Evaluatie Erfgoedbeleid 2016-2023

Evaluatie Erfgoedbeleid 2016-2023

Inhoud 1. Aanleiding 2. Leeswijzer 3. Erfgoedregister en historie aanwijzingsbeleid 4. Erfgoedcommissie 5. Instrumenten voor behoud van monumenten 6. Communicatie en promotie 7. Participatie 8. Juridische zaken 9. Conclusies en aanbevelingen

1. Aanleiding Het jaar 2016 (het jaar waarin de Erfgoedwet van kracht werd) is de start geweest voor een nieuwe inventarisatie van alle cultuurhistorisch waardevolle panden in Barendrecht. Dit heeft in 2018 geresulteerd in een lijst van 93 panden waarvoor een cultuurhistorische waardenstelling is uitgevoerd. Na een lange selectieprocedure door de erfgoedcommissie, welke sinds 2018 een steeds wisselende samenstelling had, is in 2020 een lijst van zes aan te wijzen gemeentelijke monumenten opgesteld. Eind 2020 is de aanwijzingsprocedure opgestart door de gemeente. Door alle belanghebbenden zijn zienswijzen ingediend. Het toenmalige college heeft in haar belangenafweging bij de definitieve aanwijzing deze zienswijzen zwaar laten wegen. Het besluit voornemens te zijn om zes panden aan te wijzen als gemeentelijk monument werd in mei 2021 ingetrokken. Ook de aanwijzing van twee bedrijfspanden die (met aanpassing van de redengevende beschrijving/beschermingsomvang) wel aangewezen hadden kunnen worden, werd niet doorgezet. Toegezegde evaluatie Het college gaf in voorgenoemde besluit aan dat de opgedane inzichten in de voorbereidende fase tot aanwijzing van de zes panden tot het inzicht hebben geleid dat eerst een evaluatie nodig is van het vigerende erfgoedbeleid.

Deze evaluatie is in november 2023 afgerond en zal als bouwsteen gebruikt worden bij het opstellen van het nieuwe nog op te stellen erfgoedbeleid. Afbakening De evaluatie beslaat de periode vanaf 2016 tot en met 2023. In 2016 werd de Erfgoedwet van kracht en in datzelfde jaar is de Erfgoedverodening 2016 vastgesteld. De nieuwe Erfgoedwet is ook een katalysator geweest voor nieuwe initiatieven met betrekking tot de waardering van het cultureel erfgoed in Barendrecht. 2. Leeswijzer De evaluatie is pragmatisch ingestoken. Er wordt kort teruggeblikt op gebeurtenissen en ontwikkelingen met betrekking tot het aanwijzingsbeleid en het erfgoedregister, het functioneren van de erfgoedcommissie, de instrumenten voor behoud van monumenten, communicatie en promotie, participatie en juridische zaken. De bevindingen resulteren in een aantal conclusies en aanbevelingen voor toekomstig beleid.

3. Erfgoedregister en historie aanwijzingsbeleid In Barendrecht zijn sinds 1970 in totaal 68 gemeentelijke en 18 rijksmonumenten aangewezen. Onderstaande grafiek laat zien hoe de verdeling in tijd is.

Aanwijzingen monumenten 37

40 30

16

11

2

1

2 2023

2

2022

1

2018

1

2006

3

2004

9 2

2002

10

2001

20

2007

2003

1997

1973

1970

0

Aantal per jaar

Opvallend is de piek in 1997. Deze “aanwijsgolf” is het gevolg van een Monumenten Inventarisatie Project (MIP) van de provincie Zuid-Holland. Het project was een initiatief van het Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur om een landelijk overzicht te verkrijgen van de bouwkunst en stedenbouw uit de periode 1850-1940. Het MIP werd in de periode 1987-1994 uitgevoerd door de provincies en de vier grote steden, in samenwerking met de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg (RDMZ). In 2003 en 2007 volgen nog twee uitschieters, daarna word er tot 2018 niets aangewezen als monument. Uit de grafiek kan afgeleid worden dat de gemeente Barendrecht zich door de jaren heen vrij terughoudend heeft opgesteld op het gebied van het actief beschermen van erfgoed door deze aan te wijzen als monument. Het erfgoedregister was in 2022 niet up to date en niet openbaar toegankelijk. Hiermee hield de gemeente zich niet aan de erfgoedverordening. Het register is inmiddels bijgewerkt en openbaar. 4. Erfgoedcommissie Met ingang van de nieuwe Erfgoedwet in 2016 is de toenmalige Erfgoedcommissie ambitieus gestart met een inventarisatie van beeldbepalende panden in Barendrecht. Eind 2020 resulteerde dit in een aanwijzingsprocedure van zes panden. In de periode voorafgaand aan de voorgenomen aanwijzing eind 2020 zijn er veel wisselingen geweest in de bezetting van de Erfgoedcommissie.

