Initiatiefvoorstel 21-5 Zienswijze herindeling Scherpenzeel-Barneveld (gewijzigd 22-3-2021). .docx

Afdeling: n.v.t. Mail behandelaar: n.v.t. Telefoonnummer: n.v.t.

Raadsvoorstel nr. 21-5 Barneveld, 22 maart 2021 Portefeuillehouder: n.v.t.

Onderwerp: Initiatiefvoorstel Zienswijze herindelingsontwerp Scherpenzeel en Barneveld Samenvatting Deze zienswijze geeft aan dat het tot nu toe gevolgde proces, dat heeft geresulteerd in het herindelingsontwerp (HO), niet voldoet aan eerder door de gemeente Barneveld geformuleerde randvoorwaarden en de beoordelingscriteria zoals deze in het Beleidskader Herindeling geformuleerd zijn; tevens wordt voorgesteld dit herindelingsproces te stoppen en tijd te nemen voor het werken aan samenwerking. Aan de raad, Gevraagde beslissing: 1. Als zienswijze uit te spreken dat: a. de gemeente Barneveld geen oordeel heeft over de bestuurskracht, het beleid en de keuzes die de gemeente Scherpenzeel maakt en wil maken; b. het door de GS gewenste en uitgesproken ‘kernenbeleid 2.0.’ ten principale aan de gemeente zelf is, waardoor dit niet als argument voor GS kan dienen voor een herindeling waarbij beide gemeenteraden zich niet tijdig kunnen uitspreken over de inhoud en consequenties ervan; c. het proces tot op heden niet in voldoende mate zorgvuldig is, er onvoldoende maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak voor een herindeling is en adviezen van deskundigen in de wind geslagen zijn, waardoor niet wordt voldaan aan twee van de beoordelingscriteria. d. de gemeente Barneveld in het kader van ‘goed nabuurschap’ openstaat voor een (intensieve) samenwerking met de gemeente Scherpenzeel; e.

het te betreuren is dat GS variant 2 (diverse samenwerkingsvormen, zie ook 4) heeft afgewezen op basis van ‘onvoldoende vertrouwen en een vertrouwensbreuk’ vanuit de gemeente Barneveld richting de gemeente Scherpenzeel, terwijl het college van B&W van de gemeente Barneveld deze vertrouwensbreuk op 19 januari jl. tegenspreekt en waarbij de recente ontwikkelingen met betrekking tot deze samenwerking hoopgevend zijn, zowel op inhoud als relatie; f. het uitgesproken financieel toezicht door GS over beide gemeenten flinke financiële gevolgen heeft waardoor de colleges en de gemeenteraden bijna niet meer autonoom kunnen beslissen over zaken die voor de gemeenten belangrijk zijn. Daarnaast heeft de ‘financiële opdracht’ van de Provincie mogelijk grote gevolgen voor de inwoners van de gemeente Barneveld (bezuinigingen, verhoging belasting, voorzieningenniveau); g. het de vraag is of deze situatie niet anders had gekund, door beide gemeenten rust en tijd te geven gezamenlijk tot een oplossing te komen, zonder een herindeling als voorwaarde; h. De volgende uitgangspunten te hanteren in een eventueel vervolgtraject: i. de wens tot herindeling van gemeenten dient van ‘onderop’ tot stand te komen, zoals ook beschreven in de beleidskaders van de Arhi-wetgeving. Dit nieuwe beleidskader wordt nadrukkelijk gevolgd en in de praktijk vormgegeven; ii.

