadrukkelijk. Knelpunt in mobiliteitsbeleid is dat de financiering van het rijk, en in het bijzonder de beheer - en onderhoudsopgave, niet meegroeit met de uitgaven die gemeenten hierop doen. Dit levert een spanningsveld tussen gemeentelijke ambities en praktische haalba arheid gezien de groeiende schaarste in geld, fysieke ruimte, menskracht en stikstofruimte. Het rijk focust op elektrificatie van mobiliteit (verduurzamen).
In onze optiek is een brede mobiliteitstransitie nodig, waarbij ook gestuurd wordt op het verminderen en veranderen van mobiliteit. Verder merken gemeenten dat het aantal ernstig verkeersgewonden stijgt en het aantal doden is al jaren niet gedaald, terwijl de rijksmiddelen voor verkeersveiligheid (voor veiligere infrastructuur, handhaving en educatie) achterblijven. We zien ook dat Europese regelgeving veel impact heeft op gemeenten. Natuur en landbouw. We zetten in op een integrale en uitvoerbare gebiedsgerichte aanpak en zetten door waar het gaat om realisatie van de bouwstenen landbouwemissie en natuur zoals overeengekomen met medeoverheden en maatschappelijke partners. Ook vraagt de implementatie van de natuurherstelverordening veel energie. Gemeenten staan aan de lat om de zogenaamde ‘stedelijke ecosystemen’ vorm te geven waarbij boomkroonbedekking (voldoende groen) cruciaal is om in 2030 ten opzichte van 2024 niet te maken te krijgen met een achteruitgang in de bijbehorende omvang van die bedekking. VNG ondersteunt hierbij, het gaat om belangrijke onderdelen om van het stikstofslot te komen. Regionale economie. De VNG ondersteunt gemeenten bij het werken aan een duurzame en circulaire economie, het versterken van het verdienvermogen en een krachtige arbeidsmarkt. Daarnaast spelen we in op de thema’s human capital, MKB & innovatie en ‘ruimte voor werken en ondernemen’.
We werken daarbij samen met medeoverheden en maatschappelijke partners waaronder economic boards. Daarbij leggen we extra accent op de totstandkoming van regionale kansenagenda’s zodat gemeenten 19 ondersteuning ervaren en gedeelde (kennis)inzichten kunnen benutten in hun eigen lange termijn visievorming en uitvoering. Afval en circulariteit. Een circulaire economie in 2050 is een breed gedeeld doel en verwoord in het Nationale Programma Circulaire Economie (NPCE). We richten ons op het ondersteunen en het op juiste wijze positioneren van gemeenten bij de uitvoering van het NPCE en het uitvoerb aar houden van de afspraken over circulaire economie die een plek hebben gevonden in de - met medeoverheden en rijk getekende - ‘Krachtenbundeling rijk-regio circulaire economie’. Daarnaast gaan we verder met het ondersteunen van gemeenten bij de implementatie van de afspraken zoals overeengekomen tussen VNG, branchevereniging NVRD en Verpact in de Samenwerkingsovereenkomst Verpakkingen 2025 -2030. VTH, omgevingsveiligheid en milieu. Onze lobby blijft gericht op het PFAS-dossier, zowel Europees als landelijk. Als het gaat om de implementatie van de luchtkwaliteitsrichtlijn richt de lobby zich op haalbaarheid en uitvoerbaarheid ervan voor gemeenten. Daarnaast komen we de eerder overeengekomen samenwerkingsafspraken met medeoverheden, omgevingsdiensten en het rijk na die zien op VTH.
