B-3.30 Besluit B&W over Voortgangsrapportage en Raadsmemo RES Foodvalley 2025

Aandachtsgebied: Leefomgeving Team Beleid Leefomgeving Behandelaar: J. Donner Telefoonnummer: 0342495338 Onderwerp:

Voorstelnr. 4157 Barneveld, 12 juni 2025 Portefeuillehouder: J. de Heer-Verheij

Voortgangsrapportage RES Foodvalley 2025

Gevraagde beslissing: 1. Instemmen met de voortgangsrapportage RES Foodvalley 2025 2. Instemmen met de memo Voortgangsrapportage RES Regio Foodvalley 2025 3. De raad informeren via rubriek B van de lijst met ingekomen stukken van de gemeenteraad.

1. Inleiding

In de Regionale Energiestrategie Regio Foodvalley (RES RFV) werken 8 gemeenten, de provincies Utrecht en Gelderland en het waterschap aan de energietransitie: in 2030 regionaal 0,75 TWh duurzame elektriciteit opwekken en bij voorkeur te streven naar 1,0 TWh. En daarnaast per jaar 1,5% energiebesparing (15% in 2030) te realiseren. Een belangrijke beoogde mijlpaal in de uitvoering was om uiterlijk 1 januari 2025 de ruimtelijke procedures voor zonnevelden en windmolens af te ronden. De RES RFV is één van de 30 RES-regio’s en is onderdeel van het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie. Om de landelijke voortgang te monitoren, wordt aan alle RESregio’s gevraagd om iedere twee jaar de voortgang van de uitvoering van de RES inzichtelijk te maken door middel van een Voortgangsdocument. Het voorliggende Voortgangsdocument RES geeft een beeld van de huidige stand van zaken. De basis voor de uitvoering is de RES 1.0, in 2021 vastgesteld door gemeenteraden, provinciale staten en algemeen besturen van de deelnemende partijen. De regionale uitvoering is geconcretiseerd in het Energieprogramma/RES regio Foodvalley, vastgesteld in het AB van 5 april 2024 Het Energieprogramma/RES heeft inmiddels 32% van de doelstellingen aan zon- en windenergie op land gerealiseerd en er zit nog voor 8% aan projecten in de pijplijn. Daarmee blijft er een restopgave te realiseren van 60%.

De invulling, concretisering en het tempo van de uitvoering verschilt per gemeente. Geconcludeerd kan worden dat er nog een stevige ambitie te realiseren valt. De verwachting is dat het realiseren van het doelbereik per 2030 onwaarschijnlijk is. Afgelopen periode is het speelveld voor de uitvoering van de RES erg veranderd. Omstandigheden als netcongestie, de aanwezigheid van de wespendief en de vaststelling van beleidskaders als de Zonneladder hebben de ontwikkeling en realisatie van projecten getemperd. Door de verandering van het speelveld heeft Regio Foodvalley de mijlpaal voor het vergunnen van projecten voor Wind op land en Zon op veld voor 1 januari 2025 niet gehaald. Regio Foodvalley heeft het voornemen de RES 1.0 door te ontwikkelen tot een aanpak voor een toekomstbestending energiesysteem, waarin energie een (mede)sturend principe wordt bij regionale opgaven als woningbouw, verduurzaming bebouwde omgeving en mobiliteit, productie-energie voor bedrijven en warmte. Het streven is dat netbewust wordt ontwikkeld door vraag en aanbod van energie zoveel mogelijk lokaal op te lossen en flexibel in te zetten.

-2-

De energietransitie vraagt op dit moment om een bredere aanpak. Energie gaat over meer dan elektriciteit. Ook andere energiedragers (naast elektronen, ook moleculen en warmte), en de relatie vraag, aanbod en energie-infrastructuur kregen beperkt aandacht in de RES 1.0. Het energiesysteem vraagt om meer samenhang in aanpak. Regio Foodvalley blijft daarbij vasthouden aan het behalen van het RES-doel van 0,75 TWh. Hoewel de inspanningen gericht blijven op het behalen van de doelstelling in 2030 is de verwachting dat de doelstelling later dan 2030 bereikt zal worden.

2. Beoogd effect Met de RES 1.0 Regio Foodvalley beogen we de CO2-uitstoot te beperken door te voorzien in de opwek van duurzame elektriciteit en het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Het voortgangsdocument geeft inzicht in de huidige status en identificeert kansen en uitdagingen om de doelstelling van de RES 1.0 van 0,75 TWh in 2030 te realiseren.

3. Argumenten 1.1 Het Voortgangsdocument draagt bij aan het inzicht van raden-, staten- en ab-leden en inwoners over de RES RFV Het Voortgangsdocument geeft inzicht in de regionale voortgang voor de colleges en parlementen. Het bevat geen nieuwe kaders. De basis wordt gevormd door eerder door de parlementen vastgesteld beleid. Besluitvorming over het Voortgangsdocument is hierom een bevoegdheid van het College. 1.2 Met het Voortgangsdocument voldoen we aan landelijke vereisten Iedere twee jaar brengt het PBL de landelijke voortgang van het Nationaal Programma RES in beeld. De 30 regio’s dienen daarom iedere twee jaar een voortgangsdocument vast te stellen in de colleges. Het voortgangsdocument moet voor 1 juli aangeboden zijn aan het Nationaal Programma. Het voortgangsdocument is conform het landelijk begrippenkader RES opgesteld. 3.1. Besluitvorming over het Voortgangsdocument is een bevoegdheid van het college Het Voortgangsdocument bevat geen nieuwe kaders. De basis wordt gevormd door eerder door de parlementen vastgesteld beleid. Besluitvorming over het Voortgangsdocument is hierom een bevoegdheid van het College.

4. Kanttekeningen 1.1 Het RES Voortgangsdocument is geen RES 2.0 Vanwege de looptijd van de RES tot 2030 voorzag de planning van het NP RES in een update van de RES iedere twee jaar (RES 2.0 in 2023 enz.). Door de invoering van de Omgevingswet is echter een planMER nodig voor besluitvorming over een RES met aangepaste kaders, met doorgaans lange doorlooptijden. Ook is duidelijk geworden dat een succesvolle energietransitie meer vraagt dan het realiseren van een aanbod van duurzaam opgewekte energie via zonnepanelen en windmolens, namelijk een bredere aanpak gericht op het energiesysteem van de toekomst. Het Nationaal Programma RES heeft hierop de routekaart aangepast. Iedere twee jaar wordt van alle RES-regio’s een voortgangsdocument verwacht zodat landelijk de ontwikkelingen in de uitvoering goed gevolgd kunnen worden. Het actualiseren van de kaders kan in een RES Herijking en kan tot besloten worden op een moment passend bij de ontwikkelingen in de regio. 1.2 Besluitvorming over de doorontwikkeling van de RES 1.0 moet nog plaatsvinden

-3-

In september 2024 heeft het AB Regio Foodvalley besloten om twee processen op te starten. Ten eerste het bespreekbaar maken van de doorontwikkeling van de RES 1.0, vooral omdat waarschijnlijk meer tijd nodig is om het regionale bod van 0,75 TWh te realiseren. Ten tweede om de scenariostudie Energiesysteem van de toekomst, een schets voor Regio Foodvalley in 2040 verder te brengen tot één samengesteld scenario voor het energiesysteem, een Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040. Om de colleges en raden hierin mee te nemen heeft een ‘roadshow’ plaatsgevonden waarin de verschillende scenario’s voor een energiesysteem zijn toegelicht en doorleefd en waarin nut en noodzaak voor het starten van beide processen met de college- en raadsleden zijn besproken. Het AB van Regio Foodvalley heeft naar aanleiding daarvan besloten eerst te starten met de ontwikkeling van het Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040. Dit zet de stip aan de horizon, biedt de regio een wenkend perspectief voor de ontwikkeling van het energiesysteem voor de regio en daarmee de kaders voor de doorontwikkeling van de RES 1.0. Voor dit proces (doorontwikkeling RES 1.0) wordt nog een startnotitie opgesteld waarin proces en randvoorwaarden worden uitgewerkt. Voortgangsdocument is niet kaderstellend, maar geeft een beeld van de stand van zaken.

