005-cal-awacs-2026-rivmrapporthinderenslaapverstoringvanvliegtuiggeluidin2024
Tekst van het document
Hinder en slaapverstoring van vliegtuiggeluid in 2024 Blootstelling-responsrelaties voor burgerluchthavens en militaire luchthavens in Nederland RIVM-rapport 2026-0054 M. Reedijk | J. Hoekstra
Hinder en slaapverstoring van vliegtuiggeluid in 2024 Blootstelling-responsrelaties voor burgerluchthavens en militaire luchthavens in Nederland RIVM-rapport 2026-0054 RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 2 van 119 Colofon © RIVM 2026 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave. DOI 10.21945/RIVM-2026-0054 M. Reedijk (auteur), RIVM J. Hoekstra (auteur), RIVM Contact: Marije Reedijk Centrum Duurzaamheid, Milieu en Gezondheid (DMG) marije.reedijk@rivm.nl Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en van Ministerie van Defensie in het kader van het project blootstelling-responsrelaties luchthavens GM2024. Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven Nederland www.rivm.nl RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 3 van 119 Publiekssamenvatting Hinder en slaapverstoring van vliegtuiggeluid in 2024 Blootstelling-responsrelaties voor burgerluchthavens en militaire luchthavens in Nederland Mensen die in de buurt van luchthavens wonen, kunnen ernstige hinder en slaapverstoring ervaren door het geluid van vliegverkeer.
Het RIVM onderzocht bij omwonenden van veertien luchthavens het verband tussen de blootstelling aan geluid van vliegtuigen en de mate van ernstige hinder en slaapverstoring. Dit verband heet een blootstelling- responsrelatie (BR-relatie). Dat is gedaan, omdat omwonenden zorgen hebben over hun gezondheid door blootstelling aan vliegtuiggeluid. Het RIVM updatet de BR-relaties voor de luchthavens van Schiphol, Rotterdam, Lelystad, Eelde, Eindhoven en Maastricht en acht militaire vliegvelden. Hiervoor zijn gegevens uit 2024 gebruikt over de blootstelling aan vliegtuiggeluid en de mate waarin omwonenden hinder en slaapverstoring ervaren. Dit onderzoek is een herhaling van een onderzoek uit 2020, dat plaatsvond tijdens de coronapandemie. Hierdoor was er minder vliegverkeer en waren mensen meer thuis, wat effect kan hebben gehad op de uitkomsten. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) gebruikt nu nog een BR-relatie die in 2002 is bepaald. Voor de meeste luchthavens kon een duidelijke BR-relatie worden bepaald: mensen met een hogere blootstelling aan vliegtuiggeluid rapporteren vaker ernstige hinder door dit geluid. De BR-relaties verschillen wel per luchthaven. Het is daarom belangrijk om ze per luchthaven te bepalen. Op de meeste luchthavens zijn er weinig of geen nachtvluchten, waardoor er ’s nachts weinig geluid van vliegtuigen is.
Alleen op luchthavens van Schiphol en Rotterdam waren er genoeg nachtvluchten om BR-relaties voor nachtelijk vliegtuiggeluid en ernstige slaapverstoring te bepalen. Daar rapporteren mensen die ’s nachts aan veel geluid blootstaan, vaker ernstige slaapverstoring. De nieuwe BR-relaties verschillen van de BR-relaties uit 2002 en 2020. Het RIVM adviseert om de nieuwste BR-relaties te gebruiken voor beleid en berekeningen van ernstige hinder en slaapverstoring. Ook is het belangrijk ze regelmatig te actualiseren. Het RIVM verrichtte dit onderzoek in opdracht van de ministeries van IenW en Defensie. Kernwoorden: luchthavens, luchtvaart, hinder, slaapverstoring, vliegtuiggeluid, BR-relatie, Schiphol, geluid, GGD Gezonheidsmonitor RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 4 van 119 RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 5 van 119 Synopsis Annoyance and sleep disturbance from aircraft noise in 2024 Exposure-response relationships for civilian and military airports in the Netherlands Aircraft noise can be a source of significant annoyance and sleep disruption for people living near airports. The National Institute for Public Health and the Environment (RIVM) investigated the relationship between exposure to aircraft noise and the amount of high annoyance and sleep disturbance among local residents for 14 airports. This relationship is known as an exposure-response (ER) relationship.
The study was conducted in response to residents’ concerns about adverse health effects due to aircraft noise exposure. RIVM updated the ER relationships for the airports of Schiphol, Rotterdam, Lelystad, Eelde, Eindhoven and Maastricht as well as eight military airports. This was done based on data from 2024 on aircraft noise exposure and the severity of annoyance and sleep disturbance experienced by local residents. The study replicates a previous study conducted in 2020, during the Covid-19 pandemic. Due to the pandemic there was less air traffic and people were home more, potentially influencing the results. The Ministry of Infrastructure and Water Management (IenW) is currently still making use of an ER relationship determined in 2002. For the majority of airports, it was possible to identify a clear ER relationship: residents more exposed to aircraft noise reported experiencing high annoyance due to such noise with greater frequency. The ER relationships do differ between airports. That is why it is important to determine them separately for each airport. Most of the airports have no or fewer flights at night, so there is not much nocturnal aircraft noise. The airports of Schiphol and Rotterdam were the only ones with enough nighttime flights to allow the establishing of ER relationships between nocturnal aircraft noise and high sleep disturbance.
Near these airports, people exposed to extensive nocturnal noise report experiencing high sleep disturbance more frequently. The new ER relationships differ from the relationships determined in 2002 and 2020. RIVM therefore advises using the latest ER relationships for policy decisions and predictions of high annoyance and sleep disturbance. Furthermore, it is important to regularly update these ER relationships. This study was commissioned by the Dutch Ministry of Infrastructure and Water Management and the Dutch Ministry of Defence. RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 6 van 119 Keywords: airports, aviation, annoyance , sleep disturbance, aircraft noise, ER relationship, Schiphol, noise, Municipal Public Health Service health monitor RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 7 van 119 Inhoudsopgave Samenvatting — 9 1 Inleiding — 17 1.1 Aanleiding onderzoek — 17 1.2 Achtergrond — 18 1.3 Doel — 19 1.4 Onderzoeksvragen — 19 1.5 Leeswijzer — 20 2 Methode — 21 2.1 Studiegebieden — 21 2.1.1 Luchthavens — 21 2.1.2 Steekproeftrekking — 21 2.1.3 Afbakening studiegebied — 22 2.2 Berekening vliegtuiggeluid — 25 2.3 Effecten — 25 2.3.1 Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen — 25 2.3.2 De meting van hinder en slaapverstoring — 26 2.4 Blootstelling-responsrelaties — 27 2.5 Statistische analyse — 27 2.5.1 Blootstelling-responsrelaties — 28 2.5.2 Toepassing en keuze voor BR-relatie — 30 2.5.3 Weging — 31
2.5.4 Ondergrens — 31 2.5.5 Toepassingsbereik BR-relaties — 32 2.5.6 Gevoeligheidsanalyses — 32 2.5.7 Percentages ernstige hinder en slaapverstoring per gemeente — 33 3 Beschrijving studiepopulatie, geluidblootstelling aan vliegverkeer en omvang van hinder en slaapverstoring — 35 3.1 Beschrijving studiepopulatie — 35 3.2 Omvang ernstige hinder en slaapverstoring van vliegtuiggeluid — 38 4 BR-relaties per luchthaven — 45 4.1 Burgerluchthavens — 45 4.1.1 Schiphol Airport — 45 4.1.2 Rotterdam The Hague Airport — 48 4.1.3 Groningen Airport Eelde — 51 4.1.4 Lelystad Airport — 51 4.2 Civiele/ militaire luchthavens — 52 4.2.1 Vliegbasis Eindhoven — 52 4.2.2 Maastricht & Geilenkirchen — 55 4.2.3 Maritiem Vliegkamp De Kooy — 57 4.3 Militaire luchthavens — 57 4.3.1 Vliegbasis Gilze-Rijen — 57 4.3.2 Vliegbasis Volkel — 60 4.3.3 Vliegbasis Leeuwarden — 63 4.3.4 Vliegbasis Woensdrecht — 66 4.4 Samengevoegde BR-relaties — 66 4.4.1 Burgerluchthavens — 67 RIVM-rapport 2026-0054 4.4.2 | Militaire luchthavens — 70 4.5 | Vergelijking BR-relatie 2024 met BR-relatie GES 2002 Schiphol Airport — 72 4.5.1 | Schiphol Airport — 72 4.5.2 | Overige burgerluchthavens — 73 4.5.3 | Slaapverstoring — 74 4.6 | Vergelijking BR-relatie 2024 met BR-relatie 2020 — 76 5 | Gevoeligheidsanalyses — 81 5.1 | Impact afbakening studiegebied Schiphol Airport 2024 — 81 5.2 | Impact populatie-weging BR-relaties — 85 6 |
Discussie — 89 6.1 | Beantwoording van de onderzoeksvragen — 89 6.2 | Sterke en zwakke punten van het onderzoek — 93 6.2.1 | Aspecten rondom de blootstelling — 93 6.2.2 | Aspecten rondom de meting van hinder en slaapverstoring — 96 6.2.3 | Aspecten rondom de analyses — 96 6.3 | Aanbevelingen — 98 6.4 | Conclusie — 100 Referenties — 103 Afkortingen — 107 Bijlage 1 beschrijving van luchthavens, geluidmaten en effecten — 109 Bijlage 2 Extra Tabellen en Figuren — 114 Bijlage 3 Gegevens van blootstelling-responserelaties tussen blootstelling aan vliegtuiggeluid en ernstige hinder/slaapverstoring rondom burgerluchthavens en militaire luchthavens in Nederland met gegevens van 2024 — 119 Pagina 8 van 119 RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 9 van 119 Samenvatting Introductie Voor het maken van beleid voor burgerluchthavens en militaire luchthavens is het belangrijk om te weten hoeveel mensen ernstige hinder of ernstige slaapverstoring ondervinden door vliegtuiggeluid. Dit wordt onder andere geschat met blootstelling-responsrelaties (BR- relaties). Die geven aan hoe groot de kans is dat mensen bij een bepaalde geluidbelasting ernstige hinder of slaapverstoring ervaren. Deze relaties helpen bij het voeren van beleid en het opstellen van regels om burgers tegen effecten van geluid van vliegverkeer op hun gezondheid te beschermen.
