Wmo-raad - Advies Verordening beslistermijn schuldhulpverlening, 29 december 2020.pdf

Wmo-raad Barendrecht E-mail: info@wmo-raadbarendrecht.nl Website: www.wmo-raadbarendrecht.nl Postadres: Van der Meulenstraat 46 2992 KM Barendrecht

Aan:

College van Burgemeester en Wethouders Postbus 501 2990 EA Barendrecht

Betreft:

Advies Verordening beslistermijn schuldhulpverlening

Barendrecht, 29 december 2020

Geacht College, Op 11 november jongstleden ontvingen wij uw verzoek om advies inzake de aangepaste verordening schuldhulpverlening als gevolg van een wetswijziging per 1 januari aanstaande. Wij danken u voor dit verzoek. Ten aanzien van een wijziging die van wetswege wordt opgedragen, kunnen wij in beginsel niet negatief adviseren. De wetswijziging betreft echter een maximale beslistermijn en we brengen graag een aantal zaken onder uw aandacht.

Achtergrond De wetswijziging komt voort uit een onderzoek van de Nationale Ombudsman, waarnaar u in uw begeleidend schrijven aan de adviesraad ook verwijst. De Nationale Ombudsman ziet weliswaar dat gemeenten de schuldhulpverlening verbeteren, maar heeft toch ook nog zorgen over de toegang daartoe: "Het moet sneller en beter. Uit allerlei onderzoeken blijkt dat schulden, zeker voor gezinnen met kinderen, schadelijk zijn. Gemeenten moeten zich dat aantrekken." ‘Ook vindt de ombudsman het zorgelijk dat bijna de helft van de deelnemende gemeenten geen exacte cijfers kon verstrekken. Van Zutphen: "Niet-meten is niet-weten. Cijfers zijn noodzakelijk om goed zicht te hebben op de aard en de omvang van de schuldenproblematiek. Niet alleen voor verantwoording en evaluatie, maar ook voor toegankelijke en effectieve dienstverlening aan de burger." Hij roept daarom gemeenten op om beter te registreren. Daarnaast vindt de ombudsman dat gemeenten moeten kijken naar de oorzaken van en de oplossingen voor de uitval in het toegangsproces. Ze moeten zich proactief en 'inclusief' opstellen om te voorkomen dat burgers afhaken. Gemeenten moeten beslissingen op schrift stellen en motiveren.

Tot slot is het urgent om de toegang tot schuldhulpverlening voor zelfstandigen op korte termijn te verbeteren.’1 Als adviesraad kennen wij voldoende voorbeelden waarbij juist de aanvrager een rol heeft in een langere doorlooptijd van een aanvraag. Immers, om een aanvraag te kunnen beoordelen moet deze compleet zijn, dus inclusief de benodigde documenten. Juist het verzamelen van deze documenten zijn niet zelden een groot obstakel voor mensen die een aanvraag indienen voor schuldhulpverlening.

1

Overgenomen van: www.nationaleombudsman.nl. Geraadpleegd: 29 december 2020. Advies Verordening beslistermijn schuldhulpverlening, 29 december 2020 Wmo-raad Barendrecht, www.wmo-raadbarendrecht.nl Pagina 1 van 4

Maar zeker ook op het gebied van schuldhulpverlening hebben wij reeds vaker geattendeerd op de psychosociale problematiek die zich kan voordoen bij mensen met problematische schulden. Het gaat dan bijvoorbeeld om aantasting van cognitieve vermogens als gevolg van langdurige of zware vormen van stress. Zaken en acties die op zichzelf eenvoudig lijken en waartoe de aanvrager in principe ook de vaardigheden heeft, kunnen in dergelijke omstandigheden toch moeilijk te realiseren zijn. Het is niet zonder reden dat juist in het vakgebied van schuldhulpverlening gewezen wordt op het belang van stress-sensitief werken (Nadja Jungmann, 2020) en het belang van goede coaching bij het (weer) onder controle krijgen van de eigen (financiële) situatie (o.a. mobility mentoring). Ook is schuldhulpverlening niet mogelijk als de aanvrager geen of onvoldoende inkomen of vermogen heeft. Dat klinkt logisch, maar levert in de praktijk nog wel eens problemen op. Mensen met problematische schulden hebben mogelijkerwijs hun administratie niet (volledig) op orde en ontvangen door verschillende oorzaken wellicht niet alle toeslagen en andere vormen van inkomensondersteuning waarop zij op basis van hun situatie wel recht hebben. Het is daarom van belang dat zo snel mogelijk na de eerste intake óók in gang gezet wordt op welke wijze de aanvrager redelijkerwijs aan de voorwaarden voor een aanvraag voldoet.