5. Financiën Het Voortgangsdocument heeft geen financiële consequenties.

6. Participatie en communicatie a) Participatie

In de RES RFV zijn niet alleen de overheden en netbeheerders partner. In deze RES zijn de woningcorporaties, energiecoöperaties en het bedrijfsleven ook partner.

b) Communicatie

Na vaststelling van het Voortgangsdocument door de colleges/dagelijkse besturen en Gedeputeerde Staten wordt het document verzonden aan de gemeenteraden, Provinciale Staten van Utrecht en Gelderland en de Waterschappen. Er wordt een persbericht uitgestuurd.

7. Vervolgstap Het Voortgangsdocument is een tussenproduct. De regio blijft vasthouden aan het behalen van het RES-doel van minimaal 0,75 TWh. Het blijft noodzakelijk dat de partners in de RES zich hiervoor maximaal inspannen.

8. Bijlagen 1. Voortgangsrapportage RES Foodvalley 2025 2. Raadsmemo Voortgangsrapportage RES Regio Foodvalley 2025 3. Bestuursbesluit Regio Foodvalley

Raadsmemo Voortgangsrapportage RES Regio Foodvalley 2025

Datum: Onderwerp: Ter attentie van: Afzender:

12 juni 2025

Voortgang RES Regio Foodvalley De Raad College van Burgemeester en Wethouders

Portefeuillehouder

J. de Heer-Verheij

Mail behandelaar

j.donner@Barneveld.nl Telefoonnummer +31 6 15298078

Samenvatting Deze raadsmemo is opgesteld om de Raad met een, met alle RES partijen afgestemde, boodschap te informeren over de voortgang van de RES en is een bijlage bij het collegevoorstel over het Voortgangsdocument 2025 van de RES Regio Foodvalley. Hierin kunt u meer lezen over de stand van zaken rond de realisatie van de Regionale Energie Strategie (RES) binnen de regio. Inhoud memo Het Rijk vraagt elke RES-regio om iedere twee jaar de voortgang van de uitvoering van de RES inzichtelijk te maken door middel van een Voortgangsdocument. In 2023 was de eerste keer dat de resultaten van de uitvoering van de RES 1.0 op deze wijze werd gedeeld met de parlementen van de deelnemende overheden, met het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie en het Planbureau voor de Leefomgeving.

Werken aan duurzame elektriciteit en warmte

In 2021 heeft u de Regionale Energiestrategie 1.0 voor de Regio Foodvalley vastgesteld. De doelstelling was om binnen de Regio Foodvalley 0,75 TWh aan duurzame elektriciteit op te wekken in 2030. De duurzame elektriciteit wordt opgewekt door zonne- en windenergie op land én zon op grote daken. Daarnaast wordt er samengewerkt aan de warmtetransitie. Onder ander door afstemming over de ontwikkeling van bovengemeentelijke warmtebronnen en hoe deze worden gebruikt voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Hierbij staat kennisuitwisseling over de potentie, inzetbaarheid en wijze van realisatie van duurzame warmte centraal.

Wat is er gerealiseerd binnen de RES Regio Foodvalley?

Na vaststelling van de RES 1.0 is gewerkt aan de uitwerking in concrete plannen. Deze plannen gaan over het realiseren van duurzame opwek in de vorm van zonnevelden op land, windturbines op land en zonnepanelen op

grootschalige daken. Maar ook het verder onderzoeken van het benutten van warmtebronnen. De Foodvalley heeft inmiddels 32% van de doelstellingen aan zon- en windenergie op land gerealiseerd en er zit nog voor 8% aan projecten in de pijplijn. Daarmee blijft er een restopgave te realiseren van 60%. De invulling, concretisering en het tempo van de uitvoering verschilt per gemeente. Geconcludeerd kan worden dat er nog een stevige ambitie te realiseren valt. De verwachting is dat het realiseren van het doelbereik per 2030 onwaarschijnlijk is. Afgelopen periode is het speelveld voor de uitvoering van de RES erg veranderd. Omstandigheden als netcongestie, de aanwezigheid van de wespendief en de vaststelling van beleidskaders als de Gelderse Zonneladder hebben de ontwikkeling en realisatie van projecten getemperd. Ook is duidelijk geworden dat een succesvolle energietransitie meer vraagt dan het realiseren van een aanbod van duurzaam opgewekte energie via zonnepanelen en windmolens, namelijk een bredere aanpak gericht op het energiesysteem van de toekomst. Het Nationaal Programma RES heeft hierop de routekaart voor de RES’en aangepast. Iedere twee jaar wordt van alle RES-regio’s een voortgangsdocument verwacht zodat landelijk de ontwikkelingen in de uitvoering goed gevolgd kunnen worden.

Het actualiseren van de kaders kan in een RES Herijking en kan tot besloten worden op een moment passend bij de ontwikkelingen in de regio.

Stand van zaken Barneveld

De gemeente Barneveld heeft dankzij de inzet van gemeente, ondernemers en bewoners inmiddels 35% (0,074 TWh) van de doelstelling voor 2030 gerealiseerd. Zon op woningen wordt niet meegeteld voor de RES maar levert wel een aanzienlijke bijdrage aan de opwekking van duurzame energie in de gemeente van 0,045 TWh. Daarmee komt het totale gerealiseerde opwekvermogen in de gemeente Barneveld op 0,119 TWh. Het onlangs gerealiseerde zonneveld bij Terschuur en de drie andere reeds vergunde, maar nog niet gerealiseerde zonnevelden zitten in de Pijplijn. De plannen voor de energiehub Harselaar zijn nog niet opgenomen in de pijplijn. Barneveld Fasering Ambitie Pijplijn - Voortraject Pijplijn - Vergunningaanvraag Pijplijn - Subsidiebeschikking en bouw Gerealiseerd Totaal

2025 Wind op land Zon op gebouw [TWh] [TWh] 0,033 0,106

Zon op veld [TWh] 0,020

0,004 0,044 0,153

0,023 0,030 0,073

0,033

Totaal [TWh] 0,159 0,000 0,000 0,026 0,074 0,259

T.o.v. bod [TWh] 0,111 0,000 0,000 0,024 0,074 0,208

T.o.v. bod 53% 0% 0% 11% 35%

Vervolg Vervolg Regionale Energie Strategie RES Regio Foodvalley In september 2024 heeft het AB Regio Foodvalley besloten om twee processen op te starten. Ten eerste het bespreekbaar maken van de doorontwikkeling van de RES 1.0, vooral omdat waarschijnlijk meer tijd nodig is om het regionale

bod van 0,75 TWh te realiseren. Ten tweede om de scenariostudie Energiesysteem van de toekomst, een schets voor Regio Foodvalley in 2040 verder te brengen tot één samengesteld scenario voor het energiesysteem; een Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040. Om de colleges en raden hierin mee te nemen heeft een ‘roadshow’ plaatsgevonden waarin de verschillende scenario’s voor een energiesysteem zijn toegelicht en doorleefd en waarin nut en noodzaak voor het starten van beide processen met de college- en raadsleden zijn besproken. Het AB van Regio Foodvalley heeft naar aanleiding daarvan besloten eerst te starten met de ontwikkeling van het Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040. Dit zet de stip aan de horizon, biedt de regio een wenkend perspectief voor de ontwikkeling van het energiesysteem voor de regio en daarmee de kaders voor de doorontwikkeling van de RES 1.0. Voor dit proces (doorontwikkeling RES 1.0) wordt nog een startnotitie opgesteld waarin proces en randvoorwaarden worden uitgewerkt.

