B-4.3 Besluit B&W over memo verkenning naar de economie van de toekomst regio Foodvalley d.d. 26-9-23

Organisatieonderdeel: Dienstverlening Behandelaar: A. van de Van de Maat Telefoonnummer: Ter kennisname naar de raad Nummer beleidsproduct:

Onderwerp:

Voorstelnr. 3017 Barneveld, Portefeuillehouder: W. Oosterwijk Op overzicht Bestaand beleid (website)

Raadsmemo - Verkenning naar de economie van de toekomst Regio Foodvalley

Gevraagde beslissing: 1. In te stemmen met bijgaand informerend memo voor de gemeenteraad over de verkenningsrapportage naar de economie van de toekomst van de Regio Foodvalley. 2. In te stemmen met plaatsing van dit raadsinformerend memo (bijlage 1) inclusief de rapportage ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’ (bijlage 2) en concept persbericht (bijlage 3) op de lijst van ingekomen stukken van de gemeenteraad.

1. Inleiding In opdracht van de Regio Foodvalley is door een extern onderzoeksbureau een verkenning naar de economie van de toekomst van de Regio Foodvalley uitgevoerd. Het doel van de verkenning is inspiratie opdoen over een mogelijk perspectief/ ontwikkelrichting voor de economie in Regio Foodvalley. De uitkomsten zijn in bijgaande rapportage ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’ opgenomen. De bijgaande rapportage betreft een inspiratiedocument en geen vastgestelde of vast te stellen visie. De bijgaande rapportage wordt de gemeenteraad ter informatie en inspiratie aangeboden.

2. Beoogd effect Door akkoord gaan met de beslispunten zal uw gemeenteraad geïnformeerd worden over de verkenning naar de economie van de toekomst die in opdracht van Regio Foodvalley is uitgevoerd, De gemeenteraad ontvangt als bijlage bij het raadsmemo, ter informatie en inspiratie, de rapportage ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’.

3. Argumenten 3.1

Het doel van de verkenning is inspiratie opdoen over een mogelijk perspectief/ ontwikkelrichting voor de economie in Regio Foodvalley voor onszelf en onze triple helix partners. Het is daarom goed om onze gemeenteraad hierover te informeren en inspireren. De rapportage ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’ wordt daarom voorzien van een uitgebreide toelichting in een raadsmemo. Middels bijgaand memo wordt de gemeenteraad geïnformeerd over de verkenning naar de economie van de toekomst die in opdracht van Regio Foodvalley is uitgevoerd.

3.2

4. Kanttekeningen • •

De status van de bijgevoegd verkenningrapport betreft een inspiratiedocument. Dit geldt voor zowel de beschrijving van de NEXT ECONOMY als de kaartbeelden in het rapport. De bijgaande rapportage betreft een inspiratiedocument en geen vastgestelde of vast te stellen visie. Het vraagt daarmee geen besluit van uw college en gemeenteraad.

5. Financiën Er zijn geen financiële consequenties verbonden aan de voorgestelde besluiten.

-2-

6. Participatie en communicatie Middels bijgaand persbericht zal de Regio Foodvalley de pers informeren. De Regio Foodvalley zal eveneens de communicatie richting stakeholders organiseren.

7. Uitvoering Planning: • •

Zodra uw college akkoord is met de beslispunten, zal bijgaand informerend memo aan de gemeenteraad aangeboden worden. Het raadsmemo wordt voorzien van het verkenningsrapport ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’ en het persbericht. De stukken zijn onder embargo tot 29 september 2023. Op 29 september 2023 worden de stukken door de Regio Foodvalley openbaar gemaakt en gaat het bijgaande persbericht uit. De gemeenteraad zal vanaf 29 september 2023 de stukken mogen ontvangen.

8. Bijlagen • • •

Bijlage 1 – Raadsmemo - Verkenning naar de economie van de toekomst Regio Foodvalley Bijlage 2 – Rapportage ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’. Bijlage 3 – Concept persbericht Verkenning economie van de toekomst.

Raadsmemo - Verkenning naar de economie van de toekomst Regio Foodvalley

Datum:

Onderwerp:

Ter attentie van:

Afzender:

20 september 2023

Verkenning naar de economie van de toekomst in de Regio Foodvalley. De Raad College van Burgemeester en Wethouders

Portefeuillehouder

W. Oosterwijk

Mail behandelaar

a.vandemaat@barneveld.nl Telefoonnummer

0617068888

Samenvatting De Regio Foodvalley heeft een verkenning laten maken naar de next economy in Regio Foodvalley. Dat in reactie op de verstedelijking en de actuele transities die een uitwerking van de impact van innovatieve economische ontwikkelingen vragen. Doel Met het voorliggende raadsmemo informeren wij u over een verkenning naar de economie van de toekomst in opdracht van Regio Foodvalley. Inhoud Ter informatie ontvangt u bijgaande rapportage, NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley. Deze verkenning is uitgevoerd door een extern bureau van de Regio Foodvalley. Het doel van de verkenning is inspiratie opdoen over een mogelijk perspectief/ ontwikkelrichting voor de economie in Regio Foodvalley voor onszelf en onze triple helix partners. Deze rapportage is dus geen vastgestelde of vast te stellen visie. Aanleiding We staan aan de vooravond van een schaalsprong als aangewezen NOVEX gebied (aandachtsgebied waar grote ruimtelijke transities vragen om een apart ontwikkelperspectief) en een ingrijpende transitie in de (primaire) agrarische sector. Er is ruimte nodig is voor bedrijvigheid om die groei te faciliteren, ten behoeve van het vasthouden van verdienvermogen en brede welvaart in onze regio. Samen met de groene metropoolregio Arnhem-Nijmegen werken we aan het bevorderen van duurzame en evenwichtige stedelijke ontwikkeling.

De verstedelijkingsstrategie richt zich op de bouw van nieuwe woningen, het versterken van de economie, het verbeteren van de leefbaarheid, het behoud van het landschap en het stimuleren van innovatie en samenwerking in de regio. Het bevorderen van economische groei en werkgelegenheid is een belangrijk doel. Dit omvat het behouden en

aantrekken van bedrijven, investeringen en talent naar de regio, het creëren van een gunstig ondernemingsklimaat en het stimuleren van innovatie en ondernemerschap. De verschillende transities op het gebied van energie, landbouw en grondstoffen dwingen ons meer dan voorheen om na te denken over de toekomst van de economie en onze samenwerking te intensiveren. Om een economisch krachtige regio te blijven hebben we een sterk profiel nodig en de instrumenten om daarop te sturen. Wat ontbreekt is een gedeeld economisch perspectief, hoe gaat de economie zich ontwikkelen, moeten we daar ons profiel op aanpassen en hoe kunnen we daarop inspelen? Economisch perspectief Regio Foodvalley Wij vinden het belangrijk om nu na te denken over de economie van de toekomst in Regio Foodvalley. Regio Foodvalley heeft een unieke positie ten aanzien van agrifood, voeding en gezondheid. Het is essentieel om vooruit te kijken en te anticiperen op veranderingen en uitdagingen die de toekomst met zich meebrengt. Door te anticiperen op veranderingen, te investeren in innovatie en duurzaamheid, ruimte te creëren voor economie en de concurrentiepositie te behouden, kan Regio Foodvalley een bloeiende economie blijven die klaar is voor de uitdagingen van morgen: •

•

•

•

•

Veranderende wereldwijde trends: de wereldwijde economie verandert snel en er zijn nieuwe trends zichtbaar in de voedsel- en landbouwsector. Consumenten worden steeds bewuster van duurzaamheid, gezonde voeding en traceerbaarheid. Door nu na te denken over de economie van de toekomst kan Regio Foodvalley zich positioneren als een leider in duurzame voedselproductie en innovatie. Technologische vooruitgang: technologische ontwikkelingen, zoals kunstmatige intelligentie, robotica, biotechnologie en big data hebben een enorme invloed op de economie. Door te investeren in onderzoek en ontwikkeling op deze gebieden kan Regio Foodvalley een voorsprong krijgen en nieuwe economische kansen creëren. Klimaatverandering en hulpbronnenschaarste: klimaatverandering en de schaarste van natuurlijke hulpbronnen vormen grote uitdagingen voor de agrarische sector. Het is belangrijk om na te denken over veerkrachtige en duurzame landbouw- en voedselsystemen die minder afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen en die efficiënter omgaan met hulpbronnen. Door nu te investeren in duurzame praktijken en innovatieve oplossingen kan Regio Foodvalley de gevolgen van klimaatverandering beperken en zich aanpassen aan veranderende omstandigheden. Veranderende arbeidsmarkt: de economie van de toekomst brengt veranderingen met zich mee in de arbeidsmarkt.