er is een aantoonbaar ‘stevig draagvlak’ in beide betreffende gemeenten; iii. het proces van herindeling is te allen tijde zorgvuldig, integer, transparant en volledig; iv. tijdens dit proces staan ten eerste de bestuursopgaven centraal en niet de oplossingen; v. adviezen van onafhankelijke deskundigen worden serieus genomen en zwaar (mee)gewogen; vi. indien een gewenste herindeling niet in voldoende mate voldoet aan deze uitgangspunten, kan een herindeling geen doorgang vinden; 2. Deze zienswijze in te dienen bij en/of door te geleiden naar Gedeputeerde Staten (GS) en Provinciale Staten (PS) van de Provincie Gelderland, de Minister van BZK, alsmede Eerste en Tweede Kamer; 3. De genoemde bestuursorganen te verzoeken om op basis van de geformuleerde zienswijze, visie en uitgangspunten (argumenten) af te zien van de voortzetting van het huidige proces van herindeling van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld; 4. De gemeenten Scherpenzeel en Barneveld in de huidige en volgende bestuursperiode tijd en rust te geven om te werken aan de onderlinge samenwerking en het eventueel verder vormgeven van diverse samenwerkingsarrangementen (niet zijnde een ambtelijke fusie); 5. Eventuele toekomstige herindelingsvoorstellen vanuit GS tenminste te beoordelen op de zorgvuldigheid van het proces, draagvlak, democratie en bestuurlijke integriteit. 6.

Dat volgens het nieuwe Arhi-beleidskader – en zoals de Minister van BZK ook voorstaat, uitgangspunt is dat herindelen ‘van onderop’ plaatsvindt, primair een taak/initiatief van de gemeenten zelf.

2

1. Inleiding Samenwerking is een goede zaak. Samen kan en weet je meer. In Nederland kennen we een fijnmazig democratisch systeem. Via dit bestuurlijk democratisch proces kan er invulling worden gegeven aan deze samenwerking. Een dergelijke samenwerking moet gebaseerd zijn op effectiviteit, legitimiteit en representativiteit, waarbij het democratisch proces op een ordentelijke manier zijn weg moet kunnen vinden. Op deze manier kunnen, ook politiek gevoelige, onderwerpen besproken worden, waarbij het uiteindelijke besluit ook zou moeten kunnen rekenen op draagvlak en acceptatie. “Als politiek effectief, representatief en legitiem is, kan ze gezaghebbend ‘nee’ zeggen, omdat het algemene belang vraagt om afwegingen waarin meerderheden en minderheden zich gekend, herkend en erkend weten. Dat is de kern van democratische politiek.” (Frissen, et al.) Vanuit de Rijksoverheid geeft de ‘Wet algemene regels herindeling’ (Arhi) richtlijnen voor situaties, waarin gemeenten in de toekomst als één gemeente samen zouden willen en/of kunnen gaan. Uitgesproken wordt dat het Rijk de voorkeur heeft voor ‘herindelingen van onderop’, waarbij draagvlak en een zorgvuldig proces zeer belangrijke criteria zijn.

Ook wordt aangegeven dat de Provincie het recht heeft ‘regie’ te nemen maar dat dit een uitzondering zou moeten zijn, waarbij de Provincie in ieder geval moet voldoen aan de criteria zoals verwoord. In de situatie ‘Toekomst Scherpenzeel’, die voor de gemeente Barneveld nu bijna 2 jaar speelt, is het duidelijk dat er hiaten in het proces zijn geweest, zoals ook vastgesteld door verschillende onafhankelijke deskundigen die het proces hebben gevolgd en beoordeeld, waarbij met name de Provincie (GS), als regievoerder, steken heeft laten vallen. Wat de uitkomst ook moge zijn in de verdere toekomst, het tot nog toe gevoerde proces zal niet de boeken ingaan als zorgvuldig en je mag je de vraag stellen wat beide gemeenten aan toekomstig voordeel zouden hebben, waarbij in minstens één gemeente nauwelijks draagvlak bestaat voor een herindeling.

2. Door de raad gestelde kaders Niet van toepassing.

3. Effect 1. De beide gemeenten krijgen de rust en de tijd om te werken aan de onderlinge relatie en vertrouwen, met als doel, in eerste instantie, om op een goede manier samen te werken, zonder druk of vastomlijnd einddoel voor ogen. 2. Er wordt gehoor en invulling gegeven aan zorgvuldig bestuur, draagvlak en democratie. 3. De beide gemeenten houden zelfstandige financiële slagkracht.

