Redengevende beschrijving Openlucht Theater Spaubeek d.d. 22062023

Naam monument Kadastrale aanduiding Locatie Adres Gegevens Status Bouwjaar Historie

Openluchttheater Spaubeek Kadastrale Gemeente Beek; sectie N; perceelnummers 202, 231, 232, 239, 240 en 241 Spaubekerbos Op ’t broek ongenummerd, Spaubeek (indicatief) Oorspronkelijke functie Theater Huidige functie Natuurgronden Waardevol landschapsensemble 1921 Het theater komt tot stand in het jaar 1921 door een groep actieve Spaubekenaren, die samen met de Spaubeekse toneelvereniging Alles Komt door IJver (A.K.D.IJ.), besluit een plek in het Spaubeekse hellingbos achter de Dorpsstraat in te richten als openluchtvoorziening om er toneel te spelen. Met eigen gronden, middelen en gesteund door de lokale kerk zorgt de lokale gemeenschap voor de realisatie van het tweede Openluchttheater in Limburg. Toneel en volksverheffing Het theater blijkt een groot succes en de lokale amateur toneelvereniging zal even als andere lokale en regionale toneelgezelschappen zeer regelmatig voorstellingen opvoeren. De rijke toneelcultuur van Limburg zorgt ervoor dat de lokale bevolking kennis maakt met zowel kerkelijk toneel als hogere cultuur. Het theater staat dan ook symbool voor de verbondenheid van de lokale bevolking en de volksverheffing door toneel. Het belang van het theater werd gekend door het optreden van het toneelgezelschap van Vincent Berghegge onder toeziend oog van de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen M.A.M. Wassink in 1928.

In de daarop volgende jaren weet een bont gezelschap gebruikers het theater te vinden, markerende de regionale positie van het theater. Verbouwingen Origineel bestond het theater uit een podium en een tribune bestaande uit groen geverfde houten banken. In de winter van 1927-1928 is het theater grondig verbouwd waarbij een achterwand werd toegevoegd aan het podium om de akoestiek te verbeteren. In de jaren voor WOII wordt de hoofdopgang en de tribune gerenoveerd. De eerste en tweede rang beschikten hierna over een rugleuning. Na de tweede wereld oorlog zal onder leiding van burgemeester Visschers het theater worden hersteld zodat dit snel weer functioneel is. Verval Gedurende de jaren ‘60 van vorige eeuw verloor het theater haar populariteit, wat resulteerde in het in onbruik en verval raken van het theater in de jaren ’70.

-2-

Omschrijving

Inleiding Het Openluchttheater Spaubeek opgericht in 1921 door een groep actieve Spaubekenaren met eigen gronden en middelen ten behoeve van de lokale gemeenschap aan de rand van het dorp (ten oosten van de Dorpstraat) in een helling van het Spaubekerbos. Sociale context Het ensemble is tot stand gekomen door een samenkomst van betrokken Spaubekenaren. De Spaubeekse families welke indertijd de lokale grindgroeve, betonfabriek en de benodigde grond bezaten verenigden zich om samen met de lokale parochie het theater op te richten. Als er voorstellingen werden gehouden, werd de aankondiging verspreid via de lokale verenigen en hun bladen, de parochie en van mond-totmond. Bezoekers van het theater kwamen indertijd vaak te voet, te fiets of legden een deel van de reis af met de trein om vanaf station Spaubeek te naar het theater te lopen. Hierbij werd de mogelijkheid geboden de fietsen te stallen aan de bosrand. Bij de voorstellingen werd een tafel op het dak van de toiletten geplaatst als ticket loket, catering werd voorzien op geïmproviseerde wijze. Ruimtelijke context Het Openluchttheater bevindt zich in een helling van het Spaubekerbos, destijds een vrij jong cultuurbos aan de rand van de kern Spaubeek. Het theater is gelegen onder een dak van beukenbomen, wat zorgt voor een unieke beleving van akoestiek en licht.

Oorspronkelijk lag het theater goed toegankelijk vanuit het dorp, maar met de uitbreidingen van Spaubeek langs de Dorpstraat is het theater meer geïsoleerd komen te liggen. De voornaamste toegangsweg ontspringt langs de Dorpstraat tussen nummer 16 en 18, waarna deze het beekdal kruist en het bos binnengaat. Na in het bos rechts afgeslagen te zijn ontvouwen naar gelang men dichterbij komt de eerste contouren van het theater zichtbaar. Het theater vormt hier een onderdeel van het natuur landschap. Landschap De kern Spaubeek is gelegen verspreid over meerdere droge en natte dalen. De kern ligt op de overgang van het plateau van Schimmert naar het Geleenbeekdal. De onderhavige locatie is gelegen ten oosten van de kern Spaubeek op de helling van een beekdal. Aan de westzijde wordt de helling in het dal begrenst door een stroompje en aan oostzijde zorgt het verval naar de voormalige Groeve Spaubeek voor een natuurlijke begrenzing. Het cultuurbos rondom het theater kenmerkt zich door een redelijke homogene opbouw van loofbomen, met in het bijzonder een grote concentratie beuken rondom het theater.

