B-3.3 Besluit B&W Rapport doelmatigheidsonderzoek afval d.d. 16-4-24

Organisatieonderdeel: Dienstverlening Behandelaar: A. van Heumen - Viguurs Telefoonnummer: Ter kennisname naar de raad Nummer beleidsproduct:

Onderwerp:

Voorstelnr. 3312 Barneveld, 29 maart 2024 Portefeuillehouder: W. Oosterwijk Op overzicht Bestaand beleid (website)

Rapport doelmatigheidsonderzoek afval

Gevraagde beslissing: 1. Kennis te nemen van het rapport onderzoek doelmatigheid afval en deze ter kennisgeving naar de Raad te sturen. 2. De bestuurlijke reactie op de bevindingen en aanbevelingen in het rapport vast te stellen en ter kennisgeving naar de Raad te sturen. 3. Kennis te nemen van de ambtelijke reactie op de bevindingen en aanbevelingen.

1. Inleiding In het coalitieakkoord 2022-2026 is opgenomen dat er tijdens de coalitieperiode een doelmatigheidsonderzoek Afval zal plaatsvinden. Het college heeft dit voornemen omgezet in een opdracht. Het betreft hier een onafhankelijk onderzoek naar de doelmatigheid van het gevoerde beleid en de inzamelingsorganisatie vanuit concerncontrol. In de afgelopen periode is dit onderzoek uitgevoerd en het rapport geschreven door adviesbureau IPR Normag. Dit is gebeurd in nauwe samenwerking met de betrokken medewerkers in de organisatie. Het rapport is door IPR Normag gepresenteerd aan de projectgroep, wethouder Oosterwijk en wethouder Pluimers en aan het team Reiniging. Het concernteam heeft een ambtelijke reactie geschreven op de bevindingen en aanbevelingen van IPR Normag. Het college heeft deze ambtelijke reactie gebruikt voor haar bestuurlijke reactie.

2. Beoogd effect a) Meetbaar effect Met dit rapport is er objectieve informatie (ook in vergelijking met andere gemeenten) opgeleverd over het afvalbeleid en -inzameling, die ons ondersteund in het maken van weloverwogen keuzes.

b) Maatschappelijk effect

Dit rapport geeft een beeld hoe de inwoner van Barneveld wordt voorzien in de afvoer van haar afval.

3. Argumenten 1.1 het betreft de uitvoering van een collegeopdracht Met het rapport is uitvoering gegeven aan het coalitieakkoord 2022-2026 1.2 het rapport voldoet aan de opdrachtformulering Met het rapport ligt er objectieve informatie over het gevoerde afvalbeleid en afvalinzameling. 2.1 De bestuurlijke reactie laat de voornemens van het college ten aanzien van om de bevindingen en aanbevelingen in het rapport zien. Met de bestuurlijke reactie geeft het college met input van de organisatie aan hoe zij opvolging gaan geven aan de bevindingen en aanbevelingen die in het rapport zijn opgenomen. 3.1 Met de ambtelijke reactie laat de organisatie zien wat zij doen met de bevindingen en aanbevelingen in het rapport.

4. Kanttekeningen

2.1 De bestuurlijke reactie is deels een procesreactie. De reactie op de bevindingen ten aanzien van prijs- en servicedifferentiatie is nog niet inhoudelijk vormgegeven, dit gebeurd in het plan van aanpak om te komen tot de nieuwe Strategienota Grondstoffen. De reden hiervoor is dat verschillende scenario’s hierin zullen worden uitgewerkt.

-2-

5. Financiën Het onderzoek is gefinancierd met beschikbaar gesteld budget.

6. Participatie en communicatie a) Participatie De input van inwoners is meegenomen door enquêtes die zijn gehouden en nog worden gehouden.

b) Communicatie

Het rapport en de bestuurlijke reactie wordt ter informatie aan de raad aangeboden (via ingekomen stukken). Daarnaast zal er een persbericht uitgaan.

7. Uitvoering Planning: De bevindingen van het rapport worden in de komende periode zoals aangegeven in de ambtelijke reactie door de organisatie omgezet in acties.

Evaluatie/controle nvt

8. Bijlagen Rapport Doelmatigheidsonderzoek afvalbeheer Barneveld Ambtelijke reactie doelmatigheidsonderzoek afvalinzameling Bestuurlijke reactie doelmatigheidsonderzoek afvalinzameling

Gemeente Barneveld Onderzoek doelmatigheid afvalbeleid Onderzoek naar de doelmatigheid van het afvalbeleid en de uitvoeringsorganisatie, inclusief aanzetten en suggesties voor toekomstige ontwikkeling

2 februari 2024

VANG Van Afval naar Grondstof

BEZOEKADRES: Waarderweg 33 kantoor b10, 2031 bn Haarlem POSTADRES: postbus 2016, 2002 ca Haarlem t 023 531 91 41, e info@iprnormag.nl, i www.iprnormag.nl

In opdracht van: Opsteller(s):

Projectnummer IPR Normag: Aantal pagina’s:

Gemeente Barneveld Drs. ing. P.M.J. de Bruin (Paul) R.H.F. Oldenhof MSc (Ruben) M. Scheutjens MSc (Margo) 101441 55

Status Conceptrapportage

Datum 11 december 2023

Eindrapportage Eindrapportage

11 januari 2024 2 februari 2024

Toegestuurd naar Ambtelijke projectgroep voor bespreking op 13 december 2023 Ambtelijke projectgroep Ambtelijke projectgroep

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

2/55

Inhoud Samenvatting conclusies

4

1 Onderzoek doelmatigheid van het afvalbeheer

7

1.1 Wat willen we met dit onderzoek bereiken?

7

1.2 Hoe is het onderzoek aangepakt?

7

2 Evaluatie van het afvalbeheerbeleid

9

2.1 Wat is onderzocht en op welke wijze?

9

2.2 Welke ambities en doelen zijn gesteld?

9

2.3 Beoordeling huidige voorzieningen en serviceniveau

10

2.4 Beoordeling van milieuprestaties

12

2.5 Doelmatigheid (kosten afvalbeheer)

19

2.6 Samenvattend overzicht doelrealisatie en doelmatigheid

22

3 Analyse van beleidsalternatieven 3.1 Wat is onderzocht en op welke wijze?

24 24

3.2 Perspectief: er zitten nog veel grondstoffen in het vat

24

3.3 Inzamelstrategieën voor een potentiële trendbreuk

25

3.4 Hoofdkeuzes ter overweging

26

4 Analyse doelmatigheid uitvoeringsorganisatie

31

4.1 Wat is onderzocht en op welke wijze?

31

4.2 Huidige situatie

31

4.3 Relevante ontwikkelingen voor team Reiniging

33

4.4 Doelmatigheid van het afvalbeheer en de uitvoering / team reiniging

34

4.5 Schaalgrootte-analyse

38

4.6 Conclusie doelmatigheid uitvoeringsorganisatie

40

5 Quick scan alternatieven uitvoeringsorganisatie

42

5.1 Wat is onderzocht en op welke wijze?

42

5.2 Relevante ontwikkelingen in het speelveld

42

5.3 Beschrijving van relevante organisatievormen

45

5.4 Regioscan: wat zijn de mogelijkheden voor Barneveld?

48

Bijlagen

50

bijlage 1

Voorziening Afvalstoffenheffing Barneveld

51

bijlage 2

Breakdown Afvalstoffenheffing begroting 2024

53

bijlage 3

Kerncijfers regio Barneveld

54

bijlage 4

Overzicht beoordeling

55

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

3/55

Samenvatting conclusies Wat is onderzocht: evaluatie van beleid en uitvoering In dit onderzoek zijn de doelmatigheid en doeltreffendheid van het huidig huishoudelijk afvalbeleid 2020 – 2024 geëvalueerd. En er worden aanzetten gegeven voor mogelijke maatregelen voor het op te stellen Strategieplan Grondstoffen 2025 -2028 Barneveld. Ook is de doelmatigheid van de eigen inzameldienst onderzocht, waarbij ook hier mogelijke alternatieve uitvoeringsmodellen worden beschreven. Is het afvalbeleid doelmatig en doeltreffend? Milieu  De doelstelling maximaal 70 kg restafval per inwoner in 2024 is niet gehaald. Er wordt circa 130 kg/inw. ingezameld met een scheidingspercentage van 70%.  De milieuprestatie van Barneveld is ten opzichte van andere gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse (licht) beter.  De hoeveelheden huishoudelijk restafval en gescheiden recyclebare grondstoffen tonen echter over de afgelopen jaren een redelijk stabiel beeld. Voor het behalen van de gestelde doelen is een trendbreuk wel noodzakelijk. Service  Inwoners wordt het gemakkelijk gemaakt om grondstoffen gescheiden aan te kunnen bieden.  Het serviceniveau van voorzieningen (de inzamelfrequentie van grondstoffen, het aantal beschikbare verzamelcontainers voor recyclebare grondstoffen) is in vergelijking met het gemiddelde van de benchmark relatief laag.