4. Argumenten Deze zienswijze is gebaseerd op de volgende visie: Wij willen een gemeente zijn: 1. die sterk betrokken is bij haar burgers en bedrijven door met hen serieus, open en integer het gesprek aan te gaan en ontvankelijk te zijn voor hun ideeën en behoeften. Door te verbinden met burgers en bedrijven ontstaat wederzijdse inspiratie en kunnen alle belangen beter worden afgewogen; 2. met betrokkenheid van burgers en bedrijven bij de gemeente, want ‘de gemeente’ dat zijn wij met z’n allen en daarom dragen we samen verantwoordelijkheid voor het goed functioneren van de samenleving en de democratie; 3. die zich focust op het belang van haar burgers en bedrijven, het lokale belang dus, en zich waar mogelijk dienend opstelt; 4. met een degelijk en sluitend financieel beleid; ‘het huishoudboekje van de gemeente op orde’. Dit is van belang voor onze inwoners en ondernemers. Het hebben van voldoende geld nu en in de toekomst is een randvoorwaarde voor het kunnen uitvoeren van gemeentelijk beleid en het kunnen bieden van allerlei voorzieningen aan inwoners en ondernemers; 5. die waakt over de democratische rechten van haar burgers; 6. die draagvlak vooropstelt, niet alleen in woord, maar ook aantoonbaar in daden; 7. die tijdig, helder, transparant en zo volledig mogelijk met haar burgers en bedrijven communiceert; 8.

die betrouwbaar, zorgvuldig, transparant en bestuurlijk integer is. Onze inwoners moeten te allen tijde kunnen rekenen op een bestuur dat voldoet aan deze eisen; 9. die werkt aan een krachtige en uitdagende samenleving zodat de samenleving als geheel verder tot ontwikkeling kan komen. Daar waar mogelijk ook in samenwerking met andere gemeenten en regio’s; Waar mogelijk moet de gemeente hiervoor kansen creëren en voorwaarden scheppen.

5. Kanttekeningen en/of alternatieve scenario's 

Gebrek aan maatschappelijk- en bestuurlijk draagvlak Bij voortzetting van het huidige proces zal, vanwege het gebrek aan draagvlak en het gebrek aan een zorgvuldig proces, het moeilijk worden om deze herindeling een succes te laten worden. Een









3 gedwongen herindeling is geen garantie voor succes en wordt over het algemeen afgeraden (BMC rapport). Geen lichte samenvoeging Scherpenzeel wenst om haar moverende redenen geen ‘lichte herindeling’. Het gevolg is dat beide gemeenten op dit moment in een traject zitten van een ‘reguliere herindeling’. Dat zou nog kunnen veranderen, maar de kans daarop lijkt zeer gering gezien de inhoud van de ‘open brief’ van het college van B&W van de gemeente Scherpenzeel aan het adres van de gemeente Barneveld (1 oktober 2020). Dit heeft een (te) grote impact op onze gemeente Barneveld op het gebied van coördinatie, de organisatie en de financiële slagkracht. In het licht hiervan en gezien onze ambities, de gewenste dienstverlening naar inwoners, bedrijven en organisaties en de gewenste investeringen, zijn de consequenties te groot. Een lichte samenvoeging zou deze grote consequenties in veel mindere mate hebben. Kernenbeleid 2.0. Een argument van GS voor de herindeling was het invoeren van een kernenbeleid 2.0. (als een van de 4 beoordelingscriteria in het beleidskader 'interne samenhang en nabijheid bestuur'). GS stellen dat Scherpenzelers een ‘hoge mate van autonomie, zeggenschap en zelfbeschikking’ moeten krijgen. De vraag is dan of de gemeenteraden en inwoners eigenlijk wel een Kernenbeleid 2.0 willen en wat dat zou moeten inhouden (zowel juridisch, inhoudelijk als financieel).