JUNI 2025 REGIONALE ENERGIE STRATEGIE

VOORTGANGSRAPPORTAGE

Op weg naar een duurzaam en toekomstbestendig energiesysteem

← INHOUD

Leeswijzer - Hoe dit document te lezen

4

Voorwoord

5

1

Inleiding

8

2

Voortgang in het realiseren van de RES

12

Gerealiseerd

14

Pijplijn

14

Ambitie

15

Uitsplitsing naar categorie en fasering

15

Vergunningverlening voor 1 januari 2025

16

Belemmeringen voor ontwikkeling van duurzame energieprojecten

16

Inhoud 3 4

Netcongestie

17

Leefomgeving

17

Veranderende beleidskaders voor zon op land

18

Politiek klimaat

19

Prijs zonne-energie

20

Bijsturen in het realiseren van de RES

21

Concrete stappen komende jaren

25

Energiesysteem in de leefomgeving

26

Verankering zoekgebieden, projecten of locaties in omgevingsbeleid

27

Milieueffectrapportages provincies

29

Actieve sturing op ecologie en landschapskwaliteit bij wind- en zonneparken

31

OER-projecten

32

Gebiedsgerichte ontwikkeling

32

Ruimte voor energie-infrastructuur

33

voortgangsrapportage | juni 2025

2

5

Het decentrale deel van het toekomstig energiesysteem

35

6

Maatschappelijke betrokkenheid en participatie

38

7

Voortgang Regionale Structuur Warmte (RSW)

40

Energie besparen

41

8

Inhoud

← INHOUD

9

Belemmering bij energiebesparing (isolatie)

43

Warmtevoorziening woningen in Regio Foodvalley

43

Verhouding lokale warmteprogramma’s en RSW

43

Actueel beeld van bovenlokale bronnen

44

Ontwikkeling bovenlokale warmtebronnen

44

Focus in relatie tot bovenlokale warmte de komende 5 jaar

46

Data en Monitoring

47

Gedetailleerd overzicht leidt tot inzicht

48

Energiesysteem Actieplan (ESAP)

49

Vooruitblik naar komende periode tot en na 2030

50

Doorontwikkeling RES 1.0 naar Regionaal Energieperspectief en Regionaal Omgevingsprogramma Energiesysteem

51

Op weg naar 2030 en 2040

52

Op weg naar 2050

53

Bijlage: Overzicht per gemeente

55

Barneveld: Stand van zaken en trend

56

Ede: Stand van zaken en trend

57

Nijkerk: Stand van zaken en trend

58

Renswoude: Stand van zaken en trend

59

Rhenen: Stand van zaken en trend

60

Scherpenzeel: Stand van zaken en trend

61

Veenendaal: Stand van zaken en trend

62

Wageningen: Stand van zaken en trend

63

voortgangsrapportage | juni 2025

3

LEESWIJZER

Leeswijzer Hoe dit document te lezen Voor u ligt het Voortgangsdocument RES Foodvalley 2025. In dit document beschrijft de RESRegio Foodvalley in woord en beeld wat de stand van zaken is ten aanzien van de realisatie van de ambities en de doelen die zij in haar Regionale Energiestrategie 1.0 (2021) heeft vastgesteld. Is de RES nieuw voor u? Neemt u dan vooral de moeite om de RES 1.0 van de regio Foodvalley te lezen. Bent u bekend met de RES 1.0 van Regio Foodvalley en bent u benieuwd waar de RES-regio op dit moment staat ten opzichte van haar regionale doelstelling? Dan nodigen wij u van harte uit kennis te nemen van dit document. Mocht u willen terugkijken naar hoe de regio ervoor stond in 2023, dan kunt u terugkijken naar het Voortgangsrapportage RES Regio Foodvalley 2023.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

4

VOORWOORD

Voorwoord Samen bouwen aan een toekomstbestendig energiesysteem De energietransitie is geen sprint, maar een marathon die vraagt om een lange adem. Sinds de start van de Regionale Energiestrategie (RES) 1.0 in 2019 heeft Regio Foodvalley belangrijke stappen gezet richting de doelstelling van 0,75 TWh duurzame elektriciteit in 2030. Inmiddels is duidelijk dat het vergroten van het aanbod via zon en wind slechts een deel van het verhaal is. De energietransitie is breder, complexer en urgenter geworden dan we in 2019 voorzagen. Het gaat allang niet meer alleen om het opwekken van duurzame elektriciteit, maar om het hele energiesysteem. Hoe zorgen we ervoor dat we in de regio op elk moment van de dag kunnen beschikken over voldoende, betaalbare duurzame energie? Het gaat hierbij niet alleen om de vraag hoe kunnen wij zorgen voor een betrouwbaar energiesysteem waarmee wij onze regionale ambities kunnen realiseren. Maar ook hoe we ervoor zorgen dat al onze inwoners mee kunnen doen. Het toekomstig energiesysteem is dan ook niet louter en alleen een technologisch vraagstuk maar een sociale transitie. Ook in Regio Foodvalley merken we de gevolgen van deze verschuiving. De vraag naar woningen, bedrijventerreinen en duurzame mobiliteit groeit. Tegelijkertijd is de vanzelfsprekendheid van een beschikbare netaansluiting verleden tijd.

Nieuwe ontwikkelingen kunnen alleen doorgang vinden als het energiesysteem meegroeit. Energie is geen sluitstuk

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

5

VOORWOORD

meer, maar een randvoorwaarde voor gebiedsontwikkeling. Energie moet vanaf het begin integraal onderdeel worden van planvorming, net als de vraag hoe we de wegen en het groen willen plannen of welke type woningen we gaan bouwen. Alleen zo kunnen we onze ambities voor wonen, economie, mobiliteit én duurzaamheid waarmaken. Dat vraagt om een fundamenteel andere manier van denken en samenwerken. Daarom slaan we een nieuwe weg in: naar het Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040. We zetten daarmee een belangrijke stap richting een toekomstbestendig energiesysteem. Dit perspectief vormt de opmaat naar een Regionaal Programma Energiesysteem, waarin we samen keuzes maken over de energiemix, de mate van zelfvoorzienendheid van de regio in haar energievraag en vraagstukken als lokaal eigendom. Het is een uitnodiging aan inwoners, bedrijven, gemeenten, provincies, netbeheerders en kennisinstellingen om met elkaar in gesprek te blijven over wat nodig is, wat mogelijk is, en hoe we elkaar kunnen versterken. En om zo samen richting te geven aan een energiesysteem dat niet alleen goed functioneert, maar ook sociaal gedragen wordt. Waarin inwoners en ondernemers actief deelnemen, energie delen en samen bouwen aan lokale oplossingen. De uitdagingen zijn groot: schaarse ruimte, toenemende energievraag, netcongestie en een snel veranderend technologisch en beleidsmatig landschap. Maar deze

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

6

VOORWOORD

uitdagingen bieden ook kansen. Voor innovatie, nieuwe vormen van samenwerking en het versterken van de regionale economie. De komst van de nieuwe Energiewet in 2026 opent bovendien juridische en organisatorische mogelijkheden die we samen moeten benutten. Namens Regio Foodvalley danken wij alle betrokkenen voor hun inzet, kennis en betrokkenheid. Met dit voortgangsdocument blikken we terug én kijken we vooruit. 2030 is geen eindpunt, maar een tussenstation op weg naar 2040 en 2050. De opgave is groot, maar het belang voor onze regio is nog groter. Daarom zetten we samen alles op alles – voor een duurzaam, rechtvaardig en toekomstbestendig energiesysteem. Voor iedereen.

René Windhouwer Bestuurlijk trekker Regionale Energiestrategie Regio Foodvalley

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

7

HOOFDSTUK 1

Inleiding

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

8

1. INLEIDING

1.

Inleiding De afgelopen jaren is er veel veranderd: de energietransitie is in een enorme versnelling gekomen. Waar in 2019 de focus van de Regionale Energiestrategie (RES) vooral lag op het vergroten van het aanbod van duurzaam opgewekte energie via zonnepanelen en windmolens1, is inmiddels duidelijk dat een succesvolle energietransitie op dit moment vraagt om een bredere aanpak gericht op het energiesysteem van de toekomst2. Energie, en daarmee de energietransitie, gaat over meer dan elektriciteit. Ook andere energiedragers (naast elektronen, ook moleculen en warmte), en de relatie vraag, aanbod en energie-infrastructuur kregen te beperkt aandacht in de RES 1.0. De samenhang in het energiesysteem vraagt om meer samenhang in aanpak. Ontwikkeling van de fysieke leefomgeving en ontwikkeling van het energiesysteem van de toekomst moeten hand in hand gaan. Ook in Regio Foodvalley is er behoefte aan meer woningen, meer bedrijven(terreinen) en

1. In 2019 ging het gesprek in de RES ging over hoe Regio Foodvalley een bijdrage kon leveren aan de landelijke doelstelling van 35 TWh aan duurzame opwek op land in 2030. Klimaat was de aanleiding om een RES op te stellen maar een RES diende ook een bijdrage te leveren aan de ambities energieneutraliteit en 55% CO2-reductiedoelstelling. 2. Landelijk en provinciaal wordt ook gewerkt vanuit het besef dat een samenhangende aanpak op het energiesysteem nodig is. Zo wordt er o.a. gewerkt aan de oprichting van een Nationaal Programma Energiesysteem. Provincie Gelderland heeft een beleidskader Energiesysteem vastgesteld en werkt momenteel aan een Provinciaal Programma Energiesystem. Provincie Utrecht heeft een energievisie vastgesteld.

