B-1.6 Memo B&W inzake aanpak energiearmoede d.d. 31-5-22.pdf
Tekst van het document
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
Memo Datum: 18 mei 2022 Onderwerp:
Ter attentie van:
Afzender:
Aanpak Energiearmoede Gemeenteraad College van B&W
Aanpak energiearmoede 1. Inleiding De stijging van de gasprijs heeft het thema energie armoede hoog op de agenda geplaatst. Gemeenten spelen een belangrijke rol in de aanpak. Dat geldt voor het toekennen van toeslagen voor het lenigen van acute financiële nood en het adviseren van bewoners voor het nemen van ‘snelle’ energiemaatregelen. Maatregelen met betrekkelijk lage kosten die toch kunnen bijdragen aan minder energiekosten. De uitvoering van de financiële ondersteuning ligt vooral bij de afdeling Sociaal Domein. De advisering over de energiemaatregelen bij afdeling Ruimtelijke ontwikkeling. Daarnaast zijn er verschillende maatschappelijke partijen die een rol kunnen en willen spelen in de signalering van problemen en de advisering van de doelgroepen. een aantal van hen heeft op 14 maart jl een overleg gehad met de gemeente. Het verslag is bijgevoegd in bijlage 2. Deze memo geeft inzicht in de verantwoordelijkheden, acties en stakeholders bij de aanpak van energie armoede in de gemeente Barneveld. 2. Aanleiding Energiearmoede is geen nieuw begrip, maar de aanpak hiervan is recent urgenter geworden. Aanleiding voor dit plan van aanpak is het feit dat de gasprijs tot maart 2022 aan het stijgen was. De oorzaak lag in eerste instantie bij het dichtdraaien van de gaskraan in Groningen en de te krappe reserves van gas in Nederland.
In maart zijn daar ook de sancties tegen Rusland en onzekerheden op de markt bijgekomen waardoor de gasprijs op dit moment voor consumenten meer dan 2 keer zo hoog is als een jaar geleden.
Figuur 1: Ontwikkeling gasprijs Naast, en mede door de stijgende gasprijs is er sprake van toegenomen inflatie. Bijna al ons voedsel, transport en onze activiteiten zijn direct of indirect verbonden met fossiele brandstoffen. Prijsstijgingen op dat gebied zorgen dus ook voor algehele inflatie.
1
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
Figuur 2: ontwikkeling inflatie De combinatie van energiekosten en stijgende prijzen knelt het hardst bij huishoudens met een laag inkomen, die zich geen of nauwelijks extra kosten kunnen veroorloven. Daarnaast hebben zij weinig (financiële) ruimte om zelf energiebesparende maatregelen te treffen. 3. Energie armoede Energie armoede is een relatief begrip en daarom lastig te definiëren. Je kunt in een groot eigen huis wonen, maar door de energiekosten in financiële problemen komen en je kunt met een beperkt inkomen in een klein huurhuis wonen maar door goede isolatie, zonnepanelen en energiezuinig gedrag nauwelijks energiekosten hebben. Daarbij heeft de één het energiecontract voor jaren vast staan, en de ander een variabel contract dat fluctueert met de energieprijzen. TNO heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar energie armoede en komt de volgende omschrijving: “We spreken van energiearmoede wanneer een huishouden onvoldoende toegang heeft tot goede energievoorzieningen in huis.” Het gaat er bij TNO dus om dat mensen te maken hebben met energie armoede als ze om welke redenen dan ook geen gebruik kunnen maken van de energievoorziening die ze nodig hebben. In de huidige situatie is vooral het financiële aspect dat zorgt voor urgentie.
