B-3.9 Memo B&W Pilot ondernemingsplannen Gelderse Vallei d.d. 11-2-25

Raadsmemo Pilot Ondernemingsplannnen Vallei (gemeente Barneveld en Ede)

Datum: Onderwerp:

Ter attentie van:

Afzender: Portefeuillehouder

Mail behandelaar

Gelderse

4 februari 2025

Toelichting op de werkwijze Pilot Ondernemingsplannen De Raad College van Burgemeester en Wethouders B. Wijnne

m.obbink@barneveld.nl

Samenvatting Doel van de pilot ondernemingsplannen is ruimte te geven aan agrarische ondernemers die verder willen met hun bedrijf. Vereiste daarbij is dat de deelnemer aan de pilot in de gemeente Barneveld (en Ede) kan laten zien met welke ideeën en voorstellen een forse stikstofreductie behaald kan worden op de bestaande bedrijfsvoering èn op welke wijze de ondernemer bijdraagt aan lokale gebiedsopgaven (natuurherstel, klimaat en water) met als gewenst effect een duurzaam toekomstperspectief voor de ondernemer en het gebied. Doel Informeren van de raad. Inhoud memo In het kader van de aanpak Piekbelasting heeft de toenmalige Minister voor Natuur en Stikstof het instrument ‘ondernemingsplan’ geïntroduceerd in haar Kamerbrief van 12 juni 2023 (DGLGS / 27399214). Doel van het ondernemingsplan is ruimte te bieden aan agrarische ondernemers die verder willen met hun bedrijf. Vereiste daarbij is dat de ondernemer laat zien met welke ideeën en voorstellen een forse stikstofreductie behaald kan worden èn op welke wijze een bijdrage geleverd wordt aan de verschillende lokale gebiedsopgaven (natuurherstel, klimaat en water) met als gewenst effect een duurzaam toekomstperspectief voor de ondernemer en het gebied. Vanaf maart 2024 is het Rijk met twee pilots Ondernemingsplannen gestart. Eén pilot gebied in Brabant (De Peel, gemeente Venray en Nederweert) en één

in Gelderland (Gelderse Vallei, gemeente Barneveld en Ede). In de pilot staat een lerende aanpak met ondernemers en hun plannen centraal en werken de vier overheden (Rijk, provincie, waterschap en gemeente) samen met als inzet : 1. De boer toekomstperspectief te bieden; 2. Een format ondernemingsplan te ontwikkelen (handelingsperspectief van en voor de boer); 3. Gebiedsgericht te kijken naar doelen/richtlijnen; 4. Te onderzoeken wat dit betekent voor de inzet van overheden (bij vergunningverlening en omgevingsplanwijzigingen). De pilot Gelderse Vallei dient overheden en ondernemers inzicht te geven op welke wijze doelsturing gebiedsgericht ingezet kan worden voor agrarische ontwikkelingen en hoe dit mogelijk toegepast kan worden in toekomstig beleid. De resultaten en de evaluatie van de pilot is voorzien in de zomer 2025. Voor de gemeente Ede is dit tevens het moment van herziening van bestaand interimbeleid. De gemeente Barneveld zal de uitkomsten en de evaluatie betrekken bij de verdere uitwerking van het programma Waardevol Landelijk Gebied. Werkwijze pilot-proces In het kader van de pilot is eerst de samenwerking tussen de overheden opgezet en is gezamenlijk een methodiek rondom doelsturing op basis van Kritische Prestatie Indicatoren (KPI's) uitgewerkt, zodat een adviescommissie de ondernemingsplannen integraal kan beoordelen.

Met name het ontwikkelen van KPI’s in samenhang met de gebiedsgerichte opgaven en het bepalen van de normen/streefwaarden is een behoorlijke zoektocht voor de gezamenlijke overheden. Kort voor de zomer van 2024 is gestart met de werving van deelnemende bedrijven, ondernemers met toekomstplannen, waarmee de pilot samen doorlopen wordt. Bij de werving is gestreefd naar een mix van bedrijven, die representatief is voor beide gemeenten. Na de werving is met de ondernemers een intakegesprek gevoerd waarin de pilot is toegelicht en het plan of idee van de ondernemer kort is besproken. Vervolgens zijn de ondernemers samen met hun adviseurs aan de slag gegaan met het opstellen van een ondernemingsplan. In de komende maanden worden de ondernemingsplannen voorgelegd aan de adviescommissie, die onafhankelijk, integraal en gebiedsgericht zal beoordelen of en onder welke voorwaarden het plan toekomstbestendig is. Daarbij hanteert de adviescommissie het door de gezamenlijke overheden opgestelde beoordelingskader met KPI’s. Vervolgens gaan de overheden via een zogenaamde 'maak-het-mogelijk-tafel' onderzoeken of en onder welke voorwaarden publiekrechtelijk medewerking kan worden verleend aan het plan, bijvoorbeeld in de vorm van vergunningen, omgevingsplanwijzigingen en/of subsidies.