Het college had in 2016 besloten dat commissieleden geen vergoeding meer zouden ontvangen. Ook duiden verschillende briefwisselingen erop dat de Erfgoedcommissie zich niet altijd gehoord voelde door het college. In 2018 waren er zoveel leden opgestapt dat het niet langer mogelijk was de wettelijke taak van monumentenzorg te vervullen. Hierop is Dorp Stad en Land ingeschakeld om een interim-commissie te vormen. Het project beeldbepalende panden werd weer opgepakt. Dorp Stad en Land adviseerde in de selectie en het aanwijzingstraject van panden die voort kwamen uit de inventarisatie van beeldbepalende panden uit 2016. Dit resulteerde in 2020 tot een advies om zes panden aan

te wijzen. Medio 2021 stapt Dorp Stad en Land uit de commissie, een jaar waarin naar aanleiding van de aanwijzing van de zes panden eind 2020 veel afkomt op de Erfgoedcommissie en de beleidsadviseurs. De samenstelling van de erfgoedcommissie in 2021-2023 (voorzitter, secretaris, twee algemeen leden en een ambtelijk toehoorder) voldoet, maar is kwetsbaar door het gering aantal leden. De commissieleden krijgen inmiddels wel weer een vaste vergoeding per bijeenkomst op basis van aanwezigheid. In november 2023 is de commissie opgeheven door de inwerkingtreding van de verordening Commissie Ruimtelijke Kwaliteit per 1 januari 2024. Openbaarheid De Erfgoedcommissie heeft zich sinds de vaststelling van de Erfgoedverordening in 2016 op een aantal punten niet gehouden aan het reglement van orde. Hoewel aanvragers van vergunningen welkom waren om hun plannen mondeling toe te lichten, hadden de vergaderingen eigenlijk openbaar moeten zijn voor een ieder die geïnteresseerd is. De vergaderingen zijn daarnaast ook nooit kenbaar gemaakt in de lokale krant of via de website ter inzage gelegd. Daarnaast hadden er jaarverslagen opgesteld en gepubliceerd moeten worden. Dit is niet gebeurd in een vorm die gangbaar is voor een jaarverslag van een Erfgoedcommissie. In 2023 is wel een jaarverslag opgeleverd. 5.

Instrumenten voor behoud van monumenten De Erfgoedcommissie heeft, samen met de beleidsadviseurs erfgoed, de afdeling handhaving regelmatig ingeseind om kennis te nemen van verwaarlozing of aantasting van een monument. Dit blijkt uit diverse notulen van de commissie. Ook werd en wordt er soms gezamenlijk ter plaatse gekeken om de situatie te beoordelen en een gezamenlijke aanpak te bedenken. De samenwerking is goed. Het lijkt er echter wel op dat de handhaving op de regels in de erfgoedverordening niet zodanig plaatsvindt dat het de optimale bescherming van het erfgoed in Barendrecht dient. Capaciteit is hiervan de oorzaak niet de welwillendheid van de ambtenaar. De bouwinspecteurs leggen hun bevindingen vast in een verslag. Deze komen echter op een steeds langere handhavingslijst te staan waardoor er geen sprake is van een tijdige en daadkrachtige opvolging van de eerste fase van handhaving De gemeente Barendrecht vergoedt een abonnement op de Monumentenwacht en iedere vier jaar een onderhoudsrapportage. Hier word tot op heden door slechts circa 30 monumenten gebruik van gemaakt. Ook de opgestelde rapportages blijven achter. Dit kan komen door onbekendheid maar pandeigenaren kunnen de controles ook ervaren als opgelegde en ongewenste bemoeizucht. Met ingang van de Omgevingswet hoeven monumenteigenaren geen leges te betalen voor een monumentenvergunning.

Verder zijn er geen subsidies voor gemeentelijke monumenten. Uit bovenstaande blijkt dat de stimulerende maatregelen mogelijk te beperkt en onbekend zijn voor de monumenteigenaren. 6. Communicatie en promotie De informatie over het erfgoed van Barendrecht op de website van de gemeente was summier en bestond tevens uit verouderde informatie . De informatie op websites van derden (monumenten.nl, wikipedia) was eveneens niet juist of verouderd.

