Eindrapport Rekenkamer Barendrecht Voorzieningennvieau Stationstuinen

Voorzieningenniveau De Stationstuinen Rekenkamer Barendrecht

Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 28-5-2026 Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 1.

Colofon Datum: 28-5-2026 Rekenkamer Barendrecht: Prof. dr. Marcel Boogers, directeur Dr. Marieke Oprel, plaatsvervangend directeur Tim Kunis, secretaris Rekenkamer Tim@necker.nl Onderzoekers: Arco de Baat arco@necker.nl Inge Lensink Inge@necker.nl

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 2.

Inhoudsopgave Colofon

2

Inhoudsopgave

3

Inleiding

6

Aanleiding De planning van nieuwe voorzieningen bij gebiedsontwikkelingen Doelstelling en vraagstelling Onderzoeksproces Analysekader en afbakening

6 6 6 7 8

Conclusies en aanbevelingen

10

Reactie van college van B&W

14

Nawoord rekenkamer

17

1. Aanleiding en rol van de gemeente

19

1.1. 1.2.

Aanleiding: woonambities gemeente Barendrecht Sturen op voorzieningen in De Stationstuinen

19 20

2.

Sturen op voorzieningen

22

2.1. 2.2. 2.3.

Private partijen verleiden met koers & visie Adviezen en randvoorwaarden in het ontwikkelkader Participatie

22 24 26

3.

Realisatie

27

3.1 3.2 3.3 3.4

Afspraken over De Stationstuinen zijn in lijn met gemeentelijk beleid Afwijkende afspraken De Stationstuinen Samenwerking met marktpartijen Voorsorteren op ontwikkeling via placemaking

27 28 30 31

4

Projectorganisatie en stakeholders

32

4.1

Projectorganisatie

32

5

Financiën, exploitatie en beheer

34

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Introductie Investeren via gebiedsontwikkeling Investeren in maatschappelijke voorzieningen Investeringen in parkeren Toekomstige exploitatie

34 35 35 36 36

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 3.

6

Rol gemeenteraad

38

6.1 6.2

Informatievoorziening aan de gemeenteraad Sturingsmogelijkheden van de gemeenteraad

38 38

Bijlage 1. Geraadpleegde bronnen

40

Schriftelijke documentatie Gevoerde interviews

40 40

Bijlage 2. Adviezen per type voorziening

41

Bijlage 3. Overzicht kaderstellende documenten

43

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 4.

Bestuurlijke nota

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 5.

Inleiding Aanleiding In 2019 ontwikkelde de gemeente Barendrecht een visie voor de ontwikkeling van De Stationstuinen. Hiermee krijgt de gemeente er een volledig nieuwe derde woonwijk bij. Inmiddels omvatten de plannen ca. 3.000 woningen en 67.500 m2 voor voorzieningen en werk. Dit betekent dat duizenden nieuwe inwoners van Barendrecht de wijk De Stationstuinen hun thuis gaan noemen. Barendrecht ontvangt voor het project een rijksbijdrage, de zogenaamde Woningbouwimpuls. De gebiedsvisie is inmiddels uitgewerkt in een bestemmingsplan voor het eerste deelgebied met 815 woningen, dat eind 2023 door de raad werd vastgesteld. Grote gebiedsontwikkelingen betekenen een groeiend aantal inwoners en daarmee een groeiende behoefte aan voorzieningen. Nieuwe inwoners zoeken namelijk niet alleen een huis om in te wonen, maar maken ook gebruik van plaatselijke voorzieningen. De Stationstuinen wordt een nieuwe woonwijk in een gebied dat nu nog nauwelijks een woonfunctie heeft. De oostkant van het spoor is immers vooral een bedrijventerrein. Dit zorgt ervoor dat veel nieuwe voorzieningen nodig zijn en dat nieuwe bewoners ook gebruik zullen gaan maken van bestaande voorzieningen in de omgeving. De ontwikkeling van De Stationstuinen is daarmee niet alleen een volkshuisvestelijke opgave, maar ook een opgave op het gebied van voorzieningen en leefbaarheid.

De planning van nieuwe voorzieningen bij gebiedsontwikkelingen Bij nieuwe woonwijken is het vaak een uitdaging om het aanbod en de vraag naar voorzieningen goed op elkaar aan te laten sluiten. Behalve dat het niet eenvoudig is om op voorhand in te schatten welke voorzieningen nodig zijn, heeft de gemeente ook beperkte mogelijkheden om zelf voorzieningen te creëren. Zij schept hiervoor de randvoorwaarden; het zijn bedrijven en instellingen die de voorzieningen realiseren. De rekenkamer besloot om in 2025 onderzoek te doen naar het programmeren van voorzieningen in de De Stationstuinen. De rekenkamer ziet een belangrijke uitdaging in het realiseren van voldoende voorzieningen in de wijk en risico’s voor de leefbaarheid als dit niet gebeurt. Deze uitdagingen en risico’s zijn relevant voor de huidige én toekomstige inwoners van Barendrecht. Bovendien toonde de gemeenteraad in de consultatieworkshop van 17 februari 2025 veel interesse in De Stationstuinen als onderzoeksonderwerp. Tijdens dit rekenkameronderzoek was De Stationstuinen en de plannen voor voorzieningen in de wijk nog volop in ontwikkeling. Dit onderzoek is een ex-durante onderzoek waarbij de Rekenkamer de gebiedsontwikkeling van De Stationstuinen volgt. Deze ex-durante aanpak geeft de gemeente de mogelijkheid om de uitkomsten van het onderzoek mee te nemen in de planning van voorzieningen in de nieuwe wijk.

Ontwikkelingen die na februari 2026 hebben plaatsgevonden zijn niet in het onderzoek meegenomen.

Doelstelling en vraagstelling De doelstelling van het onderzoek is:

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 6.

Inzicht krijgen in de mate waarin de gemeente mogelijkheden heeft om sturing te geven aan de te realiseren voorzieningen, in welke mate zij gebruikt maakt van deze mogelijkheden en hoe de raad hierbij betrokken is. Het onderzoek is uitgevoerd aan de hand van de volgende hoofdvraag: Hoe wordt bij de gebiedsontwikkeling De Stationstuinen geanticipeerd op de benodigde voorzieningen om de leefbaarheid van de wijk te garanderen en welke rol spelen het college, de ambtelijke organisatie en de gemeenteraad hierbij? Om deze hoofdvraag te beantwoorden zijn de volgende deelvragen opgesteld, opgedeeld in drie aspecten: Beleid 1. Welke visie, ambities en doelstellingen heeft de gemeente op het gebied van voorzieningen in De Stationstuinen? 2. Welke beleidsambities bestaan er binnen de gemeente wat betreft het voorzieningenniveau in de gehele gemeente? 3. Hoe verhouden de ambities voor De Stationstuinen zich tot het bredere beleid van de gemeente op het gebied van voorzieningen? 4. Op welke manier worden de behoeften van de toekomstige bewoners van De Stationstuinen en de bestaande bewoners van omliggende gebieden meegenomen in de planning van voorzieningen? Realisatie en instrumentarium 5. Welke stappen zijn al gezet in het initiëren van voorzieningen in De Stationstuinen? 6.

Welke zachte en harde instrumenten kent de gemeente om de realisatie van voorzieningen te bevorderen en hoe zet zij deze in? 7. Op welke manier werkt de gemeente samen met andere gemeenten en/of marktpartijen bij het realiseren van voorzieningen? 8. Welke financiële middelen worden door de gemeente beschikbaar gesteld om voorzieningen in De Stationstuinen te realiseren? 9. Op welke manier houdt de gemeente rekening met de toekomstige exploitatie en beheer van voorzieningen in De Stationstuinen? 10. Hoe monitort de gemeente de geplande en gerealiseerde ontwikkeling van voorzieningen in De Stationstuinen? Gemeenteraad 11. Hoe wordt de gemeenteraad geïnformeerd over het programmeren en realiseren van voorzieningen in De Stationstuinen? 12. Welke mogelijkheden heeft de gemeenteraad om te sturen op de realisatie van voorzieningen in De Stationstuinen en hoe gebruikt de gemeenteraad deze?