De uitkomst is een perspectiefbrief aan de ondernemer, waarin de overheden gezamenlijk het resultaat van het onderzoek meedelen. Zie bijlage.

Deelnemers pilot Gelderse Vallei In totaal doen er 17 ondernemers mee aan de pilot in de Gelderse Vallei in de gemeente Ede en Barneveld. In de gemeente Ede gaat het om 11 deelnemers en

in Barneveld 6 deelnemers. Eén van de deelnemers is een collectief van 8 (melk)veehouders uit de Glind. Eerste bevindingen Uit de eerste gesprekken met Barneveldse ondernemers komt een grote variatie in plannen naar voren, waarbij dus ook de uitdagingen divers zijn. Enkele voorbeelden zijn de wens tot omschakeling of uitbreiding van bedrijfsvoering, meer staloppervlakte t.b.v. dierenwelzijn, toepassing van innovatieve technieken, mono-mestvergisting, wens tot extensivering waaruit een behoefte aan meer grond voortvloeit. Deze plannen leiden o.a. tot uitdagingen op het gebied van het onderbouwen en verminderen van emissies, fijnstof- en geurregels, het beschikbaar stellen van grond en het bieden van planologische ruimte voor andere activiteiten. Met de recente RvS uitspraak stikstof van 18 december 2024 (intern salderen met ongebruikte stikstofruimte) wordt het er niet gemakkelijker op. De overheden gaan gezamenlijk onderzoeken hoe deze uitdagingen kunnen worden overwonnen indien de adviescommissie van oordeel is dat het plan toekomstbestendig is. Bijlage Ondernemingsplanaanpak de presentatie ‘Ondernemingsplanaanpak | Een werkwijze voor veehouderijen in transitie’, is toegelicht op 24 juni 2024 aan de deelnemers van de pilot in de Gelderse Vallei. Vervolg De raad wordt meegenomen in de uitkomsten van de pilot na de zomer van 2025.

Ondernemingsplanaanpak | Een werkwijze voor veehouderijen in transitie 19 juni 2024

Introductie Achtergrond en tijdlijn

Inhoudelijke aanleiding

•

Rapport van Remkes ‘Wat wel kan: Uit de impasse en een aanzet voor perspectief’ d.d. 5 oktober 2022

•

Agrariërs hebben behoefte aan richting, kaders en perspectief

•

Programma ‘Uitvoering Aanpak Piekbelasting’ draait op volle kracht sinds voorjaar 2023

•

•

Beëindigingsregelingen sinds medio 2023 en een ‘trappetje van Remkes’ in ontwikkeling

Er zijn veel voorbeelden van veehouders (of collectieven) die een plan hebben gemaakt voor stikstofreductie, maar waarvoor vervolgens geen proces is om hier iets mee te doen

•

Het ondernemingsplan als beoogd instrument is voorgesteld voor stikstofreductie in Kamerbrief ‘Voortgang aanpak piekbelasting’ d.d. 12 juni 2023

•

De ondernemingsplanaanpak moet hierin gaan voorzien en stimuleren dat de sector weer in beweging komt

•

Kamerbrief d.d. 23 januari 2024: van ‘verkenning’ naar pilotfase

•

Het initiatief bij de boer leggen om met een integraal en toekomstbestendig plan te komen, vooruitlopend op de uitkomsten van het gebiedsproces

2

Doelen Waarom een ondernemingsplan opstellen?

• Agrariër die wil bijdragen aan stikstofreductie 1. Meer regie

• Bedenkt zelf de benodigde maatregelen • “De boer aan het roer”

• Ondersteuning door adviseur en zaakbegeleider 2. Meer begeleiding

• Integrale behandeling en toetsing • Waar mogelijk één-loket-gedachte

• Toetsing op ‘toekomstbestendigheid’ 3. Meer perspectief

• Impact op natuur, klimaat en water in beeld • Geen volledige zekerheid, maar richting en perspectief

• Na toetsing ook ondersteunen bij de uitvoering 4. Meer financiële ondersteuning

• Aansluiting bij (des-)investeringsbehoefte • Specifieke regelingen voor de doelgroep

Bron: Carolien van Oijen@unsplash

3

Hoofdkeuzes

Doelgroep?

Piekbelasters

Alle veehouderijen in Nederland

Toetsen op stikstof of breder?