← INHOUD

verduurzaming van de bestaande gebouwde omgeving, bedrijven en mobiliteit. Tot voor kort was voor nieuwe woningen en bedrijfsvestigingen aansluiting op het energienet min of meer een vanzelfsprekendheid. De aanleg van energie- infrastructuur was vaak één van de laatste stappen in de realisatie van nieuwe woningen/woonwijken of bedrijven(terreinen). Dat is veranderd: netcongestie en/of duurzaamheidseisen leiden ertoe dat het samenhangend energiesysteem vroegtijdig onderdeel moet zijn bij het opstellen van verstedelijkingsplannen. Het realiseren van al deze ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving vraagt veel van

voortgangsrapportage | juni 2025

9

1. INLEIDING

de samenleving. Overheden moeten samenhangend beleid formuleren en maatregelen nemen. Werken vanuit een integraal perspectief is randvoorwaardelijk om het brede palet van ambities waar te maken. Het Nationaal Programma Regionale Energie Strategie (NPRES) is een uitvoeringsprogramma, dat in juni 2022 een nieuwe handreiking publiceerde ten behoeve van de doorontwikkeling van de RES 1.0. Deze handreiking bevat een afwegingskader waarin nieuwe begrippen worden geïntroduceerd en waarin een breder perspectief wordt gehanteerd. Wat aansluit op de ontwikkelingen zoals Regio Foodvalley die ziet.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

10

1. INLEIDING

Regio Foodvalley ziet de noodzaak om een nieuwe route in te slaan3. Regio Foodvalley is voornemens een Regionaal Programma Energiesysteem op te stellen als vervolg op de RES 1.0. Om dit Regionale Programma Energiesysteem te kaderen, zet Regio Foodvalley eerst stappen richting een Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040. Voordat we verder gaan met deze ontwikkeling kijken we terug naar onze bijdrage aan de RES 1.0 in de afgelopen periode. In het Nationaal Programma Regionale Energie Strategie is een tweejaarlijkse monitoring opgenomen in de vorm van een voortgangsdocument, dat voor 1 juli 2025 vastgesteld4 moet zijn. Met dit document wil de RES Regio Foodvalley hierin voorzien en de basis leggen voor de verdere ontwikkeling naar ons Regionale Energieperspectief Foodvalley 2040.

3 Hierin is Regio Foodvalley niet uniek. Veel andere regio’s werken pas sinds kort aan doorontwikkeling/herijking van hun RES. 4 Vaststelling gebeurt door de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten in Regio Foodvalley, Gedeputeerde Staten van de provincies Gelderland en Utrecht en het college van Dijkgraaf en Heemraden van Waterschap Vallei en Veluwe.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

11

HOOFDSTUK 2

Voortgang in het realiseren van de RES

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

12

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

2.

Voortgang in het realiseren van de RES In de RES 1.0 heeft Regio Foodvalley zich tot doel gesteld om 0,75 TWh duurzame energie in de regio op te wekken in 20305. Dit noemen we het regionale bod. Deze opwek moet worden gerealiseerd met behulp van windturbines, zonneparken op land en grote zonnedaken6. Regio Foodvalley volgt de monitoringssystematiek van het NPRES7. De regio houdt daarom bij welk deel van de regionale doelstelling is gerealiseerd, welk deel in ontwikkeling is (pijplijn) en voor welk deel nog plannen moeten worden gemaakt (ambitie). Ook houdt de regio de trendontwikkeling in de gaten (zie figuur 1).

1,000 5. In de RES 1.0 Foodvalley is een regionaal bod opgenomen van 0,75 TWh. Daarnaast is vastgelegd dat de regio een ambitie heeft om 1.0 TWh grootschalige duurzame energie-opwekking te realiseren in 2030. En daarnaast per jaar 1,5% energiebesparing (15% in 2030) te realiseren. 6. In de RES worden alleen de grote zonnedaken (opwek >15kWp) meegeteld. Daarnaast zijn kleinschalige zonnedaken ook belangrijk. 7. Uitgezonderd zon op dak dat wij baseren op de CBSstatistieken (Centraal Bureau voor de Statistiek) van januari 2024. Het is aannemelijk dat het aandeel Zon op gebouw groter is. Statistieken van CBS, Klimaatmonitor of andere bronnen lopen minimaal een jaar achter en niet alle Zon op gebouw projecten zijn bekend bij deze bronnen.

← INHOUD

Status voortgang RES bod 1.0 Ambitie

0,750 0,500

21% 77%

60% 62%

0,250 -

Pijplijn Huidig RES bod

8% 13% 10%

22%

32%

RES 1.0

2023

2025

Figuur 1: Trendontwikkeling RES 1.0 Regio Foodvalley

voortgangsrapportage | juni 2025

13

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

GEREALISEERD In 2025 (peildatum 31-12-2024) werd 240 GWh (0,240 TWh) duurzame energie opgewekt. Van de regionale doelstelling wordt daarmee 32% ingevuld. In 2023 (peildatum 31-12-2022) werd 188 GWh (0,188 TWh) duurzame energie opgewekt. Daarmee werd 21% van de regionale doelstelling ingevuld. De groei van grootschalige opwek van duurzame energie in de regio is vooral te danken aan de groei van het aantal grote zonnedaken, vaak in combinatie met opslag. Daarnaast is een aantal zonneparken gerealiseerd. Zo zijn in Barneveld 3 zonnevelden gerealiseerd, totaal 25 hectare, waarvan één in combinatie met een waterstof elektrolyser bij bedrijventerrein Harselaar (Barneveld) en in Ede een kleiner project van ongeveer 2 ha naast de A30. In de regio zijn in de periode 2023-2025 geen nieuwe windturbines gerealiseerd. PIJPLIJN In 2025 (peildatum 31-12-2024) zit er voor 64 GWh (0,064 TWh) in de pijplijn. Hiermee kan 8% van de regionale doelstelling worden ingevuld. In 2023 (peildatum 31-12-2022) zat er voor 450 GWh (0,450 TWh) in de pijplijn. Daarmee zou 60% van de regionale doelstelling kunnen worden ingevuld. Het totale aandeel duurzame opwek in de Pijplijn is afgenomen (-86%). Een deel van de projecten is tot uitvoering gekomen (zie hierboven).

Een groot deel van de projecten is door omstandigheden niet (meer) haalbaar gebleken, waardoor deze projecten in zijn geheel uit de pijplijn zijn verdwenen.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

14

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

Zo werd in mei 2025 bekend dat de ontwikkelaar van het zonneproject Nude in Rhenen (10 ha zon) de vergunningaanvraag heeft ingetrokken. Vanwege het afhaken van één van de grondeigenaren kan het zonnepark in ieder geval niet op de oorspronkelijk beoogde wijze worden gerealiseerd. AMBITIE In 2025 (peildatum 31-12-2024) zit er voor 446 GWh (0,446 TWh) in het ambitiedeel. Voor 60% van de regionale doelstelling moeten dus nog plannen worden ontwikkeld. In 2023 (peildatum 31-12-2022) zat er voor 142,5 GWh (0,143 TWh) in het ambitiedeel. Voor 19% van de regionale doelstelling zouden dus nog plannen moeten worden ontwikkeld en vergunningen worden verleend. UITSPLITSING NAAR CATEGORIE EN FASERING Voorgaande paragraaf beschreef op hoofdlijnen de voortgang in het behalen van de regionale doelstelling. Onderstaande tabel verdeelt het gerealiseerde deel, het pijplijn-deel en het ambitiedeel op naar de categorie (wind, zon op gebouw en zon op land). Ook laat de tabel zien in welke fase de projecten in de pijplijn zich bevinden. Als een project in de pijplijn dichter bij realisatie komt, dan veranderen de percentages. De regio mag het project meer meetellen, naar mate het project vordert.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

15

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

REGIO FOODVALLEY 2025 Fasering Ambitie

Wind op land Zon op gebouw

Zon op veld

Totaal

T.o.v. bod

[TWh]

[TWh]

[TWh]

[TWh]

[TWh]

0,168

0,236

0,201

0,604

0,446

60%

0,000

0,022

0,022

0,002

0%

0,000

0,000

0%

Pijplijn - Voortraject Pijplijn - Vergunningaanvraag Pijplijn - Subsidiebeschikking en bouw