Onderzoeksproces Het onderzoek is uitgevoerd in de periode juli 2025 - maart 2026. De interviews hebben plaatsgevonden in oktober 2025. Op 11 maart 2026 is de Nota van Bevindingen aan de gemeente aangeboden ten behoeve van een ambtelijke feitenverificatie. Op 27 maart 2026 heeft de gemeente een reactie

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 7.

aangeboden. De Rekenkamer heeft deze reactie verwerkt. Op 11 mei 2026 is de rapportage inclusief bestuurlijke nota aangeboden aan het college van B&W ten behoeve van een bestuurlijke reactie. Na ontvangst van deze reactie op DATUM is de rapportage aangeboden aan de gemeenteraad. Met een looptijd van meer dan een half jaar was dit rekenkameronderzoek een intensief traject. De onderzoekers merkten dat er soms enige terughoudendheid was in het delen van informatie, zeker wanneer het financiële doorrekeningen of informatie met betrekking tot private partijen betrof. Voor het financiële aspect van de analyse heeft dit er toe geleid dat de onderzoekers zich hebben gericht op de keuzes die gemaakt zijn in het financiële beheer. Dit heeft er tevens mee te maken dat een deel van de financiële informatie vertrouwelijk is ontvangen. De gemaakte keuzes worden nader toegelicht in de afzonderlijke hoofdstukken.

Analysekader en afbakening In dit onderzoek hebben we ons gericht op de volgende aspecten die relevant zijn voor de programmering van voorzieningen. Deze vormen samen het analysekader van dit onderzoek: • Beleidsvrijheid. Allereerst is het van belang te weten welke ruimte de gemeente heeft om zelf keuzes te maken over de kwaliteit en kwantiteit van voorzieningen. Voor een aantal voorzieningen gelden landelijke wettelijke kaders (bijvoorbeeld op het gebied van onderwijshuisvesting), terwijl de gemeente bij andere voorzieningen meer beleidsvrijheid heeft (bijvoorbeeld bij kunst en cultuur). • Visie en doelstellingen. Het gaat hier om de visie en ambities van het gemeentebestuur voor de ontwikkeling van De Stationstuinen. Zo bevat de gebiedsvisie de kernwaarden ‘groen en bewust’, ‘gezond bereikbaar’ en ‘plek voor iedereen’. Deze ambities raken het thema voorzieningen, de vraag is hoe deze bij de programmering van voorzieningen concreet zijn uitgewerkt. • Behoefte(n). Voorzieningen leveren een belangrijke bijdrage aan het leefgenot van de inwoners. Dat maakt het relevant om te onderzoeken hoe de gemeente anticipeert op de behoeften van de toekomstige bewoners. • Instrumentarium. Zoals aangegeven heeft de gemeente beperkte mogelijkheden om zelf voorzieningen te realiseren. In de meeste gevallen kan de gemeente hiervoor alleen voorwaarden creëren.

De vraag is dus welke instrumenten de gemeente hiervoor kan gebruiken en op welke manier deze instrumenten worden ingezet om te kunnen sturen op het voorzieningenniveau in De Stationstuinen. • Bereikbaarheid. Het programmeren van voorzieningen in De Stationstuinen kan niet los worden gezien van de bestaande voorzieningen in de gemeente of de regio. Dat maakt de fysieke bereikbaarheid van deze voorzieningen relevant. Daarnaast kan ook de financiële bereikbaarheid van belang zijn: de kosten van een voorziening voor gebruikers kan voor hen financiële drempels opwerpen.

Afbakening Er zijn veel verschillende typen voorzieningen in een gemeente. Bij een onderzoek naar voorzieningen in een nieuwe wijk is het van belang om duidelijk af te bakenen welke thema’s wel en niet worden onderzocht. In dit onderzoek putten we uit de afbakening die wordt gehanteerd in de Leefbaarometer en de VNG Burgerpeiling. Mede op basis daarvan richt het onderzoek zich op de volgende voorzieningen: • (Openbaar) vervoer (zoals trein- en busstations) en voorzieningen voor parkeren en deelmobiliteit • Winkels/detailhandel (zoals supermarkten of drogisterijen)

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 8.

• • • • • • •

Onderwijs (zoals basisschool, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang of middelbaar onderwijs) Zorg- en welzijnsvoorzieningen (zoals huisartsenpost, gezondheidscentrum of verzorgingstehuis) Spel- en speelvoorzieningen (zoals parken, speeltuinen of trapveldjes) Sportaccommodaties Horeca en andere plekken voor ontmoeting (zoals buurthuizen of jongerencentra) Een groene openbare ruimte met plekken om te verblijven Culturele voorzieningen (zoals theater, bioscoop, bibliotheek)

Bovenwijkse voorzieningen Het spreekt voor zich dat een nieuwe wijk niet zal beschikken over alle bovenstaande typen voorzieningen. Zo is het niet te verwachten dat in de wijk een nieuw theater komt. Dit komt omdat een theater een bovenwijkse voorziening is, waarvan er vaak maar één in een gemeente is. De ontwikkeling van een nieuwe woonwijk zal wel een grotere druk leggen op bestaande bovenwijkse voorzieningen. Het is de vraag hoe de gemeente in haar beleid ten aanzien van deze voorzieningen hierop anticipeert. Voorzieningen op het gebied van werk In De Stationstuinen is ook plek ingeruimd voor kantoren en makersruimten die ook te typeren zijn als voorzieningen. Deze typen voorzieningen worden buiten beschouwing gelaten omdat de Rekenkamer kiest voor het perspectief van de (toekomstige) inwoners van Stationstuinen en niet voor het perspectief van ondernemers. Achtergrond hiervan is het grote verschil in behoefte aan deze type voorzieningen. De voorzieningen die te maken hebben met leefbaarheid zijn gerelateerd aan nieuwe bewoners van het gebied. De voorzieningen op het gebied van werken zijn in veel mindere mate gerelateerd aan de behoefte van de inwoners van het gebied en aan de thematiek van het voorzieningenniveau en de leefbaarheid van het gebied. Deze vallen daarom buiten de reikwijdte van het onderzoek. Barendrecht hanteert een eigen definitie van voorzieningen.

In het ontwikkelkader is opgenomen dat zij onder voorzieningen onder meer verstaan: “gezondheidszorg, onderwijs, cultuur, horeca, sport en detailhandel.”1 In dit rapport hanteren wij de definitie van voorzieningen van de VNG. Indien de definitie van Barendrecht gehanteerd wordt, zal dat expliciet vermeld worden. In vergelijking met de VNG-definitie, ontbreken in de Barendrechtse definitie de volgende voorzieningen: 1. (openbaar) vervoer en voorzieningen voor parkeren en deelmobiliteit; 2. spel- en speelvoorzieningen 3. groene openbare ruimte met plekken om te verblijven

1 Gemeente Barendrecht. (2022, 14 februari). Ontwikkelkader De Stationstuinen. Te raadplegen via:

https://barendrecht.raadsinformatie.nl/document/11017236/1, p. 15.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 9.

Conclusies en aanbevelingen Het onderzoek heeft geleid tot de volgende zeven conclusies en drie aanbevelingen.

Conclusies 1. De gemeente heeft een duidelijke ambitie vastgelegd voor de hoeveelheden voorzieningen in het gebied. De gemeente heeft in het ontwikkelkader per type voorziening de minimale te realiseren oppervlaktes vastgelegd. Dit ontwikkelkader is door de gemeenteraad vastgesteld. Naast ambities over de oppervlaktes staat in dit kader ook duidelijk hoe de voorzieningen verdeeld worden over de wijk Het ontwikkelkader wordt opgenomen in de afspraken die de gemeente maakt met private ontwikkelaars. Op deze manier wordt de bestuurlijke ambitie rond voorzieningen op navolgbare wijze vertaald naar de praktijk. 2. Omdat de gemeente geen grondeigenaar is, stuurt zij de realisatie van de voorzieningen alleen via het ruimtelijk instrumentarium en privaatrechtelijke afspraken. Op deze manier slaagt de gemeente erin om ruimte te creëren voor een groot deel van de maatschappelijke voorzieningen. De gemeente ontwikkelt het grootste deel van de gronden niet zelf, omdat zij geen grondeigenaar is (met uitzondering van een klein aantal percelen). Woningbouw in het gebied komt naar verwachting enkel van de grond als er voor private ontwikkelaars perspectief is op een rendabele realisatie en exploitatie. Om dit te bereiken moet de gemeente in kaders en afspraken een zekere speelruimte bieden aan externe ontwikkelaars.