In de huidige regelgeving en beleid wordt nog vaak een BR-relatie uit 2002 toegepast om de effecten op hinder en slaapverstoring te schatten. Daarom zijn in het kader van de Programmatische Aanpak Meten en Rekenen Vliegverkeer (PAMV) met gegevens uit de Gezondheidsmonitor 2020 nieuwe BR-relaties opgesteld voor verschillende luchthavens in Nederland (Van Poll et al., 2023). Deze gegevens zijn verzameld tijdens de coronapandemie, toen er minder werd gevlogen op burgerluchthavens en mensen meer thuis waren. Daarom is aanbevolen om het onderzoek te herhalen met gegevens uit de Gezondheidsmonitor 2024. Het RIVM is gevraagd op basis van de gegevens van de Gezondheidsmonitor 2024 opnieuw BR-relaties af te leiden voor de blootstelling aan geluid van vliegverkeer en de daaruit volgende hinder en slaapverstoring. Dit naar aanleiding van toezeggingen van de minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) aan de Tweede Kamer1. Doel Dit onderzoek onderzocht, zoals aanbevolen, de relatie tussen blootstelling aan vliegtuiggeluid en ernstige hinder/slaapverstoring rondom verschillende burgerluchthavens en militaire luchthavens in Nederland met gegevens uit de Gezondheidsmonitor 2024.
De hoofdvraag van het onderzoek was: ‘Wat is de BR-relatie voor de blootstelling aan geluid van vliegverkeer en de daaruit volgende ernstige hinder/ernstige slaapverstoring voor verschillende Nederlandse burgerluchthavens en militaire luchthavens?’ Hiervoor zijn in dit onderzoek luchthaven-specifieke BR-relaties opgesteld tussen: • Geluid van vliegverkeer (berekend in Lden) en ernstige hinder; • Nachtelijke geluid van vliegverkeer (berekend in Lnight) en ernstige slaapverstoring; • Geluid van vliegverkeer (berekend in Kosteneenheid) en ernstige hinder (alleen voor de militaire luchthavens). 1 Kamerstukken II 2024/25, 31936, nr. 1238 Kamerstukken II 2023/24, 31936, nr. 1156 RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 10 van 119 Naast luchthaven-specifieke BR-relaties zijn ook gegevens samengevoegd voor bepaalde burgerluchthavens en militaire luchthavens. Deze gecombineerde relaties zijn eventueel in situaties te gebruiken waarin er geen beschikbare luchthaven-specifieke BR-relaties zijn. Verder zijn de BR-relaties uit dit onderzoek vergeleken met de BR- relatie Schiphol 2002 (Breugelmans et al., 2005) voor burgerluchthavens. Ook is er een vergelijking gemaakt met de BR- relaties uit 2020 (Van Poll et al., 2023).
Methode Dit onderzoek neemt de volgende luchthavens mee: • vijf burgerluchthavens: Schiphol Airport, Rotterdam The Hague Airport, Maastricht Aachen Airport2, Groningen Airport Eelde, Lelystad Airport; • twee militaire luchthavens met civiel medegebruik: Vliegbasis Eindhoven, Maritiem Vliegkamp De Kooy; en: • zeven militaire luchthavens: Vliegbasis Leeuwarden, Vliegbasis Volkel, Vliegbasis Gilze-Rijen, Vliegbasis Woensdrecht, Vliegbasis Deelen, Vliegbasis De Peel, Vliegbasis Geilenkirchen. Dit onderzoek gebruikt met de GGD Gezondheidsmonitor Volwassen en Ouderen in 2024 (GMVO 2024) verzamelde gegevens. De GMVO- deelnemers van GMVO zijn met een vragenlijst gevraagd naar de mate van hinder en slaapverstoring door geluid van vliegverkeer. Dit gebeurde via de internationale standaardvraag voor het meten van geluidhinder die is vastgelegd in een norm. Deelnemers zijn op basis van hun score ingedeeld in ‘niet ernstig gehinderd’ (score 0-7) en ‘ernstig gehinderd’ (score 8-10). Dezelfde indeling is gebruikt voor slaapverstoring. Het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum berekende de geluidbelasting (Lden en Lnight) voor vliegverkeer. Dit gebeurde met een resolutie van 100 bij 100 meter voor de verschillende luchthavens die in dit onderzoek zijn meegenomen.
Voor Schiphol Airport was de berekening van de geluidbelasting gedaan met het Doc29-rekenmodel, voor de overige luchthavens is gebruikgemaakt van het Nederlands Rekenmodel (NRM), omdat tijdens de geluidberekening het Doc29- rekenmodel nog niet voor deze luchthavens beschikbaar was. De geluidblootstelling is gekoppeld aan de coördinaten van het woonadres van de deelnemers aan de GMVO 2024, met als peildatum 1 september 2024. Voor het vaststellen van de relatie tussen (nachtelijk) vliegtuiggeluid en ernstige hinder/slaapverstoring is gebruikgemaakt van logistische regressiemodellen. Er zijn drie verschillende types logistische regressiemodellen opgesteld: • Modellen met geluidblootstelling als een categorische voorspeller. • Modellen met geluidblootstelling als continue voorspeller. • Modellen met geluidblootstelling als continue voorspeller met een toegepaste spline-functie. 2 Samengenomen met Vliegbasis Gelsenkirchen in dit onderzoek. RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 11 van 119 Het gebruik van de spline-functie binnen de logistisch regressiemodellen geeft meer vrijheid aan het verloop van de relatie tussen de blootstelling en uitkomstmaat. Hierdoor kunnen modellen met een spline-functie niet-monotone en niet-lineaire relaties beter beschrijven, dan modellen zonder een spline-functie (Voor een verdere toelichting over de spline- functie, zie paragraaf 2.5.1).
Wat zijn de belangrijkste bevindingen? Hinder en slaapverstoring door vliegverkeer in Nederland Het percentage ernstig gehinderden van vliegverkeer verschilt per studiegebied rondom de luchthaven. Het hoogste percentage ernstige hinder wordt gerapporteerd rond het studiegebied van Vliegbasis Leeuwarden (11,6%), gevolgd door Vliegbasis Volkel (9,8%) en Schiphol Airport (9,5%). Maritiem Vliegkamp De Kooy heeft het laagste percentage ernstig gehinderden (1,1%). Ernstige slaapverstoring is het hoogst bij Schiphol Airport (5,0%). BR-relaties voor vliegtuiggeluid en ernstige hinder Voor de meeste Nederlandse burgerluchthavens en militaire luchthavens zijn BR-relaties afgeleid tussen vliegtuiggeluid en ernstige hinder. Over het algemeen zien we dat hoe hoger de geluidbelasting, hoe meer mensen ernstige hinder ervaren. Voor sommige luchthavens kunnen geen BR-relaties worden vastgesteld, meestal vanwege te lage geluidblootstelling en/of te weinig deelnemers in het studiegebied. Dit betreft de luchthavens Maritiem Vliegkamp De Kooy, Vliegbasis Woensdrecht, Lelystad Airport en Groningen Airport Eelde. Naast luchthaven-specifieke BR-relaties combineerden we in dit onderzoek ook gegevens van verschillende luchthavens. Deze relaties kunnen eventueel gebruikt worden in situaties waarin er geen luchthaven-specifieke BR- relaties beschikbaar zijn.