Ook de subsidieprogramma’s VTH én omgevingsveiligheid (kennisinfrastructuur omgevingsveiligheid) lopen door. Koers in 2027 • In 2027 lobbyen we voor voldoende ruimte voor lokaal maatwerk in nationale regelgeving en verstevigen we de informatiepositie van gemeenten met het programma DiGiGo (digitaal stelsel gebouwde omgeving). Daar waar dat efficiënt is, organiseren we standaardi sering. We zetten in op modernisering van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en stimuleren regionale samenwerking. • Ook stellen we samen met VRO en Platform 31 een expertisecentrum woningbouw in om gemeentelijke professionals optimaal te ondersteunen, interbestuurlijk oplossingen te zoeken voor capaciteitstekorten en door samenwerking met de markt in het kader van de woontopafspraken. • Als het gaat om Water Bodem Sturend (WBS), zet de VNG in op een goede feitenbasis, interbestuurlijke samenwerking en oplossingsgerichtheid. • Klimaatverandering en weerbaarheid gaan hand in hand. Samen met veiligheidsregio's, het Deltaprogramma en het programma weerbaarheid brengt de VNG in 2027 gemeenten in positie om te bouwen aan een weerbaar en veerkrachtig Nederland. Dat is ook een belangrijk element in onze inbreng in de Nationale Adaptatie Strategie. • We maken de strijdigheid tussen rijksbeleid en uitvoering op het terrein van mobiliteit zichtbaar.
Ook bouwen we mee aan het beter benutten van bestaande infra, het kwantificeren van de problematiek van het achterstallige onderhoud van de gemeentelijke inf rastructuur en het versterken van datagedreven werken. • In 2027 blijven we met de partners van de bouwstenen landbouwemissie en natuur inzetten op het stikstofdossier. • In 2027 werken we met het rijk en andere partners aan een uitvoerbare natuurherstelverordening voor gemeenten. • Als gaat om regionale economie, verricht de VNG in 2027 activiteiten via het (subsidie)programma ‘Betere Regelgeving en dienstverlening aan ondernemers’, de landelijke samenwerkingsagenda MKB-dienstverlening, de samenwerkingsagenda Ruimte voor economie en het Pact Waardevolle Kernen. • In 2027 zetten we in op een versterking van de VTH-taken, in lijn met de eerder getekende samenwerkingsafspraken. Dit betekent een intensieve samenwerking met provincies, waterschappen, omgevingsdiensten en ministeries. 20 3.2 Instrumentarium leefomgeving De Omgevingswet staat voor een goede balans tussen het benutten en het beschermen van de fysieke leefomgeving. Dat wordt bereikt door duidelijke visie en prioriteiten, goede afwegingen, vermindering én vereenvoudiging van regels. En door meer ruimte voor initiatieven. De Omgevingswet en Wet kwaliteitsborging bouw (Wkb) zijn op 1 januari 2024 in werking getreden.
De Omgevingswet biedt kansen om de complexe opgaven in het land optimaal aan te pakken. Het vormt het instrumentarium om dat te doen. In het licht van perspectief bieden in de Grote Verbouwing van Nederland en de prioriteit om woningbouw te versnellen blijft inzet en ondersteuning op het instrumentarium onmisbaar. Trends & ontwikkelingen Als het gaat om werken met de Omgevingswet valt er nog veel te doen en verbeteren. Zoals op het vlak van functionaliteiten en gebruiksvriendelijkheid van systemen, omdat regelgeving en praktische uitvoering soms nog schuren. En in de beleidscyclus waar het instrumentarium en de maatschappelijke opgaven echt bij elkaar komen. Verder kost het tijd om werkprocessen aan te passen. Een andere manier van werken vereist van professionals dat ze buiten het eigen vakgebied kijken en de taal van een collega moeten le ren spreken om effectief in de keten samen te kunnen werken. En daarbij staan de (verander)agenda's van gemeenten vol met grote bovenlokale maatschappelijke opgaven, terwijl er een gebrek is aan ruimte, euro's en capaciteit. We zien dat de aandacht verder verschuift van het oplossen van knelpunten naar het werken in de geest van de wet. De VNG biedt gemeenten ondersteuning bij de inzet van instrumentarium ten behoeve van versnelling van tempo op de opgaven en bij de transitie naar het omgevingsplan.