 Service omvat daarnaast ook de servicegerichtheid van de uitvoeringsorganisatie. De uitvoeringsorganisatie van Barneveld is zeer servicegericht, voelt zich verantwoordelijk voor het resultaat op straat en reageert snel op eventuele ongewenste situaties, zoals bijplaatsingen of te laat aangeboden containers.  Inwonerstevredenheid is niet recent gemeten, dus daarover kan geen uitspraak worden gedaan. Een enquête is geagendeerd voor de komende periode. Kosten  Als doel is een gelijkblijvende afvalstoffenheffing gesteld met betrekking tot de door de gemeente beïnvloedbare kosten. De afvalstoffenheffing is in de periode vanaf 2020 circa 5% gestegen. Echter als het gevolg van autonome (niet door de gemeentelijke organisatie zelf te beïnvloeden) factoren.  De hoogte van de afvalstoffenheffing van Barneveld is gelijk aan het landelijk gemiddelde. In vergelijking met andere – met Barneveld vergelijkbare gemeenten – is de afvalstoffenheffing lager dan het gemiddelde.  De doelmatigheid (kosteneffectiviteit) van het afvalbeheer is ten opzichte van gemeenten in de benchmark huishoudelijk afvalbeheer (in dezelfde hoogbouwklasse) lager dan gemiddeld. Maar ten opzichte van andere gemeenten die evenals Barneveld alleen een beleid met servicedifferentiatie hebben is de kosteneffectiviteit juist relatief groot.

Wat zijn relevante beleidskeuzes voor de toekomst? Het huidige afvalbeleid van Barneveld kenmerkt zich door servicedifferentiatie. Het wordt inwoners enerzijds gemakkelijk gemaakt met voorzieningen en hoge service om grondstoffen gescheiden aan te bieden en anderzijds lastiger door minder service en een lage inzamelfrequentie voor het aanbieden van huishoudelijk restafval. Zoals gezegd 101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

4/55

zijn de afvalbeheerprestaties (mate van afvalscheiding) in de afgelopen jaren stabiel. Het potentieel is echter groot: 83% van het huishoudelijk restafval betreft in principe recyclebare grondstoffen. Van de 130 kg/inw restafval (fijn+grof) is 95 kg/inw. grondstoffen. Door extra aandacht en inzet van communicatie en participatie verwachten wij dat zonder wezenlijke wijzigingen van het afvalbeleid enige verbetering van prestaties mogelijk is. Ook de al in gang gezette onderzoeken naar vernieuwbouw van de huidige milieustraat De Otelaar kunnen daar aan bijdragen. Voor het behalen van de gestelde doelen (maximaal 70 kg/inw. restafval) en een verdere verbetering naar een circulaire grondstoffeneconomie is een trendbreuk noodzakelijk. Deze trendbreuk kan alleen worden bewerkstelligd met meer krachtdadige maatregelen. Mede op basis van de ervaringen in praktijk betreft dit drie beleidskeuzes:  Prijsprikkel door tariefdifferentiatie (diftar). De afvalstoffenheffing bestaat uit een collectief vast deel en een individueel variabel deel afhankelijk van het aantal keer dat huishoudelijk restafval door een huishouden wordt aangeboden.  Serviceprikkel door ‘omgekeerd inzamelen’. Daarbij wordt de service op het gescheiden kunnen aanbieden en ophalen van grondstoffen aan huis vergroot, en moet het (in hoeveelheid afgenomen) restafval worden gebracht naar een ondergrondse container.

In de nieuwbouwwijk Bloemendal (1.550 woningen 2020 – 2023) wordt omgekeerd inzamelen toegepast.  Een combinatie van beide. De genoemde prijs- en serviceprikkel kunnen worden gecombineerd. Ook kan voor een gefaseerde invoering worden gekozen, waarmee stap voor stap ervaringen worden opgedaan en het begrip en draagvlak voor deze – voor Barneveld nieuwe systemen – wordt vergroot. Met deze meer krachtdadige maatregelen kan de hoeveelheid huishoudelijk restafval fors dalen (richting 30 – 40 kg/inw.) en de hoeveelheid recyclebare grondstoffen flink stijgen (richting 80 – 90% afvalscheiding). Flankerende (beleids)maatregelen zijn van belang voor een integrale beleidsaanpak en het waarborgen van de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen. Is de inzamelorganisatie van Barneveld doelmatig? Met 22.000 huishoudens is de inzameldienst van Barneveld een kleine organisatie, die op de lange termijn wellicht met schaalgroottevraagstukken te maken krijgt. De gemiddelde schaalgrootte van gemeentelijke inzameldiensten is circa 50.000 huishoudens, en van overheidsorganisaties (waarin meerdere gemeenten samenwerking) meer dan 100.000 huishoudens.  Op basis van de analyses concluderen wij dat de uitvoering van het afvalbeheer (c.q. dat team Reiniging) redelijk kostenefficiënt (doelmatig) gebeurt. Over het geheel per saldo op of rond het benchmarkgemiddelde.

Daarbij worden de prestaties vergeleken met organisaties en gemeenten met dezelfde gebiedskenmerken als Barneveld.  Maar bij verdere verdieping op onderliggende activiteiten en met name de productiviteitsanalyses zijn de prestaties over het geheel slechter dan de benchmarkgemiddelden. Wij verwachten dat de beperkte schaalgrootte van de inzamelorganisatie hieraan debet is.  Op basis van de uitgevoerde analyses van doelmatigheid en het beeld dat wij hebben van de uitvoeringsorganisatie zijn wij van mening dat team reiniging praktisch geoptimaliseerd is. Enerzijds door de inbedding in een grotere

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

5/55

uitvoeringsorganisatie, anderzijds door de praktische en hands on mentaliteit van medewerkers.  Daartegenover staan enkele kwetsbaarheden. Als gevolg van vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt (dit geldt sector breed) moet de continuïteit van de inzameldienstverlening goed geborgd worden.  En met het oog op de beoogde verder verbetering van de vang-prestaties van gemeente Barneveld moet de uitvoeringsorganisatie voldoende flexibel te zijn om in te spelen op (veranderende) wensen en eisen ten aanzien van de dienstverlening. Bijvoorbeeld nieuwe inzamelvoorzieningen, andere technieken, et cetera. Het is voor kleinere organisaties altijd een groter uitdaging om meer verschillende diensten en daarvoor ook zelf te kunnen beschikken over het benodigd materieel en andere productiemiddelen.  Op het gebied van afvalbe- en verwerking concluderen wij dat de organisatie doelmatig en doeltreffend is. Dit is het gevolg van de bredere regionale samenwerking met andere gemeenten en overheidsorganisaties bij aanbestedingen. Wat zijn eventuele alternatieve organisatiemodellen? Er zijn grofweg drie mogelijkheden voor de organisatie van inzameling van afval: A. Eigen gemeentelijk inzameldienst Dit is de huidige situatie in de gemeente Barneveld. B.

Overheid gedomineerde organisatie Dit betreft een gemeentelijk samenwerkingsverbanden, ontstaan door eigen inzameldiensten te verzelfstandigen in één gezamenlijke organisatie. Voor Barneveld zou dit kunnen betekenen a. toetreden tot een bestaande organisatie, of b. samen met andere gemeenten een gezamenlijke inzamelorganisatie oprichten. C. Uitbesteden aan de markt De gemeente transformeert tot ‘regiegemeente’ en besteedt de diverse diensten en activiteiten uit aan een of meer marktpartijen. Per organisatiemodel is de vraag of en in welke mate met deze organisatievorm invulling en een bijdrage kan worden gegeven aan de maatschappelijke doelen van de gemeente op het gebied van afval- en grondstoffen, duurzaamheid en circulariteit. Daarbij moet worden opgemerkt dat deze quick scan van uitvoeringsorganisaties bedoeld is voor de gedachtevorming in de gemeente Barneveld, met als eerste vraag of het wel of niet gewenst is om een andere organisatievorm te overwegen. En in het kader van deze quick scan zijn de eventuele mogelijkheden niet met andere partijen besproken. Toetreding tot een bestaande organisatie of samenwerken met andere gemeenten met een eigen dienst vergt uiteraard overleg en afstemming over de wederzijdse bereidheid dit verkennen.