Daarom hanteren we in dit plan van aanpak de definitie van CE Delft in ‘Energiearmoede in de energietransitie’: “Huishoudens die te maken hebben met energiearmoede, hebben moeite met het betalen van hun energierekening en/of kunnen niet investeren in energiebesparende maatregelen.” Zeker om de korte termijn gaat het om het niet kunnen betalen van de energie rekening. Op de (middel)lange termijn komen ook de investeringen in energiemaatregelen in beeld. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt tussen relatief kleine investeringen als ledlampen, tochtstrips, radiatorfolie en zo nodig raamfolie. Daarnaast zijn er de gedragsaspecten als korter douchen, thermostaat lager etc. Deze maatregelen worden in hoofdstuk 6 uitvoeriger beschreven. Grotere investeringen als isolatie, warmtepomp en zonnepanelen komen in hoofdstuk 7 aan bod. Landelijke cijfers (BZK onderzoek) geven een indicatie waar energie-armoede speelt: • 75% woont in een sociale huurwoning • 12% woont in een particuliere huurwoning • 13% is eigenaar-bewoner van een koopwoning
2
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Van die huishoudens zit 40% in de bijstand en is 40% met pensioen. Het zijn vaak eenpersoonshuishoudens en met name eenoudergezinnen. De doelgroep woont zelden in huizen gebouwd na 1980, met name in woningen gebouwd tussen 1950 – 1970. TNO onderscheidt 3 dimensies van de focus op de doelgroep: • (relatief) laag inkomen • slechte kwaliteit woning • hoge uitgaven voor energie Barneveld wijkt af van de landelijke cijfers. In Barneveld is het aandeel sociale huurwoningen 19,2% van het woningbestand. Landelijk is dat 28,8%. Het percentage koopwoningen ligt op 67,5% terwijl dat landelijk 57,1% is. Het is dus ook waarschijnlijk dat in Barneveld het onderscheid tussen sociale huur, particuliere huur en eigenaar bewoner anders ligt dan bij het landelijk gemiddelde. Het CBS schat dat ongeveer 6% van het aantal huishoudens in Barneveld te maken krijgt met een laag inkomen in combinatie met hoog gasverbruik. Barneveld kent 22.681 huishoudens, waarvan volgens het CBS dus 1.361 risico lopen op energie armoede. (Bron: CBS via waarstaatjegemeente.nl) 4. Actuele situatie Landelijk wordt het probleem van de ‘dreigende’ energie armoede onderkend.
Dat was al eerder het geval omdat er een tweedeling dreigde te ontstaan als gevolg van het feit dat veel huishoudens met enig vermogen en een eigen huis in staat zijn om te investeren in energiemaatregelen en huurders afhankelijk zijn van hun verhuurder. Woningstichting Barneveld werkt aan de verduurzaming van haar woningbestand. De woningstichting heeft de ambitie om de komende 10 jaar ongeveer 1.000 woningen te verduurzamen naar een label A. Te beginnen bij complexen waar woningen gemiddeld het laagste label hebben. Dat zijn meestal C, D of E. Lager dan E komt bijna niet voor omdat WSB al langer bezig is met het plaatsen van dubbel glas en spouwmuur isolatie. Als de WSB die ambitie haalt, betekent het dat 80% van haar bezit over 10 jaar label A heeft. Bij verduurzaming van woningen is WSB overigens afhankelijk van de instemming van minimaal 70% van de huurders voor zij een blok kunnen gaan aanpakken. De wet bepaalt namelijk dat als ten minste 70 procent van de huurders binnen een ‘bouwkundige eenheid’ van minimaal tien woningen vrijwillig instemt met het renovatievoorstel het voorstel geacht wordt redelijk te zijn. Vindt een huurder ondanks die meerderheid dat het voorstel in zijn geval toch niet redelijk is, dan ligt het initiatief bij hem om binnen acht weken de rechter te vragen een oordeel te geven over de redelijkheid van het voorstel.