Nieuwe technologieën zullen de vraag naar bepaalde vaardigheden veranderen en er zullen nieuwe banen ontstaan. Door nu te investeren in opleidingen en vaardigheden die relevant zijn voor de toekomstige economie kan Regio Foodvalley een goed opgeleide en flexibele beroepsbevolking opbouwen. Concurrentiepositie behouden: door vooruit te denken en te investeren in de economie van de toekomst kan Regio Foodvalley zijn concurrentiepositie behouden en versterken. Andere regio's en landen zullen ook streven naar innovatie en duurzaamheid. Door nu actie te ondernemen kan Regio Foodvalley zich onderscheiden en aantrekkelijk blijven voor investeerders, bedrijven en talent.

Verkenning Economie van de toekomst De verstedelijking en de actuele transities vragen om een uitwerking van de impact van innovatieve economische ontwikkelingen. Om een eerste stap te zetten richting die bloeiende economie heeft Regio Foodvalley een verkenning laten maken naar de next economy in Regio Foodvalley, zie bijlage NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio

Foodvalley. Hiermee leggen we een basis voor een economische verhaallijn (storytelling) met bijbehorend beeldverhaal (imagineering). Het doel van deze verkenning is om onszelf en onze samenwerkingspartners te inspireren met voorbeelden van kansrijke sociaal-economische ecosystemen1 en mogelijke ontwikkelperspectieven. De eerste ideeën die in de rapportage worden geschetst zijn (nog) niet diepgaand onderbouwd noch onderzocht op haalbaarheid. Ze komen voort uit de input van geïnterviewden en van deelnemers aan zowel workshops als brainstormsessies. Deze input is gecombineerd met deskresearch en door de opsteller vertaald naar inspirerende en creatieve verhaallijnen en discussiemodellen. Het geeft een beeld van kansrijke nieuwe ecosystemen gerelateerd aan toekomstige trends en verdienmodellen, wat we in de etalage zetten en hoe we ons profiel kunnen versterken? Graag benadrukken we de status van deze verkenning als inspiratiedocument, dit geldt voor zowel de beschrijving van de next economy als de kaartbeelden in het rapport. Vervolg Koppeling met de verstedelijkingsstrategie Het vervolg van dit traject vindt plaats binnen de bouwsteen economie van de verstedelijkingsstrategie. Het wordt meegenomen ter inspiratie voor de verstedelijkingsdocumenten.

Koppeling met het RPLG Ten behoeve van de verdere uitwerking en doorvertaling van het Regionaal Perspectief Landelijk Gebied (RPLG) wordt ter inspiratie verwezen naar deze verkenning naar de economie van de toekomst. Het kijkt zodanig ver vooruit met ‘out-of-the-box’ suggesties, dat het niet past om dit in het RPLG mee te nemen als vast te stellen koers. Maar de verwachting is wel dat verdere verdieping en uitwerking van de ideeën en inzichten in deze studie over toekomstig krachtige ecosystemen perspectief kan bieden aan het (agrarisch) ondernemerschap in het landelijk gebied, gunstige voorwaarden creëren voor duurzame landbouwpraktijken, en innovatie in de agrarische sector stimuleren. Het kan daarmee bijdragen aan behoud en ontwikkeling van (nieuwe) werkgelegenheid en toegevoegde waarde van een toekomstbestendig Agrocomplex. Bij het opstellen van het rapport over de Next Economy is voor zover mogelijk op dit abstractieniveau nadrukkelijk uitgegaan van het bevorderen van een duurzame en vitale landelijke omgeving, waarbij rekening wordt gehouden met de belangen van landbouw, natuur, landschap, recreatie en leefbaarheid. In gesprek met Economic Board Regio Foodvalley De Economic Board Regio Foodvalley speelt een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van de economie in Regio Foodvalley.

Ze stelt zich tot doel om de economie in regio Foodvalley te versterken, meer werkgelegenheid te creëren, innovatie te stimuleren en de concurrentiepositie van de regio te verbeteren. Door samenwerking en gecoördineerde inspanningen kunnen de Economic Board en haar partners een positieve impact hebben op de economische ontwikkeling van de regio. In een eerder stadium heeft de Economic Board input geleverd voor de verkenning naar de economie van de toekomst. Graag gaan we in dit najaar verder in gesprek met de Economic Board over deze verkenning, de kansen of kanttekeningen die zij zien en de rol die de Economic Board en haar brede achterban kan spelen bij een passende verdieping en uitwerking. Daarbij sluiten we aan bij de kansen die de ecosysteem benadering ons biedt.

1 Een ecosysteem op economisch gebied beschrijft de context waarin veel verschillende organisaties met elkaar

samenwerken en concurreren.

Impact samenwerkende partijen Regio Foodvalley De economie in Regio Foodvalley wordt gekenmerkt door een sterke samenwerking tussen verschillende stakeholders, zoals bedrijven, kennisinstellingen, overheden en maatschappelijke organisaties. Deze samenwerking heeft bijgedragen aan een veerkrachtige en bloeiende economie in de regio. Met de sterke focus op innovatie, duurzaamheid en kennis in Regio Foodvalley zijn de vooruitzichten positief. Hoewel de economie in Regio Foodvalley goed presteert, is het belangrijk om op te merken dat economische ontwikkelingen altijd afhankelijk zijn van verschillende factoren, zowel intern als extern. Factoren zoals nationaal en internationaal economisch beleid, geopolitieke ontwikkelingen en technologische veranderingen spelen allemaal een rol in de ontwikkeling van een economie. Maar ook lokaal zijn er verschillen in de regio. Het is goed om na te denken over de toekomst van de Regio Foodvalley en een gezamenlijke visie op de economie, maar we moeten ons realiseren dat de maakbaarheid beperkt is. De maakbaarheid is te vinden in de samenwerking met stakeholders en de Regio en daarmee niet vanuit een stand-alone benadering van de overheid. Belangrijk is ook om niet te vergeten waar de kracht van de economie van Barneveld in zit.

De zoektocht naar de energie van het bedrijfsleven is cruciaal om gezamenlijk de kansen in de toekomst niet te missen, maar daarop te acteren. Economische visie gemeente Barneveld Een sterke economie is belangrijk voor de inwoners en ondernemers van de gemeente Barneveld. Het vormt immers de basis voor de werkgelegenheid, welvaart en het welzijn van haar groeiende bevolking. Daarnaast bevordert het de sociale cohesie en stabiliteit binnen de gemeenschap van onze gemeente en stelt ons in staat om te investeren in essentiële diensten, zoals onderwijs, gezondheidszorg en infrastructuur. In de gemeente Barneveld ligt daarvoor een sterke basis met kansrijke sectoren als agro-food, logistiek, ICT, dienstverlening, recreatie en toerisme. Om de kansen binnen deze sectoren te benutten geeft de gemeente Barnveld veel aandacht aan haar vestigingsklimaat. De gemeente Barneveld is onderdeel van de Regio Foodvalley en werkt samen met diverse stakeholders om de regio en de gemeente daarbij te versterken. Er wordt gezocht naar innovatieve oplossingen voor stedelijke uitdagingen, zoals woningbouw en landbouwtransitie. Bijzondere aandacht gaat uit naar huidige en toekomstige werklocaties, uitbreiding van recreatie en toerisme, en de ontwikkeling van aantrekkelijke winkelcentra. De impact van deze factoren op de Barneveldse economie wordt nauwlettend door ons in de gaten gehouden.