Alleen stikstof

Uitgebreide lijst aan indicatoren op diverse thema's

Mate van zekerheid?

Geen enkele vorm van duidelijkheid

Volledige zekerheid

Wat is de financiële ondersteuning?

Geen financiële regeling

Volledig financieel maatwerk

4

5

De ondernemingsplanaanpak als werkwijze

Het werken met een ondernemingsplan past bij een aanpak waarbij de praktijk centraal gesteld wordt, perspectief geboden wordt en samenwerking in het netwerk geïntensiveerd wordt

Durven perspectief te bieden

Praktijk centraal stellen

Samenwerking in het netwerk intensiveren en versterken

Agrariërs die door willen gaan (en geen gebruik maken van Lbv of Lbv-plus) hebben behoefte aan perspectief. De ondernemingsplanaanpak zou een bijdrage kunnen leveren aan het bieden van dit perspectief. De complexe problematiek zowel op macro niveau als op bedrijfsniveau vraagt om een aanpak aansluitend op de praktijk. Daarbij is het van belang om agrariërs zelf het initiatief te geven om tot stikstofreductie te komen. Regelingen en beleid zouden hier ondersteunend aan moeten zijn. Om deze aanpak succesvol te laten zijn dienen mede overheden en andere betrokkenen zich aan deze aanpak te verbinden en hun verantwoordelijkheid nemen. Bij de aanpak staat samenwerking met provincies, gemeenten, maar ook marktpartijen centraal.

6

Doelgroep

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Voorstel doelgroep

De initiële doelgroep zijn de piekbelasters in de zin van LBV-plus en aangrenzende bedrijven, waarbij de doelgroep bij succes van de ondernemingsplanaanpak kan worden vergroot

of

Individuele agrarische onderneming die piekbelaster is

Groep agrarische ondernemingen waarvan minimaal één piekbelaster

= piekbelaster 7

Inhoud

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Voorstel inhoud ondernemingsplan 1. Huidige situatie | Bedrijfsgegevens, omgevings- en

marktsituatie, huidig bedrijfsmodel

De ondernemer beschrijft de huidige situatie en de impact van het voorgenomen bedrijfsmodel en voorgenomen maatregelen op stikstofreductie, natuur, water en klimaat

2. Bedrijfsplan | Plan van aanpak, (stikstof) maatregelen,

randvoorwaarden, planning

3. Impact op doelen | Impact op stikstof, impact op

indicatoren natuur, water, klimaat

4. Financiën | Verdienmodel, investeringen, inkomsten,

kosten, resultaten, financiering

5. Ondersteuning en verzoek | Ondersteuningsbehoefte en

verzochte beslissingen

6. Monitoring | Monitoring en evalueren, bijsturing

8

Doelen en normen

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Voorstel indicatoren (in ontwikkeling)

In de Kamerbrief zijn natuur, water en klimaat genoemd als de belangrijkste thema’s naast stikstof om de ondernemingsplannen op te toetsen In de verkenning zijn deze thema’s bevestigd en is op basis van diverse (regionale) voorbeelden gekomen tot een eerste lijst van indicatoren om de plannen op te toetsen

Indicator stikstof Stikstof NH3 Emissie streefwaarde per dierplaats of per ha, mogelijk aangevuld met een plafond per bedrijf Indicatoren overige doelen Natuur

Water

Biodiversiteit Bodemkwaliteit Gewasbeschermingsmiddelen

Waterpeil Waterkwaliteit • Nitraat • Fosfaat

Klimaat (en milieu) CO2 CH4 (methaan) N2O (lachgas) Fijnstof Geur 9

Toetsing

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Voorstel toetsing

Het ondernemingsplan wordt geanalyseerd door een adviescommissie met inhoudelijke experts, leidende tot een conclusie over de toekomstbestendigheid

Adviescommissie • Een deskundige adviescommissie analyseert de maatregelen op stikstofreductie en de impact daarvan op natuur, water en klimaat, rekening houdende met de specifieke uitdagingen van de betreffende regio. • Deze commissie moet over een reeks aan diverse expertises beschikken, waaronder stikstof, natuur, water, klimaat, juridisch, financieel en kennis van het overheidsbeleid. Toekomstbestendigheidstoets • De adviescommissie analyseert het ondernemingsplan aan de hand van normen en een scorekaart. • De analyses en scores leiden tot een eindconclusie over de toekomstbestendigheid.

