210902 Plan circulaire economie en voedsel Barendrecht.pdf

Plan Circulaire Economie en Voedsel gemeente Barendrecht Situatieschets Klimaatverandering houdt ons bezig en het gevoel van urgentie om actie te ondernemen groeit. Steeds vaker ervaren we de consequenties van klimaatverandering in ons dagelijks leven. Zo krijgen we te maken met (te) warme perioden en extreme buien. Nederland onderschrijft het Parijse Klimaatakkoord en daaropvolgend heeft ons kabinet de Klimaatwet en het Nederlandse Klimaatakkoord aangenomen. Ook in Barendrecht is het effect van klimaatverandering merkbaar op onze leefomgeving en gezondheid. We sluiten daarom als gemeente aan bij de mondiale taak om klimaatverandering tegen te gaan en daarmee een gezonde en toekomstbestendige leefomgeving te realiseren. De ‘Klimaatopgave Barendrecht, een visiedocument’ is de vertaling van het Klimaatakkoord naar lokale context. In dit document beschrijven we onze inzet op diverse thema’s van de energietransitie tot duurzame mobiliteit en circulariteit. In het volbrengen van de klimaatopgave heeft Barendrecht de volgende uitgangspunten ten doel gesteld: - Het behouden en versterken van een goede en gezonde leefomgeving; - Comfortabel kunnen blijven wonen, werken en recreëren; - De kosten voor energie, in welke vorm ook, blijven voor een ieder betaalbaar.

Onderdeel van de opgave is het aanpakken van de (dreigende) grondstoffenschaarste en de daarbij behorende noodzakelijke transitie van een lineaire naar een circulaire economie.

Dit plan beschrijft hoe we als gemeente Barendrecht inzetten op de thema’s circulaire economie en voedsel. Hierop volgt een uitwerkingsprogramma om dit plan ook echt naar de praktijk te brengen. De doelstelling voor 2050 is omvangrijk en ambitieus, daarom is er nu urgentie om stappen te nemen om de doelstellingen voor 2050 te realiseren. Omdat de transitie naar een circulaire economie en een duurzamere voedselketen veel overlap kennen zullen beide thema’s samenkomen in één uitwerkingsprogramma. De verbindingen tussen de thema’s worden toegelicht, maar voor beide thema’s worden separate doelen en activiteiten geformuleerd. In het uitwerkingsprogramma circulaire economie en voedsel ligt de focus op de acties die de komende tijd worden uitgezet, waarbij wij de route naar de stip op de horizon (2050) niet uit het oog verliezen. De tijdshorizon voor dit plan is dan ook de komende 5 jaar. Gedurende deze 5 jaar werken we aan de continuïteit van de klimaatopgave door plannen voor de opvolgende periode te maken.

Van een lineaire naar een circulaire economie De manier waarop we momenteel met onze aarde omgaan is niet houdbaar. Zo zijn we als wereldbevolking de afgelopen eeuw 34 keer meer materialen, 27 keer meer mineralen, 12 keer meer fossiele brandstoffen en 3,6 keer meer biomassa gaan gebruiken. Earth Overshoot Day viel in 2021 op 29 juli. Dit is de dag dat de mens meer grondstoffen heeft verbruikt dan de aarde in datzelfde jaar kan vernieuwen. Alle extra grondstoffen die we daarna uit de aarde onttrekken betekent uitputting van grondstoffen en onherstelbare schade

aan onze natuur.1 In Nederland viel Earth Overshoot Day zelfs al in april 2021.2 Dit toont het groeiende belang van het in balans leven met de aarde aan, waarbij rekening dient te worden gehouden met wat de aarde aan kan en kan genereren aan grondstoffen. Ook daarom zet de gemeente Barendrecht in op de transitie van een lineaire naar een circulaire economie.

Circulaire economie Een circulaire economie is een systeem van gesloten kringlopen waarbij hergebruik van producten en grondstoffen centraal staat en het herstellend vermogen van natuurlijke hulpbronnen als uitgangspunt wordt genomen.3 De ontwikkeling van onze huidige lineaire economie naar een circulaire economie is noodzakelijk om de beperkte grondstoffen die beschikbaar zijn te behouden. Hoewel er vaak veel aandacht is voor de laatste fase, afval, begint de inzet op circulariteit al veel eerder: bij het onttrekken van grondstoffen uit de aarde. We benadrukken met dit plan dan ook nadrukkelijk het belang van (in)kopen en het gebruiken van goederen en diensten en niet enkel het weggooien daarvan. Als we ons bewust zijn van de herkomst van onze materialen kunnen we sturen op materiaalgebruik dat in de keten blijft en niet als afval eindigt (figuur 1). Deze systeemverandering vergt een andere manier van denken over producten, materialen en grondstoffen. Vanaf het ontwerp van een product of dienst moet worden nagedacht over het waardebehoud van de gebruikte grondstoffen. Een voorbeeld hiervan is het gebruik van staal in de bouw waarbij na de levensduur van het gebouw het staal weer kan worden hergebruikt. Op deze manier zorgen we dat het produceren van afval (waar mogelijk) wordt voorkomen en grondstoffen oneindig kunnen worden hergebruikt in een nieuw (economisch) systeem.

Figuur 1: Van lineaire naar circulaire economie, Storyofstuff

Een efficiëntere omgang met grondstoffen is te bereiken met verschillende circulariteitsstrategieën, die ook bekend staan als de R-strategieën (figuur 2). Denk hierbij aan het afzien van de aankoop van een product (refuse) of deze intensiever gebruiken door ze met anderen te delen (rethink), het efficiënter fabriceren van producten (reduce), het hergebruiken (reuse) en repareren van producten (repair en remanufacturing) zodat ze langer meegaan, het hergebruiken van materialen (recycle) zodat er minder afval ontstaat én minder nieuwe grondstoffen nodig zijn, en als laatste mogelijkheid het terugwinnen van energie uit materialen (recover).

1

Netherlands Earth Overshoot Day 2021 Nederlandse - Earth Overshoot Day Country Overshoot Days 2020 - Earth Overshoot Day 3 Kansen voor de circulaire economie in Nederland, TNO (2013) 2

Figuur 2: Circulariteitsstrategieën / R-strategieën, Planbureau voor de Leefomgeving

Voedsel De gemeente Barendrecht speelt een internationale rol in de handel in de agro sector. Voedsel speelt dan ook een hoofdrol in de economische structuur van de gemeente. Niet alleen voor het bedrijfsleven in de regio, maar ook voor de burger is voedsel een belangrijke pijler. Vanuit duurzaamheids- en circulair perspectief is nog veel te winnen als het gaat om voedsel. Zoals benoemd speelt de mate van voedselverspilling hierbij een grote rol. Zo verspilde in 2019 een gemiddeld Nederlands huishouden 34 kilogram voedsel. Dat is niet alleen kapitaalvernietiging, maar ook vernietiging van alle grondstoffen en energie die nodig waren voor de productie van het voedsel dat vervolgens bij het afval belandde. Door de hele keten circulair in te richten kan voedselverspilling worden voorkomen. De gemeente heeft als streven om in 2050 voedselverspilling te elimineren, maximaal mag de verspilling nog 10 kilo per huishouden per jaar zijn. Naast voedselverspilling is ook de herkomst van ons voedsel een belangrijke duurzaamheidsfactor. Daarom zetten we in op lokale producten en de eiwittransitie. Het consumeren van vlees en andere dierlijke producten zoals kaas en melk draagt namelijk aanzienlijk bij aan het broeikaseffect. In figuur 3 is de CO2-uitstoot per kg van verschillende etenswaren welke dierlijke of plantaardige eiwitten bevatten zichtbaar.

Zo komt bij de productie van een runderlap bijna 14 keer zo veel CO2 vrij als bij de productie van een vegaburger. We zetten daarom in op het versnellen van de eiwittransitie van dierlijke naar plantaardige eiwitten door gerichte communicatie om inwoners en bedrijven te stimuleren om voedingspatronen te wijzigen. Daarnaast willen we waar mogelijk lokale productie stimuleren. Daardoor kan transport worden geminimaliseerd, maken we gebruik van natuurlijke omstandigheden waarin producten groeien en reduceren we verspilling in een complexe keten. Bovendien stimuleren we daarmee lokale bedrijvigheid. De gemeente wil dan ook lokale producenten versterken en ondersteunen door het gebruik van lokale producten te stimuleren. Natuurlijk realiseren we ons dat de term lokaal hier breder moet worden gezien dan uitsluiten Barendrecht. Met

lokaal kijken we naar de mogelijkheden die onder andere de Hoekse Waard en het Westland ons bieden. Ook de nadrukkelijker aandacht voor seizoensproducten is hiervan onderdeel.

Figuur 3: Kilogram CO2 uitstoot per kilo product, Milieu Centraal

Uitwerkingsprogramma Inmiddels zijn er al stappen gezet in het formuleren van het uitwerkingsprogramma circulaire economie en voedsel. Zo is er deskresearch uitgevoerd naar de huidige situatie, is de ambitie bepaald en zijn er interviews gehouden met potentiële stakeholders binnen de gemeente. Circulaire economie en voedsel zijn twee omvangrijke thema’s. Om de opgave voor de gemeente behapbaar te maken is er een focus bepaald op hoofdroutes, waardeketens en doelgroepen. Waardeketens In het uitwerkingsprogramma focussen we op drie waardeketens. De keuze voor deze drie waardeketens is gebaseerd op de stakeholderanalyse en bedrijvigheid in de gemeente Barendrecht. Daarbij is gekeken naar potentiële impact, inschatting van de grondstofstromen en reststromen binnen de waardeketens in de regio en handelingsperspectief voor de gemeente. De focus ligt hiermee op de volgende waardeketens: •

Bouw: bouw is een kansrijke waardeketen vanwege het grootverbruik van grondstoffen en vaak nog minimale inzet van circulaire principes. We staan voor een grote bouw- en renovatieopgave gezien de groeiende woningnood. Hiermee ligt er een groot potentieel om de gebouwde omgeving (zowel gebouwen als de buitenruimte) circulair in te richten. Vanuit onze rol als opdrachtgever hebben we de rijksopdracht om vanaf 2023 alle uitvragen, tenzij niet volledig mogelijk, vanuit de

overheid richting de bouwsector circulair te maken. In 2030 moeten alle uitvragen circulair zijn. Met name de ontwikkeling van de Stationstuinen (ca. 3.500 woningen en voorzieningen) biedt mogelijkheden om gezamenlijk met de ontwikkelaar dit in te vullen. Circulariteit maakt dan ook onderdeel uit van het ontwikkelkader. •

Voedsel en organische reststromen: dit is een kansrijke waardeketen voor de gemeente Barendrecht door de grote doorvoer van agrifood stromen. Het AGFcluster wordt gezien als kansrijke locatie door zijn omvang, wereldwijde bereik en ambities op het gebied van duurzaamheid. Deze waardeketen heeft ook een duidelijke relatie met de doelstellingen voor voedselverspilling, de eiwittransitie en lokale productie.

•

Consumptiegoederen: deze waardeketen focust op het belang van het afstappen van onze ‘wegwerpmaatschappij’ en het waarderen van alle producten, materialen en grondstoffen die reeds in omloop zijn. Hierbij zetten we in op het faciliteren van duurzame keuzes, delen van kennis en bewustwording voor alle doelgroepen.

Door te kiezen voor deze drie waardeketens richten we ons op drie van de vijf sectoren waarvoor de overheid een transitieagenda heeft geformuleerd in de transitie naar een circulaire economie. De twee andere sectoren zijn de maakindustrie en kunststoffen. Doelgroepen Als gemeente gaan we met ons uitwerkingsprogramma drie verschillende doelgroepen bedienen. Hierbij zal in de eerste fase een duidelijke interne focus zichtbaar zijn. De doelgroepen zijn tevens weergegeven in figuur 4, waarin duidelijk te zien is hoe de invloedssfeer van de gemeente zich verhoudt tot de verschillende doelgroepen. o

De eigen interne gemeentelijke organisatie: waarbij we als gemeentelijke organisatie een voorbeeldfunctie hebben en een directe invloedsfeer in onze eigen bedrijfsvoering. We zetten in op het vergroten van kennis in de interne organisatie en het bieden van handvatten om circulariteit te integreren in de bedrijfsvoering door ten minste circulair inkoopbeleid en leidraad duurzame gebiedsontwikkeling te ontwikkelen.

o

Barendrechtse ondernemers: waarbij een grote mogelijkheid ligt tot activering om impact te maken. Hierin faciliteert de gemeente, deelt kennis en brengt partijen samen. Als we praten over organisaties betreft dit zowel het bedrijfsleven als maatschappelijke organisaties. Zo zetten we als gemeente in op gebiedsgerichte samenwerking zoals bijvoorbeeld de reststromenhub op Dutch Fresh Port.

o

Inwoners van Barendrecht: hierbij ligt de focus op bewustwording en gedragsverandering middels communicatie en het faciliteren van duurzame keuzes. Zo doen we onderzoek naar het opzetten van een circulair centrum waarbij afvalscheiding, recycling, reparatie en hergebruik samenkomen. Waarbij we een kans zien voor het bedrijfsleven, maatschappelijke initiatieven en onderwijs om samen te werken. Daarnaast sluiten we wat betreft communicatie waar mogelijk aan op landelijke campagnes, zoals de Verspillingsvrije Week.

Hoofdroutes Vanuit onze maatschappelijke functie geven we het goede voorbeeld door onze bedrijfsprocessen circulair in te richten en onze inkoopkracht te gebruiken. Ten slotte maken we circulariteit toegankelijk voor inwoners en ondernemers door ze handelingsperspectief en kennis te bieden en verbinding te faciliteren. Tevens wordt er een actieplan voedsel ontwikkeld om de eiwittransitie en lokale voedselproductie te stimuleren en voedselverspilling tegen te gaan. Deze rol voor de gemeente zal worden vertaald naar drie hoofdroutes in het uitwerkingsprogramma: A. grondstoffen; B. samenwerking; C. kennisdeling en bewustwording. Waarbij we deze opgave uiteraard niet alleen aanvliegen. Vanuit gevoerde interviews zijn reeds beoogde partners geïdentificeerd. Zowel interne clusters, denk aan Ruimtelijke Ontwikkeling en Inkoop en Facilitair, evenals externe partners zoals Dutch Fresh Port, NV BAR Afvalbeheer, woningbouwcorporaties, onderwijs en lokale initiatieven zoals De Kleine Duiker en het Voedselbos.

Figuur 4: Focus in uitwerkingsprogramma circulaire economie en voedsel

Vervolg De complexiteit en actualiteit van de thema’s maken dat er een iteratief proces bestaat tussen dit plan en het uitwerkingsprogramma circulaire economie en voedsel. Dit maakt dat er reeds flinke stappen zijn gezet in het formuleren en implementeren van het uitwerkingsprogramma en andersom bestaande en nieuwe activiteiten het plan voeden. Het uitwerkingsprogramma geeft vanuit de basis zoals hierboven beschreven invulling aan de activiteiten, planning door de tijd en benodigde mensen en middelen om deze activiteiten uit te voeren. Het beoogde eindresultaat is niet zozeer het uitwerkingsprogramma, maar met name de uitvoering ervan. We zetten dan ook zo snel mogelijk in op het implementeren van het uitwerkingsprogramma zodat alle activiteiten geborgd zijn binnen de organisatie en daarmee stappen worden gezet richting de doelstellingen zoals geformuleerd voor de thema’s circulaire economie en voedsel. Ten slotte zijn de thema’s onderdeel van de periodieke voortgangsmonitoring van de Klimaatopgave waarmee vooruitgang wordt gemonitord.