Voor de militaire luchthavens is ook gekeken naar het verband tussen vliegtuiggeluid (berekend in Kosteneenheid) en ernstige hinder. Voor Vliegbasis Eindhoven, Vliegbasis Gilze-Rijen, Vliegbasis Volkel en Vliegbasis Leeuwarden zijn BR-relaties afgeleid voor ernstige hinder en Kosteneenheid. Ook hier stijgt het aantal mensen met ernstige hinder bij toenemende geluidbelasting. Voor de overige militaire luchthavens zijn geen BR-relaties vast te stellen op basis van de Kosteneenheid. Dit komt door een te lage geluidblootstelling en/of te weinig deelnemers in het studiegebied. BR-relaties voor nachtelijk vliegtuiggeluid en ernstige slaapverstoring Een BR-relatie voor nachtelijk vliegtuiggeluid en ernstige slaapverstoring kan alleen worden afgeleid voor Schiphol Airport en Rotterdam The Hague Airport. Het percentage ernstige slaapverstoring neemt toe bij een hogere nachtelijk geluidbelasting, maar de onzekerheid wordt groter bij hogere geluidbelasting. Dit komt doordat er maar weinig mensen met een hoge nachtelijke geluidbelasting zijn. Bij Maastricht Aachen Airport/Geilenkirchen, Vliegbasis Eindhoven, Vliegbasis Leeuwarden en Vliegbasis Volkel komt er ook ernstige slaapverstoring voor. Hier zien we met name bij de hoogste RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 12 van 119 blootstellingscategorie een toename in percentage ernstig slaapverstoorden.
Vergelijking onderlinge BR-relaties 2024 Net als eerder bij het onderzoek met 2020-gegevens (Van Poll et al., 2023), zien we op basis van de gegevens uit 2024 dat er duidelijke verschillen zijn tussen de BR-relaties van de onderzochte luchthavens. Vergelijking met de GES BR-relatie van Schiphol Airport uit 2002 Momenteel wordt in regelgeving vaak de BR-relatie op basis van het Gezondheidskundige Evaluatie Schiphol (GES) 2002 onderzoek rondom de luchthaven Schiphol Airport gebruikt (Breugelmans et al., 2005). De huidige onderzoeksresultaten zijn vergeleken met het onderzoek uit 2002 dat rondom Schiphol Airport is uitgevoerd. De BR-relatie van Schiphol Airport uit 2024 voorspelt bij een lagere geluidbelasting (onder 50 dB) minder ernstige hinder dan de BR-relatie uit 2002, maar bij hogere geluidbelasting juist meer ernstige hinder. De 2024 BR-relaties voor Vliegbasis Eindhoven en Rotterdam The Hague Airport lijken op die van Schiphol 2002. Voor Maastricht en Geilenkirchen ligt de BR-relatie uit 2024 iets hoger dan de BR-relatie uit 2002. De BR-relaties uit 2024 voor ernstige slaapverstoring zijn zowel bij Schiphol Airport als Rotterdam The Hague Airport hoger dan de BR-relatie voor Schiphol uit 2002. Dat houdt in dat er bij gelijke nachtelijke geluidbelasting meer ernstige slaapverstoring wordt verwacht op basis van 2024 BR-relatie ten opzichte van de BR-relatie uit 2002.
Vergelijking met BR-relaties uit 2020 De 2020 BR-relaties zijn gebaseerd op een meting die plaatsvond tijdens de coronapandemie, waarvan de verwachting was dat dit van invloed is geweest op de BR-relaties. Landelijk was dat er in 2024 minder ernstige hinder van vliegtuiggeluid onder volwassenen was (3,4%) dan in 2020 (3,7%). In de vergelijkingen tussen de BR-relaties uit 2020 en 2024 zijn er duidelijke verschillen te zien, met name voor Schiphol Airport. Maar er is geen eenduidig beeld in de richting van dit verschil, want de mate waarin de BR-relaties afwijken van elkaar verschilt per luchthaven en type vergelijking. De BR-relatie van Schiphol Airport uit 2024, gebaseerd op een logistisch regressiemodel, ligt onder de BR-relatie van Schiphol Airport uit 2020, gebaseerd op een vergelijkbaar model. Dat betekent dat bij gelijke geluidblootstelling, de 2020 BR-relatie meer ernstige hinder voorspelt dan de 2024 BR-relatie. Wanneer de BR-relaties echter vergeleken worden op basis van logistisch regressiemodellen met een spline-functie, dan ligt de BR-relatie uit 2024 boven die uit 2020. Dit komt doordat er in 2020 een aanzienlijk verschil zat tussen de BR-relaties gebaseerd op modellen met en zonder spline-functie, maar dit niet zo sterk het geval is bij de BR-relaties van Schiphol Airport in 2024.
Voor Rotterdam The Hague Airport, Maastricht en Geilenkirchen, Vliegbasis Gilze-Rijen en Vliegbasis Eindhoven ligt de BR-relatie voor 2024 voor een groot deel onder de BR-relatie voor 2020. Voor Vliegbasis Leeuwarden liggen de BR-relaties grotendeels gelijk. En voor Vliegbasis Volkel ligt de 2024 BR-relatie boven de BR-relatie voor 2020. Voor ernstige slaapverstoring ligt de nieuwe BR-relatie voor Schiphol Airport RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 13 van 119 bij een geluidsblootstelling hoger dan 35 dB Lnight, onder de BR-relatie uit 2020. Voor Rotterdam The Hague Airport ligt de BR-relatie uit 2024 zeer gelijk aan de BR-relatie van 2020. Oftewel, de nieuwe BR-relaties voor ernstige hinder uit 2024 wijken voor de meeste luchthavens af van de BR-relaties uit 2020. Bij de meeste luchthavens, en met name de burgerluchthavens, ligt de BR-relatie uit 2024 onder de BR-relatie uit 2020. Hierdoor wordt er bij gelijke geluidblootstelling minder hinder voorspeld op basis van de BR-relatie uit 2024. Het effect van de coronapandemie kan hierop van invloed zijn geweest, maar dit is op basis van de beschikbare onderzoeksgegevens niet vast te stellen. Sterke en zwakke punten van het onderzoek Dit onderzoek naar relatie tussen vliegtuiggeluid en hinder/slaapverstoring heeft zowel sterke als zwakke punten.
Een sterk punt is het gebruik van een grote en representatieve dataset (n = 236.962 deelnemers) van de GMVO 2024 rondom verschillende luchthavens in Nederland, waarbij de blootstelling aan vliegtuiggeluid berekend is op het bekende woonadres van de deelnemers. Er zijn echter ook onzekerheden in de berekening van de geluidblootstelling. Zo worden niet alle vliegtuigbewegingen meegenomen (bewegingen van kleinere vliegtuigen en van luchthavens in het buitenland). Dat kan leiden tot een onderschatting van de geluidbelasting. Ook kan in de geluidberekeningen verder van de luchthaven meer onzekerheid zitten. Met name bij militaire luchthavens die gebruikmaken van gemodelleerde vliegroutes in plaats van daadwerkelijk radargegevens, en militaire toestellen meer operationele vrijheden hebben om van routes af te wijken dan civiele passagiersvliegtuigen. Hierdoor ontstaat er meer onzekerheid over waar de daadwerkelijke geluidbelasting plaatsvindt. Verder zijn er in het onderzoek relatief weinig deelnemers blootgesteld aan hogere geluidbelasting, waarbij de onzekerheid in deze hogere geluidbelasting categorieën toeneemt. Dit is duidelijk te zien in de figuren door de bredere betrouwbaarheidsintervallen. De gehanteerde analysemethoden en populatieweging zorgen voor betere aansluiting bij de onderliggende gegevens, maar maken de interpretatie complexer.