Tot slot IPR Normag concludeert dat de doelmatigheid van het afvalbeleid in de gemeente Barneveld positief afsteekt ten opzichte van andere gemeenten met dezelfde beleidskeuzes. Ook functioneert de uitvoeringsorganisatie redelijk doelmatig. Echter de doelmatigheid van het afvalbeleid kan verbeteren, met name door het afvalbeleid verder door te ontwikkelen met diftar en/of omgekeerd inzamelen. Daarbij is wel een aandachtspunt en een vraag of de huidige relatief kleine uitvoeringsorganisatie voldoende in staat is de daarvoor benodigde aanpassingen en investeringen in inzamelvoorzieningen, materieel en andere bedrijfsfuncties (ICT, CMS, etc.) kostenefficiënt te kunnen dragen.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

6/55

1 Onderzoek doelmatigheid van het afvalbeheer 1.1

Wat willen we met dit onderzoek bereiken? Gemeenten hebben als wettelijke taak het inzamelen en verwerken van huishoudelijk afval. Deze taak vult iedere gemeente op haar eigen manier in. Ook Barneveld heeft hiervoor beleid gemaakt in het Strategieplan Grondstoffen 2020 -2024 en zet in op realisatie van de doelen in het beleid. Barneveld heeft een eigen uitvoeringsorganisatie voor het afval- en grondstoffenbeheer en heeft daardoor zowel de beleidsontwikkeling als de uitvoering binnen de eigen organisatie belegd. De gemeente Barneveld hecht eraan om haar eigen functioneren regelmatig te evalueren om haar taken nog beter uit te kunnen voeren. In het coalitieakkoord 2022-2026 is opgenomen dat er tijdens de coalitieperiode een ‘doelmatigheidsonderzoek Afval’ zal plaatsvinden. Daarnaast staat het Strategieplan Grondstoffen 2025 -2028 op de agenda om te worden opgesteld, ter opvolging van het Strategieplan Grondstoffen 2020 – 2024. Het past dus goed om op dit moment, in de tweede helft van 2023, te onderzoeken wat de huidige staat is van het afval- en grondstoffenbeleid in Barneveld en de uitvoering daarvan. Dit wordt in Barneveld bewust uitgevoerd vanuit de ‘control’ afdeling met ondersteuning van IPR Normag als onafhankelijk adviesbureau.

Evaluatie ex post Voer een onderzoek uit gericht op het beoordelen van de doelmatigheid van het huidig afvalbeleid (inclusief inzameling en verwerking) in de gemeente Barneveld. Evaluatie ex ante Geef daarbij ook zicht op alternatieve keuzes ten aanzien van het afvalbeleid (met het doel reductie restafval en meer en kwalitatief goede gescheiden recyclebare stromen) en ten aanzien van de uitvoering van de afvalinzameling en verwerking van de gemeente Barneveld. Met de uitkomsten van dit onderzoek krijgt de gemeente inzicht in het huidig functioneren en presteren van de eigen inzamelorganisaties als ook de effectiviteit van het afvalbeheerbeleid. En ten behoeve van het op te stellen Strategieplan Grondstoffen 2025 2028 Barneveld, biedt het onderzoek en deze rapportage ook handvatten, aanzetten en suggesties voor de organisatie van het huishoudelijk afvalbeheer en het afval- en grondstoffenbeleid in de toekomst.

1.2

Hoe is het onderzoek aangepakt? Het onderzoek is uitgevoerd door IPR Normag op basis van documentenanalyse en gesprekken met betrokkenen in de organisatie. Voornamelijk functionarissen van het Team Reiniging en de beleidsambtenaren. Het onderzoek kent verschillende invalshoeken, waarbij voor elke invalshoek aanpak is gevolgd.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

7/55

De invalshoeken zijn: 1. Beleidsevaluatie afvalbeheer: milieu, service en kosten 2. Analyse perspectieven en beleidsalternatieven 3. Analyse productiviteit uitvoeringsdienst (team Reiniging) 4. Quick scan alternatieve uitvoeringsorganisaties c.q. inzamelorganisaties De per invalshoek gehanteerde aanpak wordt in de betreffende hoofdstukken toegelicht.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

8/55

2 Evaluatie van het afvalbeheerbeleid 2.1

Wat is onderzocht en op welke wijze? In dit deel van het onderzoek wordt onderzocht hoe de prestaties op het gebied van milieu, service en kosten in Barneveld zich verhouden tot de door de gemeenteraad vastgestelde doelstellingen in het Strategieplan 2020-2024. Aanvullend op de kwantitatieve prestaties zijn op basis van bureauonderzoek en gesprekken met leden van de projectgroep gevoerd over de beleidsuitvoering in de afgelopen jaren. Welke maatregelen waren gepland, en zijn deze ook gerealiseerd. Voor een compleet zich op de afvalscheidingsprestatie is een Grondstoffenmonitor opgesteld waarin ook inzichtelijk wordt bij welke stromen er nog veel te winnen valt omdat dit nog bij het restafval wordt aangeboden. De grondstoffenmonitor vergelijkt de prestaties ook met belangrijke referentiegemeenten. Wat betreft de cijfers sluiten we aan bij de methodiek die ook bij de Benchmark Huishoudelijk afval gebruikt wordt. Ook is de opbouw (kostencomponenten) van de afvalstoffenheffing geanalyseerd en vergeleken met een referentiewaarden. En verder richt de evaluatie zich op gerealiseerde prestaties in de welbekende afvaldriehoek.

2.2

Welke ambities en doelen zijn gesteld? Strategieplan Grondstoffen 2020 - 2024 In het strategieplan grondstoffen 2020-2024 ‘Samen naar minder afval en betere kwaliteit grondstoffen!’ staat beschreven hoe Barneveld in de periode 20202-2024 wil zorgen voor beter afvalbeheer en hergebruik van materialen. Daarbij zijn de volgende hoofddoelen voor 2020-2024 gesteld:  Maximaal 70 kg/inw. restafval in 2024.  Kwaliteit grondstofstromen verbeteren naar < 5% vervuiling  Dienstverlening: makkelijker maken gescheiden aanbieden (grof)afval  Participatie: traject burgerparticipatie om samen te werken aan de doelstelling  Kosten: dit plan streeft naar kostenneutraliteit binnen de afvalstoffenheffing. (exclusief autonome kostenontwikkelingen). Om deze doelen te behalen zijn verschillende maatregelen per grondstofstroom opgesteld. Deze maatregelen worden in het vervolg verder toegelicht.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

9/55

2.3

Beoordeling huidige voorzieningen en serviceniveau De service wordt enerzijds beoordeeld op de "inzamelfrequentie" en het "aantal huishoudens per container", vergelijkbaar in de benchmark. Anderzijds omvat het de "servicegerichtheid van de uitvoeringsorganisatie", wat betekent dat de organisatie zich flexibel opstelt, doelgericht werkt en effectief communiceert en diensten verleent aan de burgers. De uitvoeringsorganisatie van Barneveld is zeer servicegericht, voelt zich verantwoordelijk voor het resultaat op straat en reageert snel op eventuele ongewenste situaties, zoals bijplaatsingen of te laat aangeboden containers. Daarbij kenmerkt de gemeente zich door een relatief groot buitengebied en een relatief groot aantal personen per huishouden (2,6 ten opzichte van het landelijk gemiddelde 2,1). De gemeente bedient in totaal 23.716 aansluitingen, waarvan 3.673 in hoogbouwlocaties. De gemeente Barneveld heeft de afgelopen jaren ingezet op het faciliteren en stimuleren van het aan de bron scheiden van grondstoffen. Het overzicht toont de voorzieningen die aan inwoners worden geboden. Deze voorzieningen maken het inwoners gemakkelijk(er) om recyclebare afvalstromen gescheiden aan te bieden.

