Concept - onderzoeksopzet voorzieningenniveau Stationstuinen - RK Barendrecht

Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen Rekenkamer Barendrecht

Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 6-3-2025 Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 1.

Colofon Datum: 6-3-2025 Rekenkamer Barendrecht: Prof. dr. Marcel Boogers, directeur Dr. Marieke Oprel, plaatsvervangend directeur Contactgegevens Tim Kunis, secretaris [M] 06-10 10 79 78 [E] tim@necker.nl

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 2.

1. Onderzoek naar het voorzieningenniveau in de gebiedsontwikkeling Stationstuinen 1.1 Waarom dit onderzoek? Gebiedsontwikkelingen en bevolkingsgroei Barendrecht kende de afgelopen jaren geen sterke bevolkingsgroei. In sommige recente jaren, waaronder 2024, kromp het inwoneraantal van de gemeente Barendrecht zelfs.1 Naar verwachting komt hier de komende jaren echter verandering in. Dit komt onder andere door grootschalige gebiedsontwikkelingen zoals de ontwikkeling van de Stationstuinen. Met de ontwikkeling van de Stationstuinen krijgt de gemeente Barendrecht een volledig nieuwe derde woonwijk bij, naast de oude dorpskern en vinexwijk Carnisselande. In 2020 heeft de gemeenteraad van Barendrecht de Gebiedsvisie Stationstuinen aangenomen. Hiermee is besloten om het gebied ten oosten van het treinstation Barendrecht te ontwikkelen.2 Inmiddels omvatten de plannen ca. 3.500 woningen en 67.500 m2 aan voorzieningen.3 Dit betekent dat duizenden nieuwe inwoners van Barendrecht de Stationstuinen hun thuis gaan noemen. Barendrecht ontvangt voor het project een rijksbijdrage, de zogenaamde Woningbouwimpuls. De gebiedsvisie is inmiddels uitgewerkt in een bestemmingsplan voor het eerste deelgebied met 815 woningen, dat eind 2023 door de raad werd vastgesteld.4 Grote gebiedsontwikkelingen brengen doorgaans naast een groei aan bevolking een druk op de voorzieningen met zich mee.

Nieuwe inwoners zoeken namelijk niet alleen een huis om in te wonen, maar maken ook gebruik van de plaatselijke voorzieningen. Het gebied Stationstuinen betreft een nieuwe woonwijk die is gelegen in een gebied dat nog nauwelijks een woonfunctie heeft: de oostkant van het spoor is immers vooral een bedrijventerrein. Dit zorgt ervoor dat veel nieuwe voorzieningen nodig zijn en dat nieuwe bewoners ook gebruik zullen gaan maken van bestaande voorzieningen in de omgeving. De gemeente Barendrecht staat daarmee niet alleen voor een volkshuisvestelijk opgave, maar ook voor een opgave op het gebied van voorzieningen.

De planning van nieuwe voorzieningen bij gebiedsontwikkelingen Bij nieuwe woonwijken is het vaak een uitdaging om het aanbod en de vraag naar voorzieningen goed op elkaar aan te laten sluiten. Behalve dat het niet eenvoudig is om op voorhand in te schatten welke voorzieningen nodig zijn, heeft de gemeente ook beperkte mogelijkheden om zelf voorzieningen te creëren. Zij schept randvoorwaarden, maar heeft ook andere partijen nodig om de voorzieningen te kunnen realiseren. De rekenkamer ziet in de ontwikkeling van de Stationstuinen een belangrijke uitdaging op het gebied van voorzieningen, die relevant is voor de huidige én toekomstige inwoners van Barendrecht. Bovendien toonde de gemeenteraad in de consultatieworkshop van 17 februari 2025 veel interesse in de Stationstuinen als onderzoeksonderwerp. Daarom doet de rekenkamer in 2025 onderzoek naar het programmeren van voorzieningen in Stationstuinen. Hierbij beseft de Rekenkamer terdege dat de 1 CBS (2025,30 januari). Statline: bevolkingsontwikkeling; regio per maand 2 Gemeente Barendrecht. (2020, 17 november). Raadsvoorstel Gebiedsvisie De Stationstuinen. 3 Stationstuinenbarendrecht.nl (z.d.). De Stationstuinen Barendrecht de groene wijk van morgen! 4 Gemeente Barendrecht. (2023, 7 november). Raadsvoorstel Bestemmingsplan De Stationstuinen 1 e fase.

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 3.

ontwikkeling van Stationstuinen zich nog in een prille fase bevindt en dat de planning van voorzieningen nog in volle gang is. De Rekenkamer vindt een onderzoek in deze fase juist relevant omdat het realiseren van voorzieningen een zaak van lange adem is waarbij het vroeg beginnen met plannen een randvoorwaarde is om in nieuwe wijken ruimte voor voorzieningen te kunnen realiseren.

1.2 Definitie en doelstelling Het begrip ‘voorzieningen’ is breed en kan op veel manieren worden uitgelegd. In dit onderzoek is gekozen voor voorzieningen te benaderen vanuit het perspectief van leefbaarheid voor inwoners. Voorzieningen zijn vanuit dit perspectief te typeren als min of meer fysieke plekken waar ontmoeting en overdrachten van producten en diensten plaatsvinden, en die bijdragen aan het leefgenot van inwoner. Deze benadering sluit aan op eerder onderzoek waarin voorzieningen vanuit leefbaarheidsperspectief worden benaderd.5 In het geval van de Stationstuinen betekent dit dat het onderzoek met name gaat over wat het gemeentebestuur doet om de behoefte van (toekomstige) inwoners van het gebied aan voorzieningen in kaart te brengen, hoe hierin rekening wordt gehouden met de impact van de nieuwe wijk op bestaande voorzieningen in de omgeving, hoe wordt gemonitord in welke mate de te realiseren voorzieningen in de vraag voorzien en welke instrumenten de gemeente gebruikt om haar rol in te vullen. De doelstelling van het onderzoek is: inzicht krijgen in de mate waarin de gemeente mogelijkheden heeft om sturing te bieden aan de te realiseren voorzieningen, in welke mate zij gebruikt maakt van deze mogelijkheden en hoe de raad hierbij betrokken is.

1.3 Hoofdvraag en deelvragen Het onderzoek zal worden uitgevoerd aan de hand van de volgende hoofdvraag: Hoe wordt bij de gebiedsontwikkeling Stationstuinen geanticipeerd op de benodigde voorzieningen om de leefbaarheid van de wijk te garanderen en welke rol spelen het college, de ambtelijke organisatie en de gemeenteraad hierbij? Om de hoofdvraag te beantwoorden zijn er deelvragen geformuleerd. De deelvragen zijn onderverdeeld in vier aspecten:

Beleid 1. Welke visie, ambities en doelstellingen heeft de gemeente op het gebied van voorzieningen in de Stationstuinen? 2. Welke beleidsambities bestaan er binnen de gemeente wat betreft het voorzieningenniveau in de gehele gemeente? 3. Hoe verhouden de ambities voor de Stationstuinen zich tot het bredere beleid van de gemeente op het gebied van voorzieningen?

5 Dagevos, J., Mommaas, H., & Smeets, R. (2015). Voorzieningen en Mobiliteitspatronen in het Stedelijk Gebied Eindhoven. Telos.

Geraadpleegd van https://research.tilburguniversity.edu/en/publications/voorzieningen-en-mobiliteitspatronen-in-het-stedelijkgebied-eind

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 4.

4. Op welke manier worden de behoeften van de toekomstige bewoners van Stationstuinen en de bestaande bewoners van omliggende gebieden meegenomen in de planning van voorzieningen?

Realisatie en instrumentarium 5. Welke stappen zijn reeds gezet in het initiëren van voorzieningen in de Stationstuinen? 6. Welke zachte en harde instrumenten kent de gemeente om de realisatie van voorzieningen te bevorderen en hoe zet zij deze in? 7. Op welke manier werkt de gemeente samen met andere gemeenten en/of marktpartijen bij het realiseren van voorzieningen? 8. Welke financiële middelen worden door de gemeente beschikbaar gesteld om voorzieningen in Stationstuinen te realiseren? 9. Op welke manier houdt de gemeente rekening met de toekomstige exploitatie en beheer van voorzieningen in Stationstuinen? 10. Hoe monitort de gemeente de geplande en gerealiseerde ontwikkeling van voorzieningen in Stationstuinen?

Gemeenteraad 11. Hoe wordt de gemeenteraad geïnformeerd over het programmeren en realiseren van voorzieningen in de Stationstuinen? 12. Welke mogelijkheden heeft de gemeenteraad om te sturen op de realisatie van voorzieningen in de Stationstuinen en hoe gebruikt de gemeenteraad deze?

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 5.

2. Onze kijk op het onderzoek Onderzoek doen naar voorzieningen Het realiseren van voorzieningen is een kwestie die niet ophoudt bij de grens van een gemeentelijk beleidsdomein en vraagt om samenwerking tussen verschillende domeinen binnen de gemeente en tussen de gemeente en externe partijen. Een onderzoek naar voorzieningen gaat dan ook niet alleen over de vraag welke beleidsprioriteiten de gemeente heeft, maar ook over de vraag hoe zij de instrumenten die zij heeft gebruikt en op welke manier zij externe partners tegemoet treedt als het gaat over voorzieningen waarbij de gemeente geen directe invloed heeft op de realisatie ervan. Vanuit dit meervoudige perspectief kijkt de Rekenkamer in dit onderzoek naar de wijze waarop het realiseren van voorzieningen in de gemeentelijke organisatie van Barendrecht is georganiseerd, de wijze hoe de gemeente hierin samenwerkt met externe partners en welke hoe de rollen van college en raad hierin worden ingevuld. Het onderzoek wordt uitgevoerd als casusonderzoek waarbij het project Stationstuinen het onderzoeksobject is. Daarbij heeft de rekenkamer ook aandacht voor de invloed van deze nieuwe woonwijk op de reeds bestaande voorzieningen in de gemeente als geheel, en welke lessen voor de toekomst ook in brede zin relevant zijn.

Analysekader Bij het onderzoeken van voorzieningen is het belangrijk om aandacht te hebben voor een aantal verschillende aspecten. De volgende aspecten vormen samen het analysekader van dit onderzoek: • Visie en doelstellingen. Binnen dit aspect staat centraal welk voorzieningenniveau de gemeente streeft te bereiken binnen de ontwikkeling van de Stationstuinen en hoe deze ambitie is vormgegeven. Bij sommige voorzieningen dient de gemeente te voldoen aan heldere wettelijke kaders (bijvoorbeeld wat betreft onderwijshuisvesting), terwijl de gemeente bij andere voorzieningen meer beweegruimte heeft (bijvoorbeeld bij kunst en cultuur). De gebiedsvisie voor de Stationstuinen bevat diverse ambities, waarvan een aantal aan het thema voorzieningen raken. Zo bevat de gebiedsvisie de kernwaarden ‘groen en bewust’, ‘gezond bereikbaar’ en ‘plek voor iedereen’. Deze waarden vormen een startpunt van de analyse in dit onderzoek. • Behoefte(n). Het is relevant hoe bij de totstandkoming van deze visie en doelstellingen rekening is gehouden met de behoeften van de toekomstige inwoners. Voorzieningen leveren immers een belangrijke bijdrage aan het leefgenot van de inwoners. Hoewel het lastig is om vooraf uitspraken te doen een wijk die nog gebouwd moet worden, is het relevant om te onderzoeken hoe de gemeente anticipeert op de behoeften van de toekomstige bewoners. • Instrumentarium.

Zoals eerder aangegeven is de gemeente vaak niet in eerste instantie zelf aan zet bij het realiseren van voorzieningen. De gemeente maakt het realiseren van voorzieningen mogelijk door randvoorwaarden te scheppen en werkt samen met initiatiefnemers aan de daadwerkelijke realisatie. Het is dus van belang welke instrumenten de gemeente tot haar beschikking heeft en op welke manier de gemeente deze instrumenten inzet om te kunnen sturen op het voorzieningenniveau in de Stationstuinen. • Bereikbaarheid. Dat er in Stationstuinen bijvoorbeeld behoefte is aan een zwemsportvoorziening, wil niet zeggen dat er ook een zwembad moet komen. Het is al voldoende dat er op redelijke reisafstand een zwembad aanwezig is, ergens anders in de gemeente of in de regio. Dat maakt de fysieke bereikbaarheid van voorzieningen relevant. Daarnaast kan ook de financiële bereikbaarheid van belang zijn; als een zwembad een kostendekkende prijs moet vragen aan de badgasten, worden immers flinke financiële drempels opgeworpen.

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 6.

•

Bekostiging. Financiering is een randvoorwaarde om voorzieningen te kunnen realiseren. Het is daarom van belang om te onderzoeken welke strategie de gemeente hanteert voor het financieren van de toekomstige voorzieningen en welke structuren hier nu al voor worden ingericht.

Afbakening voorzieningen Er zijn veel verschillende typen voorzieningen in een gemeente. Bij een onderzoek naar voorzieningen in een nieuwe wijk is het van belang om duidelijk af te bakenen welke thema’s wel en niet worden onderzocht. In dit onderzoek putten we uit de afbakening die wordt gehanteerd in de Leefbaarometer en de VNG Burgerpeiling. Mede op basis daarvan richt het onderzoek zich op de volgende voorzieningen: • (Openbaar) vervoer (zoals trein- en busstations) en voorzieningen voor parkeren en deelmobiliteit • Winkels/detailhandel (zoals supermarkten of drogisterijen) • Onderwijs (zoals basisschool, kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang of middelbaar onderwijs) • Zorg- en welzijnsvoorzieningen (zoals huisartsenpost, gezondheidscentrum of verzorgingstehuis) • Spel- en speelvoorzieningen (zoals parken, speeltuinen of trapveldjes) • Sportaccommodaties • Horeca en andere plekken voor ontmoeting (zoals buurthuizen of jongerencentra) • Een groene openbare ruimte met plekken om te verblijven • Culturele voorzieningen (zoals theater, bioscoop, bibliotheek) Het spreekt voor zich dat in een nieuwe wijk niet alle bovenstaande typen voorzieningen zullen landen. Zo is het niet te verwachten dat in de wijk een nieuw theater komt. Dit komt omdat een theater een bovenwijkse voorziening is waarvan er vaak maar één in een gemeente is.

Bovenwijkse voorzieningen kunnen in het onderzoek wel worden meegenomen door te kijken naar de sturing die gemeente toepast op de realisatie van bovenwijkse voorzieningen in relatie tot de toename van het inwoneraantal van de gemeente. In de Stationstuinen is ook plek ingeruimd voor kantoren en makersruimten die ook te typeren zijn als voorzieningen. Deze typen voorzieningen worden buiten beschouwing gelaten omdat de Rekenkamer kiest voor het perspectief van de (toekomstige) inwoners van Stationstuinen en haar omgeving en niet voor het perspectief van ondernemers. Achtergrond hiervan is het grote verschil in behoefte aan deze type voorzieningen. De voorzieningen die te maken hebben met leefbaarheid zijn gerelateerd aan nieuwe bewoners van het gebied. De voorzieningen op het gebied van werken zijn in veel mindere mate gerelateerd aan de behoefte van de inwoners van het gebied en aan de thematiek van het voorzieningenniveau en de leefbaarheid van het gebied. Deze vallen daarom buiten de reikwijdte van het onderzoek. Beroep Raad van State Het is niet ongebruikelijk dat tegen grote gebiedsontwikkelingen een procedure bij de Raad van State in gang wordt gezet. Dit is ook het geval bij het bestemmingsplan voor Stationstuinen fase 1.

Op dit moment voorziet de Rekenkamer niet dat een uitspraak van de Raad van State zal raken aan het thema voorzieningen zoals in dit onderzoek gedefinieerd. Mocht dit wel het geval zijn, dan overlegt de rekenkamer met de klankbordgroep over eventuele aanpassingen van de onderzoeksopzet.

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 7.

3. Plan van aanpak We voeren dit onderzoek uit in de volgende vijf fases: 1. Startgesprek; 2. Documentanalyse; 3. Interviews; 4. Informatievoorziening en sturingsmogelijkheden gemeenteraad; 5. Rapportage en wederhoor. Elk van deze fases wordt hieronder kort toegelicht waarbij wordt benoemd wat de gehanteerde methode is, wat de resultaten van de fase zijn en op welke wijze deze resultaten bereikt worden. Fase 1. Startgesprek Een goede start is belangrijk voor elk soepel rekenkameronderzoek. Daarom voert de projectleider en één van de onderzoekers een startgesprek met de ambtelijk verantwoordelijke voor de ontwikkeling Stationstuinen, die ook gedurende het onderzoek het aanspreekpunt voor de onderzoekers is. In dit startgesprek lichten we de onderzoeksopzet toe en maken we werkafspraken, zodat de verwachtingen rondom het onderzoek helder zijn. Ook bespreken we wie mogelijke interviewpartners zijn. Voorafgaand aan het startgesprek stellen we een informatieverzoek op met daarin de documenten die de rekenkamer opvraagt. Fase 1. Samenvatting Resultaat: Onderlinge werkafspraken en verwachtingen zijn vastgesteld, ambtelijke organisatie is op de hoogte en kent de informatievraag. Methode: Startgesprek en informatieverzoek

Fase 2. Documentanalyse In de tweede fase van het onderzoek staat de documentanalyse centraal. Door middel van een documentanalyse brengen we de verschillende ambities en (beleids)doelstellingen van de gemeente over het voorzieningenniveau in de Stationstuinen in beeld. Daarbij betrekken we onder meer de gebiedsvisies, bestemmingsplannen en ontwikkelkaders voor de Stationstuinen. Ook inventariseren we het algemene beleid van de gemeente ten aanzien van voorzieningen in de gemeente als geheel. Fase 2. Samenvatting Resultaat: Inzicht in visie, ambities en doelstellingen van de gemeente over het voorzieningenniveau in de Stationstuinen. Methode: Documentanalyse

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 8.

Fase 3: interviews De bevindingen uit de documentanalyse toetsen we en vullen we aan in een aantal interviews. Zo brengen we alle relevante perspectieven op het voorzieningenniveau van de Stationstuinen in beeld. We spreken eerst de verantwoordelijk portefeuillehouders. Daarna spreken we een aantal ambtelijk betrokkenen. We voeren interviews met de interne projectleider van de Stationstuinen, een of meerdere ambtenaren op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling en een medewerker die zicht heeft op de financiële kant van het realiseren van voorzieningen. Tot slot voeren we een gesprek met de projectontwikkelaar van de Stationstuinen. Fase 3. Samenvatting Resultaat: Verschillende perspectieven op het voorzieningenniveau van de Stationstuinen inzichtelijk Methode: Interviews

Fase 4. Informatievoorziening en sturingsmogelijkheden gemeenteraad De komende jaren zal de gemeenteraad op verschillende momenten keuzes gaan maken over de verdere ontwikkeling van de Stationstuinen, waarbij ook het voorzieningenniveau wordt vormgegeven. De rekenkamer vindt het van belang om in het onderzoek aandacht te hebben voor de betrokkenheid van de gemeenteraad – tot nu toe én in de toekomst. In deze fase analyseren we de informatievoorziening aan de raad over de Stationstuinen en de aandacht die daarin is voor het voorzieningenniveau. We hebben daarbij ook aandacht voor de sturingsmogelijkheden die de gemeenteraad heeft en hoe die tot nu toe zijn ingezet. Ook organiseren we in deze fase een gesprek met de gemeenteraad, om het raadsperspectief verder op te halen en wensen en verwachtingen voor de betrokkenheid van de raad in de toekomst te verkennen en in kaart te brengen. Fase 4. Samenvatting Resultaat: Inzicht in de informatievoorziening aan en rolneming van de raad tot nu toe en hoe dit er in de toekomst uit kan zien. Methode: Documentanalyse en raadsgesprek.

Fase 5. Rapportage en wederhoor In deze laatste fase van het onderzoek stellen wij het onderzoeksrapport op. Dit rapport bestaat uit een deel met bevindingen (Nota van Bevindingen) en een bestuurlijk deel (conclusies en aanbevelingen). De aanbevelingen uit het onderzoek zullen zich onder andere richten op hoe de raad bij de verdere ontwikkeling van de Stationstuinen kan sturen op het voorzieningenniveau. De Nota van Bevindingen wordt bij de ambtelijke organisatie teruggelegd voor een feitenverificatie. Na verwerking van het ambtelijk wederhoor sturen wij de definitieve versie inclusief de conclusies en aanbevelingen voor bestuurlijk wederhoor naar het college. Daarna biedt de directeur van de rekenkamer het onderzoeksrapport aan de raad aan. De rekenkamer licht het onderzoeksrapport graag toe aan de gemeenteraad.

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 9.

Fase 5. Samenvatting Resultaat: Beantwoording van de hoofdvraag en deelvragen in een onderzoeksrapportage met conclusies en aanbevelingen Methode: Rapportage, ambtelijk en bestuurlijk wederhoor, presentatie gemeenteraad.

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 10.

4. Onderzoeksteam en planning Marcel Boogers is de directeur van de rekenkamer, Marieke Oprel de plaatsvervangend directeur. Tim Kunis is de secretaris. Zij begeleiden het onderzoek dat uitgevoerd wordt door onderzoekers van Necker. Het onderzoeksteam start dit onderzoek in mei 2025. U kunt ons rapport verwachten in het najaar van 2025, ervan uitgaande dat de dossiers op orde zijn en dat de personen voor interviews tijdig beschikbaar zijn.

Voorlopige planning Onderzoeksfase

Periode

Fase 1 – Startgesprek

Mei 2025

Fase 2 – Documentanalyse

Mei-juni 2025

Fase 3 – Interviews

Juni- september 2025

Fase 4 – Informatievoorziening en sturingsmogelijkheden gemeenteraad

September 2025

Fase 5 – Rapportage en wederhoor

Oktober-december 2025

Rekenkamer Barendrecht | Concept - Onderzoeksopzet Voorzieningenniveau Stationstuinen | 11.