Dit onderzoek keek alleen naar de relatie tussen vliegtuiggeluid en hinder/slaapverstoring. Er is niet gekeken naar andere gezondheidsuitkomsten (zoals ischemische hartziekten), cumulatie met andere geluidbronsoorten (zoals weg- en railverkeer) of andere gevolgen vanwege blootstellingen door luchtvaart (zoals luchtverontreiniging). Daarnaast was het met deze onderzoeksopzet niet mogelijk om naar andere factoren te kijken die van invloed kunnen zijn op hinder en slaapverstoring (zoals geluidgevoeligheid en houding van mensen ten opzichte van luchtvaart). RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 14 van 119 Aanbevelingen Op basis van het huidige onderzoek komen we tot de volgende aanbevelingen: Gebruik zoveel mogelijk recente en luchthaven-specifieke BR-relaties Bij berekeningen van ernstig gehinderden en ernstig slaapverstoorden bevelen we aan zoveel mogelijk recente BR-relaties te gebruiken, aangezien we verschillen zien met de BR-relaties uit 2002 en 2020. Naast het gebruik van recente BR-relaties bevelen we ook aan om waar mogelijk luchthaven-specifieke BR-relaties te gebruiken, omdat we ook duidelijk verschillen zien tussen luchthavens onderling.
Blijf hinder en slaapverstoring rondom luchthavens monitoren BR-relaties zijn belangrijk voor het Nederlandse beleid rondom luchtvaart, bijvoorbeeld voor het inschatten van het aantal mensen met ernstige hinder of slaapverstoring door vliegverkeer. Omdat lokale omstandigheden en inzichten veranderen, is het essentieel om deze kennis actueel te houden. Daarom wordt aangeraden om periodiek de bestaande BR-relaties te actualiseren en om hinder en slaapverstoring rondom luchthavens te blijven monitoren. De GMVO blijft hiervoor geschikt, mits de steekproef rondom luchthavens voldoende is op te hogen, zoals in deze studie het geval was. Onderzoek de rol van andere factoren op hinder en slaapverstoring Naast geluidbelasting spelen ook andere factoren een rol bij ervaren hinder en slaapverstoring, zoals persoonlijke kenmerken en verwachtingen. Het is aan te raden om in vragenlijsten ook aandacht te besteden aan deze (niet-akoestische) factoren. De GMVO is hiervoor niet geschikt, vanwege beperkte ruimte voor extra vragen. Een specifiek belevingsonderzoek rondom een grote luchthaven is hiervoor een mogelijkheid, zoals recentelijke uitgevoerd rondom Vliegbasis Eindhoven (Hoekstra et al., 2024).
Onderzoek ook andere effecten van vliegverkeer op de gezondheid en de rol van hinder en slaapverstoring hierin Hinder wordt gezien als omgevingsstressor, die kan bijdragen aan gezondheidsproblemen op de langere termijn, zoals hoge bloeddruk, diabetes en hart- en vaatziekten. Internationaal onderzoek wijst op dergelijke effecten, maar in Nederland is weinig onderzoek hiernaar gedaan. Met gegevens uit gezondheidsregistraties (zoals beschikbaar binnen de CBS) en de GMVO is wel de relatie tussen vliegtuiggeluid en andere gezondheidsproblemen te onderzoeken en de rol van hinder en/of slaapverstoring hierin. Onzekerheden in de blootstellingkarakterisering Geluidbelasting kan op grotere afstand van luchthavens berekend worden, maar de betrouwbaarheid van deze modellen neemt af bij lagere geluidbelasting Het is belangrijk om meer duidelijkheid te krijgen over de betrouwbaarheid van deze lagere waarden voor het toepassingsbereik van rekenmodellen. We raden aan om voor toekomstig studies om BR-relaties verder onderzoek hiernaar te doen, bijvoorbeeld naar het gebruik van afkapwaarden voor inclusie in de studie op basis van de blootstelling aan vliegtuiggeluid.
RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 15 van 119 BR-relaties op basis van Doc29-rekenmodel Tijdens de geluidberekening was de implementatie van Doc29 voor de regionale burgerluchthavens (Rotterdam The Hague Airport, Maastricht Airport Aachen, Groningen Airport Eelde, Lelystad Airport) nog niet afgerond. Daarom is het NRM voor de geluidblootstelling gebruikt. We raden aan om de BR-relaties voor de betreffende luchthavens opnieuw af te leiden als de Doc29-implementatie voor deze luchthavens beschikbaar komt. Conclusie Dit onderzoek toont aan dat ernstige geluidhinder en slaapverstoring door vliegverkeer rond de luchthavens voorkomt. Voor de meeste luchthavens is een duidelijke BR-relatie te zien, waarbij de effecten toenemen bij een hogere geluidbelasting. Het is belangrijk om de effecten van vliegtuiggeluid goed te blijven monitoren, omdat er verschillen zijn met eerdere onderzoeken uit 2002 en 2020. Voor het inschatten van de omvang van ernstige hinder of slaapverstoring in een gebied rondom luchthavens raden we aan om zoveel mogelijk recente en luchthaven-specifieke BR-relaties te gebruiken, zoals die in dit rapport gepresenteerd worden. RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 16 van 119 RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 17 van 119 1 Inleiding 1.1 Aanleiding onderzoek De aanwezigheid van een luchthaven heeft invloed op de omgeving.
De activiteiten op en rond de luchthaven zorgen voor mobiliteit, werkgelegenheid en inkomsten. Tegelijkertijd brengen ze onder andere ook geluid, luchtverontreiniging, geur en risico's voor veiligheid en gezondheid met zich mee. In dit rapport kijken we naar de effecten van vliegtuiggeluid op de gezondheidseffecten hinder en slaapverstoring. Beleidsmatig gezien is het voor de ministeries van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en van Defensie belangrijk om de effecten van regelgeving en beleid op de ontwikkeling van hinder en slaapverstoring die door geluid van vliegverkeer veroorzaakt worden te monitoren. Om het aantal mensen dat ‘ernstige hinder’ en of ‘ernstige slaapverstoring’ ondervindt van het geluid van vliegverkeer te schatten, wordt vaak gebruikgemaakt van blootstelling-responsrelaties (BR-relaties). Deze relaties geven een indicatie van het aantal te verwachten ernstig gehinderden of ernstig slaapverstoorden bij een bepaalde geluidbelasting van vliegverkeer. BR-relaties zijn te gebruiken om inzicht te krijgen in welke groepen en bij welke geluidbelasting de meeste effecten ontstaan, zodat de overheid burgers bescherming kan bieden tegen negatieve gevolgen van vliegtuiggeluid. Ze worden niet alleen gebruikt om de omvang in te schatten, zoals gedaan door Welkers et al. in het kader van de motie Schonis (Welkers et al., 2020).
Ze zijn ook van belang binnen het beleidsinstrumentarium, bijvoorbeeld voor normen en regels rond cumulatie van geluid en de gelijkwaardigheidscriteria (Sahai et al., 2026; Welkers et al., 2021). Een andere toepassing is scenarioberekeningen van maatregelen rondom van luchthavens, zoals gedaan wordt in milieueffectrapportages. Daarbij is het belangrijk om relaties tussen blootstelling aan vliegtuiggeluid enerzijds en effecten zoals ‘ernstige hinder’ en ‘ernstige slaapverstoring’ anderzijds regelmatig opnieuw af te leiden. Deze kunnen namelijk over de tijd veranderen. Momenteel wordt in regelgeving vaak de BR-relatie op basis van het Gezondheidskundige Evaluatie Schiphol (GES) 2002-onderzoek rondom de luchthaven Schiphol Airport gebruikt (Breugelmans et al., 2005). In het kader van de Programmatische Aanpak Meten en Rekenen Vliegtuiggeluid (PAMV) zijn er voor verschillende burgerluchthavens en militaire luchthavens BR-relaties voor vliegtuiggeluid en hinder/slaapverstoring afgeleid op basis van gegevens die verzameld zijn met de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen (GMVO) 2020 (Van Poll et al., 2023). Dit was één van de aanbevelingen uit het rapport “Vliegtuiggeluid: meten, reken en beleven” (Smetsers et al., 2019).