De gemeente Barneveld werkt daarom samen met haar ondernemers(verenigingen) aan een nieuwe economische visie en uitvoeringsprogramma. Eveneens wordt gewerkt aan een omgevingsvisie. De bijgaande rapportage ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’ zal daarbij de Triple Helix (en de gemeente Barneveld) kunnen inspireren met mogelijke ontwikkelperspectieven en economische contouren. Het economische gedachtegoed in de nieuwe economische visie en omgevingsvisie van de gemeente Barneveld zal een plek moeten krijgen in de visie op economie van de toekomst van de Regio Foodvalley. Ook na vaststelling van dergelijke visies zal het denken over de toekomst in onze gemeente niet ophouden. Bijlagen: -

-

Bijlage 1 - Rapportage ‘NEXT ECONOMY & impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley’. Bijlage 2 – Concept persbericht Verkenning economie van de toekomst.

Regio Foodvalley

NEXT ECONOMY &

Versie 5 - def 30 Mrt-2023

impact op bedrijven en ruimte in Regio Foodvalley

30 Maart 2023

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

1

03

Inleiding Eerste visie ontwikkeling Economie Regio Foodvalley 2040

10

Hoofdstuk 1 Next Economy impact op bedrijven en ruimte

16

Hoofdstuk 2 Sterke sectoren, kansrijke ecosystemen en cross-overs

26

Hoofdstuk 3 Mogelijke Zoekgebieden voor kansrijke ecosystemen

54

Hoofdstuk 4 Suggesties doorontwikkeling toerisme in de Gelderse Vallei

59

Hoofdstuk 5 Voorzichtige conclusies en aanbevelingen

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

2

1e concept

INLEIDING TOEKOMSTVISIE ECONOMIE REGIO FOODVALLEY 2040

KWALITATIEF / EXPLORATIEF ONDERZOEK Fase 1 Q4-2022 – Q1-2023

DIVERSE AMBTELIJKE & BESTUURLIJKE WORKSHOPS

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

VISIE ontwikkeling Economie 2040 Regio Foodvalley kent verschillende transitietrajecten en bereidt zich voor op een verstedelijkingsopgave van circa 40.000 nieuw te bouwen woningen in de komende 10-20 jaar. Een groot deel van die woningen is bestemd voor inwoners uit de regio, een deel voor nieuwkomers van buiten de regio. Met de ontwikkeling van de ‘Next Economy’ die gebaseerd is op een grotere mate van (onder andere) circulariteit, digitalisering, dataficering, roboticering en kunstmatige intelligentie, zal er de komende decennia veel veranderen in productie en dienstverlening in verschillende sectoren. Ook het onderwijs zal zich daar op aan gaan passen. De vraag is nu welke impact Next Economy gaat krijgen op de economie van de regio Food Valley en wat dit betekent voor de toekomstige ruimtevraag van bedrijven en (kennis)instellingen. Dit kwalitatieve onderzoek beoogt een eerste inzicht te verschaffen in de antwoorden op deze vraagstelling en biedt een aanzet tot/agenda voor nader (kwantitatief en ruimtelijk economisch) onderzoek op sectorniveau . 3

INLEIDING Geen eindproduct maar ‘work in progress’. Deze rapportage is daarom zeker geen eindproduct met een gewogen set van conclusies en aanbevelingen; het moet worden gezien als de afsluiting van de eerste fase van een veel omvangrijker proces dat samen met partners in bedrijfsleven en onderwijs/onderzoek zal moeten worden ontwikkeld en doorlopen. Daarover zijn bestuurders van gemeentelijke en provinciale overheden en de Economic Board het eens. Kwalitatief onderzoek o.b.v. interviews, deskresearch en workshops

2022-2023

De voorlopige bevindingen en aanbevelingen die hier worden gedeeld zijn gebaseerd op ruim 30 interviews met stakeholders uit de Triple Helix (overheid, bedrijfsleven en wetenschap). Daarnaast is er deskresearch gedaan o.b.v. ruim 20 recente rapporten inzake diverse onderzoeken die zijn opgedragen door belanghouders in Regio Foodvalley. Tot slot zijn er meerdere bijeenkomsten georganiseerd met o.a. de ambtelijke opdrachtgevers, de klankbordgroep, het PHO-economie en Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

met het bestuur van de EB(waarin ook onderwijs/onderzoek vertegenwoordigd zijn). Daarnaast hebben er op ambtelijk niveau 5 miniworkshops en een brede brainstormsessie plaatsgevonden. Resultaat inspiratiedocument + agenda voor verder onderzoek Het resultaat is vervat in een beeldend inspiratiedocument dat niet direct beleidsvormend van aard is maar eerder een kaderzetting aandraagt voor verder onderzoek en voor de verder invulling van het concept ‘Plan van aanpak/actieplan 2023/Agenda Economie 2040 Rechter Hersenhelft: creatief denken in kansen en mogelijkheden Lezers van dit rapport wordt verzocht om de hier gepresenteerde suggesties en concepten/projecten te bejegenen vanuit denkkracht van de ‘rechter hersenhelft’. Er is alle ruimte voor verbetering, versterking en toevoegingen. 4

out of the box DENKEN

INLEIDING TOEKOMSTVISIE ECONOMIE FOOD VALLEY 2040

RATIONELE HERSENHELFT

CREATIEVE HERSENHELFT

De ideeën die worden geschetst zijn namelijk (nog) niet diepgaand onderbouwd noch onderzocht op haalbaarheid; zij komen voort uit de input van geïnterviewden en van de deelnemers aan de miniworkshops/brainstormsessie. Deze input is gecombineerd met de input vergaard middels deskresearch en door de opsteller vertaald naar inspirerende en creatieve verhaallijnen en discussiemodellen. Ook geïnterviewden en deelnemers aan workshops is gevraagd om ‘out of the box’ te denken. In de vervolgfasen is er voldoende ruimte voor de rationele ‘linker hersenhelften’ om toe te werken naar haalbare en realistische plannen. Belangrijkste thema’s:

-

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

next economy sterke sectoren sterke ecosystemen ruimtelijke kansen

5

INLEIDING

Na lezing van dit rapport:

twee belangrijk beelden om te onthouden

focus op ontwikkeling cross-overs met agri-food sector sectoren

zoekgebieden netwerk van innovatie- & productie-Parken Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

6

opdracht

In opdracht van de Regio Foodvalley

Bijeenkomsten

Opdrachtgevers overleg:

27 juni 2022 29 aug 2022 01 sep 2022 08 sep 2022 10 okt 2022 13 okt 2022 22 nov 2022 28 nov 2022 06 dec 2022 16 dec 2022 19 dec 2022

startbijeenkomst EKB-groep opdrachtgeversoverleg overleg Veenendaal online introductie PHO-E opdrachtgeversoverleg update PHO-E in Ede kernteam verstedelijking update klankbordgroep mini workshop Nijkerk mini workshop Wageningen presentatie EB in Ede

09 jan 2023 10 jan 2023 18 jan 2023 31 jan 2023 08 feb 2023 01 mrt 2023 22 mrt 2023

mini workshop Ede mini workshop Barneveld 2e update PHO-E in Wageningen werksessie bouwstenen Economie afst. overleg RPLG en econ RFV afst. overleg video-productie gez. bijeenkomst PHO-E en EB Ede

Francois van Doesburg, Veenendaal Holmer Doornbos, Regio FV Nanneke Joosen, Regio FV Klankbordgroep: Arnout Hulshuis, gem Ede Alfred Gijlers, gem Barneveld Peter Visser, gem Barneveld Manish Dixit, gem Veenendaal Herma Harmelink, gem Wageningen Jan Willem van Noort, gem Nijkerk Sandra van Liere, gem Ede Nico van Doorn, prov Gelderland Gerda vd Pol, gem Veenendaal (+ opdrachtgevers)