T.o.v. bod

0,027

0,042

0,069

0,062

8% 32%

Gerealiseerd

0,011

0,189

0,040

0,240

0,240

Totaal

0,179

0,542

0,305

0,935

0,750

Tabel 1: Stand van zaken RES Foodvalley 2025 – peildatum 31-12-20248

VERGUNNINGVERLENING VOOR 1 JANUARI 2025 In het Klimaatakkoord van 2019 was afgesproken dat decentrale overheden voor 1 januari 2025 vergunningen zouden verlenen voor projecten voor grootschalige opwek van duurzame energie. Rekening houdend met de tijd die nodig is voor realisatie zouden deze projecten dan voor 2030 gerealiseerd kunnen worden. Het is de samenwerkende decentrale overheden in Regio Foodvalley niet gelukt om voldoende vergunningen te verlenen om de regionale doelstelling te kunnen borgen en te voldoen aan de afspraak uit het Klimaatakkoord. Een aantal verklaringen is daarvoor te geven. BELEMMERINGEN VOOR ONTWIKKELING VAN DUURZAME ENERGIEPROJECTEN Ontwikkeling van projecten voor opwek van duurzame energie is complex. De regio wil tempo maken met de energietransitie en er worden stappen gezet: inwoners en bedrijven hebben zonnedaken aangelegd en de verduurzaming van gebouwde omgeving, bedrijfsprocessen en mobiliteit groeit. Op 8. De kolommen met percentages zijn op de volgende manier berekend: Voor de categorieën Gerealiseerd en Pijplijn zijn de percentages ten opzichte van het bod berekend. Het verschil met 100% is Ambitie.

← INHOUD

zich positief, maar er is ook een andere kant. De energietransitie loopt tegen belemmeringen aan, waardoor het tempo van de transitie vertraagt en andere opgaven ook in het gedrang komen.

voortgangsrapportage | juni 2025

16

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

Netcongestie De afgelopen jaren is er sprake van netcongestie waardoor opgewekte elektriciteit niet ingevoed kan worden op het elektriciteitsnet. Dit belemmert de ontwikkeling van zonneparken, zonnedaken en windturbines. Door het niet tijdig verkrijgen van een aansluiting op het net en/of verandering van prijzen bestaat de mogelijkheid dat er projecten waarvoor al een SDE++-beschikking (Subsidie voor ‘Stimulering Duurzame Energieproductie’) is afgegeven niet kunnen worden gerealiseerd. Op dit moment is nog niet duidelijk of er SDE-projecten afvallen. Als gevolg van netcongestie kunnen zon op gebouwen en zon op land-projecten mogelijk pas na 2030 worden gerealiseerd. Ontwikkelaars en de regio onderzoeken of opslag aan de businesscase kan worden toegevoegd. Hiermee kunnen mogelijk meer projecten en wellicht ook eerder doorgang vinden. In het RES-bod is er altijd van uitgegaan dat ongeveer 50% van de RES-doelstelling kan worden behaald met projecten voor zon op gebouw. Het is de vraag of die verwachting uit kan komen, gegeven de problematiek van netcongestie. Netcongestie zorgt er ook voor dat elektriciteit niet getransporteerd kan worden naar de plaats waar elektriciteit nodig is. Dit belemmert woningbouw, economische ontwikkeling van bedrijven en verduurzaming van gebouwde omgeving, bedrijvigheid en mobiliteit.

Leefomgeving Energieprojecten kunnen naast positieve ook negatieve milieueffecten hebben op onze leefomgeving. Ontwikkeling van windturbines is in Regio Foodvalley – ingeklemd tussen Utrechtse Heuvelrug en Veluwe - momenteel uitdagend. Zo is er bijvoorbeeld de aanwezigheid

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

17

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

van de wespendief en het risico op aanvaring met windturbines. Hierdoor kunnen windturbines alleen worden gerealiseerd als het risico op aanvaring is beperkt. Provincie Gelderland heeft beleid vastgesteld voor bescherming van de wespendief waarin staat dat er op de Veluwe en 1 kilometer daaromheen geen windturbines mogen komen, totdat duidelijk is welke mitigerende maatregelen genomen moeten worden om fauna maximaal te beschermen. Het doel van het beleid is enerzijds bescherming van de wespendief, anderzijds zoveel mogelijk de RES doelstellingen in de 1-8 km zone te realiseren gezien de beperkte ruimte voor een aantal moderne windturbines. De provincie Gelderland buigt zich over hoe de verdeling van de nog beschikbare milieuruimte moet gaat plaatsvinden. Een aantal beoogde Wind op land projecten van Regio Foodvalley ligt in de 1 tot 8 kilometer zone. In hoofdstuk 4 kunt u meer lezen over de relatie energie en leefomgeving. Veranderende beleidskaders voor zon op land De afgelopen jaren zijn beleidskaders gewijzigd, zoals de Zonneladder – vertaald in de Provinciale Verordening van de Provincie Gelderland - die de ruimte om zon op land -projecten te realiseren beperkt.

Hoewel de provincies Utrecht en Gelderland zon op landbouwgrond niet bij voorbaat uitsluiten heeft het aangescherpte beleid wel invloed op de voortgang en haalbaarheid van bestaande projecten in de pijplijn en ontwikkeling van nieuwe initiatieven. Regio Foodvalley richt zich de komende periode op het realiseren van zonnecarports, mede door de Rijkssubsidie die naar verwachting beschikbaar komt voor grote parkeerterreinen van meer dan 8.000 m2. Op basis van de uitgevoerde verkenningen bekijken gemeenten en regio’s

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

18

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

welke mogelijkheden er per locatie zijn. Daarnaast richt Regio Foodvalley zich ook op andere projecten met meervoudig ruimtegebruik.

Politiek klimaat De Gelderse gemeenten Barneveld, Nijkerk, Ede en Wageningen hebben de ambitie uitgesproken windenergie te willen realiseren. Binnen Scherpenzeel en de gemeenten in het Utrechtse deel van Regio Foodvalley: Renswoude, Rhenen en Veenendaal ontbreekt draagvlak voor grote

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

19

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

windturbines. Wat daarbij niet helpt, is dat potentiële ontwikkeling voor een Wind op land project te maken krijgt met een negatieve publieke opinie in het kader van gezondheidsaspecten. Dit ‘NIMBY-effect’ (Not In My BackYard) in de publieke opinie speelt een vertragende rol. Prijs zonne-energie Door de grote hoeveelheid opgewekte duurzame energie op zonnige dagen gaat de prijs omlaag. Dit heeft een negatief effect op de businesscases voor zonnevelden en zon op dak. Het vraagt bijvoorbeeld om grootschalige batterijopslag.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

20

HOOFDSTUK 3

Bijsturen in het realiseren van de RES

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

21

3. BIJSTUREN IN HET REALISEREN VAN DE RES

3.

Bijsturen in het realiseren van de RES Regio Foodvalley wil haar bod van 0,75 TWh gestand doen en de regionale ambitie van 1 TWh duurzaam opgewekte energie in 2030 realiseren. Maar, zoals we weten: ‘Tussen droom en daad staan wetten in de weg, en praktische bezwaren’. De in hoofdstuk 2 genoemde belemmeringen maken het niet alleen uitdagend om de regionale doelstelling voor grootschalige opwek van duurzame energie in 2030 te halen. Ook het realiseren van andere regionale opgaven zoals woningbouw, economische ontwikkeling en verduurzaming van de gebouwde omgeving en mobiliteit komen in het gedrang als er onvoldoende energie in de regio beschikbaar is op de momenten waarop dat nodig is. Het energiesysteem wordt steeds meer sturend voor ruimtelijk-economische ontwikkelingen. Naast ontwikkeling van nieuwe plannen en vergunningverlening voor energieprojecten moet daarom ook actief gewerkt worden aan wegnemen van genoemde belemmeringen. Hierbij helpt het niet wanneer – zoals in de RES 1.0 - alleen de focus ligt op het vergroten van het aanbod van duurzame energie. Er moet ook gekeken worden naar het combineren van vraag en aanbod en de ontwikkeling van een samenhangend decentraal energiesysteem waarbij ook energie infrastructuren voor transport, opslag en conversie worden meegenomen.