De urgentie als gevolg van de extreme stijging van de gasprijs is dit najaar duidelijker geworden en sinds de Russische inval in Oekraïne vergroot. Enkele voorbeelden van het aanbod van de energiemaatschappijen geven dit aan: • Een gezin met 4 kinderen in een hoekwoning uit de jaren-50 krijgt een voorstel voor 500 € maandlasten energie (maart 2022). • Een gezin met één kind in een tussenwoning uit de jaren-90: krijgt voorstellen voor maandlasten die variëren van 478 € tot 686 € (maart 2022). • Een eénpersoons huishouden op een klein appartement uit de jaren 90 krijgt een voorstel voor maandlasten van 266 € (maart 2022). Een gemiddeld huishouden betaalde in 2019, 220 € aan maandelijkse energiekosten. De Rijksoverheid heeft enkele maatregelen genomen die de eerste nood kunnen verzachten. Generieke belastingkorting Per 1 juli 2022 wordt een belastingverlaging verwacht die € 400 korting moet opleveren voor huishoudens met een gemiddeld energieverbruik. Deze korting bestaat uit: • De btw op stroom en gas per 1 juli 2022 voor 6 maanden verlaagd van 21% naar 9%. Dit scheelt een gemiddeld huishouden ruim € 150 • Daarnaast komt een extra korting op de belastingen voor energie in 2022. Huishoudens en bedrijven betalen daardoor € 265 (inclusief btw) minder belasting.
Daarbij wordt uitgegaan van een jaarlijks gemiddeld verbruik van een huishouden van 1.170 m3 gas en 2.384 kWh elektriciteit. Eénmalige toeslag Huishoudens met een inkomen op of net boven het sociaal minimum krijgen eenmalig € 800 extra om de hogere energierekening te betalen. Dit geld ontvangen zij via de gemeente. De uitvoering is in 3
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Barneveld reeds in gang gezet. Een deel van de huishoudens heeft de energietoeslag al, op basis van de gemeentelijke administratie ontvangen. Zij die dat niet hebben gekregen maar wel in aanmerking denken te komen kunnen dat doen via een aanvraag. Het aanvraagformulier en meer informatie staat op de website: barneveld.nl/energietoeslag. Inwoners die eerder contactgegevens hebben achtergelaten via het contactformulier hebben een mail ontvangen. Budget voor energiemaatregelen Gemeenten krijgen op basis van het geschatte aantal inwoners met energie armoede budget voor energiemaatregelen bij die doelgroep. Voor Barneveld is dat €300.000. Dit bedrag is inmiddels ontvangen door de gemeente Barneveld. Wat deze maatregelen kunnen betekenen voor een gemiddeld huishouden met een energiecontract dat in maart 2022 is afgesloten laat het onderstaande rekenvoorbeeld zien: Oude gemiddelde maandbedrag huishoudens
Maandbedrag nieuwe contract
Jaarbedrag op basis van het nieuwe contract
Belastingverlaging per 1 juli 2022
Toeslag voor huishoudens (net boven) minimum
Jaarrekening gas en elektra na aftrek toeslagen en belastingverlaging
Maandbedrag gas en elektra na aftrek toeslagen en belastingverlaging
220 €
550 €
6600 €
400 €
800 €
5400 €
450 €
Figuur 3: Rekenvoorbeeld Het rekenvoorbeeld laat zien dat er sprake kan zijn van een verdubbeling van de kosten per maand, ook met de steun die door het Rijk wordt geboden. Energiemaatregelen kunnen het leed enigszins verzachten. Onderstaand in figuur 4 staat een overzicht van de maatregelen en de kosten. Als je de kosten van een nieuwe koelkast en ledlampen er van af trekt leveren deze maatregelen gezamenlijk zo’n 750 € op jaarbasis op. Veel huishoudens met een krap budget zullen al zuinig zijn met energie waardoor dit maximum meestal niet aan de orde zal zijn. Desondanks blijft het belangrijk om mensen op de mogelijkheden te wijzen, onder het motto “Alles wat bijdraagt helpt mee”. Onderstaand overzicht geeft inzicht in de maatregelen die op korte termijn genomen kunnen worden:
Figuur 4: Maatregelen, kosten en opbrengsten Conclusie
4
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Voor een bepaalde groep in de samenleving ontstaat acute financiële nood. Deze nood wordt slechts ten dele geledigd door de bijdragen en belastingmaatregelen van het Rijk en de snel te nemen energiemaatregelen. 5. Aanpak De aanpak van energie armoede kent drie fases. • Fase 1: Urgente maatregelen In deze fase is vooral aandacht voor de eerste financiële nood en algemene communicatie rond energiebesparing. • Fase 2 Energie advies met ‘makkelijke maatregelen’ Met behulp van energie coaches krijgen bewoners op eigen verzoek informatie over snel te nemen en betaalbare energiemaatregelen. • Fase 3 structurele energiemaatregelen In deze fase gaat het vooral om verduurzamen van woningen. 5.1. Fase 1: Urgente maatregelen Sinds september 2021 staat energie armoede bij de gemeente op de agenda. Het thema betrof in eerste instantie huishoudens die niet mee zouden kunnen komen in de energietransitie en hoe die zouden kunnen worden bijgestaan. Nadat in het najaar de dreiging van een snel stijgende gasprijs in zicht kwam is een team gevormd met medewerkers van sociaal domein, duurzaamheid en het energieloket. Zij hebben op 14 maart 2022 een aantal maatschappelijke partners uitgenodigd om met hen te spreken over energie armoede.