Het betreft een complexe en specifieke opgave waar de komende jaren veel inspanning voor nodig is. Koers in 2027 • In 2027 zetten we onze programmatische ondersteuning aan gemeenten voort. Onze inzet verschuift verder in de richting van ondersteuning in het planproces en een grotere koppeling tussen de beleidsinhoud en het instrumentarium van de Omgevingswet. De dienst verlening richt zich daarbij sterk op het versnellen van tempo en efficiënt handelen van gemeenten. Een helder ingericht instrumentarium maken keuzes mogelijk, net als adequate afwegingsmechanismen. Dit doen we onder andere door ondersteuning van samenwerking en afspraken tussen overheden en andere partners. • In 2027 ondersteunen we gemeenten juridisch én op de inhoud, zodat zij adequate afwegingen kunnen maken in de ontwikkeling van een integraal omgevingsplan dat in 2032 klaar moet zijn. We bieden landelijk inzichttools, kennis en opleiding en initiëren regionale samenwerkingen tussen gemeenten en ketenpartners gericht op sterke versnelling in de transitieopgave omgevingsplan. VNG brengt niet alleen kennis in maar ook actuele voorbeeldsets van alle onderdelen van een omgevingsplan voor de professionals én begeleidt actief een lerend netwerk voor de betrokken managers. Hierbij sluiten we aan op de inhoudelijke regionale onderwerpen en de sturing en organisatie van de beleidscyclus.
• Het regionale perspectief wordt voor uitvoering van beleid steeds belangrijker. Overheden en andere partners zullen elkaar moeten vinden om af te stemmen en om op de relevante opgaven in hun regio's de juiste aanpak en inzet te bepalen. En uiteraard om uit eindelijk tot uitvoering te komen. Met de regionale netwerken rond de Omgevingswet en met de kennis en uitvoeringsondersteuning op het instrumentarium voor de grote opgaven, zetten we als VNG breed in op regionale kansen en uitvoeringskracht. 21 3.3 Energietransitie Door de nieuwe warmte- en energiewetgeving krijgt de gemeente steeds meer de regierol op de warmtevoorziening en het energiesysteem. Maar gemeenten lopen in de uitvoering dagelijks tegen belemmeringen aan. De transitie stokt en dat heeft direct effect op verschillende grote maatschappelijke opgaven zoals woningbouw, ontwikkeling van industrie en bedrijven, het tegengaan van energiearmoede en breder: de regionale ontwikkeling. Het rijk heeft structureel middelen vrijgemaakt voor de uitvoering van de energietransitie door gemeenten (12 miljard euro tot 2040). De VNG heeft zich zowel voor de financiering als voor de wetgeving hard gemaakt en staat nu met gemeenten aan de lat om belemmeringen in de transitie aan te pakken. Dit doen we door slimme lobby, kennis en uitvoeringsondersteuning, zodat zij hun wettelijke taken kunnen waarmaken.
Trends & ontwikkelingen Om de Grote Verbouwing van Nederland van het energieslot te halen helpt de VNG gemeenten met uitvoeringsondersteuning, lobby en kennisontwikkeling. Steeds meer komt de uitvoering centraal te staan. We zien onder gemeenten een grote behoefte aan leer- en kennisbijeenkomsten over onderwerpen zoals energieplanologie, sneller bouwen van energie-infrastructuur en het beter benutten van de infrastructuur. Het kabinet Jetten heeft tot 2040 jaarlijks 800 miljoen euro gereserveerd voor uitvoeringsmiddelen voor gemeenten. Het gaat om een totaalbedrag van 12 miljard euro. Hiermee geeft het rijk voor lange termijn commitment af. Maar er zijn nog altijd minder uitvoeringsmiddelen gereserveerd dan de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) heeft berekend en geadviseerd. Zakelijke en slimme keuzes zijn noodzakelijk. Nederland stevent af op een aansluitstop. Dit vraagt om ingrepen die zo snel en zo veel mogelijk ruimte creëren op het elektriciteitsnet. Daarom is het van groot belang om in te zetten op het optimaliseren van ons elektriciteitssysteem. De VNG voert de komende jaren een stevige lobby, ontwikkelt kennis en ondersteunt de uitvoering. Nu is de aandacht en inzet van partijen dominant gericht op sneller bouwen (en ruimtelijk inpassen) van transformatorhuisjes, midden- en hoogspanningsstations, opslag en andere energie-infra.