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

7

Participatie / input Onderstaande personen zijn in Q4-’22 en Q1-’23 geïnterviewd of hebben deelgenomen aan mini-workshops of feedback sessies (in oa PHO’s en EB) Interviews (willekeurige volgorde) Sina Salim, RCT Gelderland Guido Laman, Food valley.nl Sebastiaan Berendse, WUR Lammert Vinke, Info Support Willem Kuisten, Phycom Eric Bretveld, BTA 12 Theo Follings, OostNL Jans Hoekman, Oost NL Gerrit Valkenburg, SforSoftware Gijs Eikelenboom, Stravimi/EB Jeroen Feskens, gem Veenendaal Marielle Broekman, gem Nijkerk Francois van Doesburg, Veenendaal Holmer Doornbos, Regio FV Nanneke Joosen, Regio FV Maud Hulshof, gem Wageningen Nico van Doorn, prov Gelderland Nathan Stukker, BMC/gem Wageningen Anne Jo Smits, PEC Barneveld Eltjo Bethlehem, PEC Barneveld Joop van Veelen, Barneveld Tomorrow Ary Verhage, Sol / Nijkerk Marco Verloop, gem Veenendaal E. Kampert, Hardeman Bouw T. Hardeman, Hardeman Bouw Robert Jan van den Brink, gem Ede

Arnout Hulshuis, gem Ede Alfred Gijlers, gem Barneveld Peter Visser, gem Barneveld Manish Dixit, gem Veenendaal Herma Harmelink, gem Wageningen Arjen droog, regio FV Arjan Bossenbroek, Regio Foodvalley

Workshops & Feed Back Sessies Jan Willem van Noort, gem Nijkerk Sandra van Liere, gem Ede Froukje Boxman, gem Wageningen Jaco van Putten, gem Ede Berno Strootman, Landschapsarchitect Evelien Haak, gem Wageningen Els Viester, gem Wageningen Bastiaan Pelikaan, Aeres Bert van Donselaar G. Renkema, gem Nijkerk Jan Hol, CHE Jan Jacob van Dijk, COG & EB M Ruiter, VNO-NCW Rens Buchwaldt, WUR Toon Verschuren, prov Utrecht Wicha Benus, InnoConnect

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Mark Obbink, gem Barneveld Samareh Bloemberg, EB Marjolein de Jong, Ziekenhuis GV Jurgen ten Have, gem Ede Sander van de Pol, gem Ede Roel ter Horst, gem Ede Dick Poortinga, gem Rhenen G van Deelen, gem Scherpenzeel H. Van der Schoor, Renswoude W Oosterwijk, gem Barneveld Arnold Versteeg, gem Ede Herman van Rijnbach, gem Veenendaal Niels Paree, Prov Gelderland Ralf Olsder, Prov, Utrecht Bea Vissers, gem Barneveld Annemarie Elbers, gem Veenendaal Carolien Huisman, regio FV Dennis Gudden Gerda vd Pol, gem Veenendaal Jelte Bloemzaad, gem Rhenen Kimberly Dowers, gem Rhenen Tamar Leene, prov Utrecht Marianne Klein, gem Nijkerk Marcel Janssen, gem Renswoude Jaco van Putten, gem ede S. Van Griethuijsen, Scherpenzeel

8

inspiratiebeelden

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

9

HOOFDSTUK 1

NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE

1

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

10

HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE ‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘

6 belangrijke thema’s ‘Next Economy’ Next Economy is een containerbegrip. Het begrip is niet scherp afgekaderd en kent geen heldere of eenduidige definitie. Geïnterviewden zijn het er ‘grosso modo’ over eens dat er in ieder geval zes belangrijke thema’s vallen onder het begrip ‘Next Economy’, te weten: 1 Digitalisering

Het digitaal worden van administratieve- en informatieprocessen waardoor fysieke interacties tussen mensen minder vaak nodig zijn

2 Dataficering en AI

Het geautoriseerd vastleggen van digitale gegevens die vervolgens kunnen worden geanalyseerd en geïnterpreteerd (AI) voor -onder andere- commerciële doelen

3 Robotisering

Het vervangen van routinematige (handmatige) arbeid en werkzaamheden (mensen) door intelligente machines

4 Circulariteit

Inzamelen/bewaren en hergebruiken van reststoffen en afval en die verwerken tot nieuwe grondstoffen, halffabricaten en producten

5 Energie (transitie)

Omslag van opwekking en gebruik van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energie gewonnen uit zon, wind, waterkracht of andere natuurlijke bronnen

6 Milieu & Klimaat Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Verminderen en afvangen van uitstoot van giftige stoffen die anders in lucht, bodem en water terechtkomen 11

HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE ‘Next Economy effecten kunnen voor kleine en middelgrote bedrijven worden gemanaged door pro-actief beheer van bedrijventerreinen; voor grote bedrijven moet door gemeentes worden geanticipeerd op toekomstige clustervorming in ecosystemen‘ (nader onderzoek)

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Impact Next Economy afhankelijk van de omvang van bedrijven Kleine en middelgrote MKB bedrijven die actief bezig zijn met de 6 thema’s van Next Economy voorzien een extra ruimtebehoefte van circa 20% over 5 jaar. Deze cijfers zijn enerzijds gebaseerd op huidige ervaringen en extrapolatie van actuele omzet- en ruimtegroei en anderzijds op intuïtie van de geïnterviewden. De ruimte- behoefte ontstaat naar verwachting in en rond de huidige vestigings locatie. Verwacht wordt dat robotisering ruimte voor groei oplevert in het huidige bedrijfspand. Toch is er behoefte aan uitbreidingsmogelijkheden i.v.m. aanhouden van grotere voorraden grondstoffen en gereed product; dit heeft te maken met toenemende geopolitieke spanningen en daarmee samenhangende leveringsonzekerheden. Grote(re) bedrijven werken steeds vaker samen in ketens of ecosystemen; ook op het vlak van NE-thema’s zoals energie(voorziening) en circulariteit/milieu/ klimaat. Als bedrijven fysieke nabijheid van bijvoorbeeld leveranciers nastreven dan dan gaat er in toenemende mate cluster- vorming plaatsvinden. Het kunnen beschikken over voldoende en goed opgeleid personeel (HR) is ook een belangrijke redenen waarom grote bedrijven elkaar en bedrijven in de keten op gaan zoeken.

Belangrijk voor overheden om vroegtijdig te onderkennen welke clusters en ecosystemen kansrijk (dan wel risico-vol) zijn zodat er tijdig geanticipeerd kan worden op ruimtebehoefte en infrastructuur. 12

HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE ‘Grote(re) bedrijven zullen naar verwachting steeds meer gaan samenwerken in clusters en ecosystemen en ook elkaars nabijheid gaan opzoeken; dit vraagt een nieuwe kijk op ruimte‘

Wat zijn de kansrijke ecosystemen? Waar is of ontstaat ruimte? Deze vragen zijn van groot belang voor ruimtelijke beleid en economie met een horizon van 10—20 jaar. Gezien de doorlooptijden van ruimtelijke ordening en projectontwikkeling moet er nu eigenlijk al worden nagedacht over bovenstaande vragen. Dit vergt nader onderzoek waar in de ‘Agenda 2023’ aan het eind van dit rapport aanbevelingen voor worden gedaan. Er zijn veel succesvolle bedrijven in Regio Foodvalley en er zijn meer en minder zichtbare clusters detecteerbaar in uiteenlopende sectoren. Belangrijk om te constateren dat succesvolle clusters niet alleen in de agri-food sector actief zijn maar zeker ook in (op het oog) meer traditionele sectoren. In het volgende hoofdstuk gaan we nader in op kansrijke sectoren en ecosystemen en komen tot een aanbeveling voor focus en prioritering in ruimtelijk beleid. Om te voorkomen dat grote(re) bedrijven regio Food Valley gaan verlaten door gebrek aan ruimte of perspectief, is een inventarisatie van kansrijke clusters nu van groot belang.

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

13

Welke kansen biedt de agri-transitie? Hoeveel ruimte komt (waar) beschikbaar?