De gemeente Barneveld gaat over het algemeen netjes om met haar kernen en dat is een goede zaak. Maar het college spreekt naar GS uit het Kernenbeleid 2.0. te willen vormgeven, zonder dat de gemeenteraad er tijdig over gesproken en besloten heeft. GS spreken uit dat de gemeenten weliswaar over dit Kernenbeleid gaan, maar eisen daarentegen wel van de gemeenten (HO, blz. 52) dat zij invulling geven aan dit beleid; een bestuursopdracht dus. Hieruit wordt het beeld van lichte ‘dwang’ opgeroepen en dat is ongewenst gezien het belang van een zorgvuldige, tijdige en volledige afweging van de gemeenteraad, zeker in het licht van de zienswijze. Het kernenbeleid kan in ieder geval niet als argument en legitimatie voor een herindeling worden gezien en gebruikt. Financiële gevolgen onduidelijk De beide gemeenten en haar inwoners zouden er met een herindeling financieel ‘beter’ op worden, maar dat is zeer de vraag. Zie bijvoorbeeld ook het HO wat betreft de financiële kengetallen en het lastenniveau van de gemeente Barneveld waaruit een lastenverhoging blijkt. Verder wordt in het HO aangegeven dat de uitkering van het gemeentefonds voor de nieuwe gemeente lager zal uitpakken dan de huidige bedragen samen. Schaalvoordeel beperkt zich echter met name tot enkele bestuurders, maar die maken slechts een fractie uit van de totale begroting.

Recentelijk werden de woonlastencijfers 2021 van COELO gepubliceerd. Lokaal Belang constateert dat de verschillen tussen de gemeente Scherpenzeel en de gemeente Barneveld minimaal zijn. Echter, vanwege het financieel toezicht heeft GS de gemeente Barneveld de opdracht gegeven om ‘schoon door de poort’ te moeten komen. Dit aangezien de gemeente Barneveld geen structureel sluitende begroting heeft voor 2022 en de daaropvolgende jaren. Er zullen dus structurele maatregelen genomen moeten worden, welke nu niet zichtbaar te maken zijn in cijfers en die ingrijpende financiële maatregelen zullen globaal neerkomen op bezuinigen, verhogen van de belasting of een combinatie van deze twee. Het is dus de vraag wat dat gaat betekenen voor de huidige gemiddelde lastendruk en het voorzieningenniveau in de gemeente Barneveld. GS gaven eerder aan dat zij de keuzes van de gemeente Scherpenzeel afwijzen vanwege het feit dat zij de lasten voor de inwoners aldaar ‘niet proportioneel’ achten. Verder gaven zij aan dat, in het kader van de opdracht ‘schoon door de poort komen’ de gemeente Barneveld nog een onbenutte belastingcapaciteit heeft van 7,8 miljoen voor bijvoorbeeld de OZB. Het college heeft inmiddels laten weten dat zij niet willen dat de lasten voor inwoners omhooggaan.

Mocht de herindeling toch leiden tot een beperkte lastenverzwaring, dan vraagt het de provincie om een (tijdelijke) financiële ondersteuning om dit te voorkomen. Ook vraagt het college om ondersteuning voor de instandhouding van het voorzieningenniveau. Dat roept de vraag op of tijdelijke financiële ondersteuning ertoe leidt dat de lastenverzwaring van inwoners en bedrijven alsnog komt, maar op een later moment en of de Provincie wel bereid is de instandhouding van de voorzieningen op zich te nemen. Dit o.a. gezien de recente uitspraken van gedeputeerde Markink (10 maart 2021) dat de Provincie nooit bijdraagt aan de exploitatiekosten van voorzieningen. Verder roept het de vraag op welke belastingverhoging (lastendruk) voor inwoners en ondernemers van de gemeente Barneveld proportioneel geacht wordt en wie dat dan bepaalt. Ook over dit punt heeft de gemeenteraad nog niet gesproken of besloten. Al met al zijn en blijven de financiële gevolgen voor de Barneveldse samenleving zeer onzeker. Verwachtingen en garanties Er zijn zorgen over de suggesties en verwachtingen die door GS worden gewekt ten aanzien van dit Kernenbeleid 2.0, richting met name de inwoners van de gemeente Scherpenzeel, maar ook richting de besluitvormende besturen zoals PS, de Minister, de Eerste en Tweede Kamer.

Het is niet gezegd dat het Kernenbeleid 2.0 er gaat komen en als het er al komt, op welke manier, met welke mogelijkheden etc. Dit kan teleurstellingen oproepen en dat is ongewenst voor iedereen. Het helpt dan ook niet in het versterken van de onderlinge relatie en samenwerking (op welke manier dan ook).