Dit plan van aanpak is mede gebaseerd op dit gesprek en een gesprek met gespreksvoerders van het sociaal domein die met de doelgroep contact hebben. In beide gesprekken werd de urgentie verder benadrukt. Als acties voor de komende maanden stellen wij het volgende voor: Uitkeren energietoeslag De energietoeslag biedt een eenmalige toeslag voor lage inkomens met als doel enige compensatie te bieden voor de sterk gestegen energieprijzen. De energietoeslag wordt beschikbaar voor minima die voldoen aan de voorwaarden. Er wordt niet getoetst of er daadwerkelijk sprake is van gestegen energieprijzen bij het betreffende huishouden. De energietoeslag komt boven op de generieke maatregelen die voor alle huishoudens zijn getroffen (verlagen energierekening met € 400 per jaar in geval van gemiddeld verbruik, het verlagen van de BTW op energie per 1 juli). De energietoeslag kan op twee manieren worden verstrekt: - Ambtshalve (huishoudens waarvan de inkomensgegevens en bankrekeningnummer bij de gemeente bekend zijn) - Via een aanvraag. Het budget dat de gemeente vanuit het Rijk ontvangt is gekoppeld aan de verdeelsleutel voor bijzondere bijstand. Het budget wordt via de algemene uitkering beschikbaar gesteld met de meicirculaire. Dit budget betreft € 1.250.000 Doelgroep De doelgroep bestaat uit inwoners met een laag inkomen tot een bepaald inkomenspercentage.
Hieronder vallen uitkeringsgerechtigden, gebruikers van minimaregelingen, werkende minima, ondernemers die een uitkering levensonderhoud ontvangen op grond van het Bbz, senioren met enkel AOW (ook AIO ontvangers) en ook deelnemers aan een schuldhulpverleningstraject. • Vanuit de KWIZ armoedemonitor heeft de gemeente een beeld van de doelgroep huishoudens met een inkomen tot 110% (4%) van de bijstandsnorm en het aantal huishoudens tussen 110130% (1,7%). Dit laatste hebben we helaas niet uitgesplitst naar 120 en 130%. Met het huidige aantal huishoudens zou dit betekenen dat er sprake is van 1.476 (tot 110%) en 391 (110-130%) = 1.867 huishoudens. • Volgens de CBS armoedescan (cijfers 2019) zouden er in Barneveld 1.700 zijn met een inkomen tot 120% van de toepasselijke bijstandsnorm. Het geschatte budget voor de energietoeslag biedt ruimte voor het verstrekken van € 800 aan 1.568 tot 1.658 huishoudens.