Dit kan bijvoorbeeld door ondersteuning van een schuldhulpmaatje. Tegelijkertijd kent u ongetwijfeld zelf ook situaties waarin op het gebied van schuldhulpverlening een dergelijke aanvraag eerder te laat dan te vroeg wordt gedaan. Problemen zijn dan al sterk verergerd waardoor het moeilijker is om (weer) overzicht te krijgen of men meldt zich pas bij de gemeente als een huisuitzetting of inbeslagname inmiddels reëel zijn. Het water staat zogezegd al behoorlijk aan de lippen en snelle actie is nodig. Een beslistermijn van acht weken, zoals u in de nieuwe verordening voorstelt, is daarom alles behalve gewenst, maar in veel gevallen behoorlijk ‘krap’. De praktijk leert dat het niet te krap is, maar wel dat mensen gedurende het aanvraagproces gemakkelijk afhaken, ook als dat op basis van de situatie niet gewenst of logisch is. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer de aanvrager niet overziet hoe hij een specifiek document moet verkrijgen of niet begrijpt wat precies van hem verwacht wordt.

Recht doen Een formele beslistermijn van maximaal acht weken is wat ons betreft een prima randvoorwaarde, maar ook een smalle benadering van het proces. Advies 1)

Het proces zou vooral aantoonbaar ingericht moeten zijn om zo snel en goed mogelijk een besluit te (kunnen) nemen dat recht doet aan de situatie. Dit is belangrijker dan een formele deadline.

Recht doen aan de situatie is iets anders dan ‘rechtmatigheid’. De gemeente heeft bewijsstukken nodig om zijn taak goed – waaronder ook rechtmatig – uit te voeren. Maar als het recht op schuldhulpverlening vanwege het ontbreken van een bewijsstuk niet kan worden bepaald, kan dergelijke ondersteuning wel – of misschien zelfs júist wel – nodig zijn. Advies 2)

De gemeente moet vanuit zijn zorgplicht alles in het werk stellen om ervoor te zorgen dat de aanvrager de juiste documenten bijeenkrijgt.

Vlotte tussenstappen Advies 3)

Wij adviseren in het proces op te nemen dat steeds binnen zeer korte tijd na het ontvangen van documenten ten behoeve van een aanvraag wordt geacteerd. Dat wil zeggen: zodra een deel van de documenten is ontvangen, wordt binnen – bijvoorbeeld – drie werkdagen gereageerd met daarin vermeld welke documenten nog nodig zijn om een besluit te kunnen nemen. Dit bevordert de doorlooptijd – belangrijker dan een formele deadline – en vergroot de kans op een volledige aanvraag die recht doet aan de situatie.

Overzichtelijk proces Advies 4)

Breng – naar voorbeeld van de VNG – schematisch in kaart hoe de stappen verlopen in het proces tot definitief besluit en communiceer dit. Breng daarin aan dat a) de gemeente binnen drie werkdagen (aanvullend) reageert welke documenten of

Advies Verordening beslistermijn schuldhulpverlening, 29 december 2020 Wmo-raad Barendrecht, www.wmo-raadbarendrecht.nl Pagina 2 van 4

informatie eventueel nog ontbreken en b) op welke wijze de gemeente kan ondersteunen bij het verkrijgen van de benodigde informatie (bijvoorbeeld door een schuldhulpmaatje in te schakelen). Zorg ervoor dat medewerkers van de gemeente proactief naar dit schema handelen.

Voorwaardelijk besluit Gedurende een dergelijk proces ontstaat een moment waarop de beoordelaar redelijkerwijs – en daarin dient ruimte te worden gegeven aan de professionele bekwaamheid van beoordelaars; gebruik daartoe narratieve verantwoording – vermoedt dat de aanvraag recht doet aan de situatie, ondanks dat één of meerdere documenten nog ontbreken. Bij het beoordelen van het recht op bijstand wordt dit reeds toegepast. Advies 5)

Neem in het besluitvormingsproces de mogelijkheid van een voorwaardelijk besluit op, zoals dit bij het beoordelen van het recht op bijstand kan worden gedaan. Belangrijke, eerste acties kunnen dan al in gang gezet worden, terwijl ontbrekende bewijsstukken nog worden aangeleverd.