10

Proces

Perspectief

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Voorstel inhoud perspectiefbrief

Absolute zekerheid over de toekomstbestendigheid is niet te geven en wordt door velen ook niet gevraagd. De toekomstbestendigheidstoets en de brief daarover vanuit de overheden (met voorbehouden) moet tot beweging leiden bij agrariërs en financiers om te investeren in een duurzamer bedrijfsmodel

Conclusie commissie • Bevestiging toekomstbestendig plan op basis van de inhoudelijke toetsing door de commissie Intentie tot publiekrechtelijke medewerking • Intentie om mee te werken beoogde bestemmingswijzigingen en/of wijziging van vergunningen. Voorbehouden • Te doorlopen publiekrechtelijke procedures, wijzigingen in wet- en regelgeving. Mogelijkheden financiële ondersteuning • Het getoetste ondernemingsplan biedt kansen voor gebruikmaking van financiële regelingen voor de doelgroep, gericht op transitie- en (des)investeringen. Mogelijkheden voordelen van derden • Op termijn, prijs- en tariefvoordelen van financiers, leveranciers en afnemers. 11

Financiële ondersteuning

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Voorstel mogelijke financiële regelingen

Het ondernemingsplan moet een platform en randvoorwaarde worden voor financiële regelingen voor de doelgroep, gericht op transitie- en (des)investeringen naar het duurzamere, toekomstbestendige bedrijfsmodel

Vergoeding voor opstellen ondernemingsplan • Ondersteuningsregeling voor agrariërs om professionele begeleiding te krijgen bij het opstellen van een ondernemingsplan. Vergoeding voor desinvesteringen • Specifieke financiële regeling voor de doelgroep van het ondernemingsplan voor het doen van desinvesteringen in stalcapaciteit. Financiering transitie investeringen • Privaat: gericht arrangement vanuit de banken • En/of publiek: bijv. uitbreiding van het Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL) specifiek voor de doelgroep Overig • Innovatieregeling enten op ondernemingsplan (?) • Eventuele maatwerkaanpak enten op het ondernemingsplan (?) 12

Pilotfase (1/2)

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Voorstel pilotfase Pilots in twee regio’s:

In pilots in de Peel en de Gelderse Vallei testen we de ondernemingsplan aanpak bij 2 x ca. 15 bedrijven. Waarbij getoetst wordt of het ondernemingsplan een haalbare, effectieve en wenselijke oplossing is in het licht van het toekomst perspectief van de agrarisch ondernemer en de stikstofopgave

1.

Gelderse Vallei (gemeenten Ede, Barneveld)

2.

De Peel (gemeenten Venray, Nederweert)

De voorgestelde pilots zijn reeds in voorbereiding met de betrokken gebiedsgemeenten en -provincies. Beoogde deelopbrengsten

1. Inzicht of gebiedsdoelen vertaald kunnen worden naar individuele emissiedoelen op bedrijfsniveau. 2. Een effectieve set aan indicatoren en streefwaarden, vastgesteld in dialoog met de gebiedsprocessen. 3. Intensivering van de samenwerking tussen LNV, provincies, gemeenten en de sector in twee uitdagende gebieden. 4. Inzicht in 30 praktijkcasussen: wat werkt wel, wat werkt niet? Wat zijn succesfactoren? Hoe kunnen we opschalen? 13

Pilotfase (2/2)

Doelgroep

Inhoud

Doelen en normen

Toetsing

Perspectief

Financiële regelingen

Pilotfase

1

2

3

4

5

6

7

Werkwijze pilots •

•

•

•

Ca. 15 bedrijven per pilot regio, waarbij gestreefd wordt naar diversiteit (verschillende diercategorieën, omvang, ligging, complexiteit, etc.). Werkgroep bestaande uit LNV, Gemeenten, Waterschappen en Provincies per pilotregio. Klankbordgroep per pilotregio bestaande uit omliggende gemeenten, sectororganisaties, natuurorganisaties, financiers, agrarisch bedrijfsadviseurs, etc. Voornemen is om andere regio’s periodiek te informeren en te consulteren over de voortgang van de pilots waarbij specifiek aandacht is voor de tussentijdse opbrengsten. Met name provincies hebben hier veel interesse in getoond.

Proces Voorbereiden Fase 1

Januari 2024 – April 2024 • Plan vaan aanpak opstellen • Centrale werkstormen starten • Samenwerking met pilotpartners starten

Bestuurlijk overleg

Opstarten Fase 2

Mei 2024 – augustus 2024 • Pilotkaders vaststellen • Pilot aanpak uitwerken per regio • Informeren agrariërs, adviseurs en sector

Bestuurlijk overeenstemming

Uitvoeren en evalueren

Fase 3

September 2024 – februari 2025 • Aanmelding en intake • Opstellen van plannen door agrariërs • Toetsing plannen • Evaluatie

14

CONCEPT VOOR DISCUSSIEDOELEINDEN