Bij het doorontwikkelen van de RES kijkt de regio binnen welke termijn de regionale doelstelling voor opwek van duurzame energie gerealiseerd kan worden. (Bestuurlijk) lef moet worden

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

22

3. BIJSTUREN IN HET REALISEREN VAN DE RES

getoond wil de regio haar regionale ambities, waaronder haar regionale doelstellingen voor opwek van duurzame energie waarmaken. Hoe vervelend belemmeringen ook zijn, ze bieden vaak ook kansen voor een ander perspectief en andere vormen van samenwerking. Ruimtelijke ontwikkelingen – die energie vragen – moeten op regionaal niveau geprogrammeerd worden. Regionale keuzes zijn nodig over waar en wanneer woningen, werklocaties en voorzieningen kunnen worden gerealiseerd. Daarbij moet ook nagedacht worden over de vraag hoe projecten zo kunnen worden ontwikkeld dat zij zo min mogelijk impact hebben op energie infrastructuren. Ontwikkeling van het energiesysteem van de toekomst is niet alleen een technische, ruimtelijke of juridische uitdaging. Deze transitie is ook een sociale transitie waar nieuwe samenwerkingsvormen, zoals energiegemeenschappen een belangrijke rol gaan spelen. Regio Foodvalley wil graag initiatieven uit de samenleving mogelijk maken. Zo zouden we het aanbod van lokaal opgewekte duurzame energie willen vergroten en die energie lokaal gebruiken om lokale en regionale ambities waar te maken. Op die manier wordt nut en noodzaak om lokaal en regionaal stappen te zetten richting een robuust decentraal energiesysteem groter en logischer en gaan inwoners en bedrijven ook echt de voordelen voelen.

De komende jaren wil Regio Foodvalley vanuit een nieuw narratief aan de energietransitie werken:

Hoe zorgen we ervoor dat we in de regio op elk moment van de dag kunnen beschikken over voldoende, betaalbare duurzame energie om te voorzien in onze energiebehoefte en zo onze regionale ambities kunnen realiseren?

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

23

3. BIJSTUREN IN HET REALISEREN VAN DE RES

Dit vraagt enerzijds om een samenhangende visie op het regionale energiesysteem dat nodig is om de regionale ambities waar te kunnen maken. Anderzijds vraagt het om de ontwikkeling van een pakket van concrete maatregelen die genomen moeten worden om invulling te geven aan de visie. De regio werkt daarom aan de ontwikkeling van een Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040, waarin de vraag naar energie, het aanbod van energie en energie infrastructuren voor transport, opslag en conversie in samenhang worden bezien. Regio Foodvalley is voornemens vanuit dit kaderstellend en richtinggevend Regionaal Energieperspectief een Regionaal Programma Energiesysteem op te stellen als vervolg op de RES 1.0.

Bijeenkomst Energiegemeenschappen

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

24

3. BIJSTUREN IN HET REALISEREN VAN DE RES

CONCRETE STAPPEN KOMENDE JAREN Nu het aantal projecten in de pijplijn nog niet voldoende is om de restopgave voor het RES-bod te kunnen realiseren, spant Regio Foodvalley zich maximaal in om nieuwe projecten te initiëren, te stimuleren dan wel te faciliteren. De (bij)sturing voor de duurzame opwek richt zich de komende periode daarbij op onderwerpen als: • Maken van afspraken met provincie Gelderland over de realisatie van windenergie; • Verkenning van alternatieve energiebronnen; • Ontwikkeling/stimuleren/faciliteren van collectieve oplossingen en oplossingen achter de meter, bijvoorbeeld voor bedrijventerreinen; • Inzetten op flexibilisering van energiebehoefte voor (individuele) bedrijven die verduurzamen met opslag, peakshaving en gebruik van energie op goedkope momenten; • Uitvoeren van onderzoek naar subsidie op zonnecarports om terugverdientijd binnen de businesscases enigszins te verkorten; • Stimuleren van zon op land-projecten met oog voor meervoudig grondgebruik en/of verandering van ruimtegebruik, zoals zon op transitiegronden, agri-PV en zon op overkappingen voor dieren; • Maken van afspraken en afstemming op regionaal niveau over thema’s als netbewust bouwen, opslag, buffering en netbewuste warmte-oplossingen; • Vergroten van inzicht in werking van het energienetwerk in samenwerking met netbeheerders om beleid en activiteiten te ontwikkelen gericht op

energiezekerheid; • Stimuleren, faciliteren van energiegemeenschappen om bewoners en bedrijven in een bepaald gebied energie met elkaar te laten delen; regionaal en lokaal bij elkaar kunnen brengen van vraag en aanbod.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

25

HOOFDSTUK 4

Energiesysteem in de leefomgeving

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

26

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

4.

Energiesysteem in de leefomgeving Dit hoofdstuk bekijkt opwek in relatie tot de fysieke leefomgeving. Hierbij wordt aandacht besteed aan het verankeren van zoekgebieden, milieueffectrapportages van de provincies, projecten of locaties in omgevingsbeleid, OER-projecten, ervaringen met gebiedsgerichte ontwikkeling, ruimte voor energie-infrastructuren en actieve sturing op ecologie en landschapskwaliteit bij wind- en zonneparken. VERANKERING ZOEKGEBIEDEN, PROJECTEN OF LOCATIES IN OMGEVINGSBELEID Zoekgebieden zon op land Nieuwe zoekgebieden voor zon op land dienen zich niet of nauwelijks aan. Met name in de provincie Gelderland is de beleidsruimte voor zon op land kleiner geworden. Ook voor bestaande initiatieven geldt dat het met de kleinere beleidsruimte complexer is geworden om ze te realiseren. Restgronden, zonnecarports en overig meervoudig ruimtegebruik Regio Foodvalley zet zich daarom de komende jaren in om energie op te wekken op zogenoemde restgronden, zonnecarports (zon op parkeerplaatsen) en overige gronden. De regio wil nieuwe initiatieven stimuleren waarin een zonne-installatie wordt gerealiseerd in relatie tot meervoudig of verandering van ruimte gebruik, zoals zonnecarports, zon op transitiegronden, agri-PV en zon op overkappingen voor dieren, of boven wateropvanglocaties.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

27

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

Het zijn geen eenvoudige businesscases. Projecten krijgen geen grootverbruik aansluiting voor teruglevering, waardoor de opwek productie afgezet moet worden bij een afnemer in de omgeving. Als tegenhanger voor de investering van de onderconstructie is veelal het verkrijgen van subsidie of een verdienmodel op elektrisch laden noodzakelijk. Vaak worden ook extra eisen aan het ontwerp gesteld om de projecten goed in te passen in de omgeving. Er zijn al diverse bedrijven die een zonnecarport op hun grond hebben gerealiseerd om de energie voor eigen gebruik te kunnen benutten. In alle Regio Foodvalley gemeenten zijn haalbaarheidsonderzoeken naar zonnecarports afgerond of worden deze binnenkort opgestart. Het is de verwachting dat de komende jaren diverse zonnecarports op particuliere en gemeentelijke terreinen worden gerealiseerd. Een bijzonder project met meervoudig ruimtegebruik is in Rhenen, waar een kleinschalig zonneproject in een retentiebassin voor wateropvang in ontwikkeling is. Zoekgebieden voor grootschalige opwek van windenergie in de RES 1.0 zijn via een participatief proces tot stand gekomen. Gedurende het proces waarin de RES 1.0 werd opgesteld, lagen er geen vastgestelde plannen-MER op lokaal, regionaal of provinciaal. Uitwerking van de zoekgebieden uit de RES 1.0 vereist objectief inzicht in de milieueffecten van mogelijke projecten in gebieden.

Op basis van objectieve milieu-informatie kan ook nagedacht worden over mogelijk nieuwe zoekgebieden (al dan niet als alternatief voor zoekgebieden uit de RES 1.0).