Dit is in 2022/2023 aangepakt en verbeterd. De afgelopen jaren was de inzet op erfgoed door communicatie beperkt. De Erfgoedcommissie en de beleidsadviseur erfgoed hebben tot 2020 en daarna in 2023 weer inzet gepleegd om de monumenten van Barendrecht voor het voetlicht te brengen. Tijdens de Open Monumentendag in 2023 heeft de gemeente Barendrecht zich bijvoorbeeld actief ingezet. 7. Participatie Het onderzoek naar de beeldbepalende panden uit 2018 in Barendrecht lijkt vooral in beslotenheid plaats te hebben gevonden. De selectie van een shortlist van potentieel gemeentelijke monumenten is ambtelijk en in samenspraak met de Erfgoedcommissie voorbereid. Na het advies van de erfgoedcommissie en de daar op volgende voorgenomen aanwijzing van de geselecteerde panden door het college zijn gesprekken gevoerd met de eigenaren. Deze zijn geïnformeerd over de vervolgstappen in het proces en de rechten en plichten die horen bij het aanwijsproces. Er is aandacht en tijd besteed aan een uitgebreide en degelijke zienswijzenota ten behoeve van de belangenafweging door het college. 8. Juridische zaken De voorgenomen aanwijzing van een zestal gemeentelijke monumenten eind 2020 is de aanzet geweest voor een aantal juridische trajecten. Vier particuliere belanghebbenden hebben een zienswijze ingediend tegen de voorgenomen aanwijzing van hun pand.

Dit heeft na een proces van een half jaar geresulteerd in intrekking van de aanwijzing in mei 2021. Hierop volgden schadeclaims van de belanghebbenden als compensatie voor de gemaakte kosten voor inschakeling van adviseurs en voor waardedaling van het eigendom. In 2021, 2022 en 2023 volgden diverse Woo (Wet open overheid) verzoeken en bezwaarprocedures. Deze Woo verzoeken hielden verband met de oorspronkelijke aanwijzing en een hernieuwd onderzoek eind 2022 naar de cultuurhistorische waardering van de zes potentieel gemeentelijke monumenten. Doel voor dit onderzoek was meer duidelijkheid te geven in en over het conflict dat inmiddels ontstaan was tussen de gemeente en enkele pandeigenaren. Achteraf kan bezien worden of dit onderzoek juist niet het tegenovergestelde heeft veroorzaakt. De pandeigenaren waren niet op de hoogte gesteld van een hernieuwd onderzoek. De verschillende Woo-verzoeken hebben geresulteerd in meer dan 2000 openbaar gemaakte documenten en een onbalans in de verhouding juridische werkzaamheden versus werkzaamheden ten bate van het erfgoed. 9. Conclusies en aanbevelingen

 Een solide, goed bemenste erfgoedcommissie is belangrijk voor een stabiel erfgoedbeleid. De wisselende samenstelling van de Erfgoedcommissie heeft het traject om tot aanwijzing van panden te komen vertraagd. Het is aannemelijk dat de focus op het vervullen van de wettelijk taak van Monumentenzorg (nadruk ligt op behandeling van vergunningen) de aandacht heeft afgeleid van visievorming en grondige voorbereiding van de aanwijzing van

monumenten. Dorp Stad en Land verzorgt per 1 november de bezetting van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Hiermee zijn de continuïteit, beschikbaarheid en kwaliteit van het advies en integraliteit ervan geborgd.  Handhaving is bepalend voor het succes van het te vormen erfgoedbeleid. Wie een monument wijzigt zonder vergunning, beschadigd of moedwillig verwaarloost handelt in strijd met de Erfgoedwet. Het effect van scherpere handhaving is tweeledig. Overtreders worden aangepakt en monumenteigenaren die wel met zorg hun pand onderhouden worden gestimuleerd om dit te blijven doen. Door op te treden laat de gemeente namelijk zien dat zij er waarde aan hecht dat mensen hun monument goed onderhouden.

 Participatie in het aanwijzingsproces is essentieel.

Het verdient aanbeveling om bij aanwijzingsprocedures zo vroeg mogelijk de belanghebbenden te betrekken. Hoewel niet gebruikelijk, kan dit dus ook al in de onderzoeksfase, of kort erna. Het eigendom van inwoners wordt onderzocht. Dat vereist een aanpak waarbij de participatie goed en tijdig in het proces ingepast moet worden.  Biedt perspectief voor huidige en toekomstige monumenteigenaren. Monumenteigenaren zorgen over het algemeen goed voor hun eigendom. De gemeente kan faciliteren met kennis op het gebied van onderhoud en het nemen van duurzaamheidsmaatregelen. Een financiële regeling voor bijvoorbeeld onderhoud kan bezwaren wegnemen als een pand aangewezen wordt als monument.

 Meer communicatie over erfgoed is wenselijk.

Barendrecht draagt onvoldoende uit dat zij trots is op haar erfgoed. Er moet meer over erfgoed gecommuniceerd worden om het draagvlak voor en enthousiasme over erfgoed te vergroten bij inwoners en eigenaren van monumenten.

 Openbaar betekent ook zichtbaar.

De openbaarheid van de gemeente op het gebied van erfgoed was niet op orde. Openbaarheid is een groot goed. Het geeft aan dat je niets te verbergen hebt en dat je de dialoog aandurft. Zo ben je ook zichtbaar. De vergaderingen van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit zijn openbaar en er worden twee burgerleden geworven.