Dit blijft belangrijk voor een robuust decentraal energiesysteem. Door het vaststellen van de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie en de Wet collectieve warmte krijgt de gemeente na inwerkingtreding (gepland medio 2026 en begin 2027) stevige regie over de warmtetransitie. Hierbij is een grote en wettelijke verantwoordelijkheid bij gemeenten komen te liggen om de overstap van 8,5 miljoen gebouwen van aardgas naar een alternatief zoals een warmtenet tot een succes te maken. Met het vaststellen van deze wetten is het werk nog niet klaar. De komende jaren gaan gemeenten in de uitvoering tegen obstakels aanlopen, waarbij het belangrijk is dat de VNG hen blijft helpen deze wettelijke verplichtingen en grote verantwoordelijkheid ook tot uitvoering te brengen en de obstakels op de juiste plek te agenderen. Door netcongestie is er druk om snel tot realisatie te komen. De reflex van het rijk en dit kabinet kan zijn om te centraliseren en via noodwetgeving keuzes af te dwingen en procedures te versnellen. Maar het is aan de gemeente om ruimtelijke regie te voeren. Koers in 2027 • In 2027 ontwikkelen we - een methodiek om te komen tot - energieafspraken op decentraal niveau. De VNG is mede opdrachtgever van het Nationaal Programma Energiesysteem (in opbouw).
• In 2027 ondersteunen wij gemeenten met lobby en kennis om obstakels in de uitvoering van de warmtetransitie te overkomen. Omkeringsthema: Klimaat & energie 22 • In 2027 spannen we ons in voor een isolatieoffensief voor alle gemeenten. Het huidige kabinet voorziet een aanpak voor slechts 20 gebieden. Isolatie is randvoorwaardelijk voor een betaalbare transitie. Randvoorwaarde voor isolatie is ook een doorbraak in d e soortenbescherming. • Prioriteit heeft de optimalisatie van het elektriciteitssysteem. Dit is nog weinig geborgd in wet - en regelgeving. VNG zet zich in op lobby, voor bijvoorbeeld energiedelen in energiegemeenschappen, energyhubs, netbewust bouwen en aanpassing van financiële prikkels. • Wij zetten in op een slimmer energiesysteem. Dit vraagt lobby om data delen mogelijk te maken en ondersteuning op analyse, inzicht en betere besluitvorming. • Het is van belang dat gemeenten in positie zijn om lokaal integrale keuzes te maken en hier draagvlak voor te creëren. Door centralisatie en eventuele noodwetgeving dreigt dit onder druk te komen. De VNG zet zich daarom in 2027 extra in voor een stevige positie van gemeenten om in staat te zijn ruimtelijke regie te voeren in samenspel met provincie, het rijk en netbeheerders. 23 4 Lokaal bestuur en veiligheid 24 Het vertrouwen in de overheid staat onder druk en dat is zorgelijk.
De uitvoering van overheidstaken vraagt immers om legitimiteit. Om die reden is er zelfreflectie nodig in alle overheidslagen. We ondersteunen gemeenten bij het versterken van de lokale democratische bestuurscultuur. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de lokale veiligheid van de inwoners, en dat domein is - tegen het licht van mondiale gebeurtenissen - volop in ontwikkeling. Ook in het veiligheidsstelsel werken we aan een omkering: (1) gemeenten meer aan het stuur vanuit hun rol en verantwoordelijkheid, (2) van centrale sturing door het rijk naar lokale regie en sturing, en (3) meer aandacht voor preventie. Onze inzet op weerbaarheid krijgt een impuls. Het is een bijzondere opgave, waar we bewustwording in de samenleving proberen te vergroten: in tijden van nood of crises heb je elkaar nodig. Het gaat ons allemaal aan, en gemeenten staan aan de lat om dit handen en voeten te geven: hoe te handelen bij (langdurige) uitval van basisvoorzieningen? Heel concreet gaat het om het inrichten van steunpunten en noodvoorzieningen, juist voor kwetsbare inwoners. Een goede samenwerking tussen bedrijfsleven, inwoners en overheid - the whole of society approach - is essentieel. Het gemeenterecht vormt het fundament onder het werk van de VNG.