5
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Naast de toeslag blijft ook de individuele bijzondere bijstand een mogelijkheid voor huishoudens voor aanvullend maatwerk. De kans bestaat dat een aantal huishoudens hier gebruik van gaat maken, zeker wanneer zij maandbedragen van € 500 – € 600 hebben. Dit zal drukken op de post voor bijzondere bijstand en minimaregelingen. Wel is bij deze individuele bijzondere bijstand sprake van een toets op draagkracht en het daadwerkelijk aanwezig zijn van hoge energielasten. Hiermee weten we dat dit budget daadwerkelijk terechtkomt bij huishoudens die getroffen worden. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de toeslagen ligt bij Sociaal Domein. Communicatie Via de Barneveldse Krant, sociale media, website, verspreiding van folders en maatschappelijke partners worden ‘gemakkelijk te nemen’ energiemaatregelen gepubliceerd zodat inwoners en ondernemers vast zelf aan de slag kunnen gaan. Daarbij wordt huis aan huis een folder verspreid met de genoemde informatie. Deze folder komt ook beschikbaar aan alle partijen die in contact staan met de doelgroep. 5.2. Fase 2: Energie advies met ‘makkelijke maatregelen’ Hebben inwoners eenmaal steun ontvangen dan wordt de behoefte gepeild aan de wijze waarop zij ondersteund willen worden. Hebben ze geen behoefte aan advies, willen ze alleen schriftelijke informatie ontvangen of een energiecoach aan huis.
De energiecoach komt aan de deur en bespreekt de energienota en het energiegebruik. Hij/zij kijkt naar de mogelijkheden voor besparing, geeft tips voor energiezuinig gedrag en biedt aan om radiatorfolie aan te brengen, de lampen te vervangen door ledlicht, tochtstrips aan te brengen, de verwamingsketel op 60 te zetten etc. Dit alles in goed overleg met de bewoner. Woningeigenaren kunnen ook een vervolgadvies krijgen over meer structurele maatregelen. Om de meer dan duizend risicohuishoudens te bereiken moeten zogenaamde energiecoaches worden ‘opgeleid’ die bereid zijn tegen een vrijwilligersvergoeding bewoners die dat willen te bezoeken. Het zou mooi zijn als de coaches uit de doelgroep zelf afkomstig zijn. Voor de opleiding en organisatie van de energiecoaches en benodigde materialen zal het budget van €300.000 worden benut. De verantwoordelijkheid ligt bij team duurzaamheid. Het idee is om de groep energiecoaches in de maanden mei en juni te werven en op te leiden en hen vervolgens in de maanden augustus tot en met oktober bezoeken te laten uitvoeren. De gemeente zoekt een externe partner om dit traject uit te voeren. Naast een benadering per huishouden wordt in samenwerking met de woning corporatie gekeken naar mogelijkheden voor een aanpak per blok.
Wanneer in een buurt of straat sprake is van meerdere woningen met gebrekkige isolatie kan daar gekeken worden naar de mogelijkheid voor een collectieve aanpak. Deze aanpak past binnen de plannen van de warmtevisie. 5.3. Fase 3: structurele energiemaatregelen Op de langere termijn is het zaak de verduurzaming van de woningvoorraad te versnellen. De gemeente stimuleert dat via een brede isolatiecampagne, de Woningstichting wil de komende 10 jaar 80% het woningbestand verduurzaamd hebben. Verwacht wordt dat ook vanuit het Rijk steun komt voor het verduurzamingsprogramma. In een aantal gevallen zal ook de blok, straat of wijk aanpak pas op de langere termijn gerealiseerd kunnen worden. We proberen dit te combineren met de aanpak vanuit de warmtevisie. 6. Financiële en personele consequenties
Inkomsten Post
Bedrag €
Budget energiemaatregelen middellange termijn Budget energietoeslag Totaal
Afdeling 300.000 1.254.937 1.554.937
6
Ruimtelijke ontwikkeling Sociaal Domein
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Uitgaven Energietoeslag bij maximale benutting (800€ x 1658) Energiemaatregelen middellange termijn, 500 woningen (?) • Werven en opleiden energiecoaches • Begeleiden energiecoaches • Materialen • Witgoedactie (?) Bijzondere bijstand Personele inzet Projectleider financiële ondersteuning Afhandeling financiële ondersteuning Bemensing telefoon Administratieve ondersteuning Dataverzameling Databeheer
1.326.400
Sociaal Domein
300.000
Ruimtelijke Ontwikkeling
p.m.
