220112 PvA Hoge energierekening Barendrecht.pdf

VISIE OP AANPAK HOGE ENERGIEREKENING

In het kort In voorliggend document staat omschreven hoe de gemeente Barendrecht haar inwoners met een hoge energierekening wil ondersteunen met het treffen van energiebesparende maatregelen, om de (stijgende) energierekeningen geen grotere kostenpost te laten worden op het besteedbare inkomen.

Gemeente Barendrecht

Inhoudsopgave Samenvatting ....................................................................................................................... 2 1 Inleiding ............................................................................................................................ 3 2 Aanleiding ......................................................................................................................... 5 3 Situatie in Barendrecht en doelgroepen ......................................................................... 6 3.1 Huidige situatie huishoudens met hoge energierekening ............................................................ 6 3.2 Doelgroepen .................................................................................................................................. 7 4 Visie................................................................................................................................... 8 4.1 Maatwerkaanpak........................................................................................................................... 8 4.2 Uitgangspunten .............................................................................................................................

8 5 Strategie voor een maatwerkaanpak met oplossingsrichtingen ..................................10 5.1 Energiecoaching .......................................................................................................................... 10 5.2 Maatwerkpakket met energiebesparende maatregelen ............................................................ 11 5.3 Doelgroepen ................................................................................................................................ 12 5.3.1 Particuliere woningeigenaar ................................................................................................ 12 5.3.2 Woningcorporatiehuurder ................................................................................................... 12 5.3.3 Woningcorporatie ................................................................................................................ 12 5.3.4 Particuliere huurder ............................................................................................................. 13 5.3.5 Particuliere verhuurder ........................................................................................................

13 6 Plan van aanpak ..............................................................................................................14 6.1 Werkzaamheden ......................................................................................................................... 14 6.2 Planning ....................................................................................................................................... 14 6.3 Kostenraming .............................................................................................................................. 14 Bijlagen ...............................................................................................................................16 Bijlage 1. Definities voor ‘’energiearmoede’’ .................................................................................... 16 Bijlage 2. Achtergrondinformatie doelgroepen ................................................................................ 18 Bijlage 5. Voorbeelden energiebesparing in andere gemeenten...................................................... 19

1

Samenvatting Dit document geeft een overzicht van de visie en strategie van de gemeente Barendrecht om huishoudens in ‘’energiearmoede’’ ofwel met een hoge of buitenproportionele energierekening tegemoet te komen. De gemeente Barendrecht wil acties ondernemen om deze inwoners en huishoudens maatwerk ondersteuning te bieden om zich te weren tegen de stijgende energieprijzen. In Barendrecht behoort in het jaar 2018 3% van de huishoudens tot de ‘’risicogroep’’ voor een hoge energierekening1. Dit komt neer op ca. 600 huishoudens in Barendrecht. In deze visie stellen we een maatwerkaanpak voor volgens een tweetrapsraket. Een belangrijk uitgangspunt is inclusief beleid. Ten eerste, heeft ieder huishouden die de energierekening als hoog beschouwd toegang tot energiecoaching die het verlagen van de energierekening kan bevorderen. Ten tweede kan aanvullend een maatwerk plan opgesteld worden voor de groep die daar behoefte aan heeft. De visie zet in op vijf doelgroepen, die gerelateerd zijn aan de woon/eigendom situatie. In het geval van de huurwoningen is naast de huurder juist ook de verhuurder die geactiveerd moet worden om energiebesparende maatregelen te nemen, aangezien deze (in de meeste gevallen) verantwoordelijk is voor de installaties en gebouwschil. De volgende doelgroepen zijn vastgesteld: 1. 2. 3. 4. 5.

Particuliere woningeigenaren; Woningcorporatiehuurders; Woningcorporaties; Particuliere huurders; Particuliere verhuurders.

De raad wordt gevraagd om financiële middelen beschikbaar te stellen om het plan van aanpak verder uit te werken in een maatwerkaanpak met concrete activiteiten en tot uitvoering over te kunnen gaan. De te nemen stappen zijn als volgt: 1. Huidige situatie in kaart brengen; 2. Maatwerkaanpak per doelgroep opstellen; 3. Implementatie van maatwerkaanpak. Voor bovenstaande stappen wordt een financiële bijdrage van 900.000 EUR aan de raad gevraagd.

1

CBS (2018) Energie-indicatoren naar gemeente, wijk en buurt.

2

Aanpak Hoge energierekening 1 Inleiding De energieprijzen in Nederland stijgen al een tijd en afgelopen half jaar zelf extreem. Dat komt aan de ene kant door een stijging van de prijzen van de inkoop van fossiele brandstoffen en aan de andere kant door bewust Rijksbeleid om de energiebelasting te verhogen op deze fossiele brandstoffen. Het effect is dat steeds meer huishoudens moeite zullen hebben om hun energierekening te kunnen betalen. De hoge maandlasten zorgen er ook voor dat deze doelgroep nog moeilijker de overstap naar schone energie kan maken. De gemeente Barendrecht is daar geen uitzondering in en ziet een groeiend maatschappelijk probleem, namelijk de te hoge energierekening onder lagere inkomensgroepen in combinatie met slecht geïsoleerde woningen en verouderde apparatuur. Dit vraagstuk speelt al langere tijd, maar krijgt nu een hogere urgentie door de stijgende energieprijzen. De gemeente heeft daarom een visie uitgewerkt hoe deze (te) hoge energierekeningen kunnen worden ingeperkt. Ieder huishouden krijgt een hogere energierekening. Maar bij huishoudens met lagere inkomens in slecht geïsoleerde woningen hakt dit er harder in dan bij huishoudens met hogere inkomens. Voor veel huishoudens vormt de energierekening een steeds groter deel van het besteedbaar inkomen.

De volgende definitie wordt in deze visie gebruikt wanneer gesproken wordt over huishoudens met een ‘’hoge energierekening’’ (zie bijlage 1 voor de verschillende definities van Energiearmoede). Dit is tevens de meest gebruikte definitie en betekent: 10% van het besteedbaar inkomen wordt gebruikt om de energierekening te betalen. Door TNO wordt uitgegaan van 8% als ook een deel van financiële bezittingen meegenomen2. TNO neemt dat mee om een vertekend beeld te voorkomen: sommige mensen hebben veel vermogen maar weinig inkomen (zoals rijke gepensioneerden). De raad vraagt ook te kijken naar mensen die nét niet onder de grens van energiebesteding zitten, hiermee wordt een grotere groep (ook huurders en woningeigenaren) bereikt. Door de stijgende energieprijzen is de verwachting dat de energiearmoede in Nederland de komende jaren verder toeneemt3. Een aanpak voor dit vraagstuk is belangrijk in het brede kader van het draagvlak voor de energietransitie en het bieden van klimaatneutrale oplossingen voor alle doelgroepen. De Barendrechtse gemeenteraad heeft daarom gevraagd om een plan van aanpak te maken voor inwoners met een hoge energierekening. In voorliggend document leest u hoe we in samenhang met het nog verder te ontwikkelen energiebesparingsprogramma dit thema willen oppakken.

Rijksoverheid biedt extra financiële middelen Veel huishoudens zullen begin 2022 geconfronteerd worden met een veel hogere energierekening. De Rijksoverheid gaat diverse maatregelen nemen om de stijging van de energierekening voor Nederlanders te verminderen. 2 Energiearmoede en de energietransitie | TNO, 2021 3 Energiearmoede in de warmtetransitie. Onderzoek naar beleidsinstrumenten - CE Delft, 2021

3

1.

2.

3.

De Rijksoverheid stelt 150 miljoen euro ter beschikking aan gemeenten om kwetsbare huishoudens met een hoge energierekening en/of een slecht geïsoleerde woning te ondersteunen via hun gemeente. Zo middelen kunnen ingezet worden voor energieadvies of energie besparende maatregelen.4 Daarnaast zal extra belastingkorting op de energierekening én een verlaging van het belastingtarief op elektriciteit in 2022 plaatsvinden voor huishoudens. De belastingkorting op de energierekening wordt verhoogd met €230 incl. BTW. Het belastingtarief op elektriciteit (eerste schijf) gaat omlaag met 8,4 cent inclusief btw. Deze tijdelijke maatregelen gelden voor 2022. 5 De Rijksoverheid compenseert tevens generiek huishoudens met inkomen op of net boven het sociaal minimum. Ze ontvangen circa 200 euro via gemeenten om hen te helpen bij het betalen van de energierekening.6

Ontwikkelingen energieprijzen De energieprijzen blijven stijgen, dit gaat met name om de aardgasprijs. Het aardgas wordt steeds zwaarder belast, daarnaast gaan ook de variabele leveringskosten omhoog. Volgens onderzoek van het PBL uit maart 2021 naar de ontwikkelingen van de energieprijzen in Nederland tot 20307, zal de gasprijs in 2030 tussen €0,75 per m3 en €0,91 per m3 excl. BTW liggen, dit ten opzichte van €0,67 per m3 excl. BTW in 2020. De elektriciteitsprijzen zullen ongeveer gelijk blijven. De elektriciteitsprijs zal volgens dezelfde studie tussen €0,16 en €0,20 per kWh excl. BTW te liggen in 2030, dit ten opzichte van € 0,18 per kWh excl. BTW in 2020. Eind 2021 zijn de prijzen inmiddels hoger al veel meer gestegen dan het PBL in maart 2021 had voorspeld. Consumenten worden in december 2021 geconfronteerd met een gasprijs van € 1,72 per m3 incl.. BTW

4 150 miljoen euro voor aanpak energiearmoede kwetsbare huishoudens | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl, oktober 2021 5 Kabinet verlaagt energiebelasting en stelt extra geld voor isolatie beschikbaar | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl, oktober 2021 6 Extra energietoeslag voor lagere inkomens | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl, december 2021 7 Ontwikkelingen in de energierekening tot en met 2030 (pbl.nl), maart 2021

4

2 Aanleiding Terwijl de energieprijzen blijven stijgen, liggen de financiële middelen om inwoners hiertegen te weren niet voor het oprapen. De gemeente Barendrecht wil acties ondernemen om inwoners en huishoudens met lagere inkomens maatwerk ondersteuning te bieden in het zich weren tegen de stijgende energieprijzen. Hieronder leest u waarom dit belangrijk is: Meer gelijke verdeling kosten: de kosten van de energietransitie zijn niet gelijk verdeeld. Zo gaat de laagste inkomensgroep 1,8% achteruit terwijl de hoogste inkomensgroep 0,8% achteruit gaat.8 Daarnaast hebben huishoudens met lagere inkomens minder mogelijkheden om spaargeld in te zetten en/of komen niet in aanmerking voor een lening9. Vicieuze cirkel doorbreken: mensen met een laag inkomen kunnen zich geen betere woning-isolatie en/of energie efficiëntere huishoudelijke apparatuur veroorloven. Ter illustratie: 58% van de Nederlanders met een laag inkomen woont in een woning met enkelglas.10 Hierdoor blijven zij kampen met bovenstaande uitdagingen. Gezondheidseffecten vergroten: een slecht geïsoleerd en koud huis in de winter is slecht voor de gezondheid. Het tocht en er kan schimmel ontstaan.

Onderzoek wijst uit dat het investeren tegen energiearmoede veel voordelen oplevert: een goed verwarmde woning geeft gezondheidsvoordelen, betere prestaties op school, hogere arbeidsproductiviteit en minder ziekteverzuim op werk.11 Financiële effecten vergroten: verduurzaming kan gepaard gaan met goedkoper leven. Energiebesparing is een van de weinige ‘knoppen’ waar mensen met een laag inkomen zelf aan kunnen draaien om kosten te verlagen en zo wat meer over te houden voor andere zaken. Daarnaast kunnen zorgkosten of kosten voor uithuiszetting door energiearmoede worden verlaagd door hierin te investeren. Sociaal isolement voorkomen: mensen met een laag inkomen en een hoge energierekening kunnen in sociaal isolement belanden, omdat zij geen gasten durven uit te nodigen wanneer ze hun woning niet warm kunnen stoken.12

8 https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Notitie-13mrt2019-Doorrekening-ontwerp-Klimaatakkoord.pdf 9 CE Delft (2021) energiearmoede in warmtetransitie 10 Wie profiteert van het klimaatbeleid? - CE Delft 11 European Renovation Wave ; Pye, (2015),. Energy povert y and vulnerable consumers in the energy sector across the EU: Analysis of

policies and measures. INSIGHT_E 12 https://nos.nl/artikel/2354907-energiearmoedebeleid-moet-beter-houd-rekening-met-mensen-met-kleine-beurs

5

3 Situatie in Barendrecht en doelgroepen 3.1 Huidige situatie huishoudens met hoge energierekening Op basis van onderzoek van de Klimaatmonitor zijn de volgende karakteristieken en cijfers naar voren gekomen met betrekking tot energiearmoede. Volgens de meest recente gegevens uit 2018 behoort in Barendrecht dat jaar 3% van de huishoudens tot deze categorie13. Bij deze huishoudens is de energierekening 8% of meer van het inkomen, dit komt neer op ca. 600 huishoudens. Zonder verdere verduurzamingsmaatregelen stijgt het percentage huishoudens met energiearmoede bij de verwachte energieprijzen in 2030 met een derde14. Op basis van onderzoeken van TNO uit 202115 (zie Bijlage 2) en CE Delft uit 202116 wordt de volgende theoretische inschatting gemaakt over het verwachte aantal huishoudens in Barendrecht met een hoge energierekening: Verwacht aantal huishoudens, TNO 13 Woningcorporatiebezit Particuliere verhuur Particulier woningbezit

75% 13% 12%

Verwacht aantal huishoudens, CE Delft14 59% 24% 17%

Verwacht aantal huishoudens Ca. 355 - 450 Ca. 80 – 145 Ca. 70 - 100

Tabel 1: Deze tabel geeft een overzicht van het verwachte aantal huishoudens met een hoge energierekening en laag inkomen in Barendrecht o.b.v. de cijfers van TNO en CE Delft.

13 Klimaatmonitor 2021, DASHBOARD - Woningen - Barendrecht (databank.nl) 14 Energiearmoede in de warmtetransitie. Onderzoek naar beleidsinstrumenten - CE Delft, 2021 15 TNO 2021 16 Energiearmoede in de warmtetransitie. Onderzoek naar beleidsinstrumenten - CE Delft, december 2021

6

3.2 Doelgroepen Er zijn vervolgens vijf doelgroepen gedefinieerd, deze zijn in onderstaande figuur weergegeven:

Huursegment

Particuliere woningeigenaar (1)

Woningcorporatiebezit

Woningcorporatiehuurder (2)

Woningcorporatie (3)

Particulier bezit

Particuliere huurder (4)

Figuur 1: Deze figuur geeft een overzicht van de vijf doelgroepen naar de woon/eigendomssituatie (gele vlakken).

7

Particuliere verhuurder (5)

4 Visie 4.1 Maatwerkaanpak De omschrijving van de risicogroep uit de Klimaatmonitor17 is een theoretische afbakening, die in de praktijk wellicht anders zichtbaar zal zijn. Voor de onderbouwing van de visie maken we gebruik van deze cijfers, maar in de uitvoering zal een lerend effect ingebouwd worden om meer gevoel te krijgen bij de Barendrechtse praktijk. In de praktijk is de verwachting dat veel meer huishoudens in de knel komen door een hoge energierekening. Daar houden we in de aanpak rekening mee. We stellen een maatwerkaanpak voor volgens een tweetrapsraket. Een belangrijk uitgangspunt is inclusief beleid. Ten eerste, heeft ieder huishouden die de energierekening als hoog beschouwd recht op eenmaligenergiecoaching vanuit de gemeente die het verlagen van de energierekening bevordert. Er worden geen criteria aan deze huishoudens gesteld. Ten tweede wordt voor de groep die ook een laag inkomen heeft aanvullend een maatwerk plan opgesteld. Er wordt een maatwerk aanpak ontwikkeld per doelgroep met een hoge energierekening. We toetsen de uitvoering aan de combinatie van de drie aspecten van het lopende Erasmus Universiteit onderzoek naar beleidsinterventies: middelen, vaardigheden en betekenis18.

Blijvende gedragsverandering Volgens de Erasmus Universiteit is het van belang dat je bij beleidsinterventies gericht op gedragsverandering rekening houdt met de drie aspecten, om te komen tot een langdurige, blijvende gedragsverandering. Neem het voorbeeld ‘raam- en dakisolatie’: Middelen/materialen: raam- en dakisolatie Vaardigheden/kennis: het is goed voor de portemonnee, comfort, milieu Betekenis: hiermee dragen we steentje bij aan leefbare aarde Conclusie is, focus ook op het sociale aspect. Een sociaal werker met kennis van energie bereikt wellicht meer dan de technicus die vooral kijkt naar besparing. Zie nadere toelichting hier.

4.2 Uitgangspunten Voor de aanpak hanteren we de volgende uitgangspunten: 

   

In de aanpak wordt uitgegaan van inclusief beleid. Ieder huishouden heeft recht op energiecoaching vanuit de gemeente ter verlaging van de energierekening. Aanvullend wordt naar maatwerkoplossingen gekeken voor huishoudens die extra ondersteuning nodig hebben. De gasprijzen zullen tot 2030 sneller stijgen dan elektriciteit en daarmee ligt de focus van de uitvoering op het beperken van gasverbruik ligt. De gemeente werkt samen met partners in deze aanpak, waaronder een samenwerking met het sociaal domein Energiecoaching biedt een eerste hulpmiddel ter verlaging van de energierekening. Met partners wordt een aanvullend maatregelenpakket met energiebesparende maatregelen ontwikkeld, bestaande uit quickwins zoals een energiedisplay en/of grotere maatregelen (Bijlage 3 met voorbeelden van andere gemeenten).

17 Klimaatmonitor 2021, DASHBOARD - Woningen - Barendrecht (databank.nl) 18 https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2020-voedselconsumptie-veranderen-4044.pdf

8

  

9

Het afwegingskader voor de maatregelen wordt gezamenlijk ontwikkeld met de partners Deze aanpak wordt ingebed in de totaalstrategie van het energiebesparingsprogramma. Het grootste vraagstuk zit bij de doelgroep huishoudens in corporatiebezit. Hierbij speelt de split incentive discussie (wie investeert, wie profiteert) een grote rol.

5 Strategie voor een maatwerkaanpak met oplossingsrichtingen Afhankelijk van de doelgroep wordt een specifieke oplossingsrichting geboden. In dit hoofdstuk geven we de eerste contouren en beelden van de mogelijke oplossingsrichtingen. In een gezamenlijk proces met de partners worden de onderdelen vervolgens ingericht. Een oplossingsrichting behelst de volgende onderdelen:     

Samenwerking met partner(s); Energiecoaching (eventueel in combinatie met een energiedisplay); Energiebesparende maatregelen/een maatregelenpakket samenstellen, die blijvende gedragsverandering of verlaging van de energierekening bewerkstelligen; Duurzame oplossingen kiezen, waarbij lange termijn effecten gemonitord worden; Een communicatie -en marketingstrategie om de doelgroep te bereiken.

Het voorstel is om de tweetrapsraket als volgt in te richten. Ieder huishouden met een te hoge energierekening kan aanspraak maken op energiecoaching. Als vervolgens blijkt dat deze huishoudens een laag inkomen hebben wordt een maatwerkpakket met energiebesparende maatregelen samengesteld. In de volgende secties wordt ingegaan op de maatwerkaanpak en het benaderen van de verschillende doelgroepen.

5.1 Energiecoaching De eerste stap is toegang tot een energiecoach. Deze energiecoach adviseert over de energierekening en de eerste laagdrempelige maatregelen. Indien van toepassing kan de energiecoach een aanbod doen voor een energiedisplay voor huishoudens die een hoge energierekening ervaren en hierop willen besparen. De energiecoaching en de energiedisplay zijn gericht op bewustwording en gedragsverandering. Verschillende kanalen worden ingezet om deze groep te bereiken, zoals een brief aan huis gestuurd, via buurtvertegenwoordigers, social media of de website van de gemeente. Er zijn verschillende momenten of acties waarbij het aanbieden van een energiedisplay voorzien van uitleg aan de bewoners past in lopende processen of projecten. Denk hierbij aan:    

Inwonersparticipatietrajecten; De overgang naar een nieuwe of gerenoveerde woning; In combinatie met de installatie van zonnepanelen; In combinatie met groot of klein onderhoud (bijv. onderhoud aan de cv-ketel)

In een intake gesprek met de energiecoach wordt kennis gemaakt. Er wordt naar de huidige energierekening gekeken. Indien van toepassing wordt uitleg gegeven over de mogelijkheden of voordelen van een energiedisplay. Aanvullend onderzoekt de energiecoach waar de hoge energierekening door komt, zoals gedrag, slechte isolatie, verouderde apparatuur, etc. In een tweede gesprek wordt terugkoppeling gegeven over het advies en doorverwezen naar de mogelijkheden uit het huidige energiebesparingsprogramma en/of een maatwerkaanpak worden toegepast (zie sectie 5.2) Door middel van bewustwording wordt vaak al structureel bespaard op de energierekening19. Ook is de combinatie van energiecoaching met energiedisplays een succesvolle aanpak:

19 Huurders krijgen hulp bij energie besparen | woonbond.nl, oktober 2020

10



Voor de hoogste besparingen heeft de energiemonitor een schermpje nodig waarin real-time inzicht in het gebruik is te verkrijgen. Op april 2021 kwam het onderzoek van het PBL20 naar buiten, waarin wordt bevestigd dat de continue aanwezigheid van een energiedisplay, dat de bewoner inzicht geeft in het actuele energieverbruik in de woning, gemiddeld tot 5% energiebesparing leidt. De investering is laag (ca. 100 euro per stuk, exclusief installatiekosten voor de energiecoach), dit is een bedrag dat zich binnen 1-2 jaar terugverdient. Er zijn in Nederland succesvolle pilots geweest in wijken met veel lage inkomens is waar de displays voorlopig in bruikleen zijn en waarbij de bewoners worden begeleid door energiecoaches. Belangrijk is om de installatie met een goede uitleg te begeleiden.



 

Voorbeeld kostenraming: energiedisplay met energiecoaching Een inwoner geeft bij de gemeente aan dat de energierekening erg hoog is. De energiecoach komt langs voor een intakegesprek en doet een aanbod voor het installeren van een energiedisplay. Wanneer de energiedisplay enige tijd in werking is, belt de energiecoach voor een terugkoppeling en verwijst door voor verdere ondersteuning bijvoorbeeld naar de Woonwijzerwinkel voor analyse van de woning. De investering in een maatregelenpakket is als volgt (incl. BTW en installatie van de energiedisplay): -

Energiedisplay: €100-€150 Energiecoaching (totaal 3 - 4 uur): €250-€450 Totaal per huishouden: €350 - €600

In de totale kostenraming rekenen we voor energiedisplay en energiecoaching gemiddeld €500 per huishouden.

5.2 Maatwerkpakket met energiebesparende maatregelen Een vervolgstap op de energiecoaching is het aanbod van een maatregelenpakket die de energierekening van het huishouden verder verlaagt. Met partners uit het sociaal domein en de ondersteuning in het energieadvies aan huis wordt een afwegingskader opgesteld om het maatwerkpakket te bepalen en de doelgroep voor deze vorm van ondersteuning verder inzichtelijk te maken Het maatwerkpakket bestaat uit de volgende toepassingen:  

Pakket verbetering warmteafgiftesysteem: waterzijdig inregelen (niet voor corporatiewoningen), radiatorfolie, radiatorventilatoren; Pakket energiezuinige huishoudelijke apparatuur; vervangen van energie slurpende apparatuur door zuinige apparatuur; zoals koelkast, wasmachine en losse inductie kookplaat. Om fraude hiermee te voorkomen bij bijvoorbeeld een koelkast worden de volgende stappen gezet: o De nieuwe koelkast kan niet ingeruild worden voor geld of een minder zuinig model; o De oude, onzuinige koelkast wordt verplicht ingeleverd bij aanschaf van het nieuwe zuinige model (en zo uit de markt gehaald, kan niet worden doorverkocht) o In de communicatie rondom de actie staat de boodschap centraal dat het financieel gunstiger is de nieuwe energiezuinige koelkast te houden en niet te verkopen, om vervolgens weer een goedkopere onzuinige koelkast aan te schaffen. Door het hoge energiegebruik van die onzuinige koelkast is men namelijk financieel slechter uit.

20 https://www.energieengedrag.nl/_files/ugd/60b1db_8e5905be6b5641cca9dae350dfb20226.pdf

11

Deze regels zijn ook van toepassing bij aanbod van een energiezuinige wasmachine en losse inductiekookplaat Pakket duurzame energie elders opwekken; o Lease constructie zonnepanelen (om de voorinvestering weg te nemen); o Laagdrempelig maken deelname aan energiecoöperatie (zoals aanbod smalle beurzen bij Delfshaven Energie en Blijstroom in Rotterdam);



Voorbeeld kostenraming maatregelenpakket: verbetering warmteafgifte In een appartement woont een eigenaar die merkt dat sommige radiatoren niet goed warm worden. Het gaat om totaal zes radiatoren. De investering in een maatregelenpakket (incl. BTW) is als volgt: -

Radiatorfolie: €25 - €60 Waterzijdig inregelen radiatoren en cv-ketel (uitvoering door installateur): € 500 Radiator-boosters – 6 x 30 euro – 180 euro Totaal per huishouden: ca. €705-990

In de totale kostenraming gaan we ervanuit dat een pakket met kleine maatregelen (warmteafgifte verbetering, apparatuur) gemiddeld €1000 per huishouden kost.

5.3 Doelgroepen Er wordt onderscheid gemaakt in verschillende doelgroepen, hieronder zijn de vijf belangrijkste doelgroepen beschreven met een maatwerkaanpak.

5.3.1 Particuliere woningeigenaar Vanuit de onderzoeksgegevens lijkt de particuliere woningeigenaar een klein segment van de doelgroep te vormen. Het voorstel is om de particuliere woningeigenaren met een (te) hoge energierekening tegemoet te komen door middel van de reeds beschikbare duurzaamheidslening. Wanneer een huishouden niet aan de voorwaarden kan voldoen, wordt gekeken naar maatwerk oplossingen. Het is belangrijk om met deze groep in gesprek te gaan.

5.3.2 Woningcorporatiehuurder Voor de woningcorporatiehuurders met een hoge energierekening en laag inkomen wordt een samenwerking met de woningcorporaties opgestart. Met de data van de woningcorporaties zal een eerst verdiepende analyse worden uitgevoerd: wie is deze doelgroep en waar bevinden de huishoudens zich? Omdat woningcorporaties over veel gegevens beschikken (energielabels, aantal bewoners etc.) is het mogelijk om al een goed beeld is te geven waar ‘’energiearmoede’’ zich mogelijk kan bevinden. Om woningcorporatiehuurders te ondersteunen kan een meldpunt ingezet worden. Voor deze huurders wordt een maatwerkoplossing geboden. Een analyse van de problematiek moet uitwijzen met welke energiebesparende maatregelen het huishouden het beste ondersteund kan worden. Mogelijk kan de huurder zelf deze maatregelen implementeren. Uit de analyse kan ook blijken dat de woningcorporatie betrokken moet worden om de isolatieschil of installaties te verbeteren.

5.3.3 Woningcorporatie Aangezien de verhuurder verantwoordelijk is voor het onderhoud en de gebouwschil en installatie, zal in de afstemming met de woningcorporatie gekeken worden naar het investeringsprogramma i.r.t. huishoudens met een hoge energierekening. Om de huurders goed te kunnen ondersteunen zal 12

ook op dit onderwerp met de woningcorporaties in Barendrecht in gesprek gegaan worden. De gemeente kan hier een rol spelen met signaleren van problemen met hoge energierekening (steunpunt huurders hoge energierekening), ondersteunen van eigen investeringen door huurders (zogenoemde Zelfaangebrachte Voorzieningen) door huurders, en kennis en inzicht in investeringen in gedragsmaatregelen. Met woningcorporaties worden vanuit de gemeente reeds prestatieafspraken gemaakt, ook over duurzaamheidsambities. In concept ligt het voorstel dat in 2030 alle woningcorporatiewoningen in Barendrecht energielabel D of hoger hebben. In de volgende ronde kunnen de prestatieafspraken herijkt worden met ondersteuning van huishoudens met een hoge energierekening, Het voorstel is om komende periode in gesprek met de woningcorporaties te gaan om het proces in beeld te krijgen. Vragen als ‘wat is het investeringsprogramma?’ en ‘waar zitten de aantallen en mate van energiebesparing?’ kunnen daaruit beantwoord worden.

5.3.4 Particuliere huurder Particuliere huurders hebben in grote lijnen eenzelfde aanpak als de woningcorporatiehuurder. Met de kanttekening dat deze huishoudens minder makkelijk te benaderen zijn, omdat deze vaak niet georganiseerd zijn. Het meldpunt zal hiervoor een belangrijke signaleringsfunctie hebben. De doelgroep zal dan ook eerst via nader onderzoek en meldingen in beeld gebracht worden.

5.3.5 Particuliere verhuurder Voor deze doelgroep is bewustwording van belang. Een aantal grote particuliere verhuurders zijn bekend bij gemeente Barendrecht, echter een groot deel van de kleine particuliere verhuurders zijn voor de gemeente nog niet goed in beeld. Via een-op-een contact zullen gesprekken opgestart worden om deze verhuurders te vinden en een relatie op te bouwen. De oplossingsrichting voor deze doelgroep zit in bewustwording en kennisoverdracht op het vlak van hoge energierekeningen, onderhoud en isolatie. Deze doelgroep wordt geactiveerd door de positieve aspecten van het nemen van energiebesparende maatregelen te benadrukken (o.a. stijging WOZ-waarde). Het voorstel is om komende periode gesprekken en workshops te houden met particuliere verhuurders om deze beter in beeld te krijgen en een relatie op te bouwen.

13

6 Plan van aanpak Het gevraagd besluit is om budget vrij te maken voor het uitbreiden van de energiecoaching in de gemeenten, het opzetten van een meldpunt, ondersteuning door energiecoaches/adviseurs aan huis, communicatie en communicatiemiddelen en implementatie van energiebesparende maatregelen.

6.1 Werkzaamheden Om tot een maatwerkaanpak te komen wordt er onderscheid gemaakt in drie fases: 1. Huidige situatie in beeld  Gesprekken met doelgroepen;  Gesprekken met partners waaronder woningcorporaties en sociaal domein;  Monitoring huidige situatie (o.a. energielabels). 2. Maatwerkaanpak opstellen  Stap 1: Energiecoaching en indien van toepassing een energiedisplay  Stap 2: Aanvullend maatregelenpakket met betrekking tot energiebesparing;  Thema’s onderdeel van stap 1 en 2:  Marketingstrategie;  Communicatie en communicatiemiddelen;  Duurzaam proces neerzetten;  Samenwerking met stakeholders en partners;  Kostenoverzicht implementatie maatwerkaanpak. 3. Implementatie van maatwerkaanpak en aanvullend maatregelpakket De kosten voor de werkzaamheden van Fase 3 worden na uitvoering Fase 1 en 2 verder in kaart gebracht en worden uit de reguliere middelen gefinancierd.

6.2 Planning De globale planning met betrekking tot de werkzaamheden ziet er als volgt uit: December

Januari

Februari

Maart

April

Mei

Fase 1 Fase 2 Tabel 2: Globale planning van de werkzaamheden voor Fase 1 en 2 vanaf december 2021.

De planning van Fase 3 wordt na uitvoering Fase 1 en 2 verder in kaart gebracht. De werkzaamheden voor Fase 3 zullen in het voorjaar 2022 van start gaan. In het kader van de RRE(W) subsidies worden energiecoaches al sinds medio 2020 ingezet voor één gesprek. Het RRE(W) subsidietraject loopt medio 2022 af en wordt met dit project ‘’hoge energierekening’’ verlengd. En het aanbod wordt uitgebreid met meerdere gesprekken, installatie van energiedisplays door coaches en aanvullende opleiding en kennisverspreiding van de coaches (o.a. over subsidies en leningen, warmtebeeldcamera’s, andere duurzaamheidsthema’s, etc.)

6.3 Kostenraming Voor de werkzaamheden van het plan van aanpak en de kosten van de maatregelen voor stap 1 en stap 2 verwachten wij totaal €900.000 nodig te hebben. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de kosten. Voor werkzaamheden omtrent de ‘aanpak hoge energierekening’ (beschreven in sectie 6.1) zijn o.a. wordt voor Fase 1 en 2 €100.000 begroot. 14

De doelstelling is om 800 huishoudens te bereiken, waarvan 600 uit de doelgroep bepaald door TNO. Van deze 800 huishoudens verwachten wij dat de helft van deze huishoudens ondersteuning nodig heeft met een maatregelenpakket. Aantal huishoudens Werkzaam -heden (sectie 6.1)

Maatregel en

Kosten

Welk budget

Fase 1: Huidige situatie

€50.000

Fase 2: Maatwerkaanpak opstellen Fase 3: Implementatie van maatwerkaanpak Stap 1: Energiecoaching (incl. vervolgopleiding) en energiedisplay (indien van toepassing) Stap 2:

€50.000

Bestemmingsreserve energietransitie Bestemmingsreserve energietransitie Themabudget energiebesparing Bestemmingsreserve energietransitie

-Pakket ‘energiezuinige apparatuur’ -Pakket ‘duurzame energie (elders) opwekken’ Pakket ‘warmteafgifte‘

Totaal

800

Kosten per huishouden

€500

Uit reguliere middelen €400.000

Bestemmingsreserve energietransitie 400

€1000

€400.000

160

€1000

€160.000 €1.060.000

Tabel 3: Kostenraming van de aanpak ‘Hoge energierekening’.

15

SPUK uitkering energiearmoede

Bijlagen Bijlage 1. Definities voor ‘’energiearmoede’’ Er zijn meerdere definities voor energiearmoede: - 1. Hoge energiequote (EQ): de meest gebruikte definitie. 10% van het besteedbaar inkomen wordt gebruikt om de energierekening te betalen. Door TNO (2021) wordt uitgegaan van 8% als ook een deel van financiële bezittingen meegenomen. TNO neemt dat mee om een vertekend beeld te voorkomen: sommige mensen hebben veel vermogen maar weinig inkomen (zoals rijke gepensioneerden). Om het probleem niet te overschatten. - 2. Laag inkomen en hoge energiekosten: behorend tot de laagste 25% inkomens van Nederland, hoogste 50% energiekosten. Dit is een relatieve maatstaf. Deze definitie neemt alleen mensen met een laag inkomen en hoge energiekosten mee. er is gekozen voor deze definitie omdat het 25% van de laagste inkomens gebruikt, een bredere doelgroep dan bij definitie 1. En definitie 3 is niet gekozen omdat deze niet in kaart is gebracht. Definitie 2 is wel in beeld gebracht via VNG Wijkpaspoort en heeft de voordelen boven definitie 1 (zie hieronder) - 3. Laag inkomen en laag energielabel: behorend tot de laagste 25% inkomens van Nederland, met een energielabel D of lager. Hier gaat uit van de slechte energetische kwaliteit van de woning, vaak de reden van een hoge energierekening.

Voor- en nadelen definities 1. Hoge energiequote

Voordelen

Nadelen

Eenvoudig te begrijpen en communiceren

-

2. Laag inkomen en hoge energiekosten

-

-

3. Laag inkomen en laag energielabel

16

-

onderscheidend tegenover definitie 1 is dat het relatief is: een huishouden is energiearm als het in vergelijking met andere huishoudens een laag inkomen heeft en hoge energiekosten. Er kan rekening worden gehouden met kenmerken van woningen en de grootte van huishoudens. Daardoor is het nauwkeuriger dan definitie 1 laat zien dat het vaak aan de slechte woningschil ligt energiearmoede problematiek wordt niet onderschat doordat het ook huishoudens die energie

Onderschat onder-consumeren Overschatten probleem, want voor rijke mensen leidt hoge energierekening niet tot energiearmoede (bijv. wonend in slecht geïsoleerd monumentaal pand) O.b.v. data op postcode6 niveau van netbeheerder, dus niet perfect accuraat Wat is besteedbaar inkomen? Na aftrek van vaste lasten? Vermogen? Schulden? Hoe telt dat allemaal mee? Schommelingen in energieprijs hebben grote invloed Reduceert het tot betalingsprobleem. Maar kan ook door eigendomsverhouding komen (huurder kan niet verduurzamen) warmtenet aansluiting wordt niet meegenomen (maar is er nog niet in Barendrecht) Zelfde nadelen als bij definitie 1

-

Energielabels zijn niet al te accuraat (helft is maar geregistreerd) Niet terug te vinden op VNG Wijkpaspoort

onder-consumeren (vanwege financiële problemen) en huishoudens die zijn aangesloten op een warmtenet meeneemt

17

Bijlage 2. Achtergrondinformatie doelgroepen Uit een studie van TNO[3] zijn de volgende karakteristieken en cijfers naar voren gekomen met betrekking tot energiearmoede. Het gaat om landelijke cijfers, en zijn als volgt: 

  



Verdeling onder doelgroepen: de energiearme huishoudens woont ongeveer 75% in een corporatiewoning; pakweg 12% van de energiearme huishoudens bezit een koopwoning, een vergelijkbaar percentage huurt particulier. Huishoudensamenstelling: eenpersoonshuishoudens en met name eenoudergezinnen sterk zijn oververtegenwoordigd in de groep energiearme huishoudens. Inkomensbron: Ongeveer 40% van de energiearme huishoudens heeft inkomen uit de bijstand of een andere sociale voorziening, ongeveer 40% heeft een pensioen. Verdeling bouwtypen: 80-90% van de energiearmoede te vinden is bij huishoudens in een tussenwoning, een hoekwoning of een twee-onder-een kap woning. Minder dan 10% van de energiearme huishoudens woont in een woning die na 1990 is gebouwd. Bouwjaar: energiearmoede relatief het meest voorkomt in woningen met een bouwjaar tussen 1950 en 1975.

De doelgroep blijkt een hele diverse groep te zijn (zoals in Arnhem):     

   

Huishoudens die ook op andere terreinen financiële problemen hebben met de betaling van ziektekosten(verzekering) of hypotheek/huur. Ze hebben soms zelfs schulden. Huishoudens die vanwege hun sociaaleconomische status of gezondheid het moeilijk vindt om juiste beslissingen te nemen om uit hun persoonlijke situatie te komen. Huishoudens die door een klein sociaal netwerk niemand hebben die hen helpt om de nodige stappen te nemen. Inwoners die vanwege handicap, ziekte of leeftijd noodgedwongen veel thuis zijn en daarom een hoge energierekening hebben. Inwoners met een migratieachtergrond, waaronder ook statushouders, die soms ook de taal niet machtig zijn en weinig zicht hebben waaraan ze energie uitgeven. Zo krijgen ze snel een hoge rekening. Inwoners die hun verwarming uit of heel laag zetten omdat ze de rekening niet kunnen betalen. Dit noemen we ook wel 'verborgen energiearmoede'. starters op de woningmarkt die een hogere huur hebben ten opzichte van huurders die al lang dezelfde woning huren. Jongeren met schulden. Ouderen die van een minimum inkomen rond moeten komen.

De diversiteit maakt het belangrijk om met deze inwoners op een juiste wijze te communiceren. Vooral het in echt contact komen van inwoners met een migratieachtergrond blijkt vaak lastig te zijn

[3]

TNO 2021

18

Bijlage 3. Voorbeelden energiebesparing in andere gemeenten -

Arnhem: hier heeft een pilot al geleidt tot besparing van EUR 300,- per jaar onder 38 huishoudens met laag inkomen. Mensen werden twee keer bezocht door energiecoaches (tweede bezoek om te vragen of maatregelen hadden geholpen). Met name ook mensen met een migratieachtergrond werden betrokken om hen bekend te maken met de energietransitie en draagvlak te vergroten.21 Lessen uit pilot: persoonlijke aandacht is belangrijk, en er moet aandacht zijn voor laaggeletterdheid. Daarom is het van belang het Sociaal Domein van de gemeente te betrekken. Een sociaal werker met een beetje kennis van energie bereikt waarschijnlijk meer dan de technicus die vooral kijkt naar besparing. De aanpak bevat drie onderdelen: (1) bewustwording, (2) installeren energiebesparende maatregelen, (3) vervolgstappen verduurzaming woning. Geografische focus op: (1) probleem/aandachtbuurten, (2) kansrijke buurten die als eerst van het aardgas gaan, (3) actieve buurten met welwillende inwoners. Samenwerking met corporaties om huurders te betrekken.22 Aanpak heeft als voorbeeld gediend.

-

Rotterdam: koppeling energietransitie en armoede/sociale cohesie in BospolderTussendijken. Een van de armste wijken van Nederland gaat als een van de eerste van het gas af. Zelfde aanpak in armere wijken Pendrecht en Reyeroord. Hier wordt sterk ingezet op werkgelegenheid creëren vanuit de energietransitie, voor de inwoners van de wijk. Bijvoorbeeld opleiding van installateurs van zonnepanelen. Hier is lokaal installatiebedrijf uit ontstaan: https://www.wijkenergiewerkt.nl/ Hier is ook de Delfshaven Energie Coöperatie actief, hier kan je ook aan meedoen als je niet kan investeren. De winst uit de opgewekte energie wordt in de wijk geïnvesteerd, de wijkbewoners bepalen aan welke doelen. Interessante constructie om deelname aan energie coöperatie (met opbrengsten) laagdrempelig te maken. Zo kan iedereen meedoen met en profiteren van de energietransitie.

-

Plymouth, Engeland: de inzet van energiecoaches leidde niet alleen tot een verlaging van de energierekening met gemiddeld zo’n €250, - per jaar. Het gaf een groot deel van de bewoners, die vaak een gestapelde sociale problematiek kennen (armoede, werkeloosheid, gezondheidsproblemen), ook het gevoel dat ze weer meer controle kregen over hun leven. Uit de monitoring die samen met de NHS (National Health Service) was opgezet bleek dat ongeveer 40% van de deelnemers in Plymouth aangaf zich beter te voelen en dat ongeveer de helft aangaf minder gebruik te maken van gezondheidsvoorzieningen als de huisarts. Ook de bezoeken aan het ziekenhuis en andere zorgverleners als de fysiotherapeut was met ongeveer 1/3 afgenomen. Een deel gaf aan zich zoveel beter te voelen dat ze ervoor openstonden om hun leven weer wat meer op de rails te krijgen. En dat in wijken waar sprake is van soms zelfs generatielange werkeloosheid.23 Gezondheidseffecten meten via huisartsbezoeken is interessant, maar lastig om dat te relateren aan energie.

-

Zutphen: Bewoners die met schulden worstelen en meer grip willen op hun gas- en stroomuitgaven kunnen binnenkort gebruik maken van ‘Prepaid Energy’ van Liander, partner van Zutphen Energie. Deelnemers betalen vooraf voor hun energie die ze bij Zutphen Energie afnemen. Via een online portal hebben ze toegang tot hun energieverbruik en kunnen ze zien

21 https://www.gelderlander.nl/arnhem/arnhem-wil-minima-helpen-om-de-energiekosten-te-verlagen~a122fe4b/ 22 De Arnhemse Aanpak Energie Armoede (2020-2023) 23 De Arnhemse Aanpak Energie Armoede (2020-2023)

19

-

hoeveel dagen energie hun tegoed nog waard is te ingewikkeld, en wisselende prijzen brengen veel onzekerheid mee in tijden van stijgende prijzen. Culemborg: hier wordt gebruik gemaakt van een koophuurapparatuur via een overeenkomst: mensen mogen een nieuw apparaat uitzoeken en wij schieten de rekening voor dankzij subsidiegelden. Van het geld dat deze mensen vervolgens besparen op hun energiekosten, betalen ze ons maandelijks terug. Na 4 à 5 jaar is de rekening afbetaald en houden ze het zuinige apparaat. Daarnaast wordt er een succesvolle combinatie gemaakt van het schuldhulpmaatje en de energiecoach. De eerste signaleert, de tweede geeft advies.24 Er is budget om een energiezuinige koelkast te verstrekken.

-

Haarlem: sociale energietransitie, door in te zetten op lokale werkgelegenheid in energietransitie, koppeling aan aardgasvrije wijken en energiecoaches. Er is een sociaal leenfonds (renteloos) dat kan worden ingezet voor energiezuinige apparaten. Humanitas beoordeeld of mensen de lening kunnen afbetalen. Met de energiebesparing wordt de aflossing gedaan. Duurzaamheidslening is voor woningisolatie, lening voor apparaten is niet nodig want er is budget om de apparaten direct te verstrekken.

-

Den Haag: de Haags Stadspartij heeft een motie ingediend (aangenomen) om te laten onderzoeken hoe energiezuinige koelkasten aan mensen met een laag inkomen kunnen worden verstrekt. De bijzondere bijstand verstrekt 150 euro, dat is niet toereikend voor een energiezuinig model.25

24 https://www.hieropgewekt.nl/kennisdossiers/op-zoek-naar-oplossingen-voor-energie-armoede 25 https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/9599757/2/Eneco%20duurzaamheid%20en%20energietransitie_7_HSP

20

21