Via het ruimtelijk instrumentarium kan de gemeente borgen dat de gerealiseerde bestemmingen overeenkomen met de beleidswensen van de gemeente. Momenteel zijn de plannen in een deel van de wijk in een vergevorderde fase en ligt er een samenwerkingsovereenkomst met een private partij. Voor dit gebied heeft de gemeente met de private partij afspraken voor het realiseren van 6.500 m2 aan voorzieningen. Voor de overige twee gebieden, waar de overige 2.000 m2 aan voorzieningen moeten komen, is nog geen plan vastgesteld om tot realisatie te komen. De verklaring hiervoor is dat de gebiedsontwikkeling in deze gebieden nog niet van de grond is gekomen, omdat er nog geen definitieve samenwerkingsafspraken zijn vastgelegd. 3. Om voortgang van de ontwikkeling te borgen geeft de gemeente ontwikkelaars een zekere bewegingsvrijheid rond het realiseren voorzieningen. Deze bewegingsvrijheid brengt het risico met zich mee dat de realisatie van sommige voorzieningen onvoldoende van de grond komt. De realisatie van een eerste deel van de wijk is op moment van oplevering van dit onderzoek (medio 2026) al begonnen. In een tweede deel van het gebied start de realisatie naar verwachting in de aankomende jaren. Wat betreft het derde deel is de realisatie nog onzeker, vanwege versplinterd eigendom.

Voor de realisatie van voorzieningen betekent dit dat een integrale planning en sturing op voorzieningen lastig zijn. De gemeentelijke kaderstellende documenten zijn intussen wel gericht op het gehele gebied. In de kaderstellende documenten is slechts globaal weergegeven hoe de verdeling van de te realiseren voorzieningen over de deelgebieden moet plaatsvinden. In het kerngebied vinden nu al ontwikkelingen plaats. De ontwikkelaar in dit gebied heeft veel grondeigendom en daarmee ook een sterke onderhandelingspositie bij de gemeente.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 10.

Het risico van de gemeentelijke werkwijze is dat de eerste ontwikkelaar weliswaar de afgesproken hoeveelheid aan oppervlakte voorzieningen realiseert, maar hierin kiest voor de meest commercieel rendabele voorzieningen. De realisatie van minder rendabele voorzieningen moet dan later in een van de andere gebieden plaatsvinden. Dit maakt het voor private ontwikkelaars lastiger om deze andere gebieden rendabel te ontwikkelen. Ook bestaat de kans dat een deel van het gebied niet wordt ontwikkeld of dat de ontwikkeling hiervan langer op zich laat wachten. Dit heeft naar verwachting gevolgen voor de voorzieningen die hier ten behoeve van de wijk als geheel worden aangelegd en de leefbaarheid van de wijk in de tussenliggende periode. De gevolgen hiervan zijn, voor zover bekend, nog niet in kaart gebracht. 4. Enkele voorzieningen realiseert de gemeente zelf, al zijn de plannen hiervoor nog niet concreet. Een deel van de voorzieningen wordt door de gemeente zelf gerealiseerd. De gemeente bouwt bijvoorbeeld zelf een basisschool, inclusief de hierbij behorende gymzaal, en een buurtcentrum. De besluitvorming voor deze voorzieningen staat los van de besluitvorming over de wijk als geheel en is momenteel nog niet in gang gezet. Aan de raad is weliswaar gemeld dat maatschappelijke voorzieningen zijn doorgerekend, maar verdere informatie hierover is niet beschikbaar.

De nieuwbouw van een basisschool is gepland in het kerngebied, maar concrete plannen zijn nog niet bekend terwijl de ontwikkeling van het kerngebied reeds is gestart. Tegelijkertijd is in het kader van dit onderzoek bij de Rekenkamer aangegeven dat er aan de Gebroken Meeldijk een sociaal-maatschappelijke as wordt gerealiseerd. Daarmee is het niet duidelijk waar de voorzieningen voor lager onderwijs zullen worden gerealiseerd en hoe de gemeente deze wil inpassen in de door private partijen uitgevoerde ontwikkelingen. De gemeente heeft ervoor gekozen de kosten voor deze investeringen niet toe te rekenen aan de gebiedsontwikkeling omdat de kosten hiervoor volgens de gemeente niet gedragen worden uit de investering in de wijk, maar uit de reguliere begroting van de gemeente. Dit standpunt geldt ook voor de verhoging van OZB-inkomsten en inkomsten uit de Algemene Uitkering na realisatie van de wijk. 5. De planning van voorzieningen wijkt voor detailhandel en horeca af van bestaand beleid, met het risico op concurrentie tussen voorzieningen. Voor groen en cultuur is de verbinding tussen de algemene beleidsambities en die voor De Stationstuinen onduidelijk. Kernpunt van het gemeentelijk beleid inzake detailhandel en horeca is het concentreren van voorzieningen in bestaande gemeentelijke winkelcentra.

Voor De Stationstuinen is het doel daarom om alleen een aanvullend aanbod te creëren dat niet concurreert met het bestaande aanbod. In de kaders voor De Stationstuinen staat echter dat het voorzieningenaanbod niet alleen bedoeld zal zijn voor inwoners in de wijk zelf, maar ook voor inwoners uit de rest van Barendrecht. Op deze manier ontstaat het risico dat het aanbod in De Stationstuinen leidt tot verdringing van het aanbod in de bestaande centra. Voor de onderdelen groen en cultuur is het beleid rond de Stationstuinen abstract en nog weinig uitgewerkt. Dit maakt het onduidelijk in hoeverre de inrichting van de nieuwe wijk op deze onderdelen aansluit bij bestaande gemeentelijke beleidsambities. 6. De parkeerexploitatie vormt een financieel risico voor de gemeente op de lange termijn. De gemeente beheerst dit risico door fasering van de bouw van parkeerplaatsen en tussentijdse herijking van de benodigde aantallen. Om de ontwikkeling van de wijk haalbaar te maken heeft de gemeente besloten om de bouw van parkeervoorzieningen voor haar eigen rekening te nemen. Deze investering moet worden terugverdiend via de invoering van betaald parkeren. Deloitte constateerde in 2024 dat de gemeente

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 11.

hiermee een financieel risico loopt: het is namelijk onduidelijk of de investeringen kunnen worden terugverdiend. De gemeente heeft op advies van Deloitte daarom besloten voorlopig de investering uit te stellen, één van de vier geplande parkeerhubs te laten vervallen en tijdelijke parkeerterreinen op maaiveldniveau aan te leggen. De gemeente voorkomt het risico van overaanbod van parkeerplaatsen door in de tussenliggende periode de parkeerbehoefte te monitoren. 7. Het voorzieningenniveau heeft een beperkte rol in de informatie aan de gemeenteraad, al komt het incidenteel wel terug in de informatievoorziening. Parkeren vormt hierop een uitzondering en is een belangrijk onderwerp van gesprek tussen het college en de gemeenteraad. Uitgangspunt in het ontwikkelkader is dat de raad een halfjaarlijkse voortgangsrapportage ontvangt. Tot nu toe is er geen schriftelijke voortgangsrapportage, maar wordt de raad via grotendeels geheime presentaties op de hoogte gehouden van de realisatie van het project. Vooral parkeervoorzieningen hebben hierin veel aandacht. De realisatie van andere voorzieningen heeft beperkt aandacht in de informatie aan de gemeenteraad. De raad heeft haar instrumenten in het verleden vooral ingezet om te ageren tegen de invoering van het betaald parkeren. Hiermee heeft de raad in een later stadium alsnog ingestemd.

De realisatie van andere voorzieningen speelt op dit moment geen grote rol in de wijze waarop de raad sturing geeft aan de ontwikkeling.