Daarin was voor “Hinder en Gezondheid” de aanbeveling om de hinder en slaapverstoring in de omgeving van luchthavens te monitoren en in kaart te brengen wat de relaties waren tussen blootstelling aan vliegtuiggeluid enerzijds en de effecten ‘ernstige hinder’ en ‘ernstige slaapverstoring’ anderzijds. De aanbeveling was ook om inzicht te RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 18 van 119 krijgen in luchthaven-specifieke relaties tussen geluidbelasting en geluidhinder, omdat niet-akoestische factoren (zoals houding en geluidgevoeligheid) een rol kunnen spelen. Dit zou gedaan moeten worden met een geharmoniseerde aanpak, zodat verschillen niet door een andere onderzoeksopzet komen. Dit is gedaan met gegevens uit de GMVO 2020. Deze gegevens zijn echter verzameld tijdens de coronapandemie. Toen werd er minder gevlogen op burgerluchthavens en brachten mensen meer tijd door in hun eigen woning. De verwachting was dat dit van invloed is geweest op het onderzoek. De aanbeveling van het onderzoek was daarom ook om het onderzoek te herhalen met gegevens uit de GMVO 2024 (Van Poll et al., 2023).
Het RIVM is naar aanleiding van toezeggingen van de minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) aan de Tweede Kamer3, en als vervolg op het onderzoek in 2020 dat tijdens de coronapandemie is uitgevoerd, gevraagd om opnieuw BR-relaties af te leiden voor vliegverkeer voor verschillende burgerluchthavens en militaire luchthavens in Nederland. 1.2 Achtergrond In het verleden zijn er verschillende BR-relaties afgeleid voor geluid van vliegverkeer. Deze zijn beschreven in de RIVM-rapportages “Geluidhinder rond Nederlandse luchthavens” en “Inventarisatie van gezondheids- en belevingsonderzoeken (1996-2015) rondom (regionale) luchthavens van nationale betekenis”. De rapportages geven een overzicht van de stand van de kennis op het gebied van belevingsonderzoeken naar onder andere hinder rondom Nederlandse luchthavens tot 2019 (Breugelmans et al., 2016; Breugelmans et al., 2019). Daarna zijn op basis van gegevens uit de GMVO 2020 BR-relaties afgeleid voor verschillende burgerluchthavens en militaire luchthavens (Van Poll et al., 2023). Een van de conclusies van dat onderzoek was dat ernstige hinder bij dezelfde geluidbelasting was toegenomen ten opzichte van de BR-relatie uit 2002 (Breugelmans et al., 2005). Een kanttekening was dat dit onderzoek is uitgevoerd tijdens de coronapandemie, waardoor er minder werd gevlogen van burgerluchthavens en mensen meer thuis waren.
Voor sommige luchthavens was geen BR-relatie af te leiden. Daarom kijkt dit onderzoek ook naar BR-relaties op basis van samengevoegde informatie van burgerluchthavens en militaire luchthavens. Voor Vliegbasis Eindhoven zijn er op basis van belevingsonderzoek in 2023 door het RIVM nieuwe blootstelling-responsrelaties afgeleid (Hoekstra et al., 2024) in een specifiek belevingsonderzoek. Voor de WHO-richtlijnen voor omgevingsgeluid hebben Guski en collega's (Guski et al., 2018) op basis van internationale studies in de 3 Kamerstukken II 2023/24, 31936, nr. 1156 Kamerstukken II 2024/25, 31936, nr. 1238 RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 19 van 119 periode 2000-2014 een meta-analyse uitgevoerd voor hinder van vliegverkeergeluid. Voor slaapverstoring is er destijds een meta-analyse uitgevoerd voor vliegtuiggeluid door Basner en McGuire (Basner & McGuire, 2018). Door Smith en collega’s verscheen er in 2022 een update van het WHO-review voor slaapverstoring van onder andere geluid van vliegverkeer (Smith et al., 2022). In dit onderzoek vergelijken we de nieuw opgestelde BR-relaties met de BR-relatie uit 2002 voor Schiphol Airport. Daarnaast is er waar mogelijk een vergelijking gemaakt met de 2020 luchthaven-specifieke BR- relaties, waarbij de onderzoeksopzet grotendeels gelijk was.
In een nog lopend RIVM-onderzoek worden nationale BR-relaties voor ernstige hinder en slaapverstoring en geluid van weg-, rail- en vliegverkeer bepaald. In dit onderzoek wordt ook een vergelijking gemaakt met de jaren 2016 en 2020. De onderzoeksrapportage wordt later verwacht in 2026. 1.3 Doel Het doel van het onderzoek is het opstellen van blootstelling- responsrelaties tussen de blootstelling aan het geluid van vliegverkeer en de kans op ernstige hinder of ernstige slaapverstoring bij omwonenden van verschillende Nederlandse burgerluchthavens en militaire luchthavens. Het huidige onderzoek is een herhaling van het onderzoek dat beschreven is in het rapport “Relaties vliegtuiggeluid – hinder en slaapverstoring 2020” (Van Poll et al., 2023), maar dan met gegevens uit 2024. Hiervoor worden gegevens gebruikt die zijn verkregen met de GMVO 2024. De gegevens over de geluidbelasting zijn berekend door het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) voor het kalenderjaar 2024 (voor Schiphol Airport gebruiksjaar 2024). Op deze manier worden de ontwikkelingen in relaties tussen ernstige hinder en ernstige slaapverstoring van geluid van vliegverkeer rondom de Nederlandse luchthavens in kaart gebracht, in overeenstemming met de aanbeveling bij afronding van de PAMV4. 1.4 Onderzoeksvragen Dit onderzoek beantwoordt de volgende onderzoeksvragen: 1.
Wat is de BR-relatie voor geluid van vliegverkeer en ernstige hinder/ernstige slaapverstoring voor verschillende Nederlandse burgerluchthavens en militaire luchthavens? De volgende BR-relaties zijn hierbij opgesteld: • Geluid van vliegverkeer (berekend in Lden) en ernstige hinder. • Nachtelijke geluid van vliegverkeer (berekend in Lnight) en ernstige slaapverstoring. 4 Kamerstukken II 2023/24, 31936, nr. 1156 RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 20 van 119 • Geluid van vliegverkeer (berekend in Kosteneenheid) en ernstige hinder (alleen voor de militaire luchthavens). Dit is gedaan per luchthaven. Daarnaast zijn er BR-relaties afgeleid voor alle burgerluchthavens (exclusief Schiphol Airport) en alle militaire luchthavens samen. 2. Hoe verhouden deze BR-relaties zich tot de BR-relatie voor de luchthaven Schiphol Airport (GES 2002)? De volgende vergelijking wordt hierbij gemaakt: • Vergelijking tussen de BR-relaties uit dit onderzoek met de GES 2002 BR-relatie (Breugelmans et al., 2005) voor de civiele luchthavens. Daarnaast vergelijken we de nieuwe BR-relaties ook met de BR-relaties op basis van de 2020 voor de verschillende burgerluchthavens en militaire luchthavens. 1.5 Leeswijzer Hoofdstuk 2 bespreekt de onderzoeksmethode om tot de BR-relaties te komen, waaronder de gebiedsafbakening, blootstelling, gezondheidseffecten en gebruikte statistische analyses.
Hoofdstuk 3 geeft een beschrijving van de studiepopulatie, hinder en slaapverstoring door geluid van vliegverkeer en geluidbelasting. Hoofdstuk 4 geeft de BR-relaties per luchthaven, opgedeeld in civiel, civiel/militair en militair. Hoofdstuk 5 presenteert verschillende gevoeligheidsanalyses. Tenslotte geeft Hoofdstuk 6 antwoord op de onderzoeksvragen, bespreekt het de zwakke en sterke onderzoekspunten en geeft het aanbevelingen voor vervolgonderzoek. RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 21 van 119 2 Methode 2.1 Studiegebieden 2.1.1 Luchthavens Tabel 2.1 neemt een overzicht op van de luchthavens die meegenomen zijn in dit onderzoek. Daarnaast is aangeven wat de voornaamste functie van de luchthaven is. Bijlage 1 beschrijft de verschillende luchthavens kort, inclusief aantal vliegbewegingen in 2024. Tabel 2.1 Relevante luchthavens in het onderzoek en voornaamste functie (civiel, militair) Luchthaven Civiel vliegverkeer Militair vliegverkeer Schiphol Airport X Maastricht Aachen Airport1 X Groningen Airport Eelde X Lelystad Airport X Rotterdam The Hague Airport X Vliegbasis Eindhoven X X Vliegbasis Gilze-Rijen X Vliegbasis Woensdrecht X Vliegbasis Volkel X Vliegbasis Leeuwarden X Maritiem Vliegkamp De Kooy X X Vliegbasis Geilenkirchen1 X Vliegbasis Deelen2 X Vliegbasis De Peel2 X 1. Geilenkirchen en Maastricht zijn gecombineerd in dit onderzoek. 2.