Ophalen aan huis Bij inwoners in de laagbouw worden gescheiden grondstoffen aan huis opgehaald, en met een relatief hoge frequentie. Het serviceniveau (de inzamelfrequentie) is voor deze grondstofstromen hoog. Er is sprake van accomoderend beleid. De serviceniveaus op het gebied van GFT, oud papier en textiel zijn lager dan het benchmarkgemiddelde voor gemeenten in dezelfde hoogbouwklasse. Bijvoorbeeld door extra inzamelrondes voor GFT in het snoei- en bloeiseizoen. Bij textiel betreft dit 3 inzamelrondes per jaar in Barneveld tegenover 4 als benchmarkgemiddelde. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat 1

met name herdraagbaar textiel ook door andere instellingen wordt ingezameld, zoals kringloopwinkels en kerken. Het ophalen aan huis van incontinentiemateriaal vindt alleen plaats op indicatie van thuiszorg of medische behoeften. De procedure is dat mensen dit materiaal in de

1 De inzameling van textiel wordt door derden uitgevoerd.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

10/55

restafvalcontainer kunnen deponeren. De restafvalcontainer wordt regulier eens in de vier weken geleegd, met een extra leging ertussen. Deze service wordt momenteel geboden aan circa 50 adressen. De takkenroute, waarbij takken aan huis worden opgehaald, is een betaalde dienst. Daarentegen zijn het zelf afleveren van snoeiafval bij een daarvoor bestemd punt en het plaatsen van blad in de bladkorf kosteloze alternatieven voor inwoners. Het verder verhogen van de service voor grondstoffen kan worden overwogen. Tegenover deze hoge service voor grondstoffen staat een restrictief beleid voor het huishoudelijk restafval dat slechts één keer in de vier weken wordt opgehaald. Dit restrictief beleid wordt ook gevoerd voor het aan huis ophalen van grofvuil. Inwoners moeten daarvoor een afspraak maken, moeten ervoor betalen, en er is een maximum volume per keer gesteld. Kortom, het serviceniveau is restrictief voor restafval en accomoderend voor het gescheiden kunnen aanbieden van recyclebare grondstoffen.

Brengvoorzieningen Wat betreft de brengvoorzieningen wordt geconstateerd dat het aantal inzamelvoorzieningen voor oud papier en karton relatief groot is, ook in vergelijking met andere gemeenten . Zij zijn dus goed bereikbaar voor de inwoners. Dit is – in vergelijking met ge2

meenten in de benchmark – minder voor het aantal glas en textiel containers.

Barneveld biedt gratis en onbeperkte toegang tot de milieustraat. De milieustraat 5 dagen per week geopend. Op dinsdag t/m vrijdag van 09.00-16.00 en op zaterdag van 08.00-15.00. Het totaal aantal openingsuren is met 5 per week iets lager dan het gemiddelde in de benchmark. Daarentegen op zaterdag juist een ruimer openingsvenster.

2 Voor deze analyse is ook gebruik gemaakt van de Benchmark Huishoudelijk Afval peiljaar 2022.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

11/55

Tevredenheid inwoners De tevredenheid van de inwoners over de dienstverlening en het afvalbeleid in de gemeente Barneveld kan op basis van een enquête (vragenlijst, gesprekken, et cetera) worden onderzocht. Wij adviseren om voorafgaand aan het ontwikkelen van nieuw beleid in 2024 hier onderzoek naar te doen. In 2019 is er al een enquête gehouden over de afvalinzameling in Barneveld, waarop 630 mensen hebben gereageerd. Een van de vragen richtte zich op hoe inwoners de afvalinzameling in de gemeente beoordelen. Resultaten toonden aan dat 13% het als zeer goed beschouwde, 50% als goed, en 26% als voldoende. In 2024 wordt er opnieuw een bewonersonderzoek gedaan.

2.4

Beoordeling van milieuprestaties Voor een compleet zich op de afvalscheidingsprestaties in de periode 2020 - 2024 wordt de inzamelrespons per grondstofstroom inzichtelijk gemaakt. Deze grondstoffenmonitor vergelijkt de prestaties van Barneveld ook met referentiegemeenten. Wat betreft de cijfers sluiten we aan bij de methodiek die ook bij de Benchmark Huishoudelijk afval gebruikt wordt. Voordat de diverse recyclebare grondstoffen worden toegelicht, eerst de ontwikkeling van het huishoudelijk restafval.

2.4.1

Restafval Reductie van restafval door het voorkomen van restafval (preventie en afvalscheiding) is het doel. In 2022 wordt in Barneveld 15,5 kg grof en 114,8 kg fijn restafval per inwoner ingezameld. Totaal 130 kg per inwoner. Het doel van maximaal 70 kg/inw. is dus nog niet gehaald. Nb. In 2020 is sprake van een piekje als gevolg van de corona pandemie en het gevolg van meer thuiswerken en thuis verblijven. Ook de hoeveelheid gescheiden grondstoffen was in dat jaar hoger. Er vond een verschuiving plaats van afval van bedrijven, scholen en kantoren naar huishoudelijk afval. Dit is een landelijk beeld. Na de pandemie zijn de cijfers weer in lijn met de voorgaande jaren. Het restafval wordt verder niet nagescheiden met machines.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

12/55

De trend in Barneveld is licht dalend. Maar als we deze trend doortrekken naar de toekomst wordt niet verwacht dat de doelstelling maximaal 70 kg/inw. in 2024 gehaald wordt. Ten opzichte van het landelijk gemiddelde presteert Barneveld beter. De volgende grafiek toont de positie van Barneveld ten opzichte van alle gemeenten in Nederland. Circa 100 gemeenten zamelen minder huishoudelijk restafval dan Barneveld in.

In vergelijking met andere gemeenten in de stedelijkheidsklasse 4 (landelijk gemiddeld 140 kg/inw.) is de prestatie van Barneveld wel beter. Maar er is ook een best practice gemeente waar nog slechts 20 kg/inw. wordt ingezameld. Dit was in 2022 de gemeente Horst aan de Maas. Deze gemeente en past tariefdifferentiatie toe met een betaalzak en zamelt de meeste grondstoffen met een hoge frequentie aan huis in. Groente-, fruit- en etensresten worden bijvoorbeeld maximaal 104 keer per jaar ingezameld, en er zijn op straatniveau brengdepots ingericht voor tuinafval. Bovendien wordt naast bronscheiding van PMD aanvullend nagescheiden . 3

2.4.2

Groente-, Fruit- en Tuinafval (GFT) De volgende maatregelen om GFT inzameling te optimaliseren zijn beschreven in het strategieplan. Een aantal maatregelen is (nog) niet uitgevoerd. Beoordeling thema GFT Maatregel in Strategieplan 2020 - 2024 Gratis verstrekken van bakjes/zakjes voor het scheiden van gf-afval in de keuken Adoptievoorzieningen (= door vrijwilligers beheerd) voor gf-afval bij de appartementen Takken/ snoeihout route in het voorjaar Project wormenhotel Voedselverspillingscampagne

Beoordeling



  

Toelichting Bakjes beschikbaar gesteld voor inwoners die zich hiervoor hebben aangemeld. De respons (aantal aanvragen) was beperkt. De promotie ervan door de gemeente was bescheiden. Wel gerealiseerd, maar gestopt, omdat het eigenaarschap niet altijd duidelijk was. Gerealiseerd met behulp van vrijwilligers Niet gerealiseerd

Lid van samen tegen voedselverspilling + campagne #afvalscheidendoejezo  Uitgevoerd en afgerond,  Gestart maar niet afgerond en  Niet gestart of niet afgerond 

De grafiek toont de inzamelrespons van GFT. In 2022 is 133 kg GFT per inwoner gescheiden. De inzamelrespons bedraagt 79%. Ten opzichte van het landelijk gemiddeld en het gemiddelde van gemeenten in stedelijkheidsklasse 4 een redelijke prestatie. Daarbij moet wel worden vermeld dat er sprake is van een redelijk gelijkblijvend niveau. Er

3 Sinds 2023 is aanvullend nascheiden (in combinatie met bronscheiden van PMD) niet meer mo-

gelijk als gevolg van strikte eisen aan verwerkers door Nedvang (Afvalfonds) aan de administratieve en fysieke scheiding van na te scheiden restafval.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

13/55

is geen duidelijke trend die verdere verbetering aankondigt. Er zit nog zo'n 35 kg/inw. GFT in het huishoudelijk restafval dus er is meer mogelijk. Aan de hand van deze prestatie wordt geconcludeerd worden dat de genomen maatregelen geen duidelijke trendbreuk hebben veroorzaakt. Zoals gezegd zijn niet alle voorgenomen maatregelen uitgevoerd, die mogelijk nog wel een extra impuls kunnen geven aan het scheiden van GFT. Het nog niet gescheiden GFT betreft voor een groot deel juist etensresten die nog vaak bij het restafval worden gedaan. Meerssen was de best presterende gemeente in 2021. Deze diftargemeente (18.828 inw, 17% hoogbouw) zamelt GFT 26 keer per jaar in met minicontainers. Verzamelcontainers zijn beschikbaar voor alle hoogbouw en er wordt geen variabel tarief op GFT geheven. Aangezien Meerssen geen eigen milieustraat heeft, wordt er veel gebruik gemaakt van deze voorzieningen. 2.4.3