-3-

Rondom het theater staat een rij Beukenbomen, welke haast tegen de tribune aan is gegroeid. Deze vormen mede door het dichte bladerdak een natuurlijke ruimtelijke afbakening. Een natuurlijke ruimte voor het toneel. De combinatie van het door mensen gebouwde theater en de omzoming van beukenbomen geeft het theater een unieke akoestiek en versterkt de ambiance. Opbouw Het ensemble bestaat uit een tribune van twintigtal rijen betonnen zittingen gebogen rond het podium, verbonden middels een betonnen trap, met daarvoor deels verdiept gelegen het souffleursruimte en kleedruimte, met daarboven gelegen het podium verbonden door een vrijstaande betonnen trap. Verdiept op enige afstand van het podium gelegen is het toiletgebouw, hiervan is enkel het dak zichtbaar vanaf het theater. Oorspronkelijk was een achterwand geconstrueerd bij het podium met naastgelegen coulissen ten behoeve van de akoestiek, maar deze is gedurende de tijd grotendeels verloren gegaan. Met de tijd is de voormalige stenen achterwand vervangen door een groen decor van loofbomen. Ondanks dat men zich dichtbij de kern van Spaubeek bevindt is dit niet zichtbaar door het groene decor. Het ensemble kenmerkt zich door zijn sobere bouwstijl, waarbij enkel de hoognodige elementen zijn opgericht en het reliëf volledig is benut. Begrenzing

De monumentale kwaliteit volgt uit het geheel van bouwwerk, locatie en natuurlijke elementen. Het groene decor van het theater. Mede daarom is het theater met omgeving als waardevol landschapsensemble monumentaal. De begrenzing hiertoe is als volgt: Langs de Westzijde begrenst de bosrand, aangegeven door perceel Gemeente Beek, sectie N, nr. 196); Langs de Noordzijde begrenst de graft/pad, welke ontspringt vanuit de toegangsweg en schuin langs het theater loopt richting de groeve; Langs de Oostzijde wordt de perceelsgrens van perceel nr. 231 sectie N gemeente Beek aangehouden; Langs de Zuidzijde wordt de perceelsgrens van perceel nr. 239 sectie N gemeente Beek aangehouden.

Waardering

Het ensemble is aangewezen tot gemeentelijk monument vanwege zijn cultuurhistorische, sociaal-culturele en landschappelijke waarden en meer in het bijzonder omdat: - Het ensemble resultaat is van een lokaal gedragen initiatief tot stand gekomen door toedoen van een betrokken gemeenschap; - Het ensemble voortkomt uit de rijke lokale (katholieke) toneelcultuur; - Het een van de oudste openluchttheaters van Limburg is; - De inpassing/inbedding van het openluchttheater in de natuurlijke omgeving maakt het geheel tot een waardevol ensemble

-4-

Waardestelling

Waardevolle elementen

Richtlijnen

Onderliggende stukken

Schoonheid Gemiddeld Betekenis voor de wetenschap Laag Cultuurhistorische waarde Hoog Gaafheid Gemiddeld Situering Hoog Bouwkundige toestand Gemiddeld Tot waardevolle monumentale elementen binnen het ensemble worden ten minste gerekend: - De tribunes met podium in samenhang met de omgeving; - De omliggende groene omgeving en het groene decor; - Het groene (natuurlijke) decor achter het podium. Uitgangspunten voor wijzigingen aan het ensemble: - Behoud van de bouwkundige elementen; - Behoud van de bomen; - Behoud van het toegankelijke karakter. Erfgoedverordening 2013 Gemeente Beek Aanwijzingsbeleid gemeentelijke monumenten (2012) Cultuurhistorische analyse Coen Eggen (2022) Gesprekken met betrokken dorpelingen en erfgenamen

Foto’s

Aanblik theater langs pad Noordzijde (originele toegangsroute)

-5-

Theater tribune bezien vanaf het zuiden

Podium met restanten van achterwand en zicht op het ‘groene decor’

-6-

Het theater vanaf de bovenzijde bezien met aan beide zijdes van het podium restanten van de coulissen/achterwand, met daarnaast verdiept gelegen het toiletgebouw.

Boom vergroeid met het beton van het podium.