Geen berekeningen voor uitgevoerd vanwege weinig tot geen vluchten vanaf deze luchthavens of weinig mensen in de omgeving. 2.1.2 Steekproeftrekking Voor het afleiden van een BR-relatie is het van belang voldoende deelnemers te hebben over de hele verdeling van de geluidblootstelling. De reguliere steekproeftrekking voor de GMVO voorziet hierin niet voldoende, omdat dit onderzoek niet speciaal is opgezet om de effecten van vliegtuiggeluid te onderzoeken. Daarom is ophoging van de steekproef van deelnemers rondom luchthavens van belang, om zo voldoende deelnemers te hebben met een hogere geluidblootstelling. Het RIVM adviseerde de betrokken GGD’en begin 2024 in welke gebieden ze de steekproef konden ophogen. Afhankelijk van de betrokken GGD was dit op een wijk/buurtniveau of postcodeniveau. Hierbij is gebruikgemaakt van geluidbelastinggegevens uit 2020 van het NLR om de hoog belaste gebieden te identificeren. Dit voorstel voorziet in een dusdanige ophoging van de steekproef dat deze niet tot nauwelijks interfereert met het primaire GMVO-doel. In totaal zijn er ongeveer 30.000 vragenlijsten extra uitgezet, verdeeld over de RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 22 van 119 luchthavens die meededen in dit onderzoek.
De verantwoordelijkheid voor de extra ophoging van de steekproef lag bij de betrokken GGD’en, waarbij ze rekening konden houden met hun eigen steekproeftrekking en de steekproefeisen vanuit het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De GGD’en hebben de steekproef vervolgens aangeleverd bij het CBS. Bijlage 2 (Tabel B2.1) geeft aan hoeveel extra vragenlijsten er per GGD zijn uitgezet. Hierin is ook aangegeven welke GGD bij welke luchthaven betrokken was. De steekproefophoging is bovenop de reguliere steekproef van de GGD. De betrokken GGD’en kregen hiervoor een vergoeding per deelnemer. 2.1.3 Afbakening studiegebied Figuur 2.1 geeft de deelnemende gemeenten per studiegebied van de luchthavens weer. De studiegebieden per luchthaven zijn afgebakend op basis van de gemeentegrenzen in 2024. Dit is nodig in verband met het gebruik van de wegingsfactor van de GMVO; deze weging was op gemeenteniveau. Meer over deze weging staat in paragraaf 2.5.3 (Weging). Er zijn verschillende keuzes gemaakt om tot de studiegebieden per luchthaven te komen. Ten eerste was de regel dat tenminste 90 procent van de woningen binnen een gemeente binnen het rekengebied van een luchthaven moest vallen. Het rekengebied is het geografisch afgebakend gebied waarvoor de geluidberekeningen zijn uitgevoerd.
De rekengebieden van de luchthavens zijn beschreven in het NLR-rapport “Berekening vliegtuiggeluid 2024 rond civiele en militaire luchthavens” (Tabel A1: Beschrijving van gebruikte rekengebieden en Figuur A1: Totaaloverzicht van alle rekengebieden in Hoekerswever, 2025). Voor Vliegbasis Gilze-Rijen is in overleg met NLR een extra berekening uitgevoerd, zodat de gemeente Goirle ook meegenomen kon worden in de analyse. Op basis van de geluidblootstelling is er ook een tweede regel gebruikt voor de afbakening van de studiegebieden, namelijk dat de gemiddelde Lden-blootstelling per gemeente (op basis van alle adressen in de gemeente) hoger moest zijn dan 25 dB(A). In dit rapport wordt dB(A) in het vervolg afgekort tot dB, omdat er geen andere weging voorkomt in het rapport. De keuze voor 25 dB in dit rapport is gebaseerd op een afweging tussen enerzijds het meenemen van voldoende deelnemers in de analyse zonder mogelijk ernstig gehinderden of slaapverstoorden bij voorbaat uit te sluiten, en anderzijds het waarborgen van voldoende betrouwbaarheid van de berekende geluidwaarden. Omdat de Lden- waardes minder betrouwbaar worden bij lagere blootstelling, vergroot dit de nauwkeurigheid van de geluidschattingen.
Er is voor nu gekozen voor 25 dB als grens op basis van een verkenning van de blootstellingen binnen het gehele modeleergebied, gesprekken met NLR en inzichten vanuit voorgaande onderzoeken naar BR-relaties van luchtvaart in Nederland. Hoofdstuk 5 bespreekt een gevoeligheidsanalyse, waarbij gekeken is naar het effect van het gebruik van verschillende afkapwaarden op de BR-relaties rondom Schiphol Airport. Voor toekomstige afleidingen van BR-relaties verdient deze keuze desondanks nader onderzoek. RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 23 van 119 Bij het afleiden van de BR-relaties in 2020 waren de studiegebieden niet afgebakend op basis van blootstellingcriteria. Hierdoor zijn er in 2024 relatief minder deelnemers binnen de studiegebieden met een lage blootstelling. Daarnaast zullen de studiegebieden in 2024 voor sommige luchthavens afwijken van de studiegebieden gebruikt in 2020. Dit heeft met name een impact op het studiegebied rondom Rotterdam The Hague Airport, waarbij er minder gemeenten zijn meegenomen ten zuidoosten van de luchthaven ten opzichte van 2020. Voor de luchthavens Groningen Eelde Airport en Lelystad Airport is afgeweken van inclusieregels voor gemeenten. Er waren namelijk amper gemeentes rondom deze luchthavens waarbij de gemiddelde Lden- blootstelling hoger was dan 25 dB.
Omdat de opdracht was om ook voor deze luchthavens een BR-relatie op te stellen (wanneer mogelijk), werden de omringende gemeentes toch gebruikt in de analyses. De studiegebieden van Maastricht Aachen Airport en Vliegbasis Geilenkirchen zijn in dit onderzoek samengenomen als een enkel studiegebied die in de invloedssfeer van beide luchthavens liggen. Ook voor enkele andere luchthavens (Vliegbasis Eindhoven – Vliegbasis Volkel, Schiphol Airport – Lelystad Airport, Schiphol Airport – Rotterdam The Hague Airport) bestaat er een overlap van enkele gemeentes die in meerdere studiegebieden liggen. Daar is de geluidbelasting van de verschillende luchthavens bij elkaar opgeteld. RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 24 van 119 Figuur 2.1 Overzicht van studiegebieden per luchthaven voor het opstellen van BR-relaties op basis van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2024. Gemeenten die binnen meerdere studiegebieden vallen, zijn apart aangeven met horizontale strepen. De locaties van de luchthavens binnen de studiegebieden zijn in zwart aangeven. Naast het opstellen van BR-relaties per luchthaven, zijn er ook BR- relaties opgesteld, waarbij de gegevens van verschillende luchthavens zijn gecombineerd.
We hebben daarvoor de volgende indeling gemaakt: 1) Alle Nederlandse burgerluchthavens exclusief Schiphol Airport namelijk: Rotterdam The Hague Airport, Groningen Airport Eelde, Vliegbasis Eindhoven5, Maastricht/Geilenkirchen en Lelystad Airport. Hierbij is Schiphol Airport niet meegenomen vanwege de grote verschillen tussen deze luchthaven en de overige burgerluchthavens en het rekenmodel waarmee de geluidblootstelling is bepaald (Zie paragraaf 2.2). 2) Alle Nederlandse militaire luchthavens namelijk: Vliegbasis Gilze- Rijen, Vliegbasis Leeuwarden, Vliegbasis Volkel, Vliegbasis Woensdrecht en Maritiem Vliegkamp De Kooy. 5 Vliegbasis Eindhoven is een militaire vliegbasis, maar vliegbewegingen zijn voor een groot deel civiel.
RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 25 van 119 2.2 Berekening vliegtuiggeluid Het NLR voerde de berekeningen van vliegtuiggeluid per luchthaven uit. Het betreft geluidgegevens over het kalenderjaar 2024. Voor de luchthaven Schiphol Airport zijn de berekeningen gedaan voor het gebruiksjaar 2024. Dit loopt van 1 november 2023 tot 31 oktober 2024. Deze periode komt goed overeen met de periode waarover deelnemers gevraagd wordt een oordeel over onder andere hinder en slaapverstoring van vliegverkeer te geven. De berekeningen van de luchthaven Schiphol Airport zijn uitgevoerd met de implementatie van de rekenmethode Doc29. De geluidwaarden van andere civiele en militaire luchthavens zijn berekend met het Nederlands Rekenmodel (NRM). Er is gebruikgemaakt van gegevens van twee verschillende rekenmodellen voor geluidbelasting omdat Doc29-rekenmodellen voor regionale burgerluchthavens nog niet beschikbaar waren tijdens de geluidberekeningen voor dit onderzoek. Daarom is daar gebruikgemaakt van het NRM. De geluidwaarden zijn berekend met een resolutie van 100 bij 100 meter. Voor Schiphol Airport is oorspronkelijk op 250 bij 250 meter berekend, maar dit is geïnterpoleerd naar 100 bij 100 meter.
Een gedetailleerde beschrijving van de methodiek van de geluidberekeningen is beschikbaar in de NLR-rapportage “Berekening vliegtuiggeluid 2024 rond civiele en militaire luchthavens “(Hoekerswever, 2025). Voor Vliegbasis Deelen kon op basis van de jaarberekening van het ministerie van Defensie al op voorhand aangegeven worden dat de geluidblootstelling te laag was en er in de omgeving te weinig mensen wonen om een BR- relatie af te leiden (Lemstra, 2025). Voor deze vliegbasis is daarom geen geluidbelasting berekend. Op Vliegbasis De Peel werd in de onderzochte periode ook niet gevlogen. Wel kan in de omgeving van Vliegbasis De Peel vliegtuiggeluid hoorbaar zijn door vliegverkeer in het oefengebied van de vliegbasis. Deze luchthavens worden verder niet besproken binnen deze rapportage. Dit onderzoek neemt drie verschillende maten van geluidbelasting mee: 1) Lden, 2) Lnight en 3) Kosteneenheid. De geluidmaat Kosteneenheid is alleen gebruikt voor de militaire luchthavens. Een verdere beschrijving van deze maten staat in Bijlage 1. In dit onderzoek maken we gebruik van jaargemiddelde geluidblootstelling. 2.3 Effecten 2.3.1 Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen In dit onderzoek maken we gebruik van gegevens die zijn verzameld in de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2024 (GMVO 2024).
Het primaire doel van de GMVO 2024 is het verkrijgen van cijfers (landelijk, regionaal, lokaal) over onder andere gezondheid, leefstijl en sociale situatie van de volwassen populatie in Nederland van achttien jaar en ouder. Het onderzoek is dus niet specifiek opgezet om de geluidseffecten van vliegtuigen te onderzoeken. Dit vragenlijstonderzoek wordt uitgevoerd door GGD’en en GGD GHOR Nederland, in samenwerking met het CBS en het RIVM. Het is een samenvoeging van gegevens uit de CBS Gezondheidsenquête en de Volwassenmonitor en de Ouderenmonitor van alle GGD’en. In dit onderzoek worden alleen de RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 26 van 119 GGD-gegevens gebruikt, omdat alleen daar gegevens over hinder en slaapverstoring van geluid zijn verzameld. De GMVO wordt gewoonlijk eens in de vier jaar uitgevoerd. De vragenlijst wordt voorgelegd aan twee verschillende groepen: Volwassenen (18 tot en met 64 jaar) en Ouderen (65 jaar en ouder). De groepen worden in eerste instantie uitgenodigd de vragenlijst online in te vullen. Bij de tweede aanschrijfbrief (1ste herinnering) zat ook een papieren vragenlijst. Bij de derde aanschrijfbrief (tweede herinnering) werd verwezen naar de online vragenlijst. Sommige GGD’en kozen ervoor om de papieren vragenlijst niet bij de eerste, maar pas bij de tweede herinnering mee te sturen.
De GGD-vragenlijst werd in het najaar van 2024 uitgestuurd tussen september en november. Meer informatie over de GMVO 2024 staat op de website https://www.rivm.nl/gezondheidsmonitors/volwassenen-en- ouderen/2024. 2.3.2 De meting van hinder en slaapverstoring Dit onderzoek neemt twee effecten mee: hinder en slaapverstoring. Een gedetailleerde beschrijving van deze effecten staat in Bijlage 1. De hinder- en slaapverstoringsgegevens zijn verzameld met de vragenlijst van de GMVO 2024. De hinder en slaapverstoringsvragen voor geluid van vliegverkeer zaten in zowel de volwassenen- als ouderenbasisvragenlijst van de GMVO. Alle betrokken GGD’en zijn gevraagd deze vragen op gelijke manier op te nemen in de vragenlijst. In de vragenlijst is vastgesteld in welke mate deelnemers hinder en slaapverstoring door verschillende bronnen van geluid ervaren, waaronder vliegverkeer. Hiervoor is de internationale standaardvraag toegepast voor het meten van geluidhinder, zoals vastgelegd in een norm (ISO/TS 15666:2021). (Zie Bijlage 1 voor de vraag zoals gesteld in de basisvragenlijst van de GMVO 2024.) Deze vraag richt zich specifiek op de hinder die mensen in hun thuissituatie hebben ervaren gedurende de afgelopen twaalf maanden. Deelnemers beantwoordden de vraag op een 11 punt-schaal, waarbij ze aangaven in welke mate ze hinder ondervonden (0 niet gehinderd – 10 extreem gehinderd).
Ze konden ook aangeven dat een geluid niet hoorbaar is. Een aantal GGD’en (Hollands Noorden, Hart voor Brabant, Brabant-Zuidoost, Limburg-Noord en Limburg-Zuid) heeft naast totaal vliegverkeer ook gevraagd naar hinder van burger en militair vliegverkeer. In deze rapportage is alleen gebruikgemaakt van totaal vliegverkeer. Voor dit onderzoek, waarin de relatie tussen blootstelling aan vliegtuiggeluid en ernstige hinder wordt onderzocht, zijn de antwoorden voor de data-analyse ingedeeld in twee categorieën. Respondenten met een hinderscore van 8 of hoger worden beschouwd als ‘ernstig gehinderd’, terwijl degenen met een score tussen 0 en 7 worden gerekend tot de categorie ‘niet ernstig gehinderd’. De mensen die ‘niet hoorbaar’ aangeven, zitten bij de groep ‘niet ernstig gehinderd’. De vraag voor slaapverstoring door geluid lijkt op die over geluidhinder en richt zich daarmee op de subjectieve beleving van slaap. Voor slaapverstoring wordt een vergelijkbare vraagstelling en categorieën gehanteerd als bij de vraag over geluidhinder. Deelnemers met een RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 27 van 119 score van 8 of hoger worden in dit onderzoek beschouwd als ‘ernstig slaapverstoord’, terwijl degenen met een score tussen 0 en 7 (en niet hoorbaar) worden gerekend tot de categorie ‘Niet ernstig slaapverstoord’.
In de onlineversie van de vragenlijst, is het antwoord op de hindervraag gelinkt aan het antwoord op de slaapverstoringsvraag. Als deelnemers bij de hindervraag aangaven dat de geluidbron niet hoorbaar was, dan kregen ze niet de vraag over slaapverstoring van betreffende bron. Als deelnemers bij de hindervraag een score tussen 0 en 10 scoorden, kregen ze de vraag over slaapverstoring wel. In de papieren versie van de vragenlijst is anders hiermee omgegaan. De mensen met papieren vragenlijst kregen de vraag over slaapverstoring wel, ongeacht hun antwoord op de hindervraag. Deze mogelijke opties rondom de slaapverstoringvraag staan in Tabel 2.2. Tabel 2.2 Overzicht opties slaapverstoringvraag binnen Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2024 Optie Type vragenlijst Antwoord hinder vraag Slaapverstoringsvraag 1 Online Score 0 – 10 Deelnemer heeft vraag kunnen invullen 2 Online “Niet hoorbaar” Deelnemer heeft vraag niet gekregen 3 Papier Score 0 – 10 Deelnemer heeft vraag kunnen invullen 4 Papier “Niet hoorbaar” Deelnemer heeft vraag kunnen invullen In de onderzoeksanalyse keken we alleen naar de deelnemers die de vraag kregen voorgelegd (optie 1, 3 en 4). De deelnemers met een digitale vragenlijst die bij hinder van vliegverkeer ‘niet hoorbaar’ hebben ingevuld, zijn niet meegenomen in de analyses (optie 2).