Aanbevelingen Ook de komende jaren zal in de gemeente Barendrecht veel tijd en aandacht besteed worden aan de realisatie van De Stationstuinen. Het is cruciaal dat de raad in staat is en blijft integrale afwegingen te maken over de verdere ontwikkelingen, juist omdat de ontwikkeling van voorzieningen in De Stationstuinen ook impact heeft op de rest van de gemeente. De aanbevelingen hebben dan ook als doel zowel raad als college ertoe aan te zetten strategisch te blijven denken en handelen bij de realisatie van de plannen. Vanzelfsprekend is het relevant de oorspronkelijke ambities in gedachten te houden, maar aan het begin van de nieuwe collegeperiode dient er goed nagedacht te worden over wat er voor de toekomst nodig is, en de plannen waar nodig te herijken. 1. Inventariseer welke voorzieningen mogelijk in het geding komen bij een gefaseerde ontwikkeling van de wijk en maak een plan voor verdeling van voorzieningen over de gebieden. Zoek mogelijkheden om partijen die veel onrendabele voorzieningen moeten realiseren te verevenen vanuit de opbrengsten van de partijen die relatief veel woningen mogen realiseren. De gemeente heeft een duidelijke visie over de oppervlaktes aan voorzieningen die in de nieuwe wijk moeten komen. Momenteel is nog niet voor alle voorzieningen inzichtelijk in welk deelgebied deze zullen landen.

Om te voorkomen dat commercieel minder aantrekkelijke maatschappelijke voorzieningen ‘buiten de boot’ vallen, is het aan te bevelen om in samenspraak met externe partijen en de gemeenteraad een duidelijk plan te maken in welk deelgebied deze moeten komen. Een aantal voorzieningen wordt door de gemeente zelf gerealiseerd, zoals een basisschool en een buurtcentrum. Op dit moment is nog niet vastgelegd waar in de nieuwe wijk deze voorzieningen zullen komen. Het is van belang ook hierover tijdig afspraken te maken met private ontwikkelaars en aan de raad te rapporteren in welke gebieden deze voorzieningen worden gepland. Voor private ontwikkelaars is het aantrekkelijk om te zorgen dat voorzieningen met een lagere opbrengst dan woningen buiten hun gebied worden gerealiseerd. Om te voorkomen dat partijen onder de minder rendabele voorzieningen uit willen komen is het goed om te zoeken naar mogelijkheden voor verevening. Hierbij

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 12.

kan ter inspiratie gekeken worden naar vereveningsfondsen die sommige gemeenten hebben om voldoende sociale woningbouw te realiseren. 2. Rapporteer aan de raad via periodieke voortgangsrapportages over de voortgang van de ontwikkeling en maak de realisatie van voorzieningen hiervan een vast onderdeel. De oorspronkelijke ambitie was om de raad op de hoogte te houden via een halfjaarlijkse voortgangsrapportage. Het is aan te bevelen om deze ambitie uit te voeren en de raad halfjaarlijks schriftelijk op te hoogte te houden, in aanvulling op de presentaties die momenteel worden gehouden. Dit kan desnoods geheim plaatsvinden. Het is verder aan te bevelen om de realisatie van voorzieningen integraal onderdeel te laten zijn van deze rapportage waarbij gerapporteerd wordt over de stand van zaken per type voorziening. 3. Herijk de bestuurlijke ambities rond de wijk en voer hierbij als college en raad het gesprek over de wijze waarop de nieuwe wijk in het geheel van de gemeente wordt opgenomen. De Stationstuinen is niet alleen nieuw omdat het de jongste wijk is in Barendrecht, maar ook nieuw omdat deze wijk anders is dan andere wijken. De wijk kenmerkt zich door relatief veel hoogbouw, een nieuw parkeerconcept en het mengen van woon- werk- en overige functies. Met de nieuwe wijk verandert dus ook de identiteit van de gemeente.

Daarom bevelen wij het volgende aan: - Herijk de visie op het gebied en de rol die voorzieningen hierin moeten spelen. De afgelopen jaren hebben raad en college stevige gesprekken gevoerd over onder andere het parkeerconcept. Nu hierin wijzigingen zijn aangebracht ten opzichte van het oorspronkelijke plan vormt dit, samen met aanpassingen in de plaatsing van andere voorzieningen, aanleiding om de visie op het gebied als geheel te herijken. Belangrijk is dat hierin de focus ligt op het totaalplaatje van de te ontwikkelen wijk en het voorzieningenbeeld en minder op operationele details zoals specifieke afspraken met private partijen en het aankopen van individuele percelen. - Blijf in de gesprekken de focus houden op de gewenste eindsituatie van de gerealiseerde wijk en de wijze waarop de voorzieningen binnen en buiten het gebied elkaar beïnvloeden. Neem hierbij de risico’s op eventuele verdringing en de kansen op wederzijdse versterking steeds in overwegingen mee. - Zie de verdere realisatie van De Stationstuinen ook als aanleiding om na te denken over de identiteit van de gemeente: deze nieuwe wijk draagt ten slotte een meer stedelijk karakter. Dit roept de vraag op of de gemeente in de toekomst in haar algemene voorzieningenbeleid De Stationstuinen als uitgangspunt wil nemen, of juist het overige deel van de gemeente als uitgangspunt en maatstaf houdt.

Het gesprek en de zienswijze hierover kan input geven voor het vaststellen van de omgevingsvisie en het herijken van beleidskaders inzake specifieke voorzieningenthema’s.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 13.

Reactie van college van B&W

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 14.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 15.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 16.

Nawoord rekenkamer De Rekenkamer bedankt het college voor de bestuurlijke reactie. De Rekenkamer realiseert zich dat de ontwikkeling van De Stationstuinen een groot en complex project is dat veel vraagt van de gemeente Barendrecht. Met het onderzoek heeft de Rekenkamer een aantal eerste aandachtspunten willen identificeren. Uit de bestuurlijke reactie blijkt dat het college deze aandachtspunten serieus wil oppakken. Dit doet de Rekenkamer deugd. Het college gaat niet puntsgewijs in op de implementatie van aanbevelingen, maar uit de reactie blijkt wel dat de aanbevelingen met name verwerkt zullen worden in het Plan van Aanpak voor voorzieningen en de planvorming voor het Omgevingsplan voor de 3e fase. Het is aan de gemeenteraad om deze planning en de inhoud van deze besluitvorming kritisch te volgen aan de hand van de conclusies van dit rapport en aan de hand van de na de zomer op te starten voortgangsrapportages. Ook de Rekenkamer zal de verdere gebiedsontwikkeling op de voet volgen. Prof. Dr. M.J.G.J.A. Boogers Directeur Dr. M.O. Oprel Plv. directeur

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 17.

Nota van bevindingen

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 18.

1. Aanleiding en rol van de gemeente Dit hoofdstuk beschrijft de context en het kader waarbinnen de gebiedsontwikkeling Stationstuinen plaatsvindt. Het hoofdstuk start met de aanleiding van het de gebiedsontwikkeling Stationstuinen. Daarna volgt een beschrijving van de positie van de gemeente en de gemeentelijke mogelijkheden om te sturen op voorzieningen.

1.1 Aanleiding: woonambities gemeente Barendrecht Kernbevinding: de gemeente nam het initiatief tot de ontwikkeling van De Stationstuinen. Op het bedrijventerrein aan de oostzijde van Station Barendrecht vond de gemeente de ruimte om bij te dragen aan de woonopgave en om de Dutch Fresh Port te versterken. De gemeente Barendrecht nam vanaf 2019 het initiatief om het bedrijventerrein BT-Oost aan de oostzijde van station Barendrecht te ontwikkelen. In 2019 stelde de gemeenteraad van Barendrecht het koersdocument ‘De Stationstuinen’ vast. Dit is het eerste kaderstellende document waarin de gemeente haar ambitie vastlegde voor de ontwikkeling van het gebied. Aanleiding was de grote woningbouwopgave van de gemeente en de woningbouwopgave in de regio Zuidelijke Randstad die tot 2040 ca. 230.000 woningen bedraagt2. Juist aan de oostkant van het station Barendrecht zag en ziet de gemeente kansen om woningen te bouwen. De bereikbaarheid van het gebied is in de jaren voor 2019 namelijk verbeterd, evenals de functionaliteit van de openbare infrastructuur. De Stationstuinen komt te liggen aan de oostzijde van het treinstation van Barendrecht. Hier wordt een bedrijventerrein omgevormd tot een gemengd gebied van wonen, recreatie en bedrijvigheid. Het gebied omvat 45 hectare land.