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

28

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

MILIEUEFFECTRAPPORTAGES PROVINCIES Provincie Gelderland Provincie Gelderland werkt met Gelderse regio’s, waaronder Regio Foodvalley, aan een planMER voor Windbeleid en RES (WiRES). Het planMER WiRES beschrijft de milieueffecten van zonne- en windenergie en duurzame warmtebronnen in Gelderland. Het milieurapport geeft informatie over de te verwachten effecten van mogelijk aan te leggen windparken en zonneparken op de leefomgeving, biodiversiteit, natuur, energiesysteem, milieu en het landschap. De provincie gebruikt de resultaten van het onderzoek om het windbeleid aan te passen aan de RES. Ook worden de resultaten gebruikt om samen met de energieregio’s verder te werken aan de (doorontwikkeling van de) RES 1.0. Dit planMER WiRES bestaat uit een hoofdrapport en vijf regionale aanvullingen9. In de regionale aanvulling voor Regio Foodvalley zijn acht gebieden (gebieden FV1 t/m FV7 en FVa) naar voren gekomen waar – onder voorwaarden – ruimte is voor opwek van windenergie (als windpark van minimaal twee grote of drie kleine windturbines). Haalbaarheid is afhankelijk van de resultaten van de verschillende planMER procedures die de provincie Gelderland doorloopt. Voor een aantal (nieuwe) zoekgebieden voeren gemeenten verkenningen uit. Voor eventuele vervolgstappen zijn afspraken nodig met de provincie over bijvoorbeeld tiphoogte en milieuaspecten (o.a. stilstand).

Gedeputeerde Staten van Provincie Gelderland hebben een ontwerp planMER Windbeleid en RES (WiRES) vastgesteld. Deze planMER geeft samen met de planMER Veluwegebied/ wespendief objectieve milieu-informatie die gebruikt kan worden wanneer Regio Foodvalley 9. Gedeputeerde Staten van Gelderland stelt voor de zomer van 2025 het definitieve planMER WiRES vast.

← INHOUD

besluit nieuwe concrete zoeklocaties aan te wijzen.

voortgangsrapportage | juni 2025

29

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

De ruimte voor windparken is beperkt. In Barneveld, Ede, Nijkerk en Wageningen zijn wel wensen voor het realiseren van windenergie. Voor een deel is het realiseren van windenergie nodig om de gemeentelijke opwek opgave te behalen. Voor een deel is de behoefte ook ingegeven om vraag en aanbod bij elkaar te brengen, bijvoorbeeld bij de verduurzaming van bedrijventerreinen en de productie van groene waterstof. De Provincie Gelderland streeft ernaar windenergie ruimtelijk te koppelen aan de lokale energievraag, bijvoorbeeld door windparken te situeren op of nabij bedrijventerreinen. Dit principe wordt aangeduid als ‘local for local’. Provincie Utrecht Provincie Utrecht heeft in 2023 een planMER onderzoek en een participatieproces uitgevoerd om tot een goed afwegingskader te komen om de meest kansrijke gebieden voor windenergie binnen de provincie Utrecht in beeld te brengen. De gemeenten in het Utrechtse deel van Regio Foodvalley is gevraagd aan te geven hoe de RES-doelstelling (0,1 TWh voor Renswoude, Rhenen en Veenendaal) gaat worden gerealiseerd. Daarbij is gevraagd om de balans zon-wind in het gesprek te betrekken omdat de met wind opgewekte duurzame energie meewerkt aan een positieve balans op het elektriciteitsnet. Er zijn 99 onderzoeksgebieden onderzocht, verspreid over de hele provincie Utrecht.

In januari 2024 zijn 27 van die gebieden aangemerkt als meest kansrijk voor windenergie. Twee van deze kansrijke gebieden vallen binnen Regio Foodvalley: gebied 96 op grondgebied Renswoude/ Veenendaal (max 65 GWh) en onderzoeksgebied 99 op grondgebied Rhenen (max 68 GWh). In september 2024 heeft de provincie een Tussenbalans II opgesteld, waaruit blijkt dat de plannen voor Regio Foodvalley in het Utrechtse deel onvoldoende concreet zijn. Omdat het onderzoek voor windenergie in Wageningen en Rhenen op dat moment nog niet was afgerond

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

30

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

heeft de provincie de regio opgeroepen om te bespreken hoe het mogelijk wegvallen aan de kant van Rhenen opgevangen kan worden. In november 2024 en maart 2025 hebben gesprekken plaatsgevonden over zoekgebied 99 naar aanleiding van een door de gemeenten Wageningen en Rhenen uitgezet onderzoek naar mogelijkheden voor windenergie in het grensgebied van Rhenen/Wageningen (onderzoek uitgevoerd door Pondera). De gemeente Rhenen heeft overigens na oplevering van het onderzoek aangegeven geen vervolgstappen te willen zetten. In mei 2025 heeft bestuurlijk overleg tussen de RES Foodvalley-partners plaatsgevonden over de vraag of Regio Foodvalley voldoende volume en kansrijke initiatieven heeft om de restopgave (stand voorjaar 2025) van het RES Foodvalley 1.0-bod te kunnen realiseren. Daarbij heeft de provincie ook aangegeven dat Gedeputeerde Staten – op basis van Tussenbalans II - voor 15 juli 2025 een besluit neemt over welk(e) gebied(en) eventueel in aanmerking komt voor een projectprocedure. De provincie Utrecht overweegt (een) gebied(en) aan te wijzen in het Utrechtse deel van Regio Foodvalley voor de ontwikkeling van windenergie. Rhenen, Renswoude en Veenendaal hebben in reactie daarop aangegeven hoe zij als individuele gemeenten en gezamenlijk werken aan realisatie van het regionale RES-bod en dat er lokaal geen politiek draagvlak is voor windenergie.

ACTIEVE STURING OP ECOLOGIE EN LANDSCHAPSKWALITEIT BIJ WIND- EN ZONNEPARKEN Alle gemeenten waar sprake is van de zonne- en/of windparken houden zich bij de ontwikkeling

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

31

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

en exploitatie ervan aan de wettelijke normen voor natuurbescherming. Daarnaast hebben zij beleid vastgesteld dat bij de inpassing van zonne- en windparken ecologie en landschapskwaliteit verbeteren. Om het belang hiervan te benadrukken heeft de regio extra middelen vanuit het Rijk (Kwaliteitsbudget) beschikbaar gesteld gekregen voor ecologische versterking binnen projecten. De middelen worden op basis van een door Regio Foodvalley ontwikkeld afwegingskader ingezet. OER-PROJECTEN In 2023 zijn langs alle in de regio aanwezige snelwegen (A12, A30, A1) OER-trajecten opgestart door Rijkswaterstaat in samenwerking met de gemeenten. Doordat het veel gemeenten betreft met ieder hun eigen beleid, vergt de voorbereidingsfase de nodige zorgvuldigheid en doorlooptijd. Na het verkennen van de omvang van gebieden, zijn aspecten als samenwerking, technische zaken, aansluitingen, bevoegd gezag, eigenaarschap en participatie uitgezocht. De voorbereidingsfase is vrijwel afgerond. Na besluitvorming, vergunningenverlening en financiering kan een vorm van aanbesteding worden gekozen en kunnen (deel)projecten worden gerealiseerd. GEBIEDSGERICHTE ONTWIKKELING Energie wordt in toenemende mate een sturend principe voor gebiedsontwikkeling.

De regio zet zich bij gebiedsontwikkelingen in om daar waar de energievraag gecreëerd wordt ook duurzame energie in de nabijheid op te wekken, conform het local-for-local principe. Samen met ontwikkelaars, ondernemers, netbeheerders, fiscalisten, juristen, techneuten en energiemarktdeskundigen worden innovaties uitgewerkt, organisatievormen doorgevoerd en de benodigde flexibiliteit en buffering in het energiesysteem georganiseerd.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

32

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

Netbewust ontwikkelen moet voor nieuwbouw de norm in de regio gaan worden. In 2025 zijn regionale werksessies georganiseerd voor de implementatie van netbewuste nieuwbouw conform de Handreiking netbewust en netneutraal bouwen. Het is één van de uitgangspunten in het proces van doorontwikkeling van de RES 1.0 Regio Foodvalley. Wel moet er uitdrukkelijk oog zijn voor de betaalbaarheid van sociale huurwoningen. Voor lopende projecten geldt de norm nog niet, omdat er te weinig inzicht is in de beschikbare capaciteit van elektriciteit of omdat al afspraken zijn gemaakt met ontwikkelaars over de wijze van verwarmen en met netbeheerders over de aansluitingen. Wel wordt gekeken naar laaghangend fruit. Energiehubs Een specifieke gebiedsontwikkeling is de verduurzaming van bedrijventerreinen tot ‘energiehubs’. In nauwe samenwerking tussen gemeenten en ondernemers worden mogelijkheden in kaart gebracht voor de flexibilisering van de huidige en toekomstige energiebehoeften, bronnen, infrastructuur en systemen. Dit gebeurt binnen het publiek private samenwerkingsverband in het Regionaal Energieteam Bedrijven (REB). Hierin participeert het bedrijfsleven (Federatie Ondernemerskringen Valleiregio FOV en VNO-NCW Midden), de acht gemeenten en de regio.