Sociaal Domein
p.m.
Sociaal Domein
Projectleider energie bij energie armoede
p.m.
Ruimtelijke ontwikkeling
Opleiding energiecoaches Energiecoaches Begeleiding energiecoaches
p.m.
Website, Krant, social media Totaal Saldo
p.m. 1.626.400 -71.463
Ruimtelijke ontwikkeling/exte rn Communicatie
7
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Bijlage 1 Geografische spreiding potentiële energie armoede gemeente Barneveld Afbeelding 1 Percentage huishoudens met hoogste 50% gas en laagste 25% inkomen.
Afbeelding 2: Energierekening >8% van het inkomen Afbeelding 3: Energielabels E - G
8
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
Afbeelding 4: Inventarisatie energietoeslag
Tabel 1 Overzicht potentiële energie armoede per
9
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
Buurt Aantal woninge n 55
Percentag e woningen met gegevens hiervoor 57
Percentage huishouden met: Hoogste 50% gas, laagste 25% inkomen
Percentage woningen met gegevens hiervoor2
.
57
Percentage huishoudens met: Energierekenin g 8% of meer van inkomen .
10
64
.
64
.
Harselaar-Oost
15
12
.
12
.
Harselaar-West
10
Buitengebied De Glind
90
51
.
51
.
De Glind
105
55
.
55
.
Buitengebied kootwijk
75
43
.
43
.
Kootwijk
55
87
.
87
.
Blankenhoef
75
91
.
91
.
Buitengebied Terschuur Haarkamp
270
51
.
51
.
285
89
17
89
12
Prinsessenwijk
130
82
16
82
14
terschuur
195
88
14
88
15
De Lors
945
91
12
91
11
Centrum Voorthuizen
310
74
11
74
6
De Wheem
565
88
11
88
9
Buitengebied Barneveld De Valk
645
35
10
35
14
270
61
9
61
7
Garderen
530
78
9
78
10
Stroe
260
86
9
86
9
Vogelbuurt
450
80
8
80
9
Kootwijkerbroek
555
77
8
77
6
Zwartebroek
300
85
8
85
7
Oldenbarneveld
1 005
88
7
88
8
Rootselaar-West
1 600
88
7
88
7
Vliegersveld
620
66
7
66
5
Buitengebied Kootwijkerbroek Buitengebied Voorthuizen Zeeheldenwijk
1 050
45
7
45
15
675
51
7
51
16
320
82
7
82
6
De Koot
365
86
6
86
5
Buitengebied Garderen
345
51
6
51
12
Componistenwijk
530
70
6
70
4
Centrum Barneveld
1 020
65
5
65
3
Staatsliedenwijk
655
64
5
64
5
Roeleneng
185
86
5
86
7
Buitengebied Zwartebroek Rootselaar-Oost
220
63
5
63
9
595
94
4
94
3
Buitengebied Achterveld De Briellared
.
.
.
10
.
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Buitengebied Stroe
305
55
4
55
7
De Maat
545
93
3
93
4
De Vaarst
995
93
2
93
5
Norschoten
1 280
92
2
92
2
Kootwijkerbroek-west
135
81
2
81
3
De Burgt
1 455
91
1
91
2
Veller
1 165
82
1
82
1
Blankensgoed
240
87
1
87
1
De Kromme Akker
260
93
1
93
2
De Steenkamp
155
97
1
97
3
11
Samen tegen energiearmoede versie 20220518 Bijlage 2 Verslag bijeenkomst partners
12
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
13
Bijlage 3: Spread communicatie financiële bijstand
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
15
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
16
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
Bijlage 4: Flyer bij de beschikking energietoeslag
17
Samen tegen energiearmoede versie 20220518
18