Oud papier en karton De volgende maatregelen om OPK inzameling te optimaliseren zijn beschreven in het strategieplan. De genoemde maatregel is uitgevoerd. Beoordeling thema OPK Maatregel in Strategieplan 2020 - 2024 Beoordeling Toelichting Onderzoek uitvoeren naar de haalbaarheid van een ‘ja- sticker’ voor Stickers gratis beschikbaar via de gemeentelijke het tegengaan van papierverspilling (ongelezen huis-aan-huis bladen  website en reclamemateriaal)  Uitgevoerd en afgerond,  Gestart maar niet afgerond en  Niet gestart of niet afgerond

In 2022 is 48 kg/inw. oud papier ingezameld. In het huishoudelijk restafval zit nu nog zo'n 10 kg herbruikbaar OPK. 82% van het OPK wordt apart gehouden. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Barneveld (Gem.SHK4) 58 kg per inwoner ingezameld. Best practice van Nederland in 2021 is de gemeente De Wolden met 73 kg OPK per inwoner. Deze diftargemeente met servicedifferentiatie (24.374 inw, 14% hoogbouw) zamelt OPK in met minicontainers in een frequentie van 12x per jaar. De inzameling gebeurt in samenwerking met verenigingen die de beladers leveren. Ook voor OPK geldt dat het soort inzamelmiddel sterk prestatie-bepalend is. Gescheiden inzamelen aan huis met minicontainers levert verreweg de hoogste respons. Het aantal kilo's oud papier en karton (OPK) per inwoner in 2022 is lager dan in de periode toen de inzameling in samenwerking met vrijwilligers werd uitgevoerd. Nb. Gemeente Barneveld heeft besloten om de inzameling van oud papier en karton (OPK) door vrijwilligers te stoppen. Dit is een ontwikkeling die bij veel gemeenten in heel Nederland plaatsvindt met name vanwege de veiligheid en beschikbaarheid van vrijwilligers. In 2021 kregen alle 24 oud papier inzamelende verenigingen een vergoeding op basis van hun gemiddelde 101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

14/55

verdiensten in de jaren 2018, 2019 en 2020. Ook is besloten welke verenigingen meedoen aan de nieuwe activiteiten en welke aan de afbouwregeling. Dit betekent dat verenigingen, scholen en kerken uit de gemeente ook kerstbomen, snoeiafval kunnen inzamelen, zwerfafval opruimen, repair cafés organiseren en artikelen over afvalscheiding kunnen publiceren. Voor de verenigingen die deelnemen aan de nieuwe activiteiten geldt 2022 als overgangsjaar. Zij ontvangen hetzelfde bedrag als in 2021, tenzij ze meer verdienen met de nieuwe activiteiten. Verenigingen die meedoen aan de afbouwregeling ontvangen in 2022 50% van het bedrag dat ze in 2021 ontvingen. In 2023 ontvangen ze nog eens 25% van het bedrag uit 2021. In juli 2025 wordt besloten of en hoe de tijdelijke regeling wordt voortgezet. De totale subsidie per jaar voor deze regeling bedraagt €130.000,-, inclusief de afbouwregeling.

2.4.4

Glas In het Strategieplan Grondstoffen 2020-2024 zijn geen maatregelen opgenomen om glasinzameling te optimaliseren. In 2022 is 18 kg (verpakkings)glas per inwoner gescheiden ingezameld. Rekening houdend met de tijdelijke toename gedurende de corona-periode is sprake van een gelijkblijvende trend. De inzamelrespons van 78% is relatief laag. Landelijk hebben producentenorganisaties 90% scheiding van verpakkingsglas als doel afgesproken met het Rijk. Volgens de beschikbare sorteeranalyses zit er nog circa 5 kg/inw. glas in het huishoudelijk restafval. Verbetering is mogelijk. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Barneveld (Gem.SHK4) 24 kg per inwoner ingezameld. Traditioneel zamelen gemeenten als Wassenaar en Bloemendaal veel glas in. De best presterende gemeente in 2021 was gemeente Bergen (NH) met 41 kg glas per inwoner. Deze gemeente met servicedifferentiatie (29.839 inw, 29% hoogbouw) zamelt glas in met (ondergrondse) verzamelcontainers in een dichtheid van 1 container per 422 huishoudens. Kanttekening: er komt in verhouding veel glas vrij huishoudens in Bergen (NH).

2.4.5

Textiel In het strategieplan zijn geen maatregelen genomen om de inzameling van textiel te optimaliseren. Nu wordt 1,7 kg Textiel per inwoner gescheiden en zit nog circa 3,1 kg textiel in het restafval. Een scheidingspercentage van 35% is vrij laag. Textiel is een waardevolle stroom zowel in financieel opzicht (hoge waarde per ton) als ook en milieubelasting. Het voorkomen dat textiel in het restafval belandt en wordt verbrand levert een zeer hoge CO2 reductie op.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

15/55

Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Barneveld (Gem.SHK4) 5 kg per inwoner ingezameld. De best practice is dezelfde stedelijkheidsklasse is de gemeente Cranendonck. Deze gemeente heeft 7 plekken waar textiel gratis ingeleverd wordt. 2.4.6

Plastic verpakkingsafval, blik en drinkpakken (PMD) De volgende maatregelen om GFT inzameling te optimaliseren zijn beschreven in het strategieplan. Beoordeling thema PMD Maatregel in Strategieplan 2020 - 2024 Voorlichtingscampagne ter bevordering van kwaliteit ingezameld pmd/welles-nietes lijst. Uitvoeren van kwaliteitscontroles 100-100-100 challenge: 100 huishoudens zetten zich gedurende 100

Beoordeling  

Toelichting Campagne #afvalscheidendoejezo 2 verschillende sorteeranalyses

 Niet uitgevoerd, na navraag bij andere gemeenten. dagen in voor 100% minder restafval  Uitgevoerd en afgerond,  Gestart maar niet afgerond en  Niet gestart of niet afgerond

In 2022 is 34 kg/inw. PMD gescheiden ingezameld. Een lichte trendmatige stijging ten opzichte van de vorige beleidsperiode tot en met 2019. De inzamelrespons bedraagt 68% wat betekent dat nog 32% van het PMD met het huishoudelijk restafval wordt verbrand. Dit is circa 16 kg/inw. per jaar. Ten opzichte van de landelijke gemiddelden is de prestatie in Barneveld goed te noemen. Het landelijk gemiddelde in 2022 bedraagt 22 kg/inw. per jaar. In gemeenten in de stedelijkheidsklasse van Barneveld is dit 30 kg/inw. per jaar. Hierbij moet worden opgemerkt dat het landelijk gemiddelde een enigszins vertekend beeld geeft omdat met name grote gemeenten zoals Amsterdam en Rotterdam PMD niet gescheiden inzamelen maar uit het ingezamelde restafval laten nascheiden. Een belangrijke factor bij de gescheiden inzameling van PMD betreft de kwaliteit. Conform het acceptatieprotocol van Nedvang mag maximaal 15% stoorstoffen aanwezig zijn. Indien er meer stoorstoffen aanwezig zijn vindt (deel)afkeur plaats. Voor deze (deel)afkeur ontvangt de gemeente geen inzamelvergoeding van Nedvang (Afvalfonds) in 2023 bedraagt deze € 245,- per ton. Voor PMD wordt er bij de overslag een globale scan gedaan van de afgeleverde vracht PMD. Tijdens dit proces worden grote stoorstoffen uitgesorteerd; als het aantal stoorstoffen te hoog is, wordt de gehele lading afgekeurd.