De gemeente wil er circa 3.000 woningen realiseren, waarvan 30% sociale huurwoningen, 30% betaalbare huur- en koopwoningen en 40% woningen in het hogere segment3. De inzet is om een stedelijke wijk te realiseren met een hoge woningdichtheid in een multifunctioneel gebied waar ook ruimte is voor voorzieningen en werken. Omdat de buitenruimte naar verwachting intensief gebruikt zal worden, ligt de nadruk op een kwalitatief goede gemeenschappelijke buitenruimte en is leefbaarheid van het gebied belangrijk. De leefbaarheid van het gebied hangt samen met het voorzieningenniveau.4 De multifunctionaliteit van het gebied wordt gerealiseerd doordat tenminste 67.500 m2 beschikbaar moet komen voor voorzieningen, start-ups, bedrijven en kennis- en opleidingsinstituten op het gebied van voedsel en gezondheid. Daarbinnen moet tenminste 8.500 m2 beschikbaar komen voor voorzieningen.

2 Provincie Zuid-Holland, ministerie van Binnenlandse Zaken en Zuid-Hollandse gemeenten (2019, 3 juni). Woondeal Zuidelijke

Randstad. Te raadplegen via: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-887659.pdf 3 Gemeente Barendrecht. (2022, 14 februari). Ontwikkelkader De Stationstuinen. Te raadplegen via:

https://barendrecht.raadsinformatie.nl/document/11017236/1, p. 16. 4 Gemeente Barendrecht. (2020, 19 november). Gebiedsvisie De Stationstuinen Barendrecht, p. 10. Te raadplegen via:

https://www.stationstuinenbarendrecht.nl/wp-content/uploads/2024/10/Gebiedsvisie-De-Stationstuinen-20201119.pdf.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 19.

Figuur 1: kaart met volledige plangebied De Stationstuinen

Omgevingsloket

1.2 Sturen op voorzieningen in De Stationstuinen Kernbevinding: Omdat de gemeente slechts beperkt grond in eigendom heeft, kan zij enkel met wettelijke bevoegdheden (omgevingsvisie en omgevingsplan) en via samenwerkingsovereenkomsten met marktpartijen sturing geven aan de realisatie van voorzieningen. Ontwikkelaars en de gemeente hebben hierin een wederzijdse afhankelijkheid. De gemeente is afhankelijk van een ontwikkelaar die bereid is voorzieningen te realiseren (die vaak minder rendabel zijn om te bouwen en exploiteren dan woningen). De ontwikkelaar is afhankelijk van de gemeente omdat de gemeente het omgevingsplan moet vaststellen, een randvoorwaarde in de ontwikkeling van een nieuwe wijk. Het grootste deel van de grond in het plangebied De Stationstuinen is niet in eigendom van de gemeente. Daarom kan de gemeente niet eenzijdig bepalen wat er wordt ontwikkeld in het gebied. Alleen via afspraken met grondeigenaren kan de gemeente richting geven aan de realisatie van voorzieningen. Hierbij is de gemeente afhankelijk van de bereidheid van commerciële ontwikkelaars: voor hen is het realiseren van voorzieningen meestal minder rendabel. Het grootste deel van de gronden is in handen van één eigenaar, de projectontwikkelaar Emborion. De focus van dit rapport ligt op dit gebied, vanwege het ex-durante karakter van dit onderzoek.

Op het moment van het schrijven van dit rapport vinden namelijk de daadwerkelijke ontwikkelingen (zoals het in procedure brengen van een wijziging van het omgevingsplan en het aanvragen van bouwvergunningen) plaats in dit gebied.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 20.

Een van de belangrijkste juridische voorwaarden voor het realiseren van nieuwe woningen, bedrijven en voorzieningen is een wijziging van het omgevingsplan (voor de invoering van de Omgevingswet het bestemmingsplan). In de wijk Stationstuinen geldt voor het grootste gedeelte nog het oorspronkelijke bestemmingsplan uit 2013 (dat met de invoering van de Omgevingswet onderdeel is geworden van het tijdelijk deel van het omgevingsplan). In een deel van het kerngebied is wel een nieuw plan vastgesteld, zie onderstaande afbeelding: Figuur 3: Plankaart bestemmingsplan Stationstuinen fase 1.

Bron: Omgevingsloket

Legenda: Gebied binnen zwarte stippellijn: Rood: Groen: Grijs:

afbakening bereik bestemmingsplan De Stationstuinen fase 1 Gemengd (bedoeld voor onder andere woningen en bedrijven) Groen (openbaar groen) Verkeer (wegen)

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 21.

1. Sturen op voorzieningen Dit hoofdstuk brengt in beeld welke visie, ambities en doelstellingen gemeente Barendrecht heeft vastgelegd voor de voorzieningen voor De Stationstuinen. Daarbij kijken we ook hoe de behoefte van de toekomstige bewoners van De Stationstuinen en de bestaande omwoners van omliggende gebieden meegenomen worden in de planning van voorzieningen. Dit hoofdstuk schetst de algemene kaders en uitgangspunten. Het hierop volgende hoofdstuk gaat in op de specifieke type voorzieningen. In dit hoofdstuk worden onderstaande deelvragen beantwoord: • • • •

Welke visie, ambities en doelstellingen heeft de gemeente op het gebied van voorzieningen in De Stationstuinen? Welke zachte en harde instrumenten kent de gemeente om de realisatie van voorzieningen te bevorderen en hoe zet zij deze in? Op welke manier werkt de gemeente samen met andere gemeenten en/of marktpartijen bij het realiseren van voorzieningen? Op welke manier worden de behoeften van de toekomstige bewoners van Stationstuinen en de bestaande bewoners van omliggende gebieden meegenomen in de planning van voorzieningen?

1.3 Private partijen verleiden met koers & visie Kernbevinding: De Stationstuinen is een beeldbepalende ontwikkeling in Barendrecht. De wijk moet aanvullend zijn op het bestaande aanbod met nieuwe woonvormen en voorzieningen. De ontwikkelstrategie is erop gericht om initiatiefnemers te verleiden met een duidelijke visie en door ruimte te geven bij nieuwe ontwikkelingen. Tegelijkertijd wil de gemeente sturen door strikte kaders en voorwaarden vast te leggen. De gemeenteraad stelt diverse ruimtelijke kaders vast. Daarin moet telkens die balans worden gevonden tussen globaal waar mogelijk en uitgesproken waar nodig. Omdat de gemeente geen grondeigenaar is (met uitzondering van een klein aantal percelen), is zij voor een groot aantal voorzieningen afhankelijk van private ontwikkelaars in de realisatie ervan. De ontwikkelstrategie van de gemeente is erop gericht om in dialoog initiatiefnemers te verleiden door kansen te schetsen en te bespreken hoe succesvolle projecten in dit gebied mogelijk zijn. Vervolgens maakt de gemeente afspraken met grondeigenaren over de te realiseren voorzieningen, bijvoorbeeld aan de hand van referentienormen die ofwel wettelijk bepaald zijn (in het geval van onderwijs) ofwel de gemeente zelf bepaald.

De sturingsvisie van de gemeente is er kortom telkens op gericht om enerzijds te verleiden (ofwel anderen aan te moedigen tot initiatief) en anderzijds via overeenkomsten afspraken te maken waarin bij daadwerkelijke ontwikkeling harde afspraken worden gemaakt over te ontwikkelen ruimte voor voorzieningen.

1.1.1.

Visie

Barendrecht presenteert De Stationstuinen in de gebiedsvisie als een ‘Vers Proeftuin’. Vers Proeftuin staat voor de nieuwe woonconcepten, nieuwe voedselproducten en voorzieningen op het gebied van gezonde leefstijlen die de wijk zal bieden, inclusief een campus. Op die manier moet wijk De Stationstuinen een aanvulling worden op het aanbod van woningen en voorzieningen dat al beschikbaar in Barendrecht, zo wordt genoemd in interviews. De wijk zou woonvormen moeten bieden voor jongeren en senioren die niet of maar beperkt beschikbaar zijn. Ook het voorzieningenaanbod in

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 22.

de wijk moet aanvullend zijn, zodat het een brede functie in Barendrecht heeft. De voorzieningen zouden niet moeten concurreren met de bestaande voorzieningen. Daarom is bij de ontwikkeling van De Stationstuinen rekening gehouden met de voorzieningen in de omliggende gebieden. Aan de westkant van De Stationstuinen liggen woonwijken die ook eigen voorzieningen kennen, zoals sportpark de Bongerd. Ook de voorzieningen in het centrum van Barendrecht zijn nabij. Aan de oostkant ligt een bedrijventerrein. Bestaande inwoners uit andere wijken zouden baat moeten hebben bij de nieuwe voorzieningen. Genoemde voorbeelden zijn een yogastudio, supermarkt of horeca. De ontwikkeling krijgt invulling langs de lijn van drie kernwaarden5. De gemeente Barendrecht wil de voorzieningen in De Stationstuinen aanwenden om andere maatschappelijke vraagstukken aan te pakken op het gebied van energie, duurzame mobiliteit, ruimte voor groen en water en goed onderwijs. Daar moeten de onderstaande kernwaarden bij helpen. Kernwaarden 1. ‘Groen en bewust’: een goede opwekking en verdeling van energie Er moet genoeg ruimte voor groen en water komen om te verblijven en recreëren. In het buitengebied is op korte afstand natuur en groen om in te recreëren. Daarnaast wil Barendrecht de opdracht van klimaatadaptatie en ontmoeting met elkaar verbinden.

Zo worden routes en huizen langs ‘groenblauwe’ linten van water en groen gebouwd en komen er collectieve binnentuinen. 2. ‘Gezond bereikbaar’: De wijk wordt autoluw. Openbaar vervoer vormt de basis (met uiteraard het NS-station dichtbij). Daarnaast wordt ingezet op fietsers en voetgangers Daartegenover staan goede parkeervoorzieningen en deelmobiliteitsconcept (denk aan: deelauto’s, deelfietsen, een nieuwe buslijn naar Ridderkerk) aan de randen van de nieuwe wijk. 3. ‘Plek voor iedereen’: Met Plek voor iedereen wordt het gemengde gebied bedoeld dat De Stationstuinen moet worden. Er komt “een grote variatie aan maatschappelijke en commerciële functies en woningtypen”. De Stationstuinen bestaat uit zes deelgebieden, die ieder eigen voorzieningen zullen bieden (zie figuur X).

1.1.2.

Sturen vanuit visie naar randvoorwaarden en adviezen

De visie en ambities voor de voorzieningen in de te ontwikkelen wijk Stationstuinen zijn geformuleerd in het koersdocument en de gebiedsvisie. Het koersdocument was het eerste richtinggevende document en de basis voor de gemeente om de dialoog aan te gaan met diverse stakeholders over de ontwikkeling van dit gebied. Stakeholders waren onder andere medeoverheden (zoals provincie ZuidHolland, gemeente Rotterdam) en ook zeker grondeigenaren en bedrijven in het gebied. In 2020 stelde de gemeenteraad van Barendrecht de gebiedsvisie vast; een concretere uitwerking van het koersdocument in het programma, de bouwhoogten, duurzaamheid en de identiteit van het gebied. Hoewel globaal, zijn het koersdocument en de gebiedsvisie medebepalend voor voorzieningen in de wijk. Deze documenten stellen meer algemeen wat voor een type wijk De Stationstuinen wordt en (vervolgens) welke voorzieningen daarbij passen. Een stedelijke wijk, zoals De Stationstuinen, vraagt namelijk iets anders dan een ruim opgezette buitenwijk. Het koersdocument was dus het eerste kaderstellende document. Maar zeker niet het enige. Door de jaren heen is de visie voor De Stationstuinen steeds concreter uitgewerkt en vastgelegd in een aantal documenten. Een overzicht van de kaderstellende documenten en mijlpalen in de ontwikkeling van De Stationstuinen staat in Bijlage 3.

5 Gemeente Barendrecht. (2020, 19 november).Gebiedsvisie De Stationstuinen Barendrecht.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 23.

1.4 Adviezen en randvoorwaarden in het ontwikkelkader Kernbevinding: Het ontwikkelkader vertaalt de visie op voorzieningen in De Stationstuinen naar concrete randvoorwaarden en adviezen waaraan projectplannen getoetst worden. Het ontwikkelkader omvat kaders die gelden voor alle voorzieningen in het gebied. Die gaan over de minimale oppervlakte die beschikbaar moeten komen, het multifunctionele karakter van de wijk, het karakter van zes deelgebieden, het onderscheidende karakter van voorzieningen en de looproutes door de wijk. Specifiek lichten we hier het ontwikkelkader uit. In dit document is de planvorming verder uitgewerkt door ambities te vertalen randvoorwaarden en adviezen voor de daadwerkelijke realisatie. Het vormt een kader waaraan projectplannen getoetst kunnen worden. Deze kaders zijn soms hard, soms flexibel, wat past bij een sturingsvisie van verleiden en verplichten via afspreken en referentienormen. Deze sturingsvisie krijgt in de praktijk vorm via het opstellen van samenwerkingsovereenkomsten met ontwikkelaars waarin de te ontwikkelen ruimte voor voorzieningen en de rolverdeling tussen de gemeente en projectontwikkelaars wordt vastgelegd. De gemeente heeft de bevoegdheid van de vaststelling van het omgevingsplan en zorgt er op deze manier voor dat plannen die niet voldoen aan het gemeentelijk beleid ook niet kunnen worden gerealiseerd (zie ook hoofdstuk 3).

In het document staat genoemd; het ontwikkelkader is “globaal waar dat kan en uitgesproken waarin dat moet”. Op deze manier wil de gemeente sturen en tegelijkertijd ruimte laten voor initiatiefnemers en toekomstige ontwikkelingen. Barendrecht heeft hiervoor in het ontwikkelkader een onderscheid gemaakt tussen zogeheten ‘randvoorwaarden’ en ‘adviezen’. Voor een randvoorwaarde geldt dat de gemeente alleen aan een project meewerkt als aan de randvoorwaarde voldaan wordt. De adviezen zijn, zo schrijft Barendrecht in het ontwikkelkader, “onderbouwde uitspraken” en gelden als graadmeters voor initiatiefnemers in het gebied. In de praktijk geldt dat initiatiefnemers werken volgens de adviezen uit het ontwikkelkader, maar zij kunnen de gemeente verzoeken hiervan af te wijken. Dat verzoek moet vervolgens wel goed onderbouwd worden. In het ontwikkelkader staat de faciliterende rol van de gemeente genoemd. Met daarbij de wens om te sturen op onder andere beleidsdoelstellingen, (ruimtelijke) kwaliteit en maatschappelijke doelen.

1.1.3.

Randvoorwaarden voor voorzieningen in De Stationstuinen

Het ontwikkelkader omvat een paragraaf specifiek over voorzieningen. Hierin staat geen duidelijke definitie van voorzieningen. Wel staat er het volgende: “Onder voorzieningen worden in dit Ontwikkelkader onder meer verstaan: gezondheidszorg, onderwijs, cultuur, horeca, sport en detailhandel.”6 In de paragraaf voorzieningen staat vastgelegd aan welke kaders ontwikkelaars aan moeten voldoen rond het voorzieningenniveau. Het gehele exploitatiegebied van De Stationstuinen is 517.000 bruto vloeroppervlak (BVO). Hiervoor is ca. 13% (67.500 m2 BVO) gereserveerd voor de multifunctionele invulling van de wijk (voorzieningen en werken, exclusief parkeren), ca. 11% voor de ontwikkeling van parkeerhubs en de overgebleven ca. 76% voor ongeveer 3.200 woningen.7 Van de 67.500 m2 die beschikbaar is om de wijk een multifunctioneel karakter te geven, moet minimaal 8.500 m2 naar voorzieningen gaan. Minimaal 30.000 m2 BVO gaat naar werk. De overgebleven (30.000 m2) kan flexibel ingezet worden voor zowel werken als voorzieningen.8

6 Gemeente Barendrecht. (2022, 14 februari). Ontwikkelkader De Stationstuinen. Te raadplegen via:

https://barendrecht.raadsinformatie.nl/document/11017236/1, p. 16. 7 Ibidem, p. 11. 8 Ibidem, p. 12-14.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 24.

Het ontwikkelkader omvat enkele belangrijke randvoorwaarden die gelden voor alle voorzieningen in De Stationstuinen. Vier elementen vatten die randvoorwaarden samen en lichten wij hieronder uit, namelijk: Multifunctioneel gebied Het uitgangspunt is dat het aanbod van voorzieningen meegroeit met de ontwikkeling van de wijk. De gemeente schrijft: “vanaf dag één moet duidelijk zijn dat dit een multifunctioneel gebied is”. Per type voorzieningen de gemeente Barendrecht uitgerekend hoeveel vierkante meter passend is gerelateerd aan het woonprogramma en het verwachte aantal inwoners en gebruikers. Voorzieningen voor nieuwe inwoners en gericht op Dutch Fresh Port Om dreigende leegstand te voorkomen, in de nieuwe wijk of de bestaande wijken, is er rekening gehouden met het totale aanbod aan voorzieningen in de gemeente. Mede om deze reden zijn de voorzieningen voornamelijk gericht op de inwoners van De Stationstuinen. Ook om die reden hebben de voorzieningen een eigen profiel, gericht op de Dutch Fresh Port.9 De voorzieningen die een plek krijgen in De Stationstuinen zijn dan ook vooral voor de bewoners van de wijk. En bedrijven en werknemer in de Dutch Fresh Port. Dit past bij het autoluwe karakter van de wijk. Uitgezonderd van de voorzieningen bij het station; die richten zich op een groter bereik. Zes deelgebieden De Stationstuinen omvat zes deelgebieden.

Voor elk gebied is het karakter vastgelegd. Bijvoorbeeld het gebied rondom station Barendrecht kent een hoge dynamiek. Hier is ruimte reserveert voor horeca. Andere deelgebieden kennen een lagere dynamiek, daar ligt de nadruk op een rustige woon- en leefomgeving. De minimale vloeroppervlaktes voor voorzieningen zijn toegewezen aan de diverse deelgebieden, passend bij het karakter. Zo wordt gestimuleerd dat voorzieningen op plaatsen komen die geschikt en wenselijk zijn. Hoe dit nader invulling krijgt, is inmiddels duidelijk voor het kerngebied Fruitpacking District. Voor dit deelgebied is het ontwikkelkader nader uitgewerkt in een structuurplan. Voorzieningen langs routes Voorzieningen worden verspreid door de wijk, langs (aantrekkelijke) routes. Dit maakt dat er een ‘loop in de wijk’ ontstaat, aldus medewerkers van ontwikkelaar Emborion. Het ontwikkelkader spreekt van Ketenvoorzieningen. Wat betekent dat inwoners, bijvoorbeeld, van de trein, via de supermarkt, het pick-up point naar werk en naar huis kunnen. Kleinschalige voorzieningen worden zorgvuldig langs de voetgangersroutes door het hele Plangebied worden gerealiseerd. Er is bewust niet gekozen om voorzieningen te clusteren; één hotspot is niet wenselijk aldus het ontwikkelkader. Randvoorwaarden (uit ontwikkelkader10): • “Het aanbod voorzieningen groeit mee met de ontwikkeling van de wijk.

• Voorkomen moet worden dat in het begin enkel woningen en werkfuncties worden gerealiseerd zonder voorzieningen die nodig zijn om het gebied goed te laten functioneren. Vanaf dag één moet duidelijk en ervaarbaar zijn dat dit een multifunctioneel gebied is. • Voorzieningen hebben een minimale aantrekkende werking voor autoverkeer. Dit om het autoluwe karakter van de wijk te waarborgen. • Onderwijs, detailhandel en horeca (in)direct gelieerd aan het AGF cluster en/of gezondheid, ondersteunen de relatie met Dutch Fresh Port en hebben daarmee de voorkeur. 99 Ibidem, p. 15. 10 Gemeente Barendrecht. (2022, 14 februari). Ontwikkelkader De Stationstuinen, p. 16.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 25.

1.5 Participatie Kernbevinding: Op verschillende momenten in het proces heeft de gemeente participatie toegepast. Ook zijn er afspraken met projectontwikkelaars over de manier waarop zij participatie toepassen. Informatie over of plannen inhoudelijk zijn gewijzigd door participatie is niet beschikbaar. Naast de gebruikelijke participatieprocessen organiseert de gemeente participatie over aan Stationstuinen relaterende thema’s zoals de parkeerdruk in omliggende wijken.

1.1.4.

Participatie door gemeente en Emborion

De gemeente heeft bij het opstellen van kaderstellende documenten aan de start van het project. In 2020 heeft de gemeente via een enquête en een digitaal participatieplatform. Daarnaast zijn bijeenkomsten georganiseerd met directe betrokkenen (bijv. ondernemers), omwonenden en jonge woningzoekenden. De resultaten uit de participatie zijn in aanloop naar besluitvorming teruggelegd aan alle betrokkenen. De gebiedsvisie bevat geen informatie over de wijze waarop input uit het participatietraject in het vervolgproces is meegenomen.11 Over inhoudelijke aanpassingen door de gemeente aan de beleidsdocumenten naar aanleiding van participatieprocessen is geen informatie aangetroffen. In aanloop naar concrete ontwikkelingen ligt de participatie in handen van de projectontwikkelaars die grondeigenaar zijn. Met projectontwikkelaar Emborion zijn hierover bij het opstellen van de samenwerkingsovereenkomst afspraken gemaakt In beide gevallen dient Emborion (naast de wettelijk verplichte participatie-instrumenten) inloopavonden te organiseren.12 Er zijn voor zover bekend geen aanpassingen in plannen rond voorzieningen naar aanleiding van participatieprocessen.

1.1.5.

Aanvullende participatie

Naast de reguliere participatie heeft de gemeente in 2024 een aanvullend participatieproces gehouden over het thema parkeren. Directe aanleiding was het risico dat bewoners van de nieuwe wijk hun auto zouden parkeren in omliggende wijken en er daar meer parkeerdruk ontstaat. De gemeente wil dit risico beperken door een blauwe zone in te richten waar auto’s slechts een beperkte tijd geparkeerd mogen staan.13

11 Gemeente Barendrecht. (2020, 19 november).Gebiedsvisie De Stationstuinen Barendrecht. 12 Gemeente Barendrecht – Emborion. (2022, 18 februari). Notitie participatie. 13 Gemeente Barendrecht. (2024, 6 augustus). Verslagen participatieproces flankerend beleid De Stationstuinen juli 2024

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 26.

2. Realisatie In afspraken met ontwikkelaars wordt vastgelegd welke voorzieningen waar komen in het ontwikkelgebied en hoeveel oppervlakte hiervoor gereserveerd moet worden. In dit hoofdstuk kijken we naar hoe de gemeente werkt aan realisatie van voorzieningen en of de geplande realisatie overeenkomt met de eigen bredere beleidskaders rondom voorzieningen. In dit hoofdstuk worden de volgende deelvragen beantwoord: 3. Welke beleidsambities bestaan er binnen de gemeente wat betreft het voorzieningenniveau in de gehele gemeente? 4. Welke stappen zijn reeds gezet in het initiëren van voorzieningen in De Stationstuinen? 5. Hoe verhouden de ambities voor De Stationstuinen zich tot het bredere beleid van de gemeente op het gebied van voorzieningen? Bij de beantwoording van deelvraag 3 zullen we ons focussen op de onderdelen waar het bredere beleid van de gemeente niet één op één terugkomt in de ambities voor De Stationstuinen.

1.6 Afspraken over De Stationstuinen zijn in lijn met gemeentelijk beleid Kernbevinding: Voor een groot aantal onderdelen wijken de gemaakte afspraken bij de realisatie van de voorzieningen in De Stationstuinen af van het gemeentelijk beleid. Dit is het geval rond parkeren, sportvoorzieningen, horeca, detailhandel en horeca, groen en cultuur. Om te kunnen beoordelen hoe de ambities voor De Stationstuinen zich verhouden tot het bredere beleid van de gemeente op het gebied van voorzieningen, is per type voorziening in kaart gebracht welk beleid de gemeente hiervoor heeft vastgesteld en welke kaders daarin zijn opgenomen die gelden voor De Stationstuinen. Vervolgens is geanalyseerd in hoeverre die kaders overeenkomen met de afspraken die zijn gemaakt met Emborion. Deze afspraken zijn opgenomen in het ontwikkelkader. Deze afspraken zijn voor een aantal type voorzieningen in lijn met het gemeentelijk beleid. Namelijk: •

•

•

Onderwijs: De afspraken voor De Stationstuinen omvatten minimale oppervlakte normen voor een campus van vervolgonderwijs, voor primair onderwijs en buitenschoolse opvang. De geformuleerde adviezen sluiten aan bij het de Barendrechtse visie op onderwijshuisvesting, die met name is gericht op het terugdringen van overcapaciteit van onderwijsruimte. De gemeente is zelf verantwoordelijk voor de bouw van een basisschool en een gymzaal. Over de bouw van een school is afgesproken dat de gemeente tijdig met Emborion in overleg treedt over de locatie zodat Emborion in staat is om haar plannen hierop tijdig in te richten.14 Zorg en welzijn: de zorg- en welzijnsvoorzieningen moeten een aanvulling zijn op de reeds aanwezige voorzieningen. Hierop zijn de geformuleerde adviezen in het Ontwikkelkader gericht. De gemeente stuurt met concrete minimale oppervlaktenormen. Emborion is verantwoordelijk voor de daadwerkelijk uitvoering en invulling. Concreet betekent dit dat Emborion ruimte voor een kinderdagverblijf, een sportschool en medische functies dient te realiseren. Spel en spelen: Het is de taak van de ontwikkelaar om te verantwoorden waar spelen wordt georganiseerd. De gemeente toetst dit aan het speelbeleid van de gemeente en realiseert de

14 Gemeente Barendrecht en Emborion. (2022, 22 februari). Samenwerkingsovereenkomst De Stationstuinen Barendrecht.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 27.

speelvoorzieningen bij de aanleg van de openbare ruimte. Het speelbeleid is erop gericht een netwerk van diverse speelvoorzieningen te realiseren. In het structuurplan staat dat het gemeentelijk speelruimteplan leidend is bij de inrichting van de speelvoorzieningen.15 De daadwerkelijke planning van speelplekken heeft nog niet plaatsgevonden. Tabel 2: minimale oppervlakte per type voorziening Type voorziening Zorg Onderwijs (campus) Onderwijs (primair, BSO) Cultuur Horeca Sport Detailhandel (supermarkt) Detailhandel ((niet) dagelijks) Totaal Bron: Ontwikkelkader De Stationstuinen

Minimum m2 BVO 500 1.500 2.200 300 1.500 650 1.250 600 8.500

1.7 Afwijkende afspraken De Stationstuinen Kernbevinding: gratis parkeren is uitgangspunt in het Barendrechts beleid. De Stationstuinen vormt hierop een uitzondering. Ook het aantal parkeerplaatsen is verhoudingsgewijs lager dan in de rest van de gemeente. Voor sportvoorzieningen, groen en cultuur zijn de plannen dermate inconcreet dat de verhouding tot het overige beleid moeilijk kan worden vastgesteld. Voor detailhandel en horeca is er het risico op verdringing van het bestaande aanbod in Barendrecht.

3.1.1 Parkeren Een goede parkeervoorziening is essentieel om de autoluwe wijk te laten slagen. Een groot deel van de parkeerplaatsen wordt gerealiseerd in collectieve parkeergarages (ook wel mobiliteitshubs) en privéparkeer voor bewoners onder bebouwing. De gemeente is verantwoordelijk voor de collectieve parkeergarages en ontwikkelt hiervoor een plan. Op die manier kan de openbare ruimte zoveel mogelijk groen en aantrekkelijk blijven. In de openbare ruimte (“op het maaiveld”) worden alleen de noodzakelijke parkeerplekken aangelegd, voor mindervaliden en kortparkeren (laden en lossen, kiss & ride). Daarnaast komen er 185 reguliere parkeerplaatsen in het openbaar gebied. Gedurende het project heeft de gemeente besloten dat er meer parkeerplaatsen op het maaiveld worden aangelegd en dat er voorlopig minder mobiliteitshubs komen (zie 5.5). Op twee punten verschillen de plannen voor parkeren in De Stationstuinen van het gemeentelijk parkeerbeleid: 1. Gereguleerd parkeren In het gebied wordt het parkeren gereguleerd door een combinatie van parkeervergunningen voor bewoners en betaald parkeren voor bezoekers. Dit is anders dan de andere gebieden in Barendrecht waar het vrij parkeren is. Om parkeeroverlast in de omliggende gebieden te voorkomen, maakt de gemeente flankerend beleid (bijvoorbeeld vergunningshoudersparkeren of een blauwe zone). 2. Parkeernorm

15 Gemeente Barendrecht. (2023, 19 december). Structuurplan Fruitpacking District.

Rekenkamer Barendrecht | Voorzieningenniveau De Stationstuinen | 28.

De Stationstuinen kent een hoogstedelijke dichtheid en wordt een autoluwe wijk.16 Daarom wordt hier anders naar autobezit en -gebruik gekeken dan elders in Barendrecht. Dit betekent dat in dit gebied een verhoudingsgewijs lage parkeernorm geldt, die afwijkt van het geldende gemeentelijke parkeerbeleid. Op basis van onafhankelijk advies is het uitgangspunt voor de parkeernorm in De Stationstuinen aangeduid als centrumgebied in sterk stedelijk gebied. Dit rechtvaardigt de afwijkende, lagere, parkeernorm. De overige gebieden in Barendrecht zijn namelijk aangemerkt als ‘rest bebouwde kom’. Realisatie volgens structuurplan Fruitpacking District Voor het kerngebied Fruitpacking District is het ontwikkelkader nader uitgewerkt in een structuurplan. In het ontwikkelkader zijn zes mobiliteitshubs voorzien, verspreid langs de randen van de wijk. Het structuurplan van het deelgebied ‘Fruitpacking District spreekt van 4 mobilititeitshubs. De ander twee hubs moeten dus aan de randen van andere deelgebieden worden gerealiseerd. Verder valt op dat in het structuurplan voor het deelgebied Fruitpacking District dat minder parkeerplaatsen worden gerealiseerd op het maaiveld. Daar tegenover staan meer parkeerplaatsen in hubs en privéparkeerplaatsen onder bebouwing. Deze verschuiving past binnen de gestelde normen.

3.1.2 Sportvoorzieningen Sportaccommodaties in De Stationstuinen zijn kleinschalig en vergroten de mogelijkheden om de bewegen in de openbare ruimte. Daarbij ligt de focus op de bereikbaarheid van bestaande sportfaciliteiten en het behouden van het bestaande aanbod. Deze inzet is in lijn met de Barendrechtse sport en beweegnota17. De ambities die hierin zijn vastgelegd gaan onder andere over het behouden van de bestaande sportaccommodaties en het uitbreiden en optimaliseren van mogelijkheden om te sporten in de buitenruimte. Vanuit die ambitie is het niet logisch om een grootschalige sportaccommodatie in De Stationstuinen te realiseren, maar wel om de bereikbaarheid met sportacommodatie de Bongerd te verbeteren. Daarnaast is er de ambitie om, gekoppeld aan de onderwijsvoorziening een gymzaal te realiseren in De Stationstuinen. Deze ambitie wordt genoemd in de nota en het integraal accommodatieplan, maar komt niet terug in specifieke kaderstellende documenten voor De Stationstuinen, zoals het Ontwikkelkader.