4 Daarnaast zijn de door GS geëiste financiële maatregelen en de gevolgen voor de voorzieningen in de gemeente Barneveld onduidelijk en daarmee dus ook de impact op onze inwoners en ondernemers. Conclusie: Geen meerwaarde Al met al heeft deze (gedwongen) herindeling, waar ook onvoldoende maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak voor is vanuit in ieder geval Scherpenzeel, op dit moment geen meerwaarde voor de gemeente Barneveld, haar inwoners, bedrijven en organisaties. Dit is in lijn met de door het college van B&W van de gemeente Barneveld geformuleerde randvoorwaarden (o.a. stevig draagvlak, duidelijke meerwaarde voor de gemeente Barneveld, lichte samenvoeging, zo min mogelijk coördinatievraagstukken).

6. Uitvoering Planning:  

De fase van zienswijze door gemeenraden is officieel ingegaan op 26 januari 2021 en behelst formeel maximaal 3 maanden. Deze zienswijze moet na vaststelling, zo spoedig mogelijk, doch uiterlijk 25 april 2021, ingediend zijn bij de eerder genoemde gremia.

Communicatie:  

De gemeenteraden en de colleges van de gemeenten Scherpenzeel en Barneveld worden na vaststelling van deze zienswijze binnen een week schriftelijk op de hoogte gesteld. De inwoners worden na vaststelling van deze zienswijze binnen een week middels de gemeentepagina’s en de diverse (sociale) media kanalen, geïnformeerd.

Evaluatie/controle:  Het college van de gemeente Barneveld houdt nauw contact met alle betrokkenen zoals de Minister van BZK, provincie en gemeente Scherpenzeel, om het proces te volgen, informeert de gemeenteraad bij bijzonderheden direct en transparant en zet eventuele benodigde acties in gang, in lijn met deze zienswijze.

7. Financiële gevolgen  

Deze zienswijze heeft op zichzelf geen financiële gevolgen. Het geldend financieel toezicht, als gevolg van het besluit ‘Herindelingsontwerp (HO)’ van GS 26 januari 2021, kan echter wel leiden tot financiële gevolgen voor de gemeenten. De gemeenteraad wordt daarover actief en transparant geïnformeerd. Beide colleges en gemeenteraden hebben een (zeer) beperkt mandaat voor het uitgeven van geld ten behoeve van projecten voor de gemeenten en kunnen dus minder goed en snel schakelen als dit voor de gemeenten noodzakelijk wordt geacht. Daarnaast ligt er ook een verplichte opdracht van GS aan de gemeente Barneveld om ‘schoon door de poort’ te komen. Dit geeft veel financiële onzekerheid voor de samenleving (zie ook punt 5, ‘financiële gevolgen onduidelijk’). In het licht van de negatieve meerjarenbegroting en de gewenste ambities van de gemeente Barneveld, is dit onwenselijk.

8. Risico's  

Gewenste en noodzakelijk geachte projecten, plannen of - belangrijke - investeringen, kunnen geen of niet tijdig doorgaan vinden, waardoor de gemeenten kansen missen de samenleving, beter, mooier en veiliger te maken. Interventies ten behoeve van een sluitende meerjarenbegroting zijn niet of moeilijker uitvoerbaar, waardoor een gezonde financiële situatie niet of minder goed haalbaar is.

MHJ Pluimers-Foeken, JW van den Born, M.H. Blankenburgh-In ’t Anker, GH Kevelam (fractie Lokaal Belang)

Verwijzingen: 1. BMC rapport, M.J.A.R. Hermans, 22 november 2019 2. Verslag Overleg met College B&W van Barneveld, 12 mei 2020 3. Verkenning versterking bestuurskracht, 4 juni 2020 4. Nota van bevindingen, Prof. dr. P. Frissen, dr. M. Schulz en H. den Uijl MA, Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (Den Haag), 2 december 2020 5. BMC rapport, M.J.A.R. Hermans, 7 december 2020 6. B4.27 Vastgesteld Verslag Bestuurlijk Overleg bestuurskracht Scherpenzeel, 1 en 8 december 2020 7. B4.28 Memo inzake Arhi-procedure Scherpenzeel, 16 december 2020 8. Verslag bestuurlijk overleg colleges Scherpenzeel en Barneveld, 9 februari 2021 9. Concept-zienswijze college van B&W gemeente Barneveld, 18 maart 2021