De onderstaande grafiek toont de afkeurpercentages voor Barneveld. Hoewel deze nog steeds onder de 5% afkeur blijven, zijn ze gestegen van 0,8% in 2022 naar 3,0% in 2023, waardoor de noodzaak van een gerichte focus op kwaliteit wordt benadrukt. Een afkeurpercentage van 3% is overigens

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

16/55

relatief laag. Afkeur PMD Bruto PMD (totaal in ton)

Afkeur PMD (totaal in ton)

Bruto PMD (kg/inwoner)

Afkeur PMD (kg/inwoner)

Afkeurpercentage

2022

2056,68

15,95

33,95

0,26

0,8%

2023 t/m november

1837,32

54,42

30,33

0,90

3,0%

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

17/55

2.4.7

Luiers In het Strategieplan Grondstoffen 2020-2024 is de volgende maatregel afgesproken. Beoordeling thema Luiers Maatregel in Strategieplan 2020 - 2024 Beoordeling Toelichting Optimalisatie van de luierinzameling, onder voorwaarde dat er meer Actie luierpakket + media aandacht, promotie duidelijkheid bestaat over de recyclebaarheid (en daaraan gerelateerde  luiercontainers. milieuwinst) van de gescheiden ingezamelde luiers  Uitgevoerd en afgerond,  Gestart maar niet afgerond en  Niet gestart of niet afgerond

In Barneveld zijn voorzieningen voor de gescheiden inzameling van luiers waarmee in de afgelopen jaren tot en met 2022 circa 3 kg/inw. is ingezameld. Er wordt 25% gescheiden. In het restafval bevindt zich nog 9,5 kg/inw. luiers. Gescheiden inzameling van luiers vindt in steeds meer gemeenten plaats. De beschikbare recyclingcapaciteit is echter nog beperkt, en zal naar verwachting in de komende 2 tot 4 jaar flink toenemen. Diverse initiatieven voor nieuwe recyclinginstallaties zijn vergevorderd. Met de genoemde maatregel in het Strategieplan volgt Barneveld deze ontwikkelingen op de voet. Wegwerpluiers die verwerkt worden in de proefinstallatie bij de ARN, waarbij capaciteitsuitbreiding momenteel beperkt is, vragen om alternatieve benaderingen. Daarom heeft de gemeente Barneveld een innovatieve aanpak gericht op preventie geïntroduceerd. Twintig huishoudens kregen de gelegenheid om gedurende drie maanden een compleet wasbaar luierpakket uit te proberen. Bij een succesvolle proefperiode konden zij het pakket aanschaffen, wat in 10 gevallen is gebeurd. Deze actie genereerde aanzienlijke media-aandacht, inclusief interviews met gebruikers en verslaggeving in lokale kranten. Op dit moment zijn er nog 10 pakketten beschikbaar voor huishoudens die willen experimenteren zonder direct tot aanschaf over te gaan.

De respons op deze aanpak is positief, en de pakketten worden regelmatig uitgeleend. In 2022 werd in Nederland gemiddeld 0,9 kg per inwoner aan luiers en incontinentiemateriaal apart ingezameld. Dit cijfer is berekend over de 38 gemeenten die hiervoor cijfers hebben aangeleverd in de benchmark. Analyse van het restafval laat zien dat er gemiddeld nog 9,3 kg per inwoner in het restafval zit (n = 128). De best presterende gemeente is een diftargemeente in hoogbouwklasse D en zamelde 8,8 kg per inwoner in. 2.4.8

Overige grondstoffen Ongeveer 82% van het grof afval wordt (voornamelijk op de milieustraat) gescheiden ingezameld. De 71 kg gesorteerd grove grondstoffen per inwoner, zoals de 23 kg grof tuinafval, kan worden gerecycled. De trend is dalend, terwijl het aantal bezoeken aan de milieustraat in de afgelopen jaren is toegenomen. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Barneveld 136 kg per inwoner ingezameld. Het gebruik en de

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

18/55

prestaties van de gescheiden inzameling van grondstoffen via het milieubrengstation is een aandachtspunt. Milieu brengstation In 2017 ontving de milieustraat in Ottelaar 59.400 bezoekers, en dit aantal steeg naar 68.072 in 2019. In hetzelfde jaar werd een onderzoek uitgevoerd naar de locatie van de milieustraat, inclusief eventuele mini-milieustraten. Hieruit bleek dat de reistijden vanuit verschillende kernen in de gemeente Barneveld binnen normale grenzen vielen. Desondanks zijn de openingstijden van de milieustraat aanzienlijk verruimd om beter beschikbaar te zijn. In 2021 heeft de raad een besluit genomen om budget beschikbaar te stellen voor de renovatie van de milieustraat. 2.4.9

Kwaliteit van de gescheiden ingezamelde recyclebare grondstoffen Als doel in het strategieplan 2020 – 2024 “2024 ‘Samen naar minder afval en betere kwaliteit grondstoffen!” is als doel maximaal 5% vervuiling van de ingezamelde grondstoffen. Het waarborgen van kwaliteit van de grondstofstromen is belangrijk om recycling mogelijk te maken en sluit aan bij het huidige doel om maximaal 5% vervuiling te hebben. Dit begint met een controle op kwaliteit, waarbij het efficiënt is om deze controles direct bij het inzamelen uit te voeren. Voor veel recyclebare grondstoffen worden door recyclingbedrijven steeds strenger eisen gesteld aan de kwaliteit van het aangeleverde materiaal. Hoe zuiverder de grondstof, des te beter zijn de recyclingmogelijkheden. Bijvoorbeeld: de maximale vervuilingsgraad van GFT was jaren 5% maar inmiddels gaan de eisen eerder richting 3%. Sinds de GFT bij een andere verwerker wordt aangeleverd wordt er door de verwerker regelmatig steekproeven uitgevoerd, conform overeenkomst. In gemeente Barneveld worden (bron: benchmark) incidenteel controles uitgevoerd op de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen.

2.5

Doelmatigheid (kosten afvalbeheer) In deze paragraaf wordt de doelmatigheid c.q. de kosten van het (huishoudelijk) afvalbeer van de gemeente Barneveld onderzocht. We kijken daarbij naar de totale kosten. Dit gebeurt op twee wijzen:  Op basis van een analyse en vergelijking van de afvalstoffenheffing.  De doelmatigheid van het huishoudelijk afvalbeheer ten opzichte van referentiegemeenten in de benchmarkt huishoudelijk afvalbeheer. In hoofdstuk 3 wordt verder ingezoomd op de doelmatigheid van de eigen inzameldienst.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

19/55

2.5.1

Afvalstoffenheffing De volgende grafiek toont het gemiddeld tarief per huishouden in de periode 2017 tot en met 2022 gebaseerd op de data van RWS. Dit betreft het gemiddeld tarief per huishuishouden), waarin de tarieven voor eenpersoons en meerpersoonshuishoudens zijn verwerkt. De afvalstoffenheffing in Barneveld ligt in de afgelopen jaren boven het landelijk gemiddelde (6 tot 7%), maar is in 2022 op het landelijk ge-

Gemiddeld tarief per huishouden

houden (Barneveld 2022 € 291,- per € 350 Barneveld

€ 310

Nederland

€ 270 € 230 € 190 € 150

2017

2018

2019

2020

2021

2022 Bron: RWS 2022

middelde uitgekomen.

De volgende grafiek toont de afvalstoffenheffing van Barneveld en referentiegemeenten op basis van stedelijkheidsklasse (4, weinig stedelijk) en met hetzelfde inzamelsysteem (niet-diftar) en tariefsysteem (aantal personen). Afvalstoffenheffing van de gemeente Barnveld bevindt zich rond het gemiddelde. €400

Tarief per huishoudenl

€350 €300 €250 €200 €150 €100 €50 €-

Barneveld Bron: RWS 2022 (bewerking IPR Normag)

Ook vergeleken met verschillende stedelijkheidsklasse met gemeenten met een eigen

€400 €350 €300 €250 €200 €150 €100 €50 €-

Barneveld (€ 291,-)

Rijssen-Holten Ameland Peel en Maas Noordenveld Assen s-Hertogenbosch Maashorst/Landerd Súdwest Fryslân Dantumadiel Weststellingwerf Noardeast-Fryslân Tytsjerksteradiel Dijk en Waard/Langed. Dijk en… Amstelveen Texel Sliedrecht Groningen Rhenen Veendam Zoetermeer Alphen a/d Rijn Breda Dongen Leiden Moerdijk Katwijk Utrecht Borsele Dronten Terneuzen Rotterdam Purmerend Amsterdam Almere Oegstgeest Maassluis Leiderdorp Voorschoten

Heffing per huishouden

inzameldienst is het tarief net iets onder het gemiddelde van € 299.