Regio Foodvalley ziet energiehubs als belangrijke ontwikkeling voor de vermindering van netcongestie en als onmisbare schakel in het energiesysteem van de toekomst. RUIMTE VOOR ENERGIE-INFRASTRUCTUUR De gemeenten hebben met hun netbeheerder, Stedin of Liander, afspraken gemaakt (of zijn hierover in gesprek) in een samenwerkingsovereenkomst ‘Buurtaanpak’ over de integrale wijze waarop ruimte wordt gezocht en indien nodig vergund voor onderstations, schakel- en

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

33

4. ENERGIESYSTEEM IN DE LEEFOMGEVING

regelstations en transformatorhuisjes in de buurten. Bij deze aanpak werken disciplinaire teams van gemeente (ruimte, groen, kabels & leidingen, juridisch, enz.) en netbeheerder samen om de procedurele doorlooptijd te verkorten om zo de infrastructuuruitbreiding gerealiseerd te krijgen. De samenwerking is in aller belang en wordt als positief ervaren. Ook heeft TenneT eind 2024 een haalbaarheidsstudie afgerond waarbij naar verschillende zoekgebieden op het grensvlak van Wageningen en Rhenen is gekeken. Er is nog geen investeringsbeslissing genomen. De resultaten worden meegenomen in de mogelijke ontwikkelingen binnen dit gebied.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

34

HOOFDSTUK 5

Het decentrale deel van het toekomstig energiesysteem

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

35

5. HET DECENTRALE DEEL VAN HET TOEKOMSTIG ENERGIESYSTEEM

5.

Het decentrale deel van het toekomstig energiesysteem Voor het toekomstig energiesysteem gaat het voor een deel over het verlagen van de vraag. Het motto daarbij is “wat je niet verbruikt, hoef je ook niet op te wekken en niet te transporteren”. Energiebesparing is belangrijk. Tegelijkertijd is duidelijk dat elektriciteit de ruggengraat wordt van het toekomstige energiesysteem. Elektrificatie leidt tot energiebesparing10. De vraag naar elektriciteit gaat drie tot vier keer hoger worden dan nu. Daarom is het belangrijk vraag en aanbod van zowel elektriciteit als warmte zo dicht mogelijk bij elkaar te brengen, zowel in geografisch opzicht als in termen van tijd (o.a. pieksturing). Dit bespaart transport van energie en beperkt de noodzaak tot uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnetwerk. Naast (het beperken van) de vraag naar en het (vergroten van het) aanbod van duurzame energie, kijkt de regio ook naar de benodigde energie infrastructuur. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de infrastructuur voor transport van energie, maar ook naar opslag en omzetting (batterijen, warmtebuffering, gasbuffering, elektrolyzers, waterstof, etc.). De inzet van de regio is een zo efficiënt mogelijk gebruik van transportcapaciteit, tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten en zo beperkt mogelijke ruimtelijke impact van energie infrastructuur.

De regio kijkt naar verschillende energiedragers (moleculen, warmte en duurzame gassen) én naar de energievraag in gebouwde omgeving, bedrijven en ten behoeve van mobiliteit.

10. Als voorbeeld: een elektrische auto verbruikt minder energie dan een auto aangedreven door fossiele energie.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

36

5. HET DECENTRALE DEEL VAN HET TOEKOMSTIG ENERGIESYSTEEM

Energiesysteem van de Toekomst In 2024 is in opdracht van Regio Foodvalley en in nauwe samenwerking met de RES-partners een scenariostudie uitgevoerd naar het Energiesysteem van de Toekomst. Op basis van de uitkomsten heeft Regio Foodvalley een keuze gemaakt toe te werken naar een samenhangend energiesysteem met drie belangrijke ontwikkelrichtingen: - ‘Koppelen van grote opgaven’ (grootschalige ontwikkelingen zoals woningbouw en bedrijventerreinen), - ‘Energie is volgend’ en - ‘Lokaal verbonden’ (o.a. local-for-local). De resultaten van het onderzoek gebruikt de regio bij de doorontwikkeling van de RES 1.0 naar een Regionaal Energieperspectief Foodvalley 2040 (kaderstellend en richtinggevend) en een Regionaal Programma Energiesysteem Foodvalley. Hierbij is het noodzakelijk inzicht te hebben in hoe netten geografisch zijn opgebouwd, welke onderstations welke gebieden voeden en hoe netvlakken lopen. Daarnaast is de inzet op energie delen; bij bedrijven door middel van energiehubs en bij particulieren door middel van energiegemeenschappen. Complementair daaraan worden vormen van opslag en buffering toegevoegd. De regio is voornemens een fijnmazig datamodel op te zetten waarin (toekomstige) vraag, aanbod, ontwikkeling, en transportcapaciteit en benodigde buffercapaciteit in beeld worden gebracht.

Doel is om het energiesysteem ‘op kaart te zetten’, zodat het energiesysteem vroegtijdig in planvorming voor ruimtelijke ontwikkeling mee te kunnen nemen.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

37

HOOFDSTUK 6

Maatschappelijke betrokkenheid en participatie

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

38

6. MAATSCHAPPELIJKE BETROKKENHEID EN PARTICIPATIE

6.

Maatschappelijke betrokkenheid en participatie Regio Foodvalley, provincie Utrecht en provincie Gelderland stellen participatie vanuit de samenleving verplicht bij de ontwikkeling van grootschalig zon op land en wind op land. Deze participatie kent verschillende uitwerkingsvormen. Het hoofddoel hierbij is om de samenleving te laten meedenken en invloed te geven bij de ontwikkeling van een project en rendement van projecten zoveel mogelijk ten goede te laten komen van de samenleving. Vaak wordt al bij het initiatief van een startende ontwikkeling afspraken gemaakt met direct omwonenden over inpassing en eventuele financiële vergoeding. In een volgende planfase van de ontwikkeling vindt planparticipatie plaats en mogen inwoners input leveren voor bijvoorbeeld de landschappelijke inpassing van projecten. Bij financiële participatie kunnen afspraken worden gemaakt om zoveel mogelijk inwoners mee te laten doen en te laten profiteren. Een belangrijk doel bij het creëren van maatschappelijke betrokkenheid is het streven naar minimaal 50% lokaal eigendom van het project door inwoners en/of lokale partijen. In voorkomende gevallen kan dit worden ingevuld door samenwerking met een energiecoöperatie.

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

39

HOOFDSTUK 7

Voortgang Regionale Structuur Warmte (RSW)

← INHOUD

voortgangsrapportage | juni 2025

40

7. VOORTGANG REGIONALE STRUCTUUR WARMTE (RSW)

7.

Voortgang Regionale Structuur Warmte (RSW) Warmte speelt een belangrijke rol in de energietransitie. Warmte is daarom één van de pijlers binnen het Programma Energietransitie van Regio Foodvalley. Het werken vanuit een pijler helpt om voldoende focus op het thema warmte te kunnen richten. De samenwerking binnen de pijler stimuleert kennisuitwisseling, ondersteunt waar mogelijk en is nodig om bijvoorbeeld onderzoeken uit te voeren. De Rijksoverheid ondersteunt hierbij via het Nationaal Programma Lokale Warmte (NPLW). Financieel door middel van de SPUK-subsidie en praktisch door het delen van kennis. In het Programma Energietransitie is er ook tussen de verschillende pijlers kennisuitwisseling en werken de pijlers ook samen aan de ontwikkeling van het samenhangende energiesysteem van de toekomst. De warmtevoorziening in de regio gaat ook veel elektriciteit vragen. Netcongestie maakt regionale samenwerking in de warmtetransitie nog belangrijker. Er is op dit moment te weinig elektriciteit beschikbaar om alle gewenste plannen door te laten gaan, waardoor er in sommige wijken vertraging wordt opgelopen. In het bovenlokale en regionale bronnenonderzoek wordt de impact van een alternatieve warmtebron op het elektriciteitsnet meegenomen. ENERGIE BESPAREN Binnen de pijler ‘Warmtetransitie gebouwde omgeving’ is energie besparen een belangrijk thema.