Het bepaalt niet alleen wat gemeenten mogen en moeten doen, maar geeft ook richting aan hun rol als eerste overheid: de bestuurslaag die het dichtst bij inwoners staat. Zonder een helder en goed functionerend gemeenterecht als wettelijke grondslag kunnen gemeenten hun taken niet effectief, rechtmatig en democratisch uitvoeren. Met kennisdeling, modelverordeningen, handreikingen en juridische advisering helpt de VNG gemeenten om hun taken zorgvuldig en effectief uit te voeren. Zo draagt het gemeenterecht niet alleen bij aan een goed functionerend lokaal bestuur, maar ook aan vertrouwen van inwoners in de overheid. Verder in dit hoofdstuk uiteraard de vertrouwde inzet en dienstverlening van de VNG op het terrein van gemeentefinanciën en arbeidszaken. 4.1 Lokaal bestuur en democratie Het lokaal bestuur krijgt elke dag ontzettend veel voor elkaar; we kennen in Nederland hierin een sterke traditie. Gemeenten zijn democratisch, rechtsstatelijk en geografisch verankerd. Dit geeft houvast, ook als de overheid aan vertrouwen lijkt in te boeten. We zetten in op een betrouwbaar, benaderbaar en wendbaar lokaal bestuur. Sterk en goed lokaal bestuur is een noodzakelijk fundament voor een gezagwaardige overheid die vertrouwen geeft. Trends & ontwikkelingen Menselijke communicatie en vakmanschap zijn essentiële waarden voor een goed lokaal bestuur.
We ondersteunen gemeenten bij het versterken van de lokale democratische bestuurscultuur. We maken de komende jaren werk van de uitvoering van de pijlers uit de eigen meerjarenagenda op Lokaal Bestuur. We bewaken de voortgang van de interbestuurlijke verhoudingen en voeren uitvoeringstoetsen uit. We geven extra aandacht aan de ondersteuning- en expertisefunctie op regionaal samenwerken door gemeenten. Ook investeren we in kennis over inwonersparticipatie: hoe geef je inwoners een stem? Investering van kennis doen we ook in de wijze waarop je lokale referenda kan vormgeven als lokaal bestuur. We blijven onze lobby voeren voor goede wetgeving en positie van lokale media in het mediabestel, de positie en financiering van lokale politieke partijen, en uitvoerbare betaalbare verkiezingen waarbij digitale mogelijkheden beter worden benut. 25 Koers in 2027 • We voeren de expertfunctie in voor de ondersteuning van gemeenten in regionale samenwerkingsverbanden. We richten daarvoor een loketfunctie in. • In samenspraak met de Vereniging voor Raadsleden investeren we in 2027 extra in kennis bij gemeenteraadsleden. • We stellen een toekomstvisie op over de digitale publieke ruimte vanuit het perspectief van de lokale democratie. • In 2027 brengen we een essay uit over de democratische erosie. Ook komt er een narratief over de weerbare democratie.
• We faciliteren het lokale gesprek over goed lokaal bestuur door de inzet van een vernieuwende gesprekstool (c.q. spel). We organiseren daarvoor informatiebijeenkomsten in het land. • In 2027 staat er een leernetwerk op participatie. We ontwikkelen een tool van democratische spelregels en leeraanbod van vernieuwende inwoners- en overheidsparticipatie en democratisch vakmanschap. We publiceren resultaten op het kennis- en inspiratieplatform Lokale-democratie.nl • We actualiseren de handreiking mediabeleid en de handreiking burgerberaden. • We behartigen de belangen van gemeenten in de uitvoering van de nieuwe Mediawet en de inrichting van het bestel van lokale en/of streekomroepen. • We bouwen verder aan het in 2026 gerealiseerde kenniscentrum Regionale Samenwerking. In 2027 komt er een loketfunctie. 4.2 Openbare orde en veiligheid Veiligheid is een basisvoorwaarde voor een leefbare en kansrijke omgeving om in te wonen en ondernemen. De VNG behartigt de belangen van gemeenten om haar regierol in het veiligheidsbeleid te kunnen vormgeven en ondersteunt ze in de uitvoering van haar tak en. Bijvoorbeeld in het versterken van de informatiepositie, de aanpak van ondermijning, het veilig kunnen uitoefenen van publieke dienstverlening (veilige publieke taak) en het organiseren van toezicht en handhaving in de openbare ruimte.