Bron: RWS 2022 (bewerking IPR Normag)

Zie voor een toelichting op de voorziening van Barneveld in de afvalstoffenheffing begroting bijlage 1 en een breakdown van de afvalstoffenheffing begroting in bijlage 2.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

20/55

2.5.2

Benchmark kosteneffectiviteit van het afvalbeleid Kosteneffectiviteit toont de verhouding tussen de kosten van het afvalbeheer in relatie tot de prestatie. Om de kosteneffectiviteit te beoordelen zijn de kosten en prestaties van Barneveld vergeleken met de kosten en prestaties van andere gemeenten in de benchmark . Daarbij wordt ook het afvalbeleid per gemeente aangegeven (zie legenda). 4

* Bron: Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2022) bewerkt door IPR Normag (gemeente Barneveld toegevoegd)

In de grafiek worden de gemeenten met een hoge kosteneffectiviteit links onderin weergegeven. Zij hebben de minste hoeveelheid restafval (kernprestatie Milieu) tegen de laagste afvalbeheerkosten. De gemeenten met een lage kosteneffectiviteit rechts bovenin. De grafiek geeft weer dat gemeente Barneveld een lager dan gemiddelde kosteneffectiviteit van het afvalbeheer heeft. Maar ten opzichte van andere gemeenten in die evenals Barneveld alleen een beleid met servicedifferentiatie hebben (de grijze bolletjes) is de kosteneffectiviteit juist relatief groot. Het zijn vooral de gemeenten met een verder doorontwikkeld afvalbeleid (sterkere sturing met prijsprikkels/diftar of een combinatie van service- en prijsprikkels) die een betere kosteneffectiviteit tonen. Toelichting. In de grafiek omvatten de afvalbeheerkosten alle kosten die gemoeid zijn met de gemeentelijke zorgplicht, bestaande uit de inzamelkosten, overslag- en transportkosten,

4 Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2022), Rijkwaterstaat.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

21/55

verwerkingskosten, en overige afvalkosten (waaronder beleidskosten, voorlichting, handhaving en perceptiekosten). Deze kosten worden (meestal) verrekend in de afvalstoffenheffing. Kwijtschelding, btw-compensatie en kosten voor zwerfafval en bedrijfsafval maken geen deel uit van deze kosten. Om die reden zijn de gepresenteerde afvalbeheerkosten lager dan de totale kosten uit de begroting van de afvalstoffenheffing. Gemeente Barneveld heeft meegedaan aan de benchmark voor gemeentelijke en verzelfstandigde inzamelorganisaties. Deze benchmark beperkt zicht slechts tot de kosten direct verbonden aan de uitvoering. In de benchmark voor gemeenten worden alle kosten van het gemeentelijk afvalbeheer meegenomen. Om vergelijking met de benchmark voor gemeenten mogelijk te maken heeft IPR Normag op basis de afvalstoffenheffing begroting (2024) de te vergelijken afvalbeheerkosten voor Barneveld bepaald. Totaal € 248,- per huishouden.

2.6

Samenvattend overzicht doelrealisatie en doelmatigheid Het overzicht toont de gestelde (hoofd)doelen en overige maatregelen, en de mate waarin deze zijn behaald c.q. uitgevoerd. Beoordeling Ambities uit Strategieplan 2020 - 2024 Ambities uit Strategieplan 2020 - 2024 1 Maximaal 70 kg restafval per inwoner per jaar in 2024 (verbetering t.o.v. 2018: 126 kg)

Beoordeling 

Toelichting Niet gehaald. Niveau blijft stabiel, trendbreuk noodzakelijk

2 Kwaliteitsverbetering van ingezamelde grondstoffen, vooral GFT en PMD, voor bijdrage aan circulaire economie. Maximaal 5% vervuiling.



Kwaliteitcijfers niet van alle stromen bekend

3 Meer nadruk op afvalpreventie, bewustwording rond verpakkingsafval en verminderen van voedselverspilling



Minimale aandacht in campagne #afvalscheidendoejezo

4 Kostenneutraliteit: beleid mag niet leiden tot aanzienlijke kostenverhogingen voor afvalstoffenheffing



Totale afvalstoffenheffing stijgt met circa 5% (sinds 2020), ten delen veroorzaakt door gewijzigd beleid.

5 Behoud huidige dienstverleningsniveau en bewonerstevredenheid (min. 65% positieve beoordeling)



Dienstverleningsniveau ongewijzigd en bewonerstevredenheid (nog) niet uitgevoerd

7 Verbetering toegankelijkheid milieustraat voor grof huishoudelijk afval, overweging toevoeging kringloopactiviteiten



Toegankelijkheid milieustraat is geregeld door openingsuren, geen pauzes meer.

8 Samenwerking met lokale organisaties en ondernemers voor gemeenschappelijke ambities (o.a. repaircafé's, kringloopinitiatieven, milieu(educatie)organisaties)



Behaald door inzet vrijwilligers die voorheen OPK inzamelden

9 Omgekeerd inzamelen bij nieuwbouw



Doorgevoerd in nieuwbouwwijk Bloemendal (circa 1.550 woningen)



Niet doorgevoerd

10 Meer inzet van toezicht en handhaving (inventariseren probleemgebieden en extra inzet van BOA’s)

 Uitgevoerd en afgerond,  Gestart maar niet afgerond en  Niet gestart of niet afgerond

Milieu  De doelstelling maximaal 70 kg restafval per inwoner in 2024 is niet gehaald.  De milieuprestatie van Barneveld is ten opzichte van andere gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse (licht) beter.  De hoeveelheden huishoudelijk restafval en gescheiden recyclebare grondstoffen tonen echter over de afgelopen jaren een redelijk stabiel beeld. Voor het behalen van de gestelde doelen is een trendbreuk wel noodzakelijk. Service  Inwoners wordt het gemakkelijk gemaakt om grondstoffen gescheiden aan te kunnen bieden. Het serviceniveau van voorzieningen is in vergelijking met het gemiddelde van de benchmark relatief laag.  Wat betreft de maatregelen voor de grondstofstromen zijn deze evenmin volledig behaald of geïmplementeerd.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

22/55

 Inwonerstevredenheid is niet gemeten, dus daarover kan geen uitspraak worden gedaan.  Als doel is een gelijkblijvende afvalstoffenheffing gesteld met betrekking tot de door de gemeente beïnvloedbare kosten. De afvalstoffenheffing is in de periode vanaf 2020 circa 5% gestegen. Echter als het gevolg van autonome (niet door de gemeentelijke organisatie zelf te beïnvloeden) factoren.  De hoogte van de afvalstoffenheffing van Barneveld is gelijk aan het landelijk gemiddelde. In vergelijking met andere – met Barneveld vergelijkbare gemeenten – is de afvalstoffenheffing lager dan het gemiddelde.  De doelmatigheid (kosteneffectiviteit) van het afvalbeheer is ten opzichte van gemeenten in de benchmark huishoudelijk afvalbeheer (in dezelfde hoogbouwklasse) lager dan gemiddeld. Maar ten opzichte van andere gemeenten die evenals Barneveld alleen een beleid met servicedifferentiatie hebben is de kosteneffectiviteit juist relatief groot. Tot slot is de samenwerking met lokale organisaties/ondernemers voor gemeenschappelijke doelen is behaald. Vooral door de hernieuwde relatie met verenigingen en vrijwilligers die voorheen bij de inzameling van OPK zijn betrokken.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

23/55

3 Analyse van beleidsalternatieven 3.1

Wat is onderzocht en op welke wijze? In dit onderdeel van het onderzoek is op basis van een analyse van de huidige situatie, het verbeterpotentieel per grondstofstroom en de verhouding tot de gestelde doelen onderzocht waar de meeste ruimte voor verbetering ligt voor Barneveld. Daarbij is een quick scan uitgevoerd naar kansrijke beleidskeuzes en de te verwachten gevolgen op het gebied van service, milieuprestatie of kosten. Het resultaat is een verkenning op hoofdlijnen, niet een exacte doorrekening van een beleidsscenario. Een overzicht van beleidsalternatieven is wel een belangrijke bron voor een gestructureerde dialoog in het kader van een nieuwe strategienota.