Verordening als sluitpost U vraagt ons om formeel advies over aanpassing van deze verordening. Wij attenderen u erop dat u op 14 januari 2020 een nieuw voorstel voor schuldhulpverlening en minimabeleid met de commissie samenleving heeft besproken, maar wat door de aanwezige gemeenteraadsleden toen niet besluitrijp is geacht. Wij hebben u aangeboden om hierin te willen meedenken en wij wijzen u op ons advies van 18 oktober 2019, waarin de nodige zaken reeds staan vermeld. Wat ons betreft had een formele aanpassing van de verordening eerder een sluitpost van een aangepast beleidsplan kunnen of zelfs moeten zijn. Wij adviseren de overwegingen en adviezen van de Nationale Ombudsman op dit onderwerp nadrukkelijk mee te nemen in de (door)ontwikkeling van het nieuwe beleidsplan schuldhulpverlening. Advies 6)

Wij zijn ons bewust van het effect van (de gevolgen van) het coronavirus op de gemeentelijke organisatie. Met name ook schuldenproblematiek en inkomensvraagstukken vergden als gevolg hiervan de nodige tijd en aandacht. Dit heeft invloed gehad op het uitblijven van een gewijzigd plan schuldhulpverlening. Wij spreken daarom vooral de hoop en het vertrouwen uit om begin 2021 alsnog een solide beleidsplan te ontwikkelen. Wij adviseren daarbij de uitgangspunten van stress sensitief werken te betrekken, evenals de adviezen van de Nationale Ombudsman, de adviezen uit ons advies van 18 oktober 2020, de aanbevelingen van de Commissie Samenleving van 14 januari 2020 en onze adviezen van 29 december 2020.

Voorbereiding In dat licht attenderen wij u (nogmaals) op de mogelijkheid om relatief goedkoop mensen (al dan niet met een uitkering) in twee jaar tijd op te leiden tot zogenoemde sociaal financieel dienstverleners. Zij kunnen werkervaring opdoen als vrijwillige schuldhulpmaatje en over twee jaar duurzaam uitstromen als professioneel sociaal financieel dienstverlener binnen onze gemeente of elders. Zeker gelet op het feit dat in 2023 de schuldhulpverlening in Barendrecht opnieuw moet worden aanbesteed, is dat een aantrekkelijke voorbereiding op dit moment. Wellicht zijn juist mensen die problematische schulden hebben (gehad) in het bijzonder geschikt om anderen in dit proces bij te staan.

Zelfrespect als doel In dit laatste advies van dit jaar, refereren wij aan ‘het goede voornemen’ dat wij op 2 januari 2020 hebben uitgesproken. De samenleving is fundamenteel ontwricht doordat het beschermen en bevorderen van zogenoemd zelfrespect (zijnde: gezond zelfvertrouwen en eigenwaarde, dus in relatie tot de ander) stelselmatig (en decennialang) niet is meegenomen in het sociaal beleid. Maar niet zonder reden noemt psychoanalyticus Paul Verhaeghe het verlies aan zelfrespect ‘misschien wel het ergste dat een mens op psychosociaal vlak kan overkomen’ (Identiteit, 2012) en benoemde de meest invloedrijke politiek-filosoof John Rawls het bevorderen van zelfrespect het meest wezenlijke dat we als samenleving zouden moeten organiseren (o.a. A Theory of Justice, 1971). En tot slot: om mensen (weer) intrinsiek gemotiveerd te laten zijn, zijn op basis van de zogenoemde zelfdeterminatietheorie drie elementen cruciaal: (gevoel van) verbondenheid, competentie en autonomie. Advies Verordening beslistermijn schuldhulpverlening, 29 december 2020 Wmo-raad Barendrecht, www.wmo-raadbarendrecht.nl Pagina 3 van 4

Advies 7)

Geef het aanvraagproces zodanig vorm dat het optimaal bijdraagt aan herstel van zelfrespect en als meer specifieke afgeleide daarvan: aan herstel van controle over de eigen (financiële) situatie.

Concluderend gaat het niet om een specifieke deadline. Deze moet worden toegepast, omdat dit wettelijk is vereist. Maar centraal moet staan dat een transparant proces de gemeente in staat stelt om zo snel en goed mogelijk een besluit te nemen dat recht doet aan de situatie. Dat is in het belang van de aanvrager én van de samenleving als geheel.

Tot slot: een schone lei Aan het einde van het jaar spreken over schulden past in een joodse traditie. Aan het einde van elk zevende jaar worden naar gebruik alle schulden kwijtgescholden. Op 6 september 2021 eindigt weer een cyclus van zeven jaar (joodse jaartelling). Wellicht een goed moment om als gemeente het goede voorbeeld te geven en alle (particuliere) schuldenaren hun schulden te vergeven. Wij wensen u en uw dierbaren, inwoners van Barendrecht, een liefdevolle en veilige jaarwisseling toe. U en ons wacht een nieuw begin, een schone lei. Hoogachtend,

Arend Wesdijk Voorzitter

Wim de Jonge Secretaris a.i.

Advies Verordening beslistermijn schuldhulpverlening, 29 december 2020 Wmo-raad Barendrecht, www.wmo-raadbarendrecht.nl Pagina 4 van 4