2.4 Blootstelling-responsrelaties Dit onderzoek leidt BR-relaties af voor de relatie tussen geluidblootstelling door vliegverkeer (berekend in Lden, Lnight of Kosteneenheid) en het percentage van de bevolking dat ernstige hinder of ernstige slaapverstoring van vliegverkeer ondervindt in de omgeving van verschillende burgerluchthavens en militaire luchthavens in Nederland. 2.5 Statistische analyse Alle statistische analyses voor de BR-relaties zijn uitgevoerd met het programma R (R Core Team, 2025) binnen de beveiligde Microdata omgeving van het CBS. De uitkomsten van de analyses moeten aan bepaalde voorwaarden voldoen van het CBS om de gegevens uit de beveiligde omgeving te halen. Deze voorwaarden zijn terug te vinden op de website van CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/maatwerk- en-microdata/microdata-zelf-onderzoek-doen/export-van-gegevens. RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 28 van 119 Het is daarom mogelijk dat soms geen gegevens gepresenteerd zijn over het aantal ernstig gehinderden of ernstig slaapverstoorden per luchthaven. Dit komt omdat de aantallen dan te laag waren (< 10) en daardoor niet voldeden aan de eisen die het CBS stelt om de privacy te kunnen waarborgen. Allereerst wordt de studiepopulatie beschreven. Voor heel Nederland is het gewogen percentage ernstig gehinderden en ernstig slaapverstoorden per gemeente weergeven.
Ook zijn er kaarten gemaakt van de mediane geluidbelasting van de deelnemers (Lden en Lnight) voor alle gemeenten. 2.5.1 Blootstelling-responsrelaties De BR-relaties zijn afgeleid met logistische regressiemodellen via de svyglm-functie uit de R-package survey (Lumley, 2024). Een logistisch regressiemodel modelleert de kans op een bepaalde uitkomst (in deze rapportage is dat de kans op ernstige hinder of slaapverstoring) op basis van individuele verklarende variabelen. Dit kunnen zowel categorische variabelen (groepen zoals bijvoorbeeld geslacht), als continue variabele (waarden binnen een bepaald bereik zoals bijvoorbeeld temperatuur of gewicht) zijn. Het model berekend als uitkomstmaat de zogenoemde ‘log-odds’. Dit is het natuurlijke logaritme van de kansverhouding (odds) dat een gebeurtenis plaatsvindt (Sperandei, 2014). Deze log-odds wordt berekend met een lineaire formule, waarbij de verklarende variabelen vermenigvuldigd worden met regressiecoëfficiënten, in combinatie met een constante waarde (ook wel de intercept genoemd). Om tot de daadwerkelijk waarschijnlijkheid te komen, is er nog een transformatie nodig van de log-odds. Door deze transformatie neemt de relatie een zogenoemde niet-lineaire sigmoïdefunctie of S-functie aan, waarbij de waarschijnlijkheid altijd een waarde heeft tussen 0 en de 1.
Voor de BR- relaties binnen de studie is de waarschijnlijkheid op ernstige hinder of slaapverstoring omgerekend naar het verwachte percentage personen wat ernstige hinder of slaapverstoring ervaart. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat als er een waarschijnlijkheid is van bijvoorbeeld 0,1 op ernstige hinder, dit neerkomt op 10 procent ernstige hinder in een populatie. Door de transformatie van de log-odds neemt in het model de relatie tussen de uitkomst en de continue verklarende variabelen een non- lineaire vorm aan. Logistisch regressie wordt desondanks gekwalificeerd als een lineair statistisch model, omdat de relatie tussen de log-odds en de verklarende variabelen wel op een lineaire manier bepaald wordt (Schober en Vetter, 2021). Hierdoor is een logistisch regressiemodel ook een monotoon model. Dit houdt in dat de uitkomstmaat consequent blijft stijgen, of dalen bij toenemende waarden van de continue verklarende variabelen. In de praktijk kan het echter ook voorkomen dat de kans op ernstige hinder of slaapverstoring niet meer stijgt bij toenemende blootstelling aan vliegtuiggeluid. Dit soort verbanden kunnen niet goed beschreven worden met een (regulier) logistisch regressiemodel. Om de relatie tussen blootstelling en response zo goed mogelijk te beschrijven, is in dit onderzoek de geluidblootstelling op verschillende manieren opgenomen binnen logistische regressiemodellen.
RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 29 van 119 Deze modellen kunnen onderling worden vergeleken op basis van hun modelfit. Dit wordt beoordeeld met behulp van de Akaike Information Criterion (AIC)-waarde. De AIC is een relatieve maatstaf die de kwaliteit van een voorspellend regressiemodel aangeeft. Hoe lager de AIC- waarde, des te beter het model aansluit bij de onderliggende gegevens. Een verschil van 10 AIC-eenheden wordt beschouwd als een significant verschil in de kwaliteit van de fit tussen twee modellen (Aho et al., 2014). Is het verschil kleiner dan 10, dan hebben modellen een vergelijkbare fit met de onderliggende data. Het is dan niet mogelijk om op basis van de modelfit te stellen welke model beter is. Omdat de AIC een relatieve maat is, heeft de waarde op zichzelf geen betekenis. Bovendien mag de AIC niet worden gebruikt om modellen te vergelijken die gebaseerd zijn op verschillende datasets. De AIC-waarden voor de modellen per luchthaven worden gepresenteerd in een tabel in Bijlage 2 (Tabel B2.2). Hierbij wordt de AIC uitgedrukt als ∆AIC. Dit is het verschil tussen de AIC-waarde van een model met het beste fittende model (het model met de laagste AIC)). Het beste fittende model heeft een delta ∆AIC van 0. Wanneer de ∆AIC van een model groter dan 10 is, wordt ervan uitgegaan dat het model een slechtere modelfit heeft dan het model met de laagste AIC.
De geluidblootstelling is op drie verschillende manieren meegenomen in de logistische regressiemodellen. 1. Logistisch regressiemodel met blootstellingscategorieën (categorische model): In deze methode wordt geluidblootstelling verwerkt als een categorische variabele binnen het logistische regressiemodel, waarbij de categorieën zijn ingedeeld op basis van stappen van 5 dB (voor Lden/Lnight) en 10 Kosteneenheden (Ke). Deze modellen worden in het vervolg van de rapportage categorische modellen genoemd. Het voordeel van de categorische modellen is dat er geen veronderstellingen worden gemaakt over de vorm of richting van het verband tussen blootstelling en effect. Een nadeel is echter dat er geen formule beschikbaar is, wat de praktische toepasbaarheid van deze methode bemoeilijkt. Het categorische model wordt dan ook niet beschouwd als een BR- relatie binnen deze rapportage. Wel kan op basis van een tabel worden ingeschat hoeveel ernstige hinder of slaapverstoring te verwachten is binnen elke 5 dB- of 10 Ke-groep. 2. Logistisch regressiemodel: Bij deze methode wordt de geluidblootstelling als een reguliere continue variabele in het logistische regressiemodel opgenomen. Binnen dit model krijgt de blootstelling een enkele coëfficiënt, die vermenigvuldigd wordt met de geluidsbelasting om tot de kans op ernstige hinder of slaapverstoring te komen.
Bij toenemende geluidsbelasting zal de verwachte hinder of slaapverstoring hierdoor altijd stijgen (monotone functie). Op basis van deze aanpak kan een formule worden opgesteld, waarmee de mate van hinder of slaapverstoring is te voorspellen op basis van de geluidbelasting. 3. Logistisch regressiemodel met spline: Naast de eerder besproken methodes, is ook ervoor gekozen om logistische regressiemodellen op te stellen met een spline-functie voor de geluidblootstelling. Een 'spline' bestaat uit meerdere aan RIVM-rapport 2026-0054 Pagina 30 van 119 elkaar verbonden curves met knooppunten, meestal derdegraads polynomen. Hoe meer knooppunten er worden gebruikt, hoe flexibeler de curve geschat kan worden. Door deze methodiek kunnen er in het logistische regressiemodel ook non-lineaire verbanden tussen de log-odds en de verklarende variabelen beschreven worden. Vanuit deze log-odds wordt vervolgens weer de kans op de uitkomstmaat berekend. Door het gebruik van de spline is het ook mogelijk om niet-monotone relaties te beschrijven, zoals een afvlakking van de verwachte hoeveelheid hinder vanaf een bepaalde geluidblootstelling. Dit onderzoek maakt gebruik van zogenoemde ‘natural cubic-splines’ (via de ns- functie uit de splines-package in R). Hierbij is gekozen voor knooppunten die gelegen zijn op het 10e-, 25e-, 50e-,75e- en 90e- percentiel van de blootstelling.