3.2

Perspectief: er zitten nog veel grondstoffen in het vat Gemeente Barneveld laat periodiek de samenstelling van het (fijn) huishoudelijk restafval onderzoek. Op basis van deze sorteeranalyses wordt onderzocht welke en hoeveel recyclebare grondstoffen nog niet worden gescheiden en in het huishoudelijk restafval worden terechtkomen. Het volgende overzicht

kg/inwoner aandeel Grondstoffen GFT OPK Glas Textiel PMD Luiers Grondstof KCA

35,5 10,4 5,1 3,1 16,2 9,1 15,8 0,2

31%

tie van het restafval door

Rest

19,5

17%

meer en betere scheiding

Grondstof

95

83%

geeft aan dat 83% van het huishoudelijk restafval in principe recyclebare grondstoffen zijn. Er is dus een groot potentieel voor verdere reduc-

van grondstoffen. In theo-

9% 4% 3% 14% 8% 14% 0%

rie zou nog slechts 19,5 kg/inw. restafval ingezameld worden. Dit is dus zonder grof restafval wat in de huidige situatie 15,5 kg/inw. bedraagt. De grondstoffen in het huishoudelijk restafval worden nu dus verbrand. Afvalverbranding is kostbaar onder meer doordat het Rijk een afvalstoffenbelasting heft bij verbranding. Deze heffing zal in 2024 al richting € 40,- per ton gaan. Dat betekent dat door de genoemde grondstoffen niet scheiden, alleen al ruim € 200.000,- per jaar aan belasting 5

wordt betaald. Een belangrijke opmerking moet worden gemaakt bij deze analyse. Gemeente Barneveld heeft alleen sorteeranalyses laten uitvoeren van het restafval van (ondergrondse)

5 5.700 ton grondstoffen in restafval x € 40,- afvalstoffenbelasting.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

24/55

verzamelcontainers bij appartementencomplexen en een bij restafval van kliko’s in het buitengebied. De samenstelling van het huishoudelijk restafval dat met minicontainers aan huis wordt ingezameld is niet onderzocht. Dit is echter wel de groot deel van het afvalaanbod. Geadviseerd wordt daarom in periodiek ook (of wellicht juist) het restafval bij laagbouw met minicontainers te laten onderzoeken. Dan ontstaat een zuiverder beeld. IPR Normag verwacht overigens dat de conclusie dat er een groot potentieel daarbij niet zal veranderen. Conclusie: er zitten nog veel grondstoffen in het huishoudelijk restafval. Bij het ontwikkelen van nieuwe beleid is de uitdaging hoe deze grondstoffen uit het restafval te krijgen. Hiervoor worden in de volgende paragraaf suggesties ter overweging gegeven.

3.3

Inzamelstrategieën voor een potentiële trendbreuk Afvalbeheer is meer dan inzamelen alleen Om de doelstellingen op het gebied van reductie restafval en meer recyclebare grondstoffen te bereiken heeft gemeente Barneveld verschillende (beleids)instrumenten tot haar beschikking om inwoners te verleiden om bewust met afval en grondstoffen om te gaan.  Service. De gemeente stuurt door middel van service en het beschikbaar stellen van voorzieningen voor restafval en grondstoffen. Bijvoorbeeld door het zo makkelijk mogelijk maken om grondstoffen gescheiden aan te kunnen bieden en juist wat meer restrictief voor het aanbieden van restafval.  Prijs. Het bieden van een prijsprikkel (diftar) is een instrument om het aanbiedgedrag van afval te sturen. Het bieden van prijsprikkels, zoals een beloning of een lagere afvalstoffenheffing voor het scheiden van grondstoffen, of juist het extra moeten betalen voor het aanbieden van minder gewenste afvalstromen. Ongeveer de helft van de gemeenten in Nederland past gedifferentieerde tarieven toe voor het aanbieden van restafval.  Communicatie. Met goede voorlichting worden de inwoners wegwijs gemaakt in de beschikbare inzamelstructuur of over de mogelijkheden om hun afvalaanbod te verminderen. In het verleden was communicatie rond huishoudelijk afval primair gericht op voorlichting over waar en wanneer afval kan worden aangeboden.

Inmiddels is communicatie veel meer gericht op gedragsbeïnvloeding, waarbij diverse typen instrumenten en communicatiekanalen kunnen worden ingezet. Gedragswetenschap en marketing gaan daarbij hand in hand. Communicatie omvat

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

25/55

naast deze voorlichting ook de bewustwording van inwoners van het duurzaamheid belang ervan én het bevorderen van de motivatie om bij te willen dragen aan een duurzame samenleving.  Handhaving. Sluitstuk van goede communicatie over afvalscheiding en de geboden service- en prijsprikkels is de handhaving ervan. Als norm voor een optimaal resultaat worden deze instrumenten onderling gebalanceerd ingezet. IPR Normag adviseert daarom om bij de ontwikkeling van het nieuwe afval- en grondstoffenbeleid aandacht te geven aan deze genoemde beleidsinstrumenten.

3.4

Hoofdkeuzes ter overweging Het huidige afvalbeleid van Barneveld kenmerkt zich door servicedifferentiatie. Het wordt inwoners enerzijds gemakkelijk gemaakt met voorzieningen en hoge service om grondstoffen gescheiden aan te bieden en anderzijds lastiger door minder service en een lage inzamelfrequentie voor het aanbieden van huishoudelijk restafval. We zien dat de (milieu)prestaties redelijk stabiel blijven. Door extra aandacht en inzet van communicatie en participatie verwachten wij dat zelfs zonder wezenlijke wijzigingen op het gebied van service en prijsprikkels enige verbetering van de prestaties mogelijk is. Ook de al in gang gezette onderzoeken naar vernieuwbouw van de huidige milieustraat De Otelaar kunnen daaraan bijdragen. Maar een trendbreuk die wel gewenst is zal daarmee niet worden bewerkstelligd. Als we uitgaan van deze ‘startsituatie’ dan ziet IPR Normag de volgende beleidskeuzes relevant voor Barneveld waarmee de gewenste trendbreuk mogelijk wel gerealiseerd kan worden : 6

 Prijsprikkel door tariefdifferentiatie  Serviceprikkel door ‘omgekeerd inzamelen’  Een combinatie van beide Daarnaast is er een groot aantal andere keuzes en maatregelen die kunnen bijdragen aan verdere reductie van restafval en meer en kwalitatief betere scheiding van recyclebare grondstoffen. Zoals maatregelen voor het waarborgen van de kwaliteit van recyclebare grondstoffen, actieve ‘preventieve’ handhaving door de inzet van afvalcoaches. Het inzetten van een ‘mobiele milieustraat’ die periodiek op standplaatsen beschikbaar is en waar inwoners in kleinere hoeveelheid recyclebare grondstoffen zoals AEEA, EPS, hout, ijzer, batterijen, et cetera kunnen aanbieden. En nog meer, maar voor deze evaluatie ‘ex ante’ richten we ons op de mogelijkheden waarmee een substantieel effect mag worden verwacht.

6 Nascheiding wordt als mogelijk toekomstscenario niet meegenomen in dit rapport. De te verwachten extra

bijdrage aan milieuprestatie richt zich op uitsluitend het (relatief weinige) PMD dat zich nog in het restafval bevindt. De gewenste trendbreuk zal hiermee niet worden behaald.

101441 – Doelmatigheidsonderzoek Afvalbeheer gemeente Barneveld Eindrapport 2 februari 2024

26/55

3.4.1

Tariefdifferentiatie

7

Diftar, een afkorting voor tariefdifferentiatie, waarbij door een huishouden (individueel) wordt betaald per keer of per hoeveelheid restafval die wordt aangeboden. Formeel gezegd is diftar een systeem met geïndividualiseerde gedifferentieerde tarieven bij de gescheiden inzameling van afval- en grondstoffen. In Nederland zijn de meest voorkomende vormen van diftar:  Diftar op basis van volume en frequentie. Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het aantal ledigingen en het volume van de container van het aangeboden afval.  Diftar op basis van een ‘betaalde zak’ ook wel ‘dure zak’ genaamd. Inwoners mogen hun restafval alleen aanbieden in speciale afvalzakken die zij daarvoor moeten kopen. Bij het handmatig inzamelen met zakken moet wel rekening gehouden worden met de (gemaximeerde) arbeidsbelasting van de inzamelaars,  Diftar op basis van gewicht (en frequentie). Het tarief dat een inwoner moet betalen is afhankelijk van het gewicht van het aangeboden restafval en (indien van toepassing) het aantal keer dat het aangeboden wordt.  Diftar op basis van volume. Inwoners kunnen kiezen tussen een kleine of grote minicontainer voor het huishoudelijk restafval dat aan huis wordt opgehaald. Hoe kleiner het volume van de gekozen restafvalcontainers, des te lager het (vaste) tarief dat de gemeente daarvoor per jaar in rekening brengt.