HOOFDSTUK 1 NEXT ECONOMY EN IMPACT OP BEDRIJVEN EN RUIMTE ‘Doordat agrarische bedrijven misschien zullen gaan transformeren, verhuizen of stoppen, komen landbouwgronden wellicht beschikbaar voor nieuwe businessmodellen en alternatief gebruik‘

biedt de agri-transitie kansen voor boeren en regio?

POLITIEK?

2035?

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Geleidelijk aan wordt zichtbaar hoeveel agri-bedrijven in Regio Foodvalley wellicht zullen gaan verplaatsen, transformeren (naar een meer milieu/klimaat-vriendelijk productiemodel)of stoppen. Naar verwachting zal er veel dynamiek ontstaan in de agrarische ruimte. Zonder duidelijk beleid (met bijpassend instrumentarium*) zal dit echter gefragmenteerd gaan plaats vinden en worden eventuele kansen voor toekomstbestendige landbouw , natuur, economie en wonen niet efficiënt benut. Bij geïnterviewden leeft het urgentie-gevoel dat er nu een ‘window of opportunity’ aan het ontstaan is. Of dat werkelijk zo is zal uit nader onderzoek moeten blijken. Vraag daarbij is door wie (gemeente/provincie) de gesprekken met de betrokken agrarisch ondernemers gevoerd zullen gaan worden en in welk format/met welke doelstellingen en tijdlijnen. Er is een kans om -ook vanuit economische perspectiefconstructieve gesprekken te gaan voeren met kleine clusters van boeren wiens percelen aan elkaar grenzen (zie hoofdstuk …) Door ideeën aan te dragen vanuit de overheid maar initiatief en regie bij de grondeigenaren te beleggen, kan de huidige sfeer van onzekerheid en wantrouwen wellicht omslaan in iets constructiefs. Inspireren en verbinden is daarbij ’key’. * Instrumentarium zoals grondbank, ontwikkelbedrijf of ondersteuning bij corporatievorming en gebiedsprocessen

:14

inspiratiebeelden

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

15

HOOFDSTUK2

STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY en belangrijke cross-overs

2

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

16

5 kansrijke sectoren in Foodvalley

HOOFDSTUK 2

Naast de dominant aanwezige agri-food sector zijn er in de regio nog zeker 4 andere sterke en kansrijke sectoren als het gaat om Next Economie-aspecten en groei.

STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY ‘zeer divers en meer dan alleen agri-food….‘ Agri-food is wel aanwezig op wereld (top)-niveau!

Toerisme

Logistiek

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

De tech- en metaalsector vertegenwoordigen grote en hoogwaardige bedrijven die oa machines, robots en slimme productiemiddelen voortbrengen . De bouw- en infra sector is traditioneel vertegenwoordigd met bedrijven in de sub-sectoren hout-, beton- en staalbouw. Daarnaast zijn er echter ook kleine en middelgrote bedrijven die zich specialiseren in hoogwaardige geautomatiseerde producten en onderdelen voor de bouw. Tevens is er een aantal bedrijven gespecialiseerd in tijdelijke/flexibele of mobiele vormen van huisvesting De ICT sector is sterk vertegenwoordigd in en rond Veenendaal en kent een aantal sterke spelers die gezamenlijk participeren in het project ICT-Campus. In de zorgsector werken het ziekenhuis Gelderse Vallei, de WUR en het bedrijfsleven samen aan vormen van preventie door middel van gezonde voeding en beweging. Logistiek wordt verwelkomd daar waar het waarde toevoegt aan bovenstaande 5 sectoren. Toerisme streeft een kwaliteitsslag na (upgrading vakantieparken) en biedt kansen voor zakelijke leisure(congressen/ evenementen/seminars/ etc). Toerisme vormt een belangrijke bron van werkgelegenheid. 17

HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY ‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘

Agri-Food Topsector kennis, onderzoek, productie De agri-food sector is -zeker in de beleving – de dominante sector in Regio Foodvalley. Zichtbaar door de primaire productie in met name de pluimvee-, diervoeding en jongdieren sector(In deze sector vindt veel innovatie plaats). Maar ook door de aanwezigheid van de WUR (met zijn imposante Campus aan de kennis-as tussen Wageningen en Ede), Aeres, CHE en het middelbaar onderwijs in de regio. In Ede is daarnaast nog het World Food Center in ontwikkeling, Nijkerk kent de Food Academy Nijkerk (FAN, een initiatief van 19 smart industry bedrijven ter plaatse). Het Poultry Expertise Center of PEC is een kenniscentrum gevestigd te Barneveld en heeft inmiddels een kleiner broertje onder de naam Calf Expertise Center of CEC in dezelfde plaats. Op diverse plaatsen in de regio, met name in Ede, Veenendaal en Barneveld, zijn veel hoogwaardige bedrijven gevestigd die bedrijfs- en productiemiddelen of diensten leveren aan de agri-food industrie in brede zin. De producten van deze bedrijven zijn minder direct zichtbaar maar worden in landen over de hele wereld geleverd en gebruikt.

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

18

HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY ‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘

Tech- en metaalsector De tech- en metaalsector is onder andere verantwoordelijk voor ontwikkeling en productie van machines, productiemiddelen en robots in Nederland en daarmee ook voor de mechanisatie, automatisering en digitalisering van productieprocessen. In Regio Foodvalley is een sterk cluster bedrijven gevestigd dat zich bezig houdt met verregaande automatisering en digitalisering in de agri-food sector en dan met name gericht op de pluimveesector. Steeds vaker worden ook dataficering en kunstmatige intelligentie ingezet voor uiteenlopende doelen. De WUR onderzoekt de inzet van agri-robots in kassen en in de open lucht (pixel-farming) Onderzocht dient te worden hoe sterk deze bedrijvenclusters zijn in op welke wijze zij zich, samen met onderwijs en wetenschap, tot een krachtig ecosysteem zouden kunnen ontwikkelen. Samenwerking met gespecialiseerde bedrijven in andere regio’s (bijvoorbeeld in het Westland en de Regio Veghel/Uden) en met andere universiteiten (bijvoorbeeld met UU en de TU’s van Delft, Eindhoven en Twente zijn daarbij denkbaar.

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

19

HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY ‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘

Bouw- en infrasector: kansen voor innovatie De bouwsector innoveert de komende jaren op het gebied van prefabricage van gebouwonderdelen en – modules. Deze prefabricage vindt in toenemende mate geautomatiseerd plaats in grote fabrieken met assemblagelijnen die doen denken aan die van de auto-industrie. Met (landelijk) nog 1 miljoen nieuwbouwwoningen te realiseren is de opgave enorm en kan standaardisering en modulair bouwen bijdragen aan duurzame en betaalbare oplossingen voor het woningvraagstuk. Traditioneel is de bouwsector sterk aanwezig in Food Valley, mede dank zij de centrale ligging in het land. De sector kan zeker profiteren van de transitie in de bouwsector. In zeker zin loopt zij al voorop doordat er een aantal gespecialiseerde bedrijven gevestigd is dat zich bezig houdt met hoogwaardige producten voor de bouw zoals bijvoorbeeld trappen en toegangscontrole systemen. Daarbij is ook de aanwezige tech- en ICT sector van belang. Verder onderzocht moet worden of de bouwsector in de regio ook een significante bijdrage kan leveren aan innovaties in stallen en kassen (bv tbv Vertical Farming) en of dit kan leiden tot een krachtig nieuw ecosysteem.

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

20

HOOFDSTUK 2

ICT en AI Cluster

STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY ‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

De ICT sector is sterk aanwezig in Regio Foodvalley; met name in en rond Veenendaal hebben zich de afgelopen 2 decennia een aantal grote en internationaal georiënteerde ICT en data bedrijven ontwikkeld en gevestigd. Ook het aantal start-ups en scale-ups in deze sector groeit. Data- en AIontwikkelingen zijn daarbij belangrijke drivers. In Veenendaal is de ICT Campus gevestigd. Start-Ups zijn vaak gerelateerd aan de agri-food sector terwijl de grotere bedrijven een zeer breed aanbod van producten en diensten hebben die zij ook landelijk of internationaal ontwikkelen en verkopen. Interessant is om te onderzoeken in hoeverre de raakvlakken van ICT/data/AI bedrijven met de agri-food sector (cross-overs) kunnen worden doorontwikkeld tot zelfstandige en toonaangevende ecosystemen en of daar een significante ruimtevraag uit voort gaat komen. Het gebied rond IC-station Veenendaal de Klomp lijk een interessante vestigings-locatie voor deze groeiende sector. 21

HOOFDSTUK 2

Welzijn, Zorg & Food-sector

STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY

De WUR en het ziekenhuis Gelderse Vallei zijn gespecialiseerd in / doen gezamenlijk onderzoek naar de effecten van voeding (en beweging) op gezondheid en welzijn van mensen. Zij werken daarbij samen met universiteiten en researchinstituten in andere delen van Nederland. Personalised Nutrition (PN) is een wetenschap die nog in de kinderschoenen staat (WUR ism TNO) en waarvan de groei op dit moment wordt begrensd door ethische en maatschappelijke vraagstukken (bijvoorbeeld privacy in relatie tot delen van DNA-profielen en gegevens). Toch kan PN van immens belang worden voor de gezondheid van de wereldbevolking. Blockchain technologie kan wellicht een oplossing bieden voor de huidige privacy belemmeringen. Op Papendal wordt al ervaring opgedaan met PN bij topsporters. Bedrijven in ‘Voeding en gezondheid’ kunnen samen met o.a. de WUR uitgroeien tot een toonaangevend ecosysteem; interessant om te onderzoeken wat daar voor nodig is! Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

22

Toerisme en Logistiek

HOOFDSTUK 2 STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY

De centrale ligging van Regio Foodvalley in Nederland en t.o.v. het Roergebied maakt het in theorie een ideale locatie voor groei van de sector logistiek. Gezien de beperkte ruimte en het beperkt aantal banen dat gemoeid is met logistiek en distributie, kiest de regio hier in eerste instantie niet voor.

Toerisme

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Logistiek

Dat geldt zeker niet voor gespecialiseerde logistiek die ondersteunend is aan de 5 belangrijke sectoren in de regio. Deze wordt gezien als versterkend voor bestaande en nieuwe ecosystemen en dient te worden gefaciliteerd. Op gebied van Toerisme (zie hoofdstuk 4) bestaat de wens om een duidelijke kwaliteit slag te maken, m.n. op gebied van vakantieparken. Diversifiëring kan bijdragen aan een verkleuring van het toeristisch profiel van de regio en aan de doelstelling om meerdaags verblijf (en hogere bestedingen) te stimuleren. Daarnaast zijn er signalen dat er ruimte is voor toevoeging van zakelijk toerisme (congressen/ evenementen aan het palet). 23

HOOFDSTUK 2

Focus op Cross-Overs

STERKE SECTOREN IN REGIO FOODVALLEY Het lijkt logisch om focus aan te brengen op de ontwikkeling van ecosystemen op het grensvlak van 4 sterke sectoren met de sector agri-food; in de Economic Board wordt hierbij opgemerkt dat de (primaire) agri-food sector dan wel voldoende kritische massa moet behouden in de komende decennia.

Zoals hiervoor beschreven, kent Regio Foodvalley 5 sterke sectoren aangevuld met toerisme(6) en gespecialiseerde logistiek(7). Al deze sectoren kennen autonoom economische groei en zijn in staat om duurzaam bij te dragen aan banengroei en brede welvaart in de komende decennia. Die groei wordt vooral aangejaagd door de sectoren en ondernemers zelf. De overheid faciliteert door het bieden van ruimte/bestemmingsplannen en het realiseren van o.a. infrastructuur en energievoorzieningen. Omdat de ruimte schaars is, zal er echter ook prioritering moeten plaatsvinden. Niet aan elke vraag kan overal worden voldaan. Eerder al beschreven we dat met name kansrijke ecosystemen die duurzaam en langdurig kunnen bijdragen aan economie en (brede) welvaart, gestimuleerd zouden moeten worden. Met name de cross-overs in de grensvlakken tussen Tech/Metaal, Bouw/Infra, ICT/Digi, Zorg& Welzijn en de Agri-Food Sector zijn dan interessant. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

24

HOOFDSTUK 2 FOCUS OP CROSS OVERS OP GRENSVLAK MET AGRI-FOOD

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

25

HOOFDSTUK 3

RUIMTELIJKE KANSEN IN REGIO FOODVALLEY Zoekgebieden voor ecosystemen ….

3

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

26

Urbane en Rurale structuren

HOOFDSTUK 3 RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Ruimtelijke Analyse van de regio Food Valley op hoofdlijnen: 3 stedelijke gebieden, Agrarische kern met dorpen-ring en belangrijke natuurgebieden

Regio Foodvalley bestaat, aangevuld met Amersfoort (Soest/Baarn/Spakenburg-Bunschoten) en Harderwijk(Ermelo, Putten en Zeewolde) eigenlijk uit drie stedelijke gebieden met grote groene peri-urbane zones. Te midden van deze 3 meer stedelijke gebieden ligt een ring van dorpen rondom de centrale kern Barneveld (gemeentegrenzen lopen dwars door dit ruimtelijk concept heen). Barneveld houdt qua beleving het midden tussen een kleine stad en een groot dorp. In de peri-urbane zones is de agrarische sector duidelijk aanwezig (hoofdzakelijk pluimveesector en jonge dieren).

NATUUR GEBIEDEN

Aan weerszijden van de vallei vinden we twee belangrijke natuurgebieden; aan de westzijde is dat de Utrechtse Heuvelrug die zich uitstrekt van de Rijn tot praktisch aan de Randmeren. Aan de Oostzijde is dat de Veluwe met daarin Natuurpark De Hoge Veluwe. De Veluwe strekt zich in Oostelijke richting uit tot Zwolle en Apeldoorn en Dieren en grenst aan de IJssel-vallei. Aan de noord- en zuidzijde wordt de regio begrensd door 2 natura 2000 gebieden (Arkemheen bij Nijkerk en de Blauwe Kamer tussen Rhenen en Wageningen)

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

27

Ruimtelijke Analyse van de Regio Foodvalley op hoofdlijnen: 3 stedelijke gebieden, agrarische kern met dorpen-ring en belangrijke natuurgebieden

HOOFDSTUK HOOFDSTUK2 3

Nijkerk

eren Randm

e uw Ve

e hts rec Ut He

bekenstelsel

ug elr uv Nederrijn

De Vallei wordt geflankeerd door water (Nederrijn en Randmeren) en natuurgebieden (o.a. Veluwe en Utrechtse Heuvelrug) en is het stroomgebied van een fijnmazig beken- en kanalenSysteem en van de Grift.

Nijkerk

Barneveld

Niet gehinderd door bestuurlijke kennis zou je kunnen stellen dat er in de Vallei drie stedelijke clusters aanwezig zijn (1)rond Ede/Vndl/Wag (2)rond Amersfoort/NK en (3)rond Harderwijk/Putten

Nijkerk

Barneveld

De drie stedelijke gebieden in de Vallei zijn onderling verbonden door drie peri-urbane ruimtes (in geel op kaart). Dit zijn landelijke gebieden met zowel stedelijke, dorpse als hybride functies.

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Barneveld

In het hart van de Vallei bevindt zich een dorpenring met Barneveld in het episch centrum. De dorpen zijn onderling verschillend en er is nu weinig dat ze bindt. Dat zou kunnen veranderen n.a.v. het ontwikkelconcept beschreven op pagina 39.

28

Zoekgebieden Ecosystemen

HOOFDSTUK 3 RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Globale zoekgebieden voor diverse bestaande en nieuwe ecosystemen in de Regio Foodvalley (zoekgebieden hebben nog geen status en moeten nader worden gedefinieerd!)

B

AGRI-INNOVATIE

Toer isme

A

C D

In hoofdstuk 2 beschreven we de belangrijke en kansrijke sectoren in de regio en gaven we aan dat nadere studie met betrekking tot de (groeikansen) van de belangrijkste economische ecosystemen noodzakelijk is om goed ruimtelijk economisch beleid te voeren in de komen decennia. Vooruitlopend op dat vervolgonderzoek, brengen we nu al vast zoekgebieden in kaart voor de ecosystemen waarvan nu al duidelijk lijkt dat ze kansrijk zijn of gaan worden. Rond Nijkerk betreft het dan het Smart Food Production Cluster dat met 19 bedrijven (verenigd in) de Food Academy Nijkerk (FAN) duidelijke ambities heeft. Rond Barneveld zijn er kansen voor een nieuw en important duurzaamheidscluster dat zich o.a. richt op onderzoek (testbeds) en productie van nieuwe eiwitten, hernieuwbare energie en circulaire landbouw. Rond Ede en Veenendaal kunnen ecosystemen groeien die zich bezig houden met Urban Food Production waarbij ICT/digitalisering/AI van groot belang zijn. Het Sciencepark kan niet alleen groeien langs de kennisas (Wageningen-Ede WFC) maar ook een westelijke pendant krijgen tussen Rhenen en Veenendaal Op de volgende pagina’s worden de zoekgebieden nader toegelicht

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

29

HOOFDSTUK 3

A

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN

NIJKERK EN PUTTEN

Globale zoekgebieden voor diverse bestaande en nieuwe ecosystemen in Regio Foodvalley (zoekgebieden hebben nog geen status en moeten nader worden gedefinieerd!)

De 3 markeringen in blauw op de kaart links zijn zoekgebieden voor 3 totaal verschillende (potentiële of bestaande) ecosystemen.

A

3 1

2

(1) Betreft het globale zoekgebied voor de FAN-bedrijven, een groep professionele bedrijven in de Smart Food Industrie die op grote schaal produceren voor supermarkten, horeca en consument (2) Betreft een kansrijk ecosysteem van veel met name kleine en bedrijven die zich bezig houden met voedselproductie op organische wijze. Dit cluster is al in het zoekgebied actief maar nog niet onderling verbonden (3) Betreft zoekgebied voor verdere ontplooiingsmogelijkheden van het (eco-)toeristich cluster ‘Nijkerk-aan-het-Water’. Hier liggen wellicht ook kansen voor de ontwikkeling van zakelijk toerisme.

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

30

HOOFDSTUK 3

A

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Bij het inrichten van nieuwe gebieden, bedrijvenparken voor ecosystemen wordt aanbevolen om veel aandacht te schenken aan duurzaamheid en beeldkwaliteit

Smart Industry rond NIJKERK … In en rond Nijkerk, maar ook in Amersfoort, BunschotenSpakenburg, Harderwijk en Zeewolde zijn veel bedrijven in de (smart)food-productie gevestigd. Het gaat hier dan om zowel hele grote bedrijven (zoals Bieze Food Group) maar ook om middelgrote en kleinere bedrijven in de toeleveringsindustrie op bijvoorbeeld het gebied van kleur- en smaakstoffen en specialistische logistiek. Het is duidelijk dat bedrijven elkaar nu al opzoeken om gezamenlijk bijvoorbeeld het Human Resources vraagstuk op te lossen en gezamenlijk opleidingen te verzorgen (FAN/Food Academy Nijkerk). Maar ook maken zij zich gezamenlijk zorgen over toekomstige groeimogelijkheden (ruimte). Er zijn bijeenkomsten gepland om de wensen en behoeften van deze bedrijven nader te inventariseren. Voor de langere termijn is het belangrijk te onderzoeken naar welke omvang dit ecosysteem idealiter zou kunnen groeien en hoeveel ruimte dat vraagt en waar. Food Academy (B-to-C) wil graag samenwerken met het WFC (B-to-C) in Ede en met de WUR/Aeres en CHE. Nijkerkse bedrijven zien kansen voor start-ups rond de WUR om op te schalen (naar scale-ups) in of rond het Nijkerkse Food Production Ecosysteem.

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

31

HOOFDSTUK 3

A

Tussen Nijkerk en Putten: Organic Food Estates

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Organische voedselproductie in een prachtige landelijke omgeving van bossen, boomgaarden, Landgoederen en kasteeltjes en hoeven tussen Nijkerk en Putten

Tussen Nijkerk en Putten bevinden zich bijzondere natuurgebieden en landgoederen (estates). In dit gebied vinden we vele en uiteenlopende kleinschalige bedrijven die op een duurzame en organische wijze hoogwaardige voedingsproducten produceren. Het kan dan gaan om fruit, vlees, zuivel en kaas maar ook om bijvoorbeeld druiven en wijn. Er is nog geen sprake van een goed werkend ecosysteem of samenwerking tussen deze bedrijven. Hier ligt echter wel een enorme kans om het gebied verder te ‘branden’ en te ontwikkelen tot destination voor meerdaags culinair toerisme in een prachtige landschappelijke omgeving. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

32

HOOFDSTUK 3

A

Rond NIJKERK aan het Water

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN ‘Next Economy heeft effect op onder andere de procesinrichting, op personeelsbeleid, Op de organisatie als geheel en op de samenwerking in ketens van bedrijven‘ Nijkerk aan het Water…

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Recentelijk zijn er plannen gemaakt voor de uitbreiding van Nijkerk aan het Water. Het betreft dan onder andere strand, horeca en havenfaciliteiten. Beperking (in ruimte) voor de kansen hier vormt het Natura-2000 gebied Arkemheen. Ook de waterkwaliteit vormt een uitdaging. Toch is de plek van Nijkerk aan het Water bijzonder en mogelijk kansrijk voor verdere (eco-)toeristische groei die zich niet per se hoeft te beperken tot de Nijkerkse waterkant maar wellicht ook een ‘sprong over het water’ kan maken naar de polder. Ook is de verbinding via de Arkervaart met het centrum van Nijkerk (omgeving gemeentehuis) een kans. De grootschalige en fraaie woningbouwontwikkeling die gepland staat en de (verre) toekomstkansen bij eventuele verplaatsing van industrie uit het Centrum vragen eigenlijk om een integrale visieontwikkeling nu. De aanwezige industriële en organische food ecosystemen kunnen wellicht programmatisch invulling geven aan een dergelijke visie 33

HOOFDSTUK 3

A

Tussen NIJKERK en BARNEVELD

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Eerste vingeroefening / schets van nadere uitwerking zoekgebieden (geen enkele status)

Nijkerk aan het Water…

Heel voorzichtig wordt op deze schets gezocht naar mogelijke contouren van een nader te definiëren zoekgebied. We zijn ons er van bewust dat dit gevoelig ligt bij huidige bewoners en gebruikers van het gebied. Goed georganiseerde burgerparticipatie is dan ook voorwaardelijk voor elke ontwikkeling. Het lijkt daarbij logisch om de verbindingslijnen met Barneveld (dat ook veel bedrijven in de food-productie huisvest) en Putten (geen onderdeel van Regio Foodvalley) te verkennen. Doel is niet om kernen naar elkaar oe te laten groeien maar eerder om groene corridors te versterken waar mogelijk en daarbinnen te zoeken naar ruimte voor kleinschalige en hoogwaardige (super) duurzame bedrijvigheid. Grotere clusters dienen eveneens te worden ingebed in nieuw aan te leggen stevige groene zones die effectief deel kunnen gaan uitmaken van groene- en/of natuurgebieden

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

34

inspiratiebeelden

A

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

35

HOOFDSTUK 3

B

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN

ROND BARNEVELD en EDE

Nieuwe duurzame economische functies in traditioneel agrarisch gebied

Naar verwachting zullen veel agrarische ondernemers in het gebied rond Barneveld en Ede, op termijn hun bedrijfsvoering gaan transformeren danwel gaan stoppen of verhuizen. Het is van groot belang dat er perspectief wordt geboden aan de boeren die het betreft.

Innovatieve landbouw

B toerisme

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

Het gebied rond Barneveld en Ede zou bijvoorbeeld geleidelijk kunnen worden getransformeerd naar een cluster/ecosysteem van proeftuinen en testbeds. Hier kan op middelgrote schaal worden geëxperimenteerd met innovatieve productiemodellen op gebied van bijvoorbeeld de Eiwit-transitie, hernieuwbare en duurzame energie, duurzaamheid en circulariteit. Daarnaast streven de gemeentes Barneveld en Ede er naar om het toerisme langs de Veluwe-rand een stevige kwaliteitsimpuls te geven. Upgrading van bestaande vakantieparken en/of toevoeging van kleinschalige hoogwaardige nieuwe horeca-faciliteiten zijn daarbij denkbaar. 36

HOOFDSTUK 3

B

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN

Agri Food Topsector kennis, onderzoek, productie Vrijkomende gronden rond Barneveld /Ede(vooral aan de oostzijde) kan perspectief bieden voor innovatieve (boeren)bedrijven, nieuwe duurzame initiatieven en voor onderzoek en wetenschap. Agrarische gebieden in het bekenstelsel kunnen worden samengevoegd om grotere productie-percelen of proeftuinen te creëren en ruimte te maken voor nieuwe schone en duurzame productiefaciliteiten. Proeftuinen en productiefaciliteiten kunnen worden ingericht voor onderzoek naar en productie van oa -

Eiwitten uit insecten Eiwitten uit bonen en lupine Eiwitten uit noten of zaden Algen farms Fermentatie-projecten Wind-energie Zonne-energie Bio-based projecten Etcetera

Dit gebied kan een brugfunctie vervullen tussen de proeftuinen op en rond de WUR Campus en de grootschalige proefboerderijen in het Land. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

37

HOOFDSTUK 2

B

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN

10-15 New Farms kennis, onderzoek, productie I

Duurzame en unieke nieuwe ‘farm’-complexen voor onderzoek, innovatie en productie.

In het gebied zouden, langs een rondweg om Barneveld (deels bestaand, deels in voorbereiding), 10-15 gebieden kunnen worden gevonden waar deze duurzame test- en productiefaciliteiten (New Farms) zouden kunnen ontstaan. Dit kan ook op grondgebied van Ede. Gedacht wordt dan aan fraai vormgegeven complexen waarvan de lay-out en architectuur verwijst naar de agrarische sector en naar de innovatie processen die er gaan plaatsvinden. Allerlei bedrijven en instellingen kunnen zich hier vestigen, mits ze actief zijn in een van de eerder genoemde sub-sectoren. Ook boeren die hun bedrijf willen transformeren kunnen hier uiteraard een nieuwe boerderij bouwen. Mits goed doordacht, goed ontworpen en goed gemanaged kan dit een project van Europees formaat worden en bezoekers van over de hele wereld gaan trekken. Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

38

HOOFDSTUK 3

B

10-15 clusters van percelen Kans: Boeren in the lead!

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Kansen voor een New Energy, New Proteïn & Sustainability Park rondom Barneveld en Ede Project dat perspectief biedt aan boeren / grondeigenaren

New Impact & Sustainability Park

algen insecten fermentatie kweekvlees Bijgaand kaartje heeft geen enkele status maar schetst een mogelijke zoekgebied voor agri-innovatie en testgebieden voor duurzame en vernieuwende landbouw. De gronden zijn eigendom van ondernemers. Zij zijn dan ook bepalend voor het wel of niet tot stand komen van beoogde initiatieven.

melk uit gras zeewier noten zaden

( op 30 Maart 2023 wordt een eerste verkennend gevoerd met vertegenwoordigers van belanghouders; deze hebben nadrukkelijk nog geen standpunt ingenomen)

peulvruchten lupine Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

39

HOOFDSTUK 3

B

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN

Innovatie Park Barneveld/Ede Perspectief voor boeren?

Kansen voor een New Energy, New Protein & Sustainability Park rondom Barneveld en Ede Project dat perspectief biedt aan boeren / grondeigenaren

De agri-food sector en individuele ondernemers worden op dit moment getroffen door grote onzekerheid m.b.t. de bedrijfsvoering. Velen vrezen gedwongen te worden on te stoppen of te transformeren. Het innovatie-parken concept kan perspectief bieden aan boeren die mee willen denken over een andere toekomst voor hun bedrijf en of hun gronden en die willen blijven wonen op de huidige plek of op hun eigen perceel

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

40

KANS COOPERATIEVE PARKONTWIKKELING 7 15 22 ROND BARNEVELD

32

Testbeds & Fieldlabs Impact & Sustainability

16

PERSPECTIEF voor de BOEREN

18

25

14 15

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

41

B

inspiratiebeelden

Nieuwe hoogwaardige toeristische accommodaties

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

42

HOOFDSTUK 3

C

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN Mbo-scholen ROC A12

C

Rapport in opdracht van Regio Foodvalley - Mrt 2023

EDE/VEENENDAAL A12-corridor Het gebied tussen Veenendaal en Ede vraagt om een dynamisch masterplan met focus. De ruimte voor economische groei is hier schaars en eindig. Dat vraagt om zorgvuldig (toewijzingsbeleid in de nabije toekomst). Met twee kansrijke projecten (World Food Center Ede en ICT Campus Veenendaal en tal van innovatieve bedrijven in meerdere sectoren is het een economische hotspot in de regio. De ideale ligging aan de A12, bediend door twee NS intercity-stations, maakt het gebied uitstekend bereikbaar voor huidige en nieuwe werknemers van de bedrijven die hier gevestigd zijn (en voor inwoners van beide gemeentes). Kansrijke Ecosystemen die hier op hun plaats zijn komen voort uit o.a. de Pluimveesector (toelevering/stallen/systemen), de ICT sector en de Food Productie Sector (Logistiek uitsluitend indien ondersteunend aan deze sectoren). De kans bestaat dat er (op termijn) ruimte vrij komt door krimp van retail- en automotive sectoren; dit zou de groei van het kleine en middelgrote MKB eventueel kunnen opvangen en plaats gaan bieden aan StartUps/Scale Ups vanuit Wageningen. Voor grotere bedrijven en Ecosystemen kan/moet ruimte worden gevonden in reeds geplande en nieuwe uitbreidingen van het bestaande areaal aan bedrijventerreinen. 43

HOOFDSTUK 2

C

RUIMTELIJKE KANSEN EN ZOEKGEBIEDEN ECOSYSTEMEN

Het businessmodel van de Brainport Innovation Campus kan wellicht model staan Voor nieuwe ecosystemen op gebied van Urban Food Production in de A12-Corridor

Urban Food Ecosystemen & innovatie campus(sen) Waar Nijkerk zich richt op Future Food Production zouden Ede en Veenendaal zich kunnen specialiseren in Smart Urban Food Production. Gedacht wordt dan aan alles wat te maken heeft met bijvoorbeeld Vertical Farming en Pixelfarming. In beide gevallen is de innovatie nauw gekoppeld aan robotisering, digitalisering, data en AI. De aanwezige bedrijven in het gebied (en elders in de regio) hebben daar binding/ervaring mee en de aanwezigheid van ICTCampus, WUR, CHE/Aeres en WFC werkt versterkend. Goed onderzocht moet worden hoe op dit gebied goed samengewerkt kan worden met andere clusters/ ecosystemen/regio’s in het land (bv met het Westland, Boskoop, Uden/Veghel). Er moet sprake zijn van complementariteit. De kracht en bereidheid tot samenwerking in het bestaande cluster/ecosysteem wordt bepalend voor bedrijven en kennis die nog ontbreken en van elders moeten worden aangetrokken (om het ecosysteem te versterken). Tevens moet verder worden onderzocht of het BIC-concept (Brainport Industry Campus) kan worden vertaald naar een kansrijk en geïntegreerd productie-, onderzoek- en onderwijscluster